Peter-Paul de Baar

Theo Thijssen
(1879–1943)

Schrijver, schoolmeester, socialist

==

==

==

Uitgeverij Van Oorschot

Amsterdam

© Copyright 2023 PETER-PAUL DE BAAR, AMSTERDAM

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, op welke wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

De foto’s in dit boek zijn voor zover mogelijk opgenomen in overleg met de rechthebbenden; wie verder rechten kan doen gelden wordt verzocht contact op te nemen met de uitgever om alsnog in een regeling te voorzien.

==

ISBN 978 90 282 3036 1

==

www.vanoorschot.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2023

Proloog

Bij talloze Nederlanders heeft de naam Theo Thijssen nog steeds een bekende klank. Voor verreweg de meesten is hij vooral de schrijver van Kees de jongen, zijn bestverkochte boek.

Maar hij was zo veel méér. Kees de jongen was bepaald niet zijn enige roman. Hij schreef ook klassiekers als Schoolland, De gelukkige klas, Het taaie ongerief en (zijn eigen favoriet) Het grijze kind. Plus een aantal sprankelende korte verhalen.

Wat maakt die romans zo bijzonder? Dat is niet in de laatste plaats de schijnbare eenvoud van Thijssens taalgebruik, die scherp contrasteerde met de destijds populaire wolkerigheid zo niet bombast van de toenmalige godheid Israël Querido. Schijnbaar eenvoudig, ja, want het is heel doordachte en daardoor heel suggestieve zuinigheid met woorden. En Thijssen sloot meer aan bij de spreektaal dan bij de schrijftaal van toen. Daardoor zijn die romans ook na een eeuw nog zo goed leesbaar, in tegenstelling tot het gros van de boeken uit die tijd.

Een tweede succesfactor is dat Thijssen zich nog zo verbluffend goed kon verplaatsen in het kind dat hij ooit was. Dat maakt met name een boek als Kees de jongen herkenbaar, invoelbaar voor bijna ieder ex-kind van nu. In die zin een boek met eeuwigheidswaarde.

En dan is daar Thijssens humor: subtiel in Kees de jongen en Het taaie ongerief; maar vlijmscherp-satirisch in Barend Wels, Het grijze kind en zijn Nieuwe School-schetsjes als ‘Klubs’ en ‘Meneer zélf komt een uurtje’.

Van de talloze bejubelde romans van een eeuw geleden behoren die van Thijssen nog steeds tot de bar weinige die nog veel worden gelezen en gewaardeerd, getuige onder meer de recentste Canon van de Nederlandse Letteren (november 2022). In die enquête onder zo’n vijfhonderd leraren Nederlands, bibliotheekmedewerkers en andere professionals laat boegbeeld Kees de jongen, op plaats 59 van de 100, recentere klassiekers als Villa des Roses van Willem Elsschot, Op weg naar het einde van Gerard Reve, Het woud der verwachting van Hella Haasse, Terug naar Oegstgeest van Jan Wolkers en Het stenen bruidsbed van Harry Mulisch achter zich. Toch geen slechte score voor een honderdjarige!

Een hardnekkig misverstand is dat Thijssen vooral een kinderboekenschrijver is. In werkelijkheid schreef hij maar één kinderboek (Jongensdagen); de rest van zijn romans was voor volwassenen bedoeld. Dat niettemin de staatsprijs voor jeugdliteratuur sinds 1988 Theo Thijssenprijs heet is te danken aan Thijssens talloze kritische kinderboekrecensies, waarmee hij een moderne standaard voor het genre neerzette.

Alleen al als literator is Thijssen dus nog steeds van groot belang. Maar in zijn eigen ogen was en bleef hij vooral onderwijzer, al stond hij ‘slechts’ 23 jaar zelf voor de klas. Daarna bleef hij het onderwijs dienen in andere rollen: als bestuurder van de onderwijzersvakbond en socialistisch politicus. Zijn meeste romans schreef hij als vervolgverhalen in onderwijsbladen. In al die rollen bleef hij leraar. Ook zijn romans, legde hij in 1935 uit, kwamen voort uit ‘een zekere drift in zich om de menschen te beschoolmeesteren, om hun iets duidelijk te maken, te wijzen op eigenaardige zielkundige samenstellingen en verhoudingen’.

En ten dele blijken ze ook een weerspiegeling van zijn maatschappelijke idealen. Allereerst wilde hij dat alle kinderen, ongeacht de achtergrond van hun ouders, maximale kans hadden op ontplooiing van hun zeer uiteenlopende kwaliteiten. En goed onderwijs, lang genoeg genoten, was daarbij van levensbelang. Dat onderwijs mocht niet alleen ook intellectueel zijn: als sportliefhebber hechtte hij bijvoorbeeld grote waarde aan lichamelijke opvoeding en ‘gemeenschapsvorming’. Maar elementair was toch dat kinderen goed leerden rekenen, schrijven en bovenal lezen.

Daarvoor dienden wel belangrijke randvoorwaarden te worden vervuld. De klassen mochten niet te groot zijn en leerkrachten dienden fatsoenlijk te worden betaald. Bovendien konden ze hun werk alleen goed doen indien hun professionele autonomie werd gerespecteerd. Zijn taaie verzet tegen regelzucht zal nog steeds menige leerkracht aanspreken.

Dit alles maakte Theo Thijssen in de Nederlandse geschiedenis tot een van de meest welsprekende en aansprekende voorvechters van goed onderwijs voor iedereen. Dat hij van de weeromstuit geregeld ook wordt aangeduid als onderwijsvernieuwer berust echter op een misverstand. Zo zag hij zichzelf zeker niet. Hij wilde het onderwijs juist verdedigen tegen allerlei ondoordachte modieuze grillen. Daartoe rekende hij onder meer het montessorionderwijs, al werd daarover in de loop der jaren zijn oordeel iets milder. (De ‘ketterse montessorianen’ konden er nog wel een beetje mee door.) Essentieel was voor Thijssen de waarde van de klas als kleine gemeenschap. Maar klassikaal onderwijs hoefde volgens hem zeker geen ouderwets eenrichtingsverkeer meer te zijn en ook hechtte hij veel belang aan de aandacht voor ieder individueel kind.

Onderwijs als ‘emancipatiemachine’: dat gold ook voor Thijssens eigen levensgeschiedenis. Als vroeg vaderloze schoenmakerszoon in de Amsterdamse Jordaan bracht hij het tot Tweede Kamerlid – met alle onzekerheden die zo’n sprong voorwaarts met zich meebracht.

Thijssen kan worden gerekend tot het eind negentiende eeuw opkomende deel van de ‘middenklasse’ dat sociaal-historici aanduiden als de ‘insecure professionals’ – tegenhangers van de ‘established professionals’ zoals advocaten en rechters. Die ‘insecures’ zijn geen vrije-beroepsbeoefenaren, maar ook zij hebben ‘doorgeleerd’ en ze zijn werkbaar in het onderwijs, de zorgsector, bij de overheid of andere instanties, die hun strikte regels opleggen en veel minder betalen dan hun intellectuele status suggereert. Onderwijzers willen onbelemmerd hun leerlingen kunnen vormen, maar voelen zich geringeloord door talloze regels en materiële beperkingen. Hun nieuwverworven status is kortom kwetsbaar. Des te groter is hun drang zich te bewijzen.1

Voor onderwijzers gold anderzijds dat hun razendsnel groeiende aantal hun wel enige tegenmacht gaf. Het is in dat krachtenveld dat Thijssen zich kon profileren als kampioen voor de zelfstandigheid van de onderwijzer en als bevorderaar van hun beroepstrots. En misschien was dát op onderwijsgebied wel zijn allergrootste verdienste.

Zeker niet alle opvattingen van Thijssen hebben de tand des tijds geheel doorstaan. Dat geldt bijvoorbeeld voor zijn kennelijk gevoelen dat stoere strijdbaarheid en ‘nuchterheid’ typisch mannelijke deugden zijn. Ook kunnen we ons afvragen of Thijssen, in het vuur van zijn strijd tegen betweterige theoretici, niet wat ál te makkelijk ideeën van bevlogen onderwijshervormers als modieuze prietpraat terzijde schoof. Toch denk ik dat menige onderwijsgevende van nu nog steeds uit Thijssens gedachtegoed inspiratie kan putten.

De schrijver, de onderwijzer, de socialist en de mens Theo Thijssen: ze zijn niet van elkaar te scheiden. En die totale Thijssen weet ons tachtig jaar na zijn dood nog steeds te raken.

==

1
‘Och, Jordaan...?’

In de overvolle woonkamer achter de schoenmakerij van haar man Samuel Jan (Sam) Thijssen, Eerste Leliedwarsstraat 16 in de Amsterdamse Jordaan, baarde de 21-jarige Alida (Aal) Thijssen-Fieggen op donderdag 16 juni 1879 haar eerste kind, een zoon. Toen de 26-jarige vader hem twee dagen later ten stadhuize aangaf bij de burgerlijke stand, kreeg het kind de namen Theodorus Johannes, naar zijn grootvader van vaderskant. Opa Thijssen (ook schoenmaker, 61 jaar) was bij de aangifte getuige, samen met de andere opa, Hendrik Ernst Fieggen (timmerman, 56 jaar).

Wanneer precies Theo’s opa Thijssen van zijn geboorteplaats Arnhem naar de hoofdstad verhuisde, is niet geboekstaafd. In ieder geval woonde hij er al toen hij in augustus 1850 trouwde met de zes jaar jongere Jacoba Kluit, dochter van een groenteman in de Amsterdamse Peperstraat. Het jonge paar ging wonen op de Leidsegracht. Ze kregen vier kinderen; de oudste, geboren in februari 1853, noemden ze Samuel Jan. Blijkens een door zijn nazaten bewaard militair zakboekje,1 trad Sam toen hij pas vijftien jaar was in militaire dienst, vrijwillig geëngageerd voor tien jaar als kanonnier bij het 2e regiment Vesting-artillerie. Zijn toenmalige lengte werd ook nauwkeurig opgemeten: 1,60 meter. Maar hij groeide snel: volgens datzelfde boek was hij bij intrede van zijn negentiende jaar al 1,87 meter. Hij had rood haar, een breed voorhoofd, bruine ogen, een kleine neus, een kleine mond en verder ‘geen merkbare tekenen’. Kort na zijn zeventiende verjaardag werd hij bevorderd tot korporaal-titulair. ‘Ja, hij is korporaal geworden,’ vertelde in 1988 Sams kleinzoon Theo junior, ‘niet omdat hij zo’n echte militair was, maar hij kreeg dan als-ie dat examen had gedaan dertig gulden. Dus als-ie afzwaaide kon-ie meteen een winterjas kopen.’2 Theo jr. (1908–1995) heeft zijn vaders vader nooit gekend; hij zal het van zijn grootmoeder gehoord hebben. Maar het is inderdaad niet onwaarschijnlijk dat Sam Thijssens aanvankelijke keuze voor een militaire loopbaan vooral door economische motieven werd bepaald. Sam Thijssen heeft de tien jaar waarvoor hij in 1868 getekend had niet volgemaakt, om welke reden ook. De laatste aantekening in zijn militaire zakboekje dateert uit december 1873, toen het bij zijn afzwaaien aan hem werd afgegeven.

In mei 1878 trouwde Sam met dienstbode Alida Fieggen. Het paar woonde toen al een maand of wat samen op het adres Gerard Doustraat 64, in wijk YY, een nieuwe arbeidersbuurt die om z’n lange, smalle straten met hoge huizen al snel ‘de Pijp’ ging heten. Toen was Sam in ieder geval al schoenmaker.

Een maand of vier na het huwelijk zal Aal Thijssen-Fieggen zwanger zijn geraakt. Dát was vermoedelijk het sein om te verhuizen naar een iets grotere woning. In februari 1879 betrokken ze de begane grond van Eerste Leliedwarsstraat 16, in de ‘volksbuurt’ de Jordaan, met fraai uitzicht op de nabije beroemde Westertoren.

Theo Thijssen was anderhalf jaar oud toen hij in februari 1881 een broertje kreeg: Hendrik Ernst oftewel Henkie. Twee jaar later (maart 1883) volgde Jacoba (Koba, ook wel Koos genoemd), in 1885 kwam Alida (Alie), in 1886 een eerste Samuel Jan alias Jantje (die slechts twee jaar werd), in 1888 Sara (Saartje) en ten slotte in 1890 een tweede Jantje.

Theo Thijssen: ja, onder die naam bleef onze titelheld bekend. Maar eigenlijk hanteerde hijzelf dat ‘Theo’ alleen, sinds hij schrijver werd, als auteursnaam. Op de bewaarschool en ook nog wel op de lagere school werd hij als ‘Theodorus’ aangesproken, thuis en op straat als ‘Dorus’. Niet tot zijn genoegen:

==

Dorus vond ik nou net een naam voor een sufferd. Het was waar, het had nóg erger gekund: Theodoor, zoals de naaister die af en toe een dag kwam naaien me altijd noemde; hetgeen alleen maar uit te houden was doordat ze Henk altijd ‘Henri’ noemde, wat nog erger was.

Opoe Fieggen had uitgevonden me bij wijze van liefkozing ‘Do’ te noemen en waarschijnlijk omdat het een uitvinding van die aangebeden grootmoeder was – ik vond die naam ‘Do’ in m’n hart de meest gewenste. Dat heeft zeker m’n moeder gemerkt, want zij sprak me af en toe ook als ‘Do’ aan. En toen hebben de zusjes Alida en Saartje, vooral de laatste, die met het spreken nog op voet van oorlog stond, zich voor het gemak dat ‘Do’ aangewend en dat consequent volgehouden.

==

Zo werd hij ook later door al zijn intimi aangesproken. Net iets minder intieme vrienden en collega’s spraken hem in zijn kweekschooltijd en volwassen jaren, tutoyerend, aan als simpelweg ‘Thijssen’.

==

Vermomde fantasie

Bovenstaand citaat ontlenen we aan Thijssens allerlaatste boek: In de ochtend van het leven (1941), zijn onomfloerste jeugdherinneringen. Geheel anders dan zijn romans is dat boek nu eens géén fictie, betoogt hij op de eerste bladzijde. Al erkent hij ruiterlijk het gevaar dat zijn geheugen hem wel eens voor de gek houdt.

==

Hoe graag zou ik garanderen niets dan de waarheid te vertellen; garanderen dat alles wat ik vertel, werkelijk zo en niet anders gebeurd is! Helaas, ik durf dat niet. Het schijnt dat sommige vroege fantasieën in ’s mensen geest zich weten te vermommen als herinneringen aan werkelijke gebeurtenissen. En de strengste schrijverstucht helpt daar niet tegen.

==

Ter illustratie – en ter waarschuwing van de lezer – vertelt Thijssen ‘een sterk staaltje van vermomde fantasie’. Drie maanden voor Do’s vierde verjaardag (het was nog winter) kwam er een paar dagen een juffrouw in huis die hij ‘baker’ moest noemen. Haar komst kwam goed uit, want moeder was in bed gebleven: ziek of zo. Op een middag ging de baker boodschappen doen en ze kwam thuis met iets bultigs in haar schort. ‘Groente gekocht,’ dacht Do. ‘Je mag wel even kijken,’ zei de baker. Ze deed haar schort open, en daar lag een helemaal bloot klein kindje. ‘Een zusje voor jullie gekocht,’ zei de baker. ‘Er was er nog net ééntje.’ En ze liep door naar de bedstee, Do stomverbaasd achterlatend.

‘Deze herinnering is zo sterk,’ schrijft Thijssen, ‘dat ik er nóg een eed op zou durven doen dat naakte kind in dat boezelaar te hebben zien liggen.’ Maar dat kan natuurlijk niet, geeft hij toe. Het was februari, hartje winter. Dus ze zal wel degelijk groente hebben gehaald...

==

Hoe dan ook: Thijssen heeft duidelijk zijn best gedaan in dít boek zo veel mogelijk de waarheid te vertellen. Hij verdiepte zich in familiedocumenten (tweemaal schrijft hij letterlijk: ‘Ik heb het in oude papieren nagekeken’), en het is duidelijk dat hij ook steunde op vele verhalen die zijn moeder, die tot haar dood in 1937 bij hem inwoonde, in later jaren vertelde. Maar ook háár herinneringen waren natuurlijk niet ruisvrij.

Een aantal van zijn herinneringen is te controleren aan de hand van het Amsterdams Bevolkingsregister en krantenberichten. Steeds weer blijkt dat Thijssen een fabelachtig geheugen had.

==

Stad in beweging

In Thijssens jongste jaren was zijn stad bezig met een geweldige groeisprong. In het begin van de negentiende eeuw telde Amsterdam nog geen 200.000 inwoners. Vanaf 1840 begon het aantal toe te nemen, tot bijna 265.000 in 1870. Toen kwam er een ware explosie: in 1890 was de stadsbevolking aangegroeid tot 408.000 en weer twintig jaar later waren er al 600.000.

Van cruciaal belang was de opening van het Noordzeekanaal in 1876, gevolgd door de uitbreiding van de havens. Een andere belangrijke stimulans voor handel en verkeer was de opening van het Centraal Station in 1889, waardoor de spoorlijnen naar oost en west eindelijk met elkaar werden verbonden.

In de stad reed sinds 1875 de paardentram. Voor het steeds drukkere verkeer werd ruimte geschapen door de demping van een reeks grachten en andere stukjes water, zoals de Rozengracht, de Lindengracht, de Nieuwezijds Voorburgwal, de Nieuwezijds Achterburgwal (Spuistraat) en het Spui. In 1881 maakte Amsterdam ook kennis met het telefoonverkeer. De Nederlandsche Bell Telephoon Maatschappij legde toen het eerste lokale telefoonnet aan. Op 7 december 1887 werd de eerste interlokale lijn geopend, tussen Amsterdam en Zaandam. De telefooncentrales gaven nieuwe werkgelegenheid.

De bouw werd na handel en verkeer al snel de grootste bedrijfstak. Alle nieuwe bewoners moesten immers gehuisvest worden, terwijl de in aanmerking komende arbeidersbuurten, vooral de Jordaan en de Jodenbuurt, al totaal overbevolkt waren. In ijltempo en vrijwel zonder overheidscontrole werden buiten de Buitensingel (Stadhouderskade, Nassaukade, Mauritskade) nieuwe arbeidersbuurten uit de grond gestampt, waardoor dit gebied zijn landelijke karakter geleidelijk verloor. In de jaren 1870 ontstond de Pijp. In de jaren tachtig en negentig werden de Oosterparkbuurt, de Dapperbuurt, de Kinkerbuurt en de Staatsliedenbuurt gebouwd.

Ook voor de meer welgestelden werden, zij het met heel wat meer zorg, nieuwe woonstraten aangelegd: sinds de jaren 1860 eerst langs het Vondelpark en later, rond 1890, in de Museumbuurt. De bewoners van deze buurten en de rijke bewoners van de grachtengordel vonden vertier in Artis (sinds 1838), het Vondelpark (1865) en later ook in het Rijksmuseum (1885), Carré (1887) en het Concertgebouw (1888).

Maar binnen die steeds grotere en dynamischer stad bleef de Jordaan, waar Thijssen opgroeide, een verachte enclave:

==

Want ik woonde in de Jordaan, het merkwaardige weststuk van het oudere Amsterdam. Een lange reep stad tussen Lijnbaans- en Prinsengracht, aan de noordzijde begrensd door een tamelijk lang stuk Brouwersgracht, aan de zuidzijde door maar een klein stukje Leidsegracht. Die Jordaan heeft altijd een nogal bedenkelijke reputatie gehad; en als men mij vroeg, bij het vernemen van mijn adres: ‘Is dat niet in de Jordaan?’ – dan zei ik altijd ontwijkend: ‘Och Jordaan, Jordaan, ja, je kan het Jordaan noemen, maar het is eigenlijk geen Jordaan.’ Ik bedoelde dan zo ongeveer: de buurt waar ik woon, is veel netter en fatsoenlijker dan de Jordaan waar iedereen van gehoord heeft. 3

==

De Jordaan is vanaf 1612 ontstaan als onderdeel van de grote stadsuitbreiding die ook de beroemde grachtengordel opleverde. De westelijke stadsgrens verschoof daardoor van het Singel naar de Lijnbaansgracht. De rijke burgers vestigden zich aan de Herengracht, Keizersgracht en Prinsengracht, de ambachtslieden, middenstanders en het dienstpersoneel in de zijstraatjes van deze grachten en in de Jordaan. Onder de nieuwe Jordaanbewoners waren opvallend veel Vlaamse en Franse protestanten, die gevlucht waren voor de geloofsvervolging in hun land.

De Jordaan heeft altijd een eigen sfeer gehad, al is die moeilijk te omschrijven. De verarmde negentiende-eeuwse Jordaan van Theo Thijssen is een andere dan de bedrijvige zeventiende- en achttiende-eeuwse Jordaan, of de gerestaureerde Jordaan van nu, met zijn boetiekjes en restaurants.

Een paar lang bewaarde sfeerbepalende elementen zijn wel te noemen. Wat altijd bleef: de informaliteit. Andere prominente kenmerken sleten wel wat weg. Het bruisende straatleven bijvoorbeeld, maar dat is in álle arme buurten te vinden. Specifieker Jordanees is, of beter gezegd wás, het eigen dialect, dat negentiende-eeuwse dialectologen nog moeiteloos konden onderscheiden van het Kattenburgs of Kinkerbuurts, en was ook de duivenhouderij, die van de tweede helft van die eeuw tot omstreeks 1960 populair was. Ook vader Thijssen hield duiven, op het binnenplaatsje achter z’n schoenmakerswerkplaats.

Het karakter van de Jordaan wordt natuurlijk vooral bepaald door zijn bewoners. In de negentiende en het grootste deel van de twintigste eeuw was het een vrij geïsoleerde arbeidersbuurt. Het proletarische karakter van de Jordaan wordt in de folklore echter een beetje overbelicht. Naast de loonarbeiders – vooral dagloners – drukten de kleine middenstanders en ambachtslieden hun stempel op de buurt. Dat spreekt ook heel duidelijk uit de Jeugdherinneringen van Thijssens twintig jaar oudere buurtgenoot Jan Ligthart. De Jordaan was de dichtstbevolkte wijk van heel Amsterdam. Waar nu 19.000 mensen wonen, woonden er toen liefst 83.000: bijna 1000 (nu 220) per hectare en bijna vijftien per woonhuis. Het Amsterdams gemiddelde was 120 per hectare en elf per huis. (Naar hedendaagse Nederlandse normen is de Jordaan overigens nog steeds extreem dichtbevolkt.)4

Het was ook de armste buurt van de stad – met de oude Jodenbuurt als goede tweede. Maar lang niet iedere Jordaanbewoner was arm. Aan bijvoorbeeld de Rozengracht en de Bloemgracht woonden plukjes relatief welvarende burgers: nee, geen schatrijke bankiers en renteniers als op de Heren- en Keizersgracht, of in nieuwe elitebuurten zoals in de Vondelbuurt en Weteringschans, maar toch wel kleine fabrieksbazen, hoge ambtenaren, dominees en zeer geslaagde winkeliers. En de middenstanders in de buurt, zoals vader Thijssen, hadden het aanzienlijk beter dan het legioen van dagloners en werklozen. Binnen die kring van middenstanders bestonden ook alweer veel gradaties. Een schoenmaker als vader Thijssen bleef een kleine krabbelaar vergeleken met de zeer goed verdienende winkeliers in de Nieuwe Leliestraat, pal om de hoek. Die straat had destijds de vleiende bijnaam ‘Kalverstraat van de Jordaan’.

Dat was het decor waarin Do Thijssen zijn eerste vijftien levensjaren zou doorbrengen.

==

De alleroudste herinneringen die hij als 61-jarige daaraan had gingen heel ver terug, tot ongeveer zijn derde jaar. Zoals een afgeluisterd grote-mensengesprek over kunstboter. ‘Er was algemene verachting en dat maakte op mij veel indruk.’ Levenslang behield Thijssen een voorkeur voor roomboter.

==

Eén van dit soort herinneringen is minder mistig, waarschijnlijk doordat ik al wat ouder was geworden; ik zal tegen de vier jaar geweest zijn. Daar komt mijn vader thuis, hij is met een paar ooms uit geweest en ze doen mijn moeder verhalen waarin alles mij een raadsel is.

‘Ik ga d’r nog ’s een keer naar toe en jij gaat mee,’ zegt vader tegen moeder en de ooms vallen hem bij: ‘Ja, meid (een in mijn ogen zonderlinge betiteling voor iets zo hoogs als mijn moeder)... ja, meid, dat moet je gezien hebben, je kijkt je ogen uit!’

Ik vind het wel een beetje gevaarlijk, je ogen uit te kijken, maar moeder blijkbaar niet.

==

De kleine Do brandt intussen van nieuwsgierigheid. Vader en de ooms hadden het over iets dat ‘een tentoonstelling’ heette en haalden prachtig glimmende reclamebiljetten en folders met schitterende kleuren uit hun zakken.

Terugblikkend beseft Thijssen dat die Grote Mensen het destijds gehad moeten hebben over de grote Wereldtentoonstelling van 1883. Officieel: de Internationale Koloniale en Uitvoerhandel-Tentoonstelling. Die vond van mei tot en met oktober van dat jaar plaats op het Museumterrein, de grasvlakte achter het Rijksmuseum-in-aanbouw.

Een jaar eerder was Do getuige van een heuse aardbeving in Amsterdam, een hoogst zeldzaam fenomeen.5 Op een nacht werd hij wakker doordat de brandende schemerlamp op de schoorsteenmantel heen en weer begon te schuiven. Hij durfde niet te kijken.

==

‘Wat is dat,’ hoor ik moeder vragen, ‘hoor, de lamp staat te trillen.’ Ik hoor vader uit bed springen en naar het voorhuis lopen. ‘Zeker dieven,’ zeg ik met een benepen stemmetje. ‘Ga slapen, jij met je eeuwige dieven,’ grauwt moeder. Vader komt terug. ‘Op straat niks te zien, ’t moet een aardbeving geweest zijn.’ ‘Hij liep mijn ledikantje bijna omver,’ deel ik mee. ‘Ja, da’s een schok geweest, hoor; enfin, morgen horen we er wel meer van.’ Ik ben ontzet.

==

Gelukkig mag Do de rest van de nacht tussen vader en moeder in slapen.

De aardbeving is de volgende morgen het onderwerp van gesprek. ‘Is de aardbeving ook bij jullie in ’t weeshuis geweest?’ vraagt Do aan de jonge schoenmakersknecht Daan. Die bevestigt dat gretig. ‘Waar zou-ie nou zitten?’ vraagt Do door. Waarop Daan hem de stuipen op het lijf jaagt: ‘Ik denk onder de toonbank, in de kist.’ De doodsbange Do, die denkt dat de Aardbeving een persoon is, nog enger dan een gewone boef, alarmeert zijn ouders. Moeder probeert niet hem seismologisch te onderrichten, maar zegt resoluut: ‘Iedereen weet toch dat-ie in de Bloemgracht is gesprongen en niet meer boven gekomen!’

Die aardbeving is te dateren. Ze vond plaats op zaterdag 17 maart 1883, om vijf uur ’s morgens. In Amsterdam sneuvelden ruiten en stonden pendules en staande klokken stil. In Haarlem was de schok nog iets heftiger. Het epicentrum lag ten westen van Zandvoort.6

Ach, uiteraard zal Thijssens weergave van al die afgeluisterde ouderlijke dialogen uit zijn vroegste jeugd niet letterlijk kloppen. Maar anderzijds is er weinig aanleiding om sterk te twijfelen aan de juiste weergave van strekking en sfeer.

==

In de schaduw van de Westertoren

In de Eerste Leliedwarsstraat woonde de familie Thijssen op twee opeenvolgende adressen. Allebei met hetzelfde fraaie uitzicht:

==

Onze straat keek uit op de prachtige Westertoren. Als ik op de stoep zat en naar de toren keek, hinderde het me altijd dat hij zo erg dicht bij de ene huizenkant stond; ik ging liever midden op de straat staan, dan kwam de toren mooi in het midden tussen de huizen. Maar als een van de huisgenoten [...] me daar in het midden van de straat zag staan kijken, werd ik altijd met de nodige verontwaardiging naar binnen gesleept: moest ik soms door een kar overreden worden? Mijn protest dat ik de toren mooi in het midden wou hebben, werd genegeerd; waarschijnlijk heeft niemand er ooit iets van begrepen en ik vond de zaak zo vanzelfsprekend dat ik nooit aan uitlegging heb gedacht... Maar laat ik, nu een maand geleden, op het Damrak een ets van Brandenburg zien, een doorkijk door de Eerste Leliedwarsstraat op de Westertoren, en daar stond die goeie ouwe bekende toch maar precies zoals ik het als kind verlangde: behoorlijk in het midden! Natuurlijk heb ik die ets gekocht; na zoveel jaren had iemand me toch maar gelijk gegeven...7

==

==

Ets van Cornelis Brandenburg (1884–1954), in 1940 door Thijssen gekocht bij een kunsthandel op het Damrak.

==

In zijn geboortehuis op nummer 16 (nu het Theo Thijssen Museum) woonde Do vijf jaar lang.

==

Duidelijk herinner ik me uit deze periode de stoep voor onze woning: een plaat blauwe steen, waar je van de straat opklom over een houten trap van drie treden. [...]

Van de woning zelf weet ik niet anders, dan dat er een voorhuis was, een winkelachtige ruimte, ingericht als schoenmakerswerkplaats, en daarachter een kamer. Er was ook ergens een keuken, waaruit je met een steile trap naar een klein binnenplaatsje afdaalde, maar helder is me de hele situatie niet meer.

In het voorhuis stond een toonbank, met een geldla erin, net als in een winkel; de mensen die reparatie kwamen brengen of halen, moesten altijd voor die toonbank blijven. Achter de toonbank stond de schoenmakerstafel, met een opstaande rand, dat de boel er niet af kon vallen; onder de toonbank stond een kist waar de leersnippers in werden gegooid. In een hoek bij ’t raam stond een grote stenen pot met water; daar dreven de pekballen. Er werd er telkens maar één tegelijk uitgehaald en die lag dan op de tafel klaar. Om pikdraad te maken, werd daar dan de draad doorgehaald. Om de tafel stonden drie krukjes; één voor mijn vader, een voor de grote knecht, die Willem heette en al getrouwd was, en een voor de jongen; dat was altijd een weesjongen van het Roomse weeshuis aan de Lauriergracht. Het Roomse van die jongen was griezelig, want af en toe kwam er een pastoor bij ons om naar het gedrag van de jongen te informeren en dan was ik altijd bang dat die pastoor ook naar mij zou vragen.

==

Vervolgens beschrijft Thijssen de uitstalkasten achter de ramen en het leestenrek aan de muur achter de toonbank. En ook de lekkere leergeur die daar altijd hing. Do keek graag naar het werken van zijn vader. Maar als moeder suggereerde dat hun zoon zelf ook wel schoenmaker wilde worden, bromde haar man: ‘’k Draai hem nog liever z’n nek om.’

Van zijn toenmalige bovenburen herinnerde Thijssen zich een halve eeuw later niets meer. Maar dankzij het Amsterdamse Bevolkingsregister kunnen we ons toch wel een beeld van hen vormen. Op Thijssens geboortedag in 1879 woonden in totaal 22 mensen in dit kleine pand. Behalve de familie Thijssen waren dat een timmerman met zijn vrouw, nóg een timmerman met zijn vrouw en dochter, een boekbinder met twee kinderen, een sigarenmaker met zijn vrouw en drie kinderen, een weduwe met haar nicht en een weduwe met haar dochter. En dan was er nog in de kelderwoning ‘Mietje de groenvrouw’ en haar zoon. Zij was een klein oud vrouwtje en Do zag haar graag – behalve als hij zijn buitentrapje afkwam terwijl zij beneden haar keldertje uitkwam. Dan keek hij bovenop de paar vieze grijze haren over haar kalende kruin. ‘Ik rilde van afschuw. En stapte gauw het trapje af, om de gewone Mietje te zien, weer recht van voren tegen haar mutsje aan te kijken en een peer van haar te krijgen.’ We kunnen haar identificeren: dat was Mietje Duller (1832–1911), die daar woonde met haar zoon Hendrik.

Sinds de geboorte van Koba Thijssen op 10 maart 1883 telde het gezin Thijssen vijf personen, terwijl hun huisoppervlak van 35 vierkante meter voor minder dan de helft een woonfunctie had; de rest was werkplaats/winkel. Vijftig meter verderop in de straat, op nummer 7, kon vader Thijssen van een andere schoenmaker gelukkig een groter winkelhuis overnemen. In het prille begin van 1885 verhuisde het jonge gezin daarheen.

De nieuwe huurder was een politieke vriend van zijn toen al socialistisch gezinde vader: Pieter Cornelis (Piet) de Ruijter (1855–1889), die hier kwam met zijn vrouw en drie kinderen. De Ruijter (wegens zijn rode ideeën ontslagen als politieagent) was toen een bekend dichter en vertolker van socialistische strijdliederen, zoals het ‘Mariannelied’.8

Voor het gevoel van Do Thijssen verhuisde hij als vijfjarige naar een compleet nieuwe wereld: de andere dwarsstraat. Voor niet-Amsterdammers legt Thijssen in In de ochtend van het leven de topografie van dit deel van de Jordaan omstandig uit. Kort samengevat: de Nieuwe Leliestraat verdeelt de Eerste Leliedwarsstraat in twee stukken. Nummer 16 ligt in het gedeelte bij de Bloemgracht en nummer 7, in de ‘andere dwarsstraat’, bij de Egelantiersgracht. Die drukke Nieuwe Leliestraat voelt als een scherpe grens. ‘Van de verhuizing zelf herinner ik me absoluut niets meer. In mijn herinnering woon ik plotseling in de andere dwarsstraat en ineens is alles anders geworden.’

==

Burger-mooie kamer

De familie Thijssen woonde op de begane grond, inclusief de opkamer, een ‘ontvangstkamer’ achter de winkel, boven de huiskamer over de halve lengte van de verdieping.

==

De winkel, de goedvoorziene, glimmende schoenwinkel, zie ik nog duidelijk voor me; en ook de ‘opkamer’ achter de winkel, de kamer met het vloerkleed en trijpen stoelen. Maar ónder de opkamer moet de gewone huiskamer zijn geweest, en die zit in een nevel; wel weet ik dat er twee ramen uitzagen op een klein binnenplaatsje en dat voor die ramen de tafel stond, waaraan we altijd aten. Aan de ene kant van de kamer leidde een trapje van een paar treden naar een klein kamertje waar de werkplaats was en nu heb ik de neiging aan de andere kant een deur te plaatsen waarmee je naar de keuken kwam, maar meteen twijfel ik: ik zie geen keuken, ik weet niet óf er wel een keuken geweest is.

==

Vaders schoenmakerij in het eerste huis had vooral de sfeer van een werkplaats geademd; in het nieuwe huis viel de winkelfunctie het meest in het oog. Er werden ook niet meer alleen zelfgemaakte schoenen verkocht, maar ook uit Brabant ingevoerd schoeisel.

De opkamer was de chique kamer van het huis. Daar lag zowaar een vloerkleed, en daar stond vaders sécretaire: een gewichtig meubelstuk dat de functies van schrijfbureau en laatjeskast combineerde.

Die opkamer was voor Do Thijssen het symbool van de vermeende welvaart van het gezin. En inderdaad: vergeleken met de overgrote meerderheid van de Jordaanbevolking hadden de Thijssens het zo slecht nog niet. Er moest wel heel hard voor worden gewerkt en zuinig worden geleefd, maar tegelijk toonden middenstanders als de ouders Thijssen in de aankleding van hun woning graag dat ze heel keurige mensen waren, met een goede smaak. Dat blijkt wel uit Thijssens beschrijving van die opkamer:

==

Daar was alles zoals dat bij mensen van onze stand moest zijn. Daar zag je niet de houten vloer, er lag mooi glimmend vloerzeil en in het midden een rood en zwart gestreept kleed, het koeharen vloerkleed dat in die dagen in elke burger-mooie-kamer lag, het standaardkleed. Op dat kleed stond de ronde mahoniehouten tafel, met de bewerkte poot, waar je nooit met je schoenen op mocht komen. Boven de tafel hing een hanglamp met prachtige groenachtig vergulde figuren en een witte ballon. Ik plaagde mezelf weleens door me te verbeelden dat die ballon gebroken was; dat zou zoiets geweest zijn als het vergaan van de wereld... En om de tafel stonden de stoelen met de trijpen zittingen en de mahoniehouten leuningen en hun slanke, iets uitstaande poten. De stoelen, die zo voorzichtig werden uitgeklopt; en zo liefkozend werden gewreven met rooie was.

==

Aan de ronde tafel at de familie iedere zondagmorgen krentenbrood.

Niet alles was glorieus. Een ‘doorlopend privaat’ oftewel wc ontbrak. Een paar keer in de week moest de volle stinkende poepemmer door de benedenkamer en de winkel worden gedragen naar de langsrijdende ‘kar van Boldoot’. 9

Gezien de beschrijving in Kees de jongen van Kees’ huis (winkel, benedenkamer, opkamer, binnenplaatsje; dicht bij de Westertoren) en de routes die Kees op weg naar school of zijn grootouders volgt, had Thijssen deze nieuwe woning op zijn netvlies toen hij het ouderlijk huis van Kees Bakels beschreef.

==

Bewaarschool

De familie woonde nog in het eerste huis toen Do naar de bewaarschool ging. Die schoolsoort, die later officieel ‘voorbereidend onderwijs’ en informeel ‘kleuterschool’ ging heten, kennen we nu als ‘groep 1 en 2’ van de basisschool – inmiddels een onlosmakelijk deel van de schoolopleiding. Maar destijds was ze nog verre van vanzelfsprekend. Want die bewaarschool kostte geld (het duurde nog heel lang voor ze gesubsidieerd werd), dus de meeste kinderen bleven bij moeder thuis, tot ze als zesjarigen naar de lagere school gingen. Maar buitenshuis werkende moeders waren soms gedwongen hun kinderen elders onder te brengen. En dat gold ook voor winkeliersvrouwen zoals moeder Thijssen. Die term ‘bewaarschool’ drukte helaas in veel gevallen akelig juist de beperkte ambitie uit: je kon er je kleuters ‘stallen’, maar veel met ze gedaan werd er meestal niet.

Dat gold zeker voor de eerste bewaarschool waar Do in september 1883 als vierjarige afgeleverd werd: die van de Vereeniging ter Verbreiding van de Waarheid op de Rozengracht. Deze christelijke vereniging werd rond 1850 onder invloed van het Reveil opgericht door de godsdienstonderwijzer Theodorus M. Looman, bijgenaamd Scheefnekje.

==

Van die bewaarschool, waar ik toch als vierjarig kereltje hele dagen zat, herinner ik me alleen maar dat er een plaat was waar een grote cirkel op stond, verdeeld in sectoren van verschillende kleur. De juffrouw hing die plaat voor de klas en wees een kleur aan en dan moesten wij in koor zeggen welke kleur het was. Ik vond dat wel een genoeglijk gebrul.

==

Een gravure uit 1883 van het interieur toont ruim tweehonderd kleuters op lange banken samengepropt in één lokaal.

Maar omdat het er niet zo erg netjes was, wat het publiek betreft, werd Do al na een jaar van die bewaarschool afgehaald. Thuis waren Do en Henkie met al hun drukte óók niet te handhaven, dus werden ze al weer snel naar een andere bewaarschool gestuurd: ‘Maar nu een keurig nette bewaarschool, een bewaarschool voor de kinderen van de Jordaanse middenstandertjes. De in de buurt beroemde bewaarschool, gevestigd in het Koning Willemshuis, in de Egelantiersstraat.’

Dat Koning Willemshuis was een bijzondere instelling. Het werd in 1864 gebouwd op initiatief van de Vereniging voor Christelijke Sociale Arbeid. Deze vereniging was opgericht door dominee Carel S. Adama van Scheltema, vooraanstaand strijder tegen drankmisbruik en grootvader van de bekende socialistische dichter.

Het huis was allereerst een ontmoetingsplaats en ‘vormingscentrum’ voor Jordaners en als zodanig een voorloper van de twintigste-eeuwse buurthuizen – maar wel heel wat stichtelijker. De bewaarschool was slechts een onderdeel van de vele activiteiten, zoals ook bijbellezingen, een naai- en breischool, diverse koren, huisbezoek, voedseluitdelingen, en op zondagochtenden speciale kerkdiensten voor daklozen, met koffie en krentenbrood na. (Die activiteit stond bekend als de ‘krentenbroodkerk’. Zodra de daklozen weg waren werd de kerkruimte met lysol grondig ontsmet.) De ‘burgerbewaarschool’ in het Koning Willemshuis bestond sinds 1879.10 Later kwam er naast het Koning Willemshuis een ‘volksbewaarschool’ bij: de Koningin Wilhelminabewaarschool,

==

maar die was, blijkens het lage schoolgeld, voor de eigenlijke Egelantiersstratertjes bestemd; en wij, fiere Koning Willemshuizers, voelden ons hoog verheven boven de zielige klompenschooiertjes die daar elke ochtend huilend naar binnen werden gesleurd. Onze vaders hadden winkels, ’n schoenwinkel, een horlogewinkel, een aardappelhandel, of waren op een kantoor, en gingen zondags uit met een hoge zijen op.

==

Dat neerkijken op de ‘klompenschooiertjes’ weerspiegelde natuurlijk allang niet meer de visie van de socialistische politicus-in-ruste die de schrijver van deze regels was. Maar hij wist donders goed dat hij er als kind zó tegenaan gekeken had. Kinderen hebben zelf nog geen status en putten hun zelfbewustzijn dus vaak uit het al dan niet vermeende aanzien van hun ouders.

De bewaarschool van het Koning Willemshuis telde ongeveer honderd leerlingen en werd bestierd door een bovenjuffrouw en twee ‘groepsjuffen’. Die van Do heette Juffrouw Louise. En dan waren er nog enkele jonge helpsters, die door vader Thijssen meewarig ‘broekenvastmaaksters’ genoemd werden.

Deze bewaarschool bleek, zoals gehoopt, inderdaad van hoger niveau dan de vorige; zo werd er veel werk gemaakt van het elementaire leesonderwijs, waarin de kleine Do uitblonk. Er was maar één smet aan de school, in ieder geval in de ogen van Do’s vader: de juffen waren wel wat érg godsvruchtig.

Sam Thijssen was gaan sympathiseren met het opkomend socialisme en had zich tegelijk steeds meer losgemaakt van het christelijk geloof. Dat gold ook wel voor Aal Thijssen-Fieggen, al kon die nog best herkennend genieten van de kleurrijke bijbelverhalen waarmee haar zoontjes thuiskwamen. Haar echtgenoot hield dan meestal tactisch zijn mond. Maar niet altijd.

Do’s grootouders Fieggen waren al generaties lang lidmaten van de Nederlandsch Hervormde Kerk en gingen trouw ter kerke. Opa en oma Thijssen behoorden tot datzelfde kerkgenootschap, al ging met name opa zelden naar de kerk. Dat kerkgenootschap had tot 1816 ‘gereformeerd’ geheten, en zo noemden de hervormde protestanten zich informeel nog steeds, totdat de stengere afsplitsers van de Doleantie in 1886 onder leiding van Abraham Kuyper die aanduiding claimden. De jonge Do Thijssen hanteerde nog de oude aanduiding:

==

’k Herinner me ook nog de periode dat ik mijn gereformeerd zijn gevoelde als iets aangenaams: de Westertoren hoorde van ons, van de geriffemeerden, en dat was de hoogste toren van Amsterdam; ik denk dat ik die conclusie, dat de Westertoren van ons was, zelf getrokken heb: opoe Fieggen ging immers wel ’s naar de Westerkerk. Maar ik heb er veel plezier van gehad: geen jongen – of hij moest ook geriffemeerd zijn – kon daar tegen op, dat wij de hoogste toren van Amsterdam hadden.

==

Zo waren Sam en Aal ook opgevoed, tot de sleet erin kwam. Tegenover Do’s grootouders werd de schijn nog een beetje opgehouden, zoals uit de bewaarschoolkeuze bleek. De kinderen werden een paar jaar later ook nog naar zondagsschool gestuurd.

Voor Sam Thijssen waren er echter grenzen. De juffen moesten zich niet met zijn gezinsleven bemoeien. En dat kon juffrouw Louise niet laten. Want zij was zéér orthodox en bewaakte fel het zieleheil van haar leerlingen. Dus kreeg Do op een maandag een geweldige uitbrander toen hij in zijn onschuld geestdriftig verslag deed van een zondags uitstapje naar een ‘theetuin’ met speelgelegenheid aan de stadsrand. ‘Op zóndag?’ fulmineerde de juf. ‘Je weet toch dat dat een rustdag is?’ Net zo’n uitbrander volgde toen de juf verkondigde dat de kermis het voorportaal van de hel was en Do onbekommerd vertelde dat hij op de kermis op de Westermarkt op een houten draaimolenpaard had gezeten. ‘Dus jij vindt de hel wel prettig?’ zei de juffrouw. Do bekende: eigenlijk wel. Maar pragmatisch beloofde hij steeds beterschap.

==

Do leerde thuis te zwijgen over de zedelessen op school en tegen juffrouw Louise over de goddeloosheid van zijn vader. Bij zijn vertrek van de bewaarschool op 22 december 1885 kreeg hij een boek met gedichten van Adama van Scheltema sr., waaruit zijn moeder nog decennia later reciteerde: ‘Concert zal ’t heden zijn in ’t bos...’

==

Grootouders

Al behoorden ze tot hetzelfde kerkgenootschap, de stijl van beide grootouder-duo’s verschilde onmiskenbaar. De Thijssens waren tamelijk welvarend en genoten daar zichtbaar van; de Fieggens muntten uit in warmte en eenvoud – al mochten ze ’s zomers een duur huis bewaken.

==

Mijn grootouders van vaderskant woonden in de Runstraat, een zijstraat van de Prinsengracht naar de Keizersgracht, en dus aan de rand van de Jordaan. Opa Thijssen had daar een grote schoenmakerswerkplaats; er zaten minstens vier knechts geregeld te werken en er waren ook nog knechts die bij opa werk kwamen halen en dat thuis maakten. Ik heb herhaaldelijk moeder horen zeggen dat bij de oude Thijssen het geld het huis werd binnengedragen en dat verklaarde voor mij het raadsel dat opa niet net als wij een mooie winkel had genomen: hij werd ook zonder winkel wel rijk.

==

Wat de werkelijke reden van opa’s welstand was, blijft onduidelijk. Zijn locatie midden in de grachtengordel zal behulpzaam geweest zijn.

==

Zondagsmiddags kwamen Henk en ik er wel met vader op bezoek. Het ging er vrolijk toe. Er stond een schitterend glinsterende, geslepen bitterkaraf op tafel en het hele gezelschap borrelde lustig. De vrouwen hadden een glaasje met veel suiker. Wij kinderen mochten af en toe van deze en gene ‘aan het voetje likken’. [...]

Dan kwam er het moment, dat opoe plotseling resoluut mededeelde: ‘We gaan tafel dekken, glasies weg, en de visite wordt bedankt.’

==

Van dit adres herinnerde Thijssen zich verschillende merkwaardigheden: allereerst zijn daar inwonende ongetrouwde maar al wel verloofde jeugdige oom Jan, toen nog geen twintig: ‘Die zat er met zijn meisje en hij zoende haar en niemand zei er iets van.’ Bovendien waren er volgens Thijssen een oranjekleurige kat en enkele kanaries, die zongen als de klok sloeg of als opoe koffie maalde.

Thijssens mooiste herinneringen aan die grootouderlijke woning betroffen de oudejaarsviering van 1884, toen hij vijf jaar was.

==

We – vader, moeder, ik en m’n broertje en zusje – zijn daar toen ‘’t ouwe en nieuwe gaan houden’. ’t Zusje sliep al gauw en Henk werd ook al spoedig ergens in een bed gestopt, toen hij ‘omviel van de slaap’. Maar ik mocht langer opblijven en in plaats van slaperig werd ik hoe langer hoe wakkerder. Het gezelschap dronk warme pons en zong van ‘laat ons drinken, laat ons klinken, laat ons samen vrolijk zijn’ en later op de avond op aandringen van opa, het ‘Wien Neerlandsch Bloed’ en speelde loterij met de kaarten. Ik was de held van de avond; telkens vroeg me een oom of tante: ‘Is het nog geen twaalf uur?’ En dan keek ik op de klok en deelde nauwgezet mee: ‘Nee, nog lang niet, ’t is pas tien minuten voor half elf,’ of zoiets.

==

Nadat het twaalf uur had geslagen wenste ook Do net als de ouderen iedereen geestdriftig ‘veel heil en zegen in het nieuwe jaar’, en kreeg heel wat van de in het loterijspel door de volwassenen gewonnen centen toegestopt: de buit bedroeg niet minder dan twee gulden achtennegentig.

Omdat het niet meer mogelijk bleek een rijtuig te bestellen, werd tegen half twee besloten dat moeder daar met de twee jongsten bleef slapen en vader met de oudste naar huis zou wandelen. Die nachtelijke tocht was voor Do een unieke sensatie. Zeker als ze ook een politieagent gelukkig nieuwjaar kunnen wensen.

Eenmaal thuis bood vader Do aan om in het ouderlijk bed te komen slapen, ‘op moeders plekje’. ‘Vader heeft de lamp uitgeblazen. We liggen in het donker. Vader met z’n arm om me heen. Zou er wel ooit een kind zo zalig zijn ingeslapen?’

==

Weer heel anders was de sfeer bij opoe en opa Fieggen.

==

Als we naar mijn grootouders van vaderszijde gingen, dan heette dat altijd: naar opa gaan; maar als we bij de andere grootouders een bezoek brachten, dan waren we bij opoe.

Later heb ik de onbewuste wijsheid van dat onderscheid maken begrepen: in het ene gezin was de man het hoofd met het onbetwiste gezag, in het andere de vrouw. En opoe Fieggen was dat niet door zekere bazigheid – daar leek het niet op. Ze was het door haar eindeloze goedheid. Ze straalde van liefde, ik heb haar nooit boos gezien. Ze was de monumentale grootmoeder. En mijn eigen moeder is mij in later jaren liever geworden, naarmate zij in haar doen meer van opoe Fieggen begon te krijgen...11

==

==

Opoe en Opa Thijssen

==

Het echtpaar Fieggen had twee adressen: zelf huurden ze een bovenhuisje in de Kerkstraat, maar ’s zomers dienden zij als huisbewaarder bij de steenrijke bankiersweduwe Louise Melvil-Sillem (1808–1896), Herengracht 571. Dan ging de weduwe Sillem met haar hele huishouding voor een maand of twee naar haar buitenhuis Bloemenheuvel in Overveen.12

Aan dat bovenhuisje in de Kerkstraat maakt Thijssen in zijn jeugdherinneringen verder geen woord vuil. Maar dat ‘leenhuis’ in de Gouden Bocht van de Herengracht maakte natuurlijk grote indruk. Op zondagse zomermiddagen ging hij er meer dan eens heen, meestal (moeder moet op de kleine kinderen passen en voor ’t eten zorgen) met vader en broer Henk.

==

We staan voor opoe’s prachtige huis. Alles is er deftig aan, tot de kettingen toe waarmee de paaltjes op de platte stoep aan elkaar verbonden zijn. En deftig klinkt de bel door het huis. Het duurt lang eer we worden opengedaan. [...] Daar gaat de deur open: ‘Dacht ik het niet,’ zegt onze dikke tante. Nou begrijpen we wel dat het zo lang geduurd heeft: tante is mank en op al dat gladde marmer loopt ze heel voorzichtig, want ze is al eens gevallen en heeft toen d’r beugel gebroken. [...]

We lopen voorzichtig over de eindeloze marmervlakte; heel in de verte, op een houten vloertje, voor de koude voeten, staat de tafel en daar zitten opoe en opa, ieder aan een kant. Opa is een schriel oud mannetje, met een stenen pijp in z’n mond; opoe, groot en breed in een prachtige japon, op haar hoofd een muts waarvan brede zijden linten afhangen langs haar wangen, zit daar als een glanzende koningin en knikt ons al toe.13

==

De dikke tante was Trijntje Fieggen (1851–1935), naaister en later huishoudster, die bij haar ouders inwoonde.

Thijssen beschrijft uitvoerig hoe hij met Henk het huis en de grote tuin verkende, om daarachter in het koetshuis te belanden. Toen ze daar de zware deur openden stonden ze tot hun verrassing ineens op het Rembrandtplein.14

==

Wasellende

In huis heerste een vast weekritme, nauw verbonden met moeders huishoudelijke taken, in het bijzonder de wasbehandeling. Dat was een hele bedoening, zich grotendeels afspelend in de huiskamer onder de opkamer.

==

In dat halfduistere hol – het binnenplaatsje was omsloten door hoge muren – scheen een lieve, een echte moeder een onmogelijkheid. ’k Heb in later jaren mijn moeder leren kennen en aanbidden als een wonder, maar ik moet de harde waarheid neerschrijven: in die huiskamer was zij zelden moeder en meestal een ruw, slecht, ja, haveloos gekleed vrouwspersoon met een afschuwelijk humeur en klaar, bij het minste-geringste klappen uit te delen. En zonder aarzelen wijs ik als oorzaak van die nare metamorfose aan: de wastobbe. [...]

In die huiskamer begon prompt elke dinsdagochtend de ellende. Dan was moeder in haar wanhoopstoilet: een loshangend wit jak, hét witte jak der Jordaanvrouwen, en een vieze vlekkerige zwarte rok; en de kamer stond vol warme wasem, zodat de ruiten nat beslagen waren. En gestadig klonk het nijdige roets-roets, waarmee moeder het goed over het wasbord stompte, het ellendige roets-roets dat nog in mijn oren klinkt als ik aan dat, nu verre, verleden denk. En als je niet uitkeek, kreeg je als lastig kind een klap met haar vieze, lauwe zeepsop-hand.

==

En dan hing er ook nog eens de benauwende lucht van gekookte bruine bonen, want op ‘wasdag’ had moeder weinig tijd om te koken.

De volgende dagen werd er eindeloos gespoeld, in emmers, tobbes en teilen. In de kamer hing een verstikkende bleekpoederstank. Pas als moeder met geblauwd water ging werken, was het ergste voorbij.

De stemming verbeterde pas echt op vrijdag, strijkdag. Al was er ook dan weinig tijd voor koken: dit was de dag voor gestampte pot, die bij de kinderen weinig in de smaak viel. Maar moeders humeur werd met elk geslaagd stuk strijkgoed zonniger.

Zaterdag was een dag van gemengde gevoelens: moeder was de hele dag vloeren aan het schrobben; de kinderen werden de straat op gestuurd. Voor warm eten was dan helemáál geen tijd: tegen zessen kregen ze thee en brood. Maar ook al wat krentenbrood, dat eigenlijk voor de zondag was bestemd. En boterhammen mochten ze zo veel eten als zij wilden. Na het eten gingen de kinderen beurtelings in de wastobbe. Daarna mochten ze, mits er even geen klanten waren, in hun hansoppen en op blote voeten de winkel inhollen om een nachtzoen van hun vader te halen. Die zei dan tot Do’s genoegen steevast: ‘Zo, zijn m’n mannetjes ook weer schoon van oren en poten?’

Die winkel bleef op zaterdagavond lang open; ook moeder stond dan achter de toonbank.

Dan kwam de heerlijke zondag. De winkel was dicht en er werd feestelijk ontbeten, alleen dán in de opkamer: koffie en krentenbrood. Daarna vermomde vader zich als heer en kregen de kinderen hun zondagse kleren aan. Zo uitgedost gingen ze op familiebezoek. Nee, niet naar de kerk. Het kwam ook wel voor dat ze niet weggingen, maar dat opoe Fieggen koffie kwam drinken na haar bezoek aan de Westerkerk.

==

Terugblikkend verbaasde Thijssen zich erover waar hij als vijf-, zesjarige de tijd vandaan haalde voor al zijn bezigheden. ‘Want naast mijn bewaarschoolleven had ik toch ook nog een compleet en welgevuld bestaan als boodschappendoener voor m’n moeder en daarnaast nog een leven als spelende en tochten makende straatjongen.’

Geen moment had hij als kind het gevoel dat het hem te veel werd. De hele wereld was één verzameling vastigheden; alles was zoals het was. Zo wist hij precies waar welke boodschappen gedaan moesten worden:

==

De varkensslager (wij zeiden altijd: de spekslager) naast ons, die zelf nog varkens slachtte, wat ’n ellendig gegil gaf, was niet ónze ‘spekslager’, hij was de spekslager voor klompjeskinderen; onze spekslager was die in de Leliestraat, dat hoefde niemand me te vertellen, het wás zo. En een ossenslager was iets heel anders dan een varkensslager; dat waren twee volkomen gescheiden beroepen.

==

Het brood haalde Do bij zijn tante Da Blom-Fieggen in de Leliestraat; zij had daar een depot van de Ceres-fabriek. Maar voor roggebrood moest hij naar Hermans op de Bloemgracht en voor krentenbrood naar Siemons, net als tante Da in de Nieuwe Leliestraat. Tante Da kon het billijken: Siemons’ krentenbrood was veel beter dan het fabrieksbrood van Ceres.

De melkboer zat om de hoek, in een keldertje; de sigaren voor vader (‘’n dubbeltje van de vier, middelsoort’) kwamen van de sigarenboer op de hoek van Nieuwe Leliestraat en Prinsengracht, en kruidenierswaren werden gekocht bij buurman op nummer 5, Papavoine. ‘Wel een beroerde naam, maar Hennie Papavoine was een uitstekend vriendje, al was-ie rooms.’

En natuurlijk was het niet moeilijk zoeken naar de vele snoepwinkeltjes. Overal in de buurt waren keldertjes waar een snoeptafel stond; met mooi weer stond die zelfs buiten. Dat snoepen werd door zijn ouders afgekeurd, maar geregeld kreeg Do toch van deze of gene een cent of halve cent toegestopt, en hij wist dus prima wat er voor lekkers te koop was: pepermuntstokken, suikerbolletjes, kaneelhompen, toverballen, drop, brillen van lichtroze suiker, pijpjes kaneel en ‘okkies’ (gebakken duivenbonen).

==

School Letter G

Do Thijssen was bijna zeven jaar toen hij in mei 1886 werd toegelaten tot Openbare Lagere School Letter G, Prinsengracht 239 bij de Leliegracht – destijds steevast aangeduid als ‘Lr. G’.15 De lagere scholen waren destijds nog naar stand verdeeld. In het confessionele onderwijs was er onderscheid naar ‘burgerscholen’ en ‘armenscholen’, in het openbaar onderwijs had men scholen der 1ste, 2de, 3de en 4de klasse. Al klinkt het anders, die der 1ste klasse hadden het minste prestige: zij waren bestemd voor de armsten, en er werd dus géén of nauwelijks schoolgeld geheven. Daarom werden ze ook wel ‘kosteloze scholen’ genoemd. Die scholen hadden geen naam, maar een nummer. Een matig schoolgeld werd geheven op de 2de-klassescholen, bestemd voor kinderen van middenstanders. Die werden aangeduid met een letter en werden dus informeel ‘letterscholen’ of ook wel ‘tussenscholen’ genoemd. Duur of héél duur waren de scholen der 3de en 4de klasse: alleen die hadden een echte naam, zoals Rozenschool, Sweelinckschool of Louise de Colignyschool. Op die elitescholen was er volop geld voor steeds nieuwe leermiddelen en extra’s als schoolreisjes, geheel in tegenstelling tot de ‘nummerscholen’. Belangrijker: anders dan de duurdere scholen, boden nummerscholen geen enkel perspectief op vervolgonderwijs.

==

Eigenlijk had mijn vader ons ook wel op zo’n derde-klasseschool willen doen, want hij was zelf op een heel dure school geweest. Maar iemand uit de Leliedwarsstraat kon aan zóveel deftigheid niet denken, mijn moeder was trouwens op een kosteloze school geweest. En dus werd de tweede-klasseschool gekozen. Wat de keuze zo vergemakkelijkte, naar in later jaren mijn moeder me verteld heeft, was dat de tweede-klasseschool die het dichtst bij was, school Letter G, op de Prinsengracht naast de brandweer bij de Leliegracht, 16 toevallig zo’n bijzonder nette school was.

==

Het was een school van acht klassen van negen maanden: destijds nog vrij gebruikelijk.

Door zijn vader ter keuring voorgeleid, werd Do eerst getoetst door schoolhoofd Dirk Hekker, die hem hardop liet voorlezen, moeilijke woorden liet opschrijven en de tafels van vermenigvuldiging opzeggen. Het voorbereidend onderwijs van het Koning Willemshuis en Do’s eigen leergierigheid hadden duidelijk vrucht gedragen: hij werd meteen toegelaten tot de derde klas.

Er waren in die jaren ruim driehonderd leerlingen, net iets meer meisjes dan jongens.17 Het schoolgebouw had vier lokalen, door glazen wanden van elkaar gescheiden; de onderste delen daarvan waren wit geschilderd. In elk lokaal zaten meerdere klassen. Stiekem luisterde Do in die derde klas bij meester Leguit mee met het onderwijs in de vierde klas. En hij presteerde daar zo goed, dat hij de vierde klas mocht overslaan en in februari 1887 meteen doorging naar de vijfde, bij de strenge meester Van der Aa (die niet schroomde zondaars na slechts één waarschuwing over de knie te nemen).

Nog voor zijn tiende verjaardag bereikte Do zo de achtste klas, de hoogste. Van zijn opeenvolgende meesters geeft Thijssen korte typeringen. Van niet allemaal vermeldt hij in de boektekst de naam, maar in het schema dat hij maakte voor In de ochtend van het leven krabbelde hij wel al hun achternamen, waardoor ze identificeerbaar zijn.18

Meester van de zesde klas was de toen 43-jarige Jacobus J. Wopkes, alias meester Mop. Het was een deftige man, er werd gefluisterd dat hij gedichten maakte, die ze in de hoogste klas zongen. Dat kan kloppen. Volgens de kranten droeg Wopkes bijvoorbeeld in 1880 een lang gedicht voor bij de opening van de Eerste Openbare Speeltuin aan de Weteringschans, een initiatief van suikerfabrikant Nicolaas Tetterode, van de Vereeniging tot Veredeling van het Volksvermaak. Meester Wopkes (in zijn vrije tijd redacteur van De Turnvriend)19 deelde ook de kaartjes uit voor de Tweede Openbare Speeltuin op het Marnixplein, maar daarmee had Do slechte ervaringen: het bleek een jungle waar het recht van de sterkste heerste.

Maar per saldo droeg Wopkes zeker bij aan Thijssens ontwikkeling:

==

Hij had maar één straf; hij zei altijd: ‘Zou je nou zo’n jongen niet opnemen en kwakken ’m in een hoek?’ Wij vonden dat gezegde zó mooi, dat we het op straat te pas en te onpas citeerden en ook thuis. Hij liet ons altijd maar schriftelijk werken, meestal rekenen, en wie ‘klaar’ was, mocht een boek uit de kast halen en gaan zitten lezen. En dat boek mocht-ie dan thuis verder uitlezen. Die boeken schijnen uit de privé-bibliotheek van de meester geweest te zijn; ik herinner me een doorworstelen van Elizabeth Musch van Van Lennep en een met gloeiend hoofd genieten van De Schaapherder van Oltmans! Zonderlinge lectuur voor een achtjarige – maar we waren er doodstil mee.

==

De meester van de zevende klas was een klein oud mannetje met een glimmende, kale schedel. Dat moet de 56-jarige Heinrich Stroeber geweest zijn. Die handhaafde de orde door middel van hoge doses strafregels.

==

Elke strafregel die dat meestertje opgaf, was een aparte compositie van wijsgerige aard, met woorden als ‘fatsoenlijk’ en ‘behoorlijk’ en ‘derhalve’ en uitdrukkingen als ‘wie in zijn jeugd’ of ‘sommige lieden’. Ik vond die composities altijd buitengewoon boeiend en geestig; ik zou ze nu typeren als ‘raak’; en dat ging zo ver, dat ik af en toe bij het spelen op straat mijn kritiek op een kameraadje goot in de vorm van een ontwerp-strafregel, zoiets bijvoorbeeld van ‘Wie in zijn jeugd reeds (op zo’n woordje was ik verzot) vals is met knikkeren, zal nooit opgroeien tot een behoorlijk mens.’ Ik schijn het vermogen te hebben gehad dat erg prikkelend te doen, want het lokte altijd woedende handtastelijkheid uit...

==

Hier kondigt zich al de latere Nieuwe School-provocateur aan. Maar ook taalgevoel en verbeeldingskracht zaten er bij Do Thijssen kennelijk al vroeg in. Het verklaart ook de graagte waarmee hij in die zevende klas zijn dictees maakte.

Ook was hij heel tevreden over het rekenonderwijs van meester Stroeber. Als hulpmiddel bij het delen van grote getallen hanteerde die de klassieke ‘staartdeling’, waarbij hij de leerlingen voor de overzichtelijkheid lange verticale strepen, met bovenaan een dwarsstreep (‘galgjes’) tussen de getallen liet zetten. Van enige poging om iets begrijpelijk of aanschouwelijk te maken was geen sprake, noteert Thijssen goedkeurend. Zelf zou hij zich levenslang afzetten tegen het modieuze ‘begrijpend rekenen’: het toepassen van ‘kunstjes’ leek hem veel praktischer en voor de kinderen stimulerender. Sinds omstreeks 1990 is de staartdeling in het basisonderwijs uit de gratie. Maar onder experts duurt de discussie voort.

Stroeber vertelde ook dolgraag over de Grote Mannen uit de wereldgeschiedenis, tot Do’s genoegen: ‘Dat vertellen was boeiend en geestig tegelijk; als dat meestertje aan de gang was over Chassé of over Napoleon, dan kon de meester van de achtste klas, die in ’t zelfde lokaal zat, gerust uitscheiden, want de achtste klas luisterde toch mee.’

In februari 1889 kwam Do zélf in de achtste klas. In zijn beleving een nieuwe levensfase. Intussen was er thuis, op straat en in de stad alweer onnoemlijk veel gebeurd.

==

Sociale onrust

Amsterdam was in korte tijd een bruisende stad geworden. De snelle groei was vooral zichtbaar voorbij de rand van de Jordaan, het gebied dat door de Jordanezen van oudsher het ‘land buiten de Raampoort’ werd genoemd. Dat stadspoortje zelf, een eenvoudige doorgang in de stadswal aan het eind van de Bloemgracht, was al in 1844 afgebroken, maar de naam was overgegaan op de aanpalende lange brug over de Lijnbaansgracht. Het was een rommelig weidelandschap, doorsneden door vele sloten met paden erlangs, met her en der kleine tuinderijen, herbergjes en schuren. En, beeldbepalend, tientallen houtzaagmolens. Een ideaal speelterrein voor de Jordaanjeugd, en het verbaast dan ook niet dat de titelheld van Kees de jongen hier met zijn vriendjes diefie-met-verlos speelt.

Helaas voor de jongens: al in Thijssens kleutertijd begon dit landschap stukje bij beetje te verdwijnen. Voorbij de Bloemgracht verrezen tegen 1885 de statige huizen van de Nassaukade en daarachter in later jaren een nieuwe arbeidersbuurt, de Staatsliedenbuurt. Iets zuidelijker werd vanaf 1880 de Kinkerbuurt gebouwd.

De Marnixstraat, tot die tijd een wandelboulevard ter plekke van de allang gesloopte stadswal, werd nu een verkeersstraat, waar sinds 1883 de paardentram reed. In die straat, op de hoek met de Nieuwe Passeerdersstraat, verrees in 1887 het Turngebouw, waar romanfiguur Kees Bakels jaloers naar binnen gluurde.

De stad werd niet alleen groter, maar ook veel welvarender. Maar die welvaart was beroerd verdeeld. In grote delen van de stad heerste bittere armoede; kinderarbeid was nog wijdverbreid. Dat contrast was een vruchtbare voedingsbodem voor de jonge socialistische beweging. In 1878 werd in Amsterdam de plaatselijke Sociaal-Democratische Vereeniging opgericht, met petroleumverkopers Klaas Ris en kleermaker Hendrik Gerhard als leiders. In februari 1882 werd die omgezet in de landelijke Sociaal-Democratische Bond, onder leiding van de afvallige dominee Ferdinand Domela Nieuwenhuis. In de volksmond werden de socialisten als ‘de socialen’ aangeduid. Het was toen nog een heel klein gezelschap: niet veel meer dan enkele honderden. In de jaren daarna groeide hun aanhang exponentieel, al bleven zij een zeer klein deel van de bevolking. Desondanks waren ze wél heel zichtbaar en hoorbaar. Van de Amsterdamse socialisten woonde een relatief groot deel in de Jordaan.

Wanneer vader Thijssen met ze in aanraking kwam, valt niet meer te achterhalen. SDB-ledenlijsten zijn er niet meer, en waarschijnlijk was Sam Thijssen ook geen lid maar sympathisant. Maar een revolutionair heethoofd was hij niet. Dat bleek bij het Palingoproer van juli 1886. Aanleiding was een politioneel optreden tegen het ‘palingtrekken’ op de Lindengracht, een dieronvriendelijk volksvermaak. In die jaren van diepe werkloosheid was die verpesting van hun hoogzomerse lol de lont in het kruitvat. Het liep gierend uit de hand, er werden stenen gegooid en zelfs lage barricades opgeworpen. Dat leidde van gemeentewege weer tot domme overreactie: er werd om legersteun gevraagd. Gevolg was een veldslag van twee dagen, met als resultaat ongeveer honderd gewonden en 26 doden. Het was allesbehalve een georganiseerde oproer, al hadden enkele Jordanese socialisten wel degelijk in de loop van dat weekend het gevoel gehad dat de verhoopte Rode Revolutie was uitgebroken en hadden hun rode vlag van zolder gehaald. Zoals misschien ook de 26-jarige varkenslachter Gerrit Riet, die achteraf door de politie als ‘groote opruijer’ werd aangemerkt20 – maar voor Do Thijssen toch vooral de vriendelijke buurman was.

==

De slager uit de straat was dood thuisgebracht; hij was nog komen vragen of vader mee ging kijken, er waren relletjes op de Lindengracht, met palingtrekken, maar vader wou niet mee, gelukkig, en een half uur later was de slager dood. Ik hoor m’n moeder nog het tragische verhaal doen aan iedereen die in de winkel kwam; ja, er was met keien naar de soldaten gesmeten, maar de slager was alleen maar wezen kijken en die was geraakt. ‘Ik houd tenminste m’n hele span maar binnen,’ besloot moeder, ‘ze zeggen dat er al huzaren ook bij zijn en het zal je gebeuren dat het paardenvolk hier door de straat komt.’

Wij zaten maar steeds in de donkere huiskamer; er mocht er geen een naar school. En we luisterden naar het nieuws waarmee vader thuiskwam: er was een rechercheur bij de vrouw van de slager geweest om te vragen of d’r man niet dikwijls naar een vergadering ging. ‘Dat tuig!’ zei moeder en er ontspon zich een gesprek waar wij niets van snapten, maar dat ons toch angstig maakte.

==

Sam Thijssen was een bedachtzaam man. Maar hij had zijn principes, zoals een jaar later bleek, toen in april 1887 koning Willem III in Amsterdam zijn zeventigste verjaardag21 kwam vieren, met een rijtoer door de oude binnenstad en de Jordaan. Natuurlijk diende de stad uitbundig versierd te worden, maar dat liet het stadsbestuur volgens het liberale ‘laissez-faire’-beginsel graag over aan het particulier initiatief. Daarvoor werden comités opgericht per buurtje, per straat of zelfs halve straat: dus kwam er ook een voor de Eerste Leliedwarsstraat tussen de Nieuwe Leliestraat en de Egelantiersdwarsstraat, bestaande uit bakker Schlömann, barbier Andriesse en loodgieter Huijser. Die commissie zamelde geld in voor twee erepoorten. 22 Maar bij Sam Thijssen ving penningmeester Huijser bot:

==

Daar was de klap die ik allang had verwacht: mijn vader was anders dan hij hoorde te zijn. Ja, ’k had het vroeger al gemerkt aan zijn spreken over de koning en de stad en Domela Nieuwenhuis; en nu had-ie ook ruzie gemaakt tegen een meneer die geld kwam ophalen voor een erepoort in onze dwarsstraat. ‘Laat ze in de Leliestraat maar erepoorten bouwen, daar komt-ie doorheen; hier de dwarsstraat is ’m te min.’ [...] Ik zat er lelijk tussen met zo’n vader.

==

Er waren wel eerder kleine signalen geweest. Zo had vader z’n gal gespuwd over het beroerde onderhoud van het plaveisel van zijn dwarsstraat door ‘de heren van de stad’. Kankeren op het stadsbestuur was allesbehalve voorbehouden aan socialisten in de Jordaan. Maar voor de doorsnee-Jordaanbewoner was de koning van een ander kaliber: die had een bijna goddelijke status. Als de koning zou weten wat dat Amsterdamse stadsbestuur allemaal misdeed, zou die wel ingrijpen, dacht men, maar ja, tegen Hem vertelden ze niks. De meeste buurtbewoners waren fel orangistisch.23 Daar keken de socialisten toch iets anders tegenaan. ‘Koning Gorilla’ stond bij hen te boek als antidemocratische bullebak en schuinsmarcheerder, en al dat geld voor die koetsen en paleizen kon beter aan armoedebestrijding besteed worden.

Maar ja, leg dat als achtjarige maar eens uit op school. Vader was ‘anders’, en dat was een hele zorg. Een lichte troost was dat klasgenoot Prent een lotgenoot bleek. Die vertelde voor schooltijd luchtig dat hij straks in de klas niet kon mee-oefenen voor de zanghulde aan de koning in het Paleis voor Volksvlijt. Z’n vader wou ’t niet hebben.

==

‘Je vader is een vuile sociaal,’ sprak er een. ‘Zeg dat nog ’s,’ zei Prent, ‘dan sla ik je hier voor ’t school een blauw oog.’ We zwegen allemaal, want Prent was sterk; hij woonde in de Egelantiersstraat en de jongens daar vochten gemeen.

==

In de klas bracht Prent de boodschap helder over aan de meester: ‘M’n vader is socialist.’ Tot verbazing van zijn klasgenoten ontstak de meester niet in woede, maar zei dat Prent dan maar iets anders moest gaan doen tijdens de zangles. ‘Niemand zal je dwingen.’ Toch verzweeg Do Thijssen maar liever dat hij óók zo’n vader had. Probleem was nog wel: hoe kwamen Henk en hij aan een oranje versiering voor tijdens de rijtoer? Schoenmakersknecht Nico hielp ze uit de brand: hij liet zijn moeder twee fraaie kokardes maken.

==

Met een gerust hart stond ik met Henk op de stoep van Groen, op het hoekje van de Leliestraat, uren te wachten op de stoet; met een gerust hart heb ik gewuifd toen hét rijtuig passeerde: de koning, als huzaar, met een borst zo breed als ik nog nooit van een man gezien had en de koningin, een deftige dame, én de prinses, een gewoon meisje met een grote hoed op. Ze zaten maar te buigen en te knikken. De koning keek wel degelijk naar onze erepoort, ik vond het toch maar goed dat die er stond, want anders had-ie zo’n kale dwarsstraat ingekeken.

==

Bij de grondwetswijziging van 1884 was het censuskiesrecht vervangen door de vagere criteria van ‘geschiktheid en maatschappelijke welstand’ – in de praktijk vooral het laatste. Tot dan toe telde alleen het inkomen; in de Jordaan was destijds slechts vijf procent stemgerechtigd. In de Eerste Leliedwarsstraat waren cafébaas Groen en loodgieter Huijser de enigen met stemrecht voor de Kamer; bakker Schlömann mocht alleen stemmen voor de raad. Door de wetswijziging mochten bij de verkiezingen voor Tweede Kamer en gemeenteraad op 8 maart 1887 vier keer zoveel mannen als voorheen naar de stembus. Ook bij vader Thijssen vielen nu twee stembiljetten op de mat, wit en geel. ‘“Dat gele kan me niks schelen,” zegt vader, “dat is voor hier de stad, aan dat stel hier is toch niks te doen. Maar het witte is voor de Tweede Kamer en daar moet Domela in. Die zal ze daar wel ’s even de waarheid zeggen...”’

==

Straatspelen

Talloze uren bracht Do Thijssen in die jaren op straat door. Het aantal beoefende straatspelen was ronduit indrukwekkend, en een heel aantal ervan besprak Thijssen gedetailleerd in In de ochtend van het leven. In 1941 herinnerde hij zich nog bijna alle vaak bar ingewikkelde spelregels. In dat boek beslaat die beschrijving liefst 24 bladzijden: waarschijnlijk zijn nergens anders de straatspelen rond 1900 zo minutieus gedocumenteerd. Een paar voorbeelden:

Van het knikkeren en tollen (met drijftol en priktol) bestonden allerlei varianten. Er was ook een spel met kersenpitten. En dan had je natuurlijk nog het paardje spelen, tikkertje, krijgertje, verstoppertje (alias ‘koeien’), verlosje-verbanje, diefie-met-verlos, hoepelen, bokspringen en sullen (glijden). Iets meer toelichting verdient de zuiger.

Dat was een soepel lapje zoolleer. Je maakte in het midden een gaatje en trok daar een sterk touw door met onderaan een knoop. Dan moest het leer soepel gemaakt worden door het nat te maken er erop te trappen, en opnieuw nat te maken. Als je dan die leerlap op een steen legde en er op trapte, zoog die zich vast en kon je hem aan het touw omhoog trekken. Al moest je wel oppassen dat er dan geen agent in de buurt was.

Natuurlijk dienden er ook (zelf in elkaar geknutselde) vliegers te worden opgelaten. Daarvoor moest je de ruimte hebben, zoals in de brede Westerstraat, een gedempte Jordaangracht, of liever nog het ‘land buiten de Zaagpoort’, het nog goeddeels onbebouwde terrein buiten de Singelgracht.

Bikkelen, touwtjespringen, hinkelen en zakdoekje leggen waren voor meisjes: daar deed je als jongen alleen in een staat van uiterste welwillendheid eventjes aan mee.

Terzijde verwijst Thijssen nog even naar het mysterie van de seizoensspelen. Wie bedacht op een gegeven moment dat het weer knikkertijd was? Of dat er weer gehoepeld moest worden? Het hing in de lucht, meer was er niet van te zeggen.

Het paardje-spelen had tevens de functie van verkenningstocht. Een of twee jongens waren paard, ingetoomd door een lang touw; een ander de koetsier. De afstand tussen twee bruggen van de hoofdgrachten heette één gracht.

==

De grootste glorie beleefden we toen we eens drie rijtuigen, ieder met twee paarden ervoor, konden produceren. De straat was vol van onze drukte, de paarden trappelden en steigerden, de koetsiers trokken aan de leidsels en klapten met de zwepen, de tocht kon beginnen. Alle Prinsengrachten af, was de afspraak, en een godenren volgde. Heerlijk hoge bruggen vlogen we op; ik raakte in een roes en haalde bij het neerdalen als koetsier bijna m’n eigen paarden in! Bij de Spiegelstraatbrug begon voor ons allen het terrein onbekend te worden. [...]

We passeerden de Utrechtsestraat; rechts zagen we het Paleis voor Volksvlijt. ‘Gotsamme,’ zei een van mijn paarden en stond steigerend stil, ‘we bennen nog verder dan ’t glazen paleis.’ Ik schrok toch wel; maar recht voor ons uit zag ik duidelijk het eind van de Prinsengrachten en ik commandeerde dapper ‘vort’. We bereikten de Amstel. Het stond op een bordje te lezen.

==

Van zijn toenmalige straatvriendjes herinnerde Thijssen zich in 1940 nog maar een handvol bij naam, zoals Jantje Schlömann en Hennie Papavoine. Jantje was zoon van de bakker op de hoek van de Egelantiersgracht. Hij maakte zijn vriendjes jaloers door steeds krentenbrood peuzelend de straat op te komen.

==

Hennie Papavoine woonde in de komenijswinkel vlak naast ons en daardoor was ik met hem altijd nog een ietsje intiemer dan met de anderen. Hij was rooms. In ’t eerst, toen ik nog op ’t bewaarschool was, vond ik dat wel griezelig; ik herinner me duidelijk helemaal in m’n eentje te hebben uitgevonden dat het gevaarlijk was bij Hennie thuis van ’t middageten mee te eten, als ik een middagje bij hem had gespeeld. De dringendste en verleidelijkste uitnodigingen heb ik voor alle zekerheid maar altijd afgeslagen: je kon met roomse mensen nooit weten!

==

Die papenvrees was hem niet ingeprent door zijn ouders maar door bewaarschooljuffrouw Louise. De vrees sleet gelukkig snel op de openbare lagere school.

==

Donkere wolken

In de gezinssfeer was 1888 een verwarrend jaar. Het begon in februari zonnig met de geboorte van Saartje Thijssen – al had de volwassen Thijssen aan die geboorte zelf geen enkele herinnering meer. Net zomin als aan de geboorte van ‘Jantje I’, twee jaar eerder: die was er ineens.

Met de winkel ging het goed; zelfs zó goed, dat vader het aandurfde in het begin van de zomer van 1888 een nieuw winkelhuis te huren, in de Runstraat 23, vlak naast het voormalige ouderlijk huis, waar nu zijn broer Willem woonde. Hun ouders dreven inmiddels op nummer 17 een succesvolle laarzenmakerij. Waarschijnlijk werd gegokt op een vruchtbare synergie tussen beide winkels. Het was een winkelhuis met een tuin, maar het woonhuis achter de winkel zou pas een jaar later beschikbaar komen. Dus tijdelijk hadden ze twee winkels.

Juist die zomer kondigde zich de eerste rampspoed aan. Kleine Jantje werd ziek. Zó ziek, dat hij op zaterdagavond 21 juli 1888 acuut met kroep (difterie) moest worden opgenomen in het Emma Kinderziekenhuis in de Sarphatistraat. Thijssen herinnerde zich nog precies de wanhoop van die zaterdagavond, met vader op zijn snor bijtend in de winkel, terwijl moeder en schoonmaakster Jans naar het ziekenhuis gingen. Maar de doodstijding, die zondag, verdween uit zijn herinnering. Alleen van de rit in het begrafenisrijtuig beklijfde een beeld op zijn netvlies – en vond later mogelijk z’n weg naar de passage in Kees de jongen waarin hij ruim dertig jaar later de begrafenis van Kees’ vader beschreef. Van de begrafenis van zijn eigen vader herinnerde hij zich immers niets...

Alsof het allemaal nog niet genoeg was, werd ook Sam Thijssen plotseling erg ziek. In de nazomer van 1888 werd hij op ’n dag ineens per rijtuig thuisgebracht. In de winkel in de Runstraat was hij hondsberoerd geworden. Bloed opgegeven, hoort Do zeggen, maar hij heeft zijn eigen verklaring: verdriet om Jantje.

Het woord wordt door Thijssen nergens genoemd, maar lezers van zijn generatie wisten: bloedspuwing was een van eerste duidelijke symptomen van tuberculose, alias ‘de tering’. Die stond bekend als volksziekte nummer één. Penicilline, de enig werkzame remedie, zou pas in 1928 worden uitgevonden, waarna het nog een halve eeuw duurde voor de ziekte in Nederland overwonnen zou worden verklaard. Voorbarig, overigens.

==

Dan een verwarring, voor geen enkel kind om te verwerken: vader ziek, de dokter streng, en twee winkels. In de Runstraat helpt opa Thijssen, bij ons staat [schoenmakersknecht] Nico dikwijls achter de toonbank. Ik moet soms naar de Runstraat, naar de prachtige winkel die we daar hebben en die nog naar de verf ruikt; om ’n nummer pantoffels te halen dat we in de ouwe winkel niet meer hebben.

==

Maar een half jaartje later leek de lucht geklaard. Vader knapte tijdelijk op. En toen het voorjaar van 1889 aanbrak, was vader zelfs fit genoeg om iedere dag ’n kijkje te gaan nemen in de Runstraat. Do zou bijna vergeten dat zijn vader ooit ziek was. De kinderen mochten met hem mee om alvast de tuin achter het winkelhuis daar te bewonderen. Ze waren opgetogen en verheugden zich zeer op de beloofde verhuizing.

==

Jongen van de bel

Najaar 1888 ging het schoolhoofd Dirk Hekker (‘een lastig potentaat’) met pensioen, niet betreurd door veel van de kinderen van Letter G, ook al zongen ze luidkeels een door meester Wopkes geschreven loflied.

In maart 1889 werd zijn opvolger benoemd: de toen bijna 28-jarige Pieter Blokker Nz.. Volgens zijn kleinzoon, de journalist, columnist en documentairemaker Jan Blokker, had hij met zijn scherpe gelaatstrekken en grote bakkebaarden wel iets van de liberale staatsman Rudolph Thorbecke, 24 maar Do Thijssen zag een heel andere gelijkenis:

==

De nieuwe bovenmeester was een heel andere man. Toen ik hem voor het eerst zag, schrok ik, zoals hij leek op de deftige apothekersbediende uit de Leliestraat, en hij sprak ook even kalm als die, nooit driftig. De gelijkenis was zo sprekend, dat ik met Henk, die ze ook was opgevallen, diezelfde middag nog langs de apotheek ben gegaan om te kijken of de gewone meneer daar achter de toonbank stond; hij stond er.

==

Blokker pakte alles anders aan dan zijn voorganger. Veel praktische zaken liet hij graag aan zijn mede-onderwijzers over. En voor de hoogste klas schafte hij een heuse schoolbibliotheek aan, liefst 28 boeken tegelijk: Do vond het een indrukwekkend aantal. Iedere week mochten de hoogste-klassers een boek lenen. Alleen als bij inspectie vetvlekken of broodkruimels in het teruggebrachte boek werden aangetroffen, moest een week worden overgeslagen.

De meester van de achtste klas was Hendrik Visser. Hij was hoorbaar geen Amsterdammer (maar kwam uit het Brabantse Rosmalen)25 en werd dus door zijn leerlingen ‘de boer’ genoemd. Hij had een zware taak, want de achtste klas telde 49 leerlingen26 en bestond feitelijk uit twee leerjaren. Een deel van de leerlingen verdween na een jaar, als hun leerplicht vervuld was. Maar een grote minderheid pakte er nog één of zelfs twee bij – een enkeling zelfs drie –, en kreeg aan het eind het Diploma van Loffelijk Ontslag. Die blijvers heetten ‘hoogste’ of ‘eerste partij’, de rest ‘tweede partij’. De hoogste partij kreeg ‘verdiepingsstof’ aangeboden, en daarbij sprong bovenmeester Blokker graag bij.

Sommige vakken volgden alle ‘partijen’ in de achtste klas samen, zoals natuurkunde, plantkunde, dierkunde, gymnastiek en zingen: dat laatste vak verzorgde meester Visser voor de zevende en achtste klas samen. In de Sinterklaastijd dirigeerde hij zelfs de zes hoogste klassen tegelijk in een vierstemmige vertolking van ‘Zie de maan schijnt door de bomen’, met de laagste klassen als dankbaar publiek. Voor gymnastiek was er een vakdocent: een oud-militair, die de jongens vooral liet marcheren, op het ritme van zijn stok.

Al met al was zo’n in niveaugroepen verdeelde hoogste klas een waardevol systeem, volgens de volwassen Thijssen: het gaf ruimte aan het geïndividualiseerde leren – wat tegenwoordig (knorde Thijssen in 1941) als grote nieuwigheid wordt aanbevolen –, maar maakte het ook mogelijk toch de klasse als gemeenschap te houden.

De kinderen van de hoogste partij alias de ‘ouwe garde’ kwamen in aanmerking voor kleine privileges. Romanheld Kees Bakels is bijvoorbeeld ‘jongen van de bel’: als er bij de school wordt aangebeld mag hij de zware schooldeur openen en het bezoek naar het kamertje van de bovenmeester begeleiden. Thijssen putte uit eigen ervaring. In zijn jeugdmemoires rept hij er niet van, maar in School en Huis vertelt hij in 1929 tussen neus en lippen over zijn jaren als ‘ouwe garde’: ‘Natuurlik, vele zijn ook in die dagen m’n “baantjes” geweest. Jongen van de bel, bij voorbeeld; administrateur van de schoolbibliotheek.’27

Terugblikkend zag Thijssen zijn jaren in de achtste klas als een nieuwe fase in zijn geestesleven: niet alles was vanzelfsprekend meer; stevig gestimuleerd door de meesters Visser en Blokker begon hij een zelfdenkend wezen te worden.

==

Eén zo’n geval van behandeling als intellectueel heeft mij zelf betroffen: ik had een ‘opstel’ moeten maken en was begonnen: ‘Het was een mooien zomeravond.’ Mooien met een n. Onder die n stond een streep, die n was dus fout. Bij de ‘bespreking’ van de opstellen – het was bij meester Blokker, hij zat vóór ons bovenop het tafelblad van een lege bank – stelde de meester de vraag: ‘Wie kan me even zeggen, waaróm is het fout?’ [...] ‘Deel van ’t gezegde’ zei ik. ‘Juist.’ Maar toen keek hij me glimlachend aan en vroeg: ‘Maar kan je misschien dat “mooién” toch ook verdedigen?’ Verdedigen, zei hij, ik weet nog precies hoe ik van de uitdrukking smulde. Ik knikte. ‘Ga je gang,’ zei hij en ik begon: ‘Je kan ervan maken: op een mooien zomeravond.’

‘Ja, já, ja...,’ moedigde hij me aan.

‘En dan is het bepaling van tijd.’

‘Ja, ja, ja, toe maar!’

‘Net als..., als... het gebeurde dén zoveelstén december.’

‘Prachtig. Je hebt het verdedigd, ik reken het goed.’

==

In augustus 1889, twee maanden na Do’s tiende verjaardag, was het dan toch zo ver: het gezin Thijssen verhuisde naar Runstraat 23. ‘We zijn verhuisd, we wonen in de Runstraat. En we zijn andere mensen geworden door die andere woning. [...] Alles is veel ruimer en rijker.’

En er is die heerlijke tuin, met alle ruimte voor klimmen en ravotten. De jongens deden er zelfs een dappere poging tot wijnbouw, met de daar groeiende druiven als basis. Het druiven persen gaf een grote kliederboel, maar van gisting hadden ze helaas nog nooit gehoord. Ook de kinderlijke poging er golvend graan te laten groeien werd geen succes.

De oude straatvriendjes uit de Leliedwarsstraat verdwenen na de verhuizing meteen uit beeld, voor zover ze niet op dezelfde school zaten. En nu de kinderen Thijssen zo’n fijne tuin hadden, waar ook de twee jongere kinderen van oom Willem in het buurhuis vaak kwamen, speelde Do aanzienlijk minder op straat. Maar hij dééd het nog wel. Daarover hebben we zowaar de getuigenis van een nieuw straatvriendje, al is dat een verhaal uit de tweede hand. In 1994 reageerde Rina de Haan-Prins, toen 81 jaar, op een radio-uitzending over Theo Thijssen: haar vader was een jeugdvriendje van Thijssen geweest en had daar vroeger veel over verteld.

Die vader, dat was Karel Frederik Prins, geboren in 1880 in de Runstraat, nota bene in hetzelfde huis waar in 1889 de familie Thijssen kwam wonen, maar op een hogere verdieping. Vlak na de komst van de familie Thijssen verhuisde de familie Prins naar de overkant, nummer 22.

Wat vertelde haar vader aan dochter Rina over die jongen van Thijssen? ‘Nou, volgens hem was het een nogal dominerende geest. Hij gaf het spel aan: al een beetje de onderwijzer, hè? Ze keken allemaal wel tegen hem op!’28

De kinderen speelden diefie-met-verlos. Met een ploegje tegelijk gingen ze naar het zwembad. En natuurlijk, vertelde Karel Prins, waren er de nodige ‘buurtoorlogen’.29

Later kwam Prins, inmiddels bankbediende én sociaaldemocraat, Thijssen nog meer dan eens tegen. Dan was het: ‘Hee Dorus!’ en ‘Hee Karel!’

==

School Letter A

Tegelijk met de verhuizing naar de Runstraat was zusje Koba overgegaan naar de ‘tussenschool’ voor die buurt, te weten Openbare Lagere School Lr. A in de Raamstraat, aan de zuidrand van de Jordaan. Ook deze school had een uitstekende reputatie, en werd warm aanbevolen door tante Ant van Amerongen-Fieggen in de Kerkstraat. Net als haar zus Da in de Jordaan had zij daar een verkooppunt van broodfabriek Ceres. Haar zoon Martinus zat op Lr. A in de zevende klas.

Ook Do en Henk Thijssen gingen vanaf februari 1890 naar Lr. A. Daar bleken de onderwijzers geen ‘meester’ te heten, maar ‘meneer’. Schoolhoofd Gerben Kappenburg Pz. bracht Do meteen naar de achtste klas van Arie Augustinus. Alweer ietwat pocherig beschrijft Thijssen in In de ochtend van het leven hoe meneer Augustinus geamuseerd-verbluft vaststelt dat zijn nieuwe leerling in rekenvaardigheid zijn klasgenoten ver vooruit was.

Van lezen daarentegen werd op Lr. A duidelijk meer werk gemaakt dan op zijn oude school, merkte Do. Behalve de gewone leesboekjes waren er bijvoorbeeld de Vertellingen van een torenwachter30 en een boekje over de geschiedenis van Amsterdam.

En tot Do’s grote verbazing telde de schoolbibliotheek hier ruim vierhonderd boeken. Daaruit verslond hij onder meer de populaire avonturen- en toekomstromans van Jules Verne en De negerhut van Oom Tom31 van Harriet Beecher Stowe. Die antislavernijroman was vooral felbegeerd omdat ze zo spánnend was en vermakelijk bovendien, omdat de achtervolgde slaven listig gebruikmaakten van de bijgelovigheid van hun vijanden.

==

Eén boek was het allermooiste van de hele bibliotheek: ‘De woudlooper’.32 Maar dat heb ik nooit te leen kunnen krijgen; ik heb het op Letter A nooit verder gebracht dan dat ik de platen ervan heb mogen zien van een jongen die het terugbracht; wat die jongen bij die platen vertelde, was voldoende om me ervan te overtuigen dat ‘De woudlooper’ werkelijk het mooiste boek van de bibliotheek was, zo niet van de hele wereld.

==

Ook in Kees de jongen wordt dit bloedspannende boek expliciet genoemd. Kees dubt over de allerverstandigste keuze voor zijn derde en laatste schoolprijs, en elk voordeel heeft wel z’n nadeel: toverlantaarn, zakmes, horloge, zilveren pennenhouder, inktkoker, stoommachientje, atlas? De zuinige gemeente kwam steeds met tweederangs-varianten.

==

Een boek. Wat had je aan één boek? Een bibliotheek, daar had je wat aan; kon je een catalogus bij maken. Maar één boek – al nam je nou het fijnste boek dat er bestond: De Woudloper. Je las het nog ’s. En dan? Je vader las het. En je moeder las het. En dan móest je het lenen aan je dooie neefje, die er toch niks van begreep. En die maakte d’r misschien nog wat an ook...

==

Op advies van zijn vader kiest Kees ten slotte voor een schaakspel.

Tot 1923 werden op openbare scholen van de 1ste en 2de klasse door de gemeente nog schoolprijzen uitgereikt, drie keer per schoolloopbaan, dus ongeveer om de twee jaar. Binnen een bepaalde prijsklasse (iedere keer iets hoger) mochten de leerlingen iets kiezen. Een paar heren van de schoolcommissie kwamen de prijzen plechtig uitreiken. Op Lr. A kreeg Do Thijssen in juni 1890 voor de tweede keer zo’n prijs: een mooi opgemaakte doos met postpapier en enveloppen en een penhouder en een klein glazen inktkokertje erin. Daarop stond met geperste witte sierlijke letters: ‘Papeterie’. In School en Huis van 4 februari 1922, toen de gemeente van die prijzen af wilde, blikte Thijssen nog eens op die prijsuitreiking terug: ‘Ik zie mezelf nóg naar huis lopen met die schat; alles, alles was die dag op z’n Zondags, de huizen en de bomen en de karren langs de straat net zo goed als ikzelf.’

En al viel die doos bij nader inzien tegen, het uitreiken van die prijzen op zich was een mooi ding: ‘eenvoudig hierom, dat die cadeautjes en portie kindergeluk betekenen kunnen, waarvan de waarde maar moeilijk te schatten is.’

Net als op Lr. G ging Do ook op Lr. A weer naar de avondschool: twee avonden tekenles, maar nu ook twee avonden Frans. Daarvoor werden alleen de beste leerlingen uitverkoren.

Op Lr. A gingen de leerlingen er wat vaker op uit dan op de vorige school. Ze maakten bijvoorbeeld een schoolreisje naar Haarlem en Overveen, waar ze bij Kraantje Lek de Blinkert beklommen, om – zoals dat hoort – weer van dat hoge duin af te rollen. En ze vierden uitbundig Prinsessedag (1 september 1890) op het Museumterrein, met als hoogtepunt de oplating van een kolossale luchtballon.

==

Gesukkel

Even had het erop geleken of thuis alles weer helemaal goed was. In april 1890 werd er zelfs een gloednieuwe Jantje geboren, een ondeugende schreeuwlelijk. En de winkel liep ook na Jantjes geboorte uitstekend, meende Thijssen nog in 1940; het reparatiewerk werd nu uitbesteed aan de werkplaats van opa Thijssen, inmiddels in het hoekhuis van de Runstraat en de Keizersgracht. Maar helaas, die welstand was schijn: al half februari 1890 werd S.J. Thijssen, winkelier in schoenen en laarzen, Runstraat 23 alhier, door de Amsterdamse rechtbank failliet verklaard, al werd dat faillissement in mei middels een ‘gehomologeerd akkoord’ weer opgeheven.33

Opmerkelijk genoeg vermeldt Thijssen dat faillissement niet in In de ochtend van het leven. Werd het voor hem geheimgehouden, of vond hij het ook na een halve eeuw nog een beetje beschamend?

In de zomer van 1890 ging het echt goed mis. ‘Toen begon plotseling de periode die spoedig is geworden tot een onduidelijke, maar boze droom: vader raakte aan ’t sukkelen, hoorde ik telkens zeggen door verschillende familieleden.’

Sam Thijssen was dan weer eens gezond, dan weer bedlegerig – maar toch steeds meer dat laatste. Na uitvoerig familieberaad besloot vader de schoenwinkel op te doeken en een andere zaak te openen die zo nodig ook door moeder alleen overeind gehouden kon worden. Ze zou, naar het voorbeeld van haar zussen Da en Ant, proberen een brooddepot van Ceres te openen. Daarvoor werd alvast een winkelhuis gehuurd in de Frans Halsstraat, in de Pijp. Maar op de valreep bleek dat Ceres geen depot wilde geven, omdat ze daar in de buurt al een depot had. Bovendien eiste Ceres dat zijn depothouders uitsluitend dat fabrieksbrood verkochten en geen andere levensmiddelen. Dus werd een contract gesloten met de concurrerende en niet zo veeleisende broodfabriek Holland op de Zoutkeetsgracht.

Daarnaast zou zijn moeder er een ‘koude koekbakkerij’ gaan drijven. Dat wil zeggen dat ze er naast brood ook koek, biscuit, chocola, drop en suikerwerk zou gaan verkopen.

In de Runstraat werd door opa Thijssen de schoenenvoorraad overgenomen dan wel verkocht aan een vakgenoot. De winkelmeubelen werden overgedaan aan boekhandelaar/uitgever J.H. van Twisk. Toen Thijssen een kleine tien jaar later kersvers lid was van de Bond van Nederlandsche Onderwijzers, zag hij tot zijn verrassing zijn oude woonadres weer terug in het colofon van bondsblad De Bode, waarvan Van Twisk als uitgever optrad.

Het winkelinterieur in de Frans Halsstraat werd verzorgd door opa Fieggen en oom Hendrik, allebei timmerman. Toen de nieuwe winkel half oktober werd geopend was Do vol bewondering: er waren twee prachtige uitstalkasten, planken vol lekkers en een grote winkelweegschaal, en boven de imposante toonbank hing een schitterende grote lamp. En overal aan de muur hingen reclameplaten.

Maar die vreugde duurde niet lang.

==

En nu is het of er één lange nachtmerrie komt. De beruchte strenge winter van 1890 doet z’n intrede; in de huiskamer brandt de kachel en in de keuken de hele dag het fornuis, maar de winkel is volgens moeder ‘een ijskelder’. ’s Morgens vroeg, als het nog donker is, moet ik al een emmer steenkolen halen.

De winkel wil niet. Voor het brood zijn we zelf de beste klant en dan komen er wat buren brood halen en Henk moet ’s avonds brood brengen in de Runstraat, bij opa Thijssen en oom Willem; maar opoe Thijssen heeft dikwijls ‘niet nodig’, twee ouwe mensen eten niet veel brood.

==

In Kees de jongen herkennen we de Pijp als ‘de nieuwe buurt’, al vindt in dát boek de verhuizing pas plaats ná de dood van de vader. Ook de plotselinge strenge winter wordt in de roman indringend beschreven, met de ijsbloemen op de ramen en moeders sombere verzuchting: ‘De winter is een ellende voor ons soort mensen.’ De winter van 1890-1891 was de koudste van de negentiende eeuw. Van 26 november tot 23 januari vroor het dag en nacht streng. Half december was de hele Zuiderzee bevroren; in vaarten was het ijs gemiddeld 65 centimeter dik.34

Vader kwam in december zijn bed niet meer uit; iedere ochtend kwam een verpleegster langs. Onvermoeibaar draafde Do naar de apotheek, en zelfs naar het doodenge Sint Piusgesticht in de Kerkstraat, van de Zusters van Liefde uit Tilburg, om er ‘doorlegzalf’ te halen.35

==

En dan valt de duisternis van het niets over de Frans Halsstraat-periode. Vaag zie ik het huis telkens vol met familieleden, dan weer een oom, dan weer een tante, dan weer grootouders. Soms zitten ze met drie, vier tegelijk bij ons in de huiskamer en zeggen tegen ons ‘Stil even’ en vragen: ‘Zegt-ie wat? Hoorde ik hem niet roepen?’

==

Op 22 december 1890, om half een ’s middags, overleed Samuel Jan Thijssen thuis, 37 jaar oud. In Kees de jongen beschrijft Thijssen uitvoerig hoe Kees de avond vóór zijn vaders dood moet gaan logeren bij ome Dirk en tante Jeanne, hoe hij ’s morgens vroeg wakker wordt door de thuiskomst van zijn oom die schor zegt dat het is afgelopen. Waarop Kees alleen maar machteloos vanuit de bedstee kan roepen: ‘U liegt het toch! U liegt het!’ En we lezen alles over het hotsebotsende begrafenisrijtuig, op de terugweg vanaf de Oude Oosterbegraafplaats, ter plekke van het huidige Tropenmuseum.

Maar psychische zelfbescherming beroofde Do Thijssen ongevraagd maar genadig van alle concrete herinneringen aan deze dramatische gebeurtenissen. Thuis regeerde de familie, wist hij later alleen nog.

==

==

Het lijkt wreed en ongevoelig – maar met geen mogelijkheid weet ik me iets te binnen te brengen van de begrafenis. Later heb ik gehoord dat ik mee ben geweest met begraven; maar als ik op mijn herinnering afga, dan zeg ik: nee, ik ben niet mee geweest naar het kerkhof.

==

Brouwersgracht

Al heel kort na vaders begrafenis verhuisde het gezin terug naar de Jordaan, althans de uiterste noordrand daarvan. Daar beleefde Do zijn eerste, avontuurlijke, puberjaren.

==

Februari 1891. We wonen op de Brouwersgracht, vlakbij de Prinsengracht. Moeder heeft een kruidenierszaakje overgenomen van een juffrouw die trouwen ging en d’r winkel niet meer nodig had. Voor honderd gulden, plus vijftig gulden voor de aanwezige waren, heeft moeder me verteld, mij als oudste, en vertrouwend dat ik het niemand aan z’n neus zal hangen.36

==

==

Advertentie in Het Nieuws van den Dag van 19 november 1890
(herhaald op 5 december).

==

Zij betrok haar brood nog steeds bij broodfabriek Holland aan de Zoutkeetsgracht. Die werkte op stoomkracht. Het Algemeen Handelsblad van 9 juli 1885 wilde ‘degene die onbekend is met het ABC der hedendaagsche maatschappij, bij voorkeur naar deze meelfabriek zenden, omdat in deze inrichting, één der grootsten van dien aard in ons land, slechts een minimum van handenarbeid wordt verricht’.

Op de Brouwersgracht stond Alida Thijssen-Fieggen, de 32-jarige weduwe, nu alléén voor de zware taak haar zes kinderen, variërend van één tot bijna twaalf jaar, groot te brengen. ‘En... groot te brengen niet als arme stakkerdjes van kinderen, maar knap en fatsoenlijk-burgerlijk, volgens de strenge Jordaanbegrippen.’

Gezien haar uiterst onzekere financiële positie had ze ervoor kunnen kiezen haar kinderen nu naar een ‘kosteloze school’ te sturen, maar dat was haar eer te na. Het moest een ‘tussenschool’ blijven, maar de Raamstraat was nu te ver weg, dus werd Do naar zijn vertrouwde Lr. G op de Prinsengracht gestuurd, om te vragen of de kinderen Thijssen daar weer terecht konden. Maar bovenmeester Blokker bleek thuis te zijn – zijn kinderen hadden de mazelen –, en Do werd doorgestuurd naar diens huisadres op de Marnixkade. Meester Blokker herkende hem meteen, ontving hem heel vriendelijk in het halletje en gaf hem een opgevouwen briefje mee voor meester Stroeber. Onderweg terug naar school kon Do zijn nieuwsgierigheid niet bedwingen en vouwde het briefje open. Een halve eeuw later herinnerde hij zich nog letterlijk de tekst: ‘De kinderen staan als goed bekend, dus neem ze maar. – B.’

Op Lr. G bleek heel wat veranderd. Daar was de schoolbibliotheek inmiddels aardig uitgebreid, tot meer dan zestig boeken, waaronder – ook daar – de hele reeks van Jules Verne en de populaire zeemansverhalen van Kapitein Marryat.37 Ook las hij met rooie oortjes De gids der prairiën van avonturier en Indianenboekenschijver Gustave Aimard, al is onduidelijk of hij die uit deze schoolbibliotheek haalde.38 Er was bovendien een nieuwe39 gymnastiekmeester, Jan van Essen, die er veel meer dan zijn voorganger in slaagde de jongens aangenaam op te jutten. En ja, de voormalige ‘hoogste partij’ van de achtste klas was goeddeels verdwenen. Een paar jongens die daar gelijk met Do ‘laagste partij’ waren kende Do nog wel: die waren nu ook ‘hoogste’. Een van hen was Arie Tol (1879–1942), in de wandeling Ay genoemd. Die bleek ook op de Brouwersgracht te wonen40 en na de eerste schooldag liep Do met hem mee naar huis. Er viel veel bij te praten. ‘Dat is het begin geweest van m’n grote jongensvriendschap,’ aldus Thijssen. En die vriendschap zou intensief blijven tot voorbij hun gezamenlijke kweekschooltijd.

==

==

Jeugdvriend Arie (Ay) Tol, ca. 1890.

==

Er was nóg iets nieuws op deze school, waarover Do al snel werd ingelicht: hun school was in oorlog. Op twee fronten zelfs: enerzijds met de ‘roomse schooiers’ van een niet nader aangeduide ‘kosteloze school’, waarschijnlijk van de Haarlemmerstraat: die gevechten vonden plaats op het gras bij de De Ruijterkade, anderzijds tegen de ‘kale neten’ oftewel rijkeluiszoontjes van de Van Nieuwenhuizenschool bij de Blauwburgwal, 41 met de Prinsenstraat als strijdterrein. Dat was eigenlijk een soort klassenstrijd in het klein, en ook een beetje een godsdienstoorlog. Een nieuw verschijnsel was het niet: in zijn Jeugdherinneringen vertelt Jan Ligthart, twintig jaar eerder in de Jordaan geboren, vergelijkbare verhalen. Het ging er ruig aan toe: de jongens hanteerden stokken, slingers en (Do’s favoriet) kabeltouwen als wapens. Meester Visser sprak zijn leerlingen bestraffend toe. ‘Roomse schooiers? Wat een uitdrukking! Dat kan dan hier in mijn klas, waar van alles zit, alvast erg gezellig worden. Maar toen Stikvoort, ‘de komiek van de klas’ droogjes uit de jaartallenlijst reciteerde: ‘Twaalfjarig bestand, godsdiensttwisten’ schoot de meester toch in de lach.

==

‘Mijn kleine winkelier’

De nieuwe winkel fascineerde de inmiddels ruim twaalfjarige Do mateloos. Met zijn prille rekenvaardigheid probeert hij zo goed mogelijk de kosten en baten te begrijpen. Bevangen door handelsgeest diende hij zijn moeder graag ongevraagd van advies. Op een bovenste plank ontdekte hij een hele reeks in bruin pakpapier verscholen kleine flesjes met intens stinkend spul: Haarlemmerolie. Pure kwakzalverij, aldus zijn moeder. Naïeve lieden als boeren en schippers dachten dat het hielp tegen alle kwalen. Nou, dan was er een mooi afzetgebied, betoogde Do, want in de omgeving lagen heel wat binnenvaartschepen. Inderdaad slaagde hij erin bij afwezigheid van zijn moeder een paar van die flesjes te verkopen, en hij voorzag dat ze daarmee stinkend rijk konden worden. Dan streek zijn moeder maar eens over zijn hoofd en zei liefkozend: ‘Mijn kleine winkelier.’

‘Kwaliteit is onze reclame’ was moeders eigen beginsel. Kieskeurig zocht ze voor ieder artikel de beste leverancier.

==

Ik heb er nooit aan getwijfeld, of wij verkochten niet anders dan uitgezochte waar. Het was dan ook een zeer samengestelde geschiedenis met al die speciale leveranciers die wij er op na hielden. Mater, de grossier die op de Rozengracht z’n zaak had en die elke woensdag om één uur de bestelling kwam opnemen, kon álles leveren, behalve petroleum; petroleum, beweerde hij, is de dood in een kruidenierszaak. Maar hij mócht lang niet alles leveren. De suiker nam moeder van hem, omdat hij de suiker van Spakler had; en rijst en ’t losse meel en andere grutterswaren en zeep en soda leverde Mater ook.42 Maar azijn – in mijn winkel alleen azijn van De Ooievaar, zei moeder; en ’t was geen praatje: ik moest altijd naar die fabriek op de Lijnbaansgracht om een vaatje te bestellen.

==

Voor de kinderen, ingezet voor het transport, betekende dat lange wandelingen, bijvoorbeeld naar het nog half landelijke Jan Hanzenpad in wat de Kinkerbuurt zou worden: daar waren de fabriekjes van Lindeboom (koek) en Haust (beschuit) te vinden. Of naar theehandel Eureka, in de Reguliersdwarsstraat. Daar stond ‘Wed. S.J. Thijssen’ te boek als ‘agentes’ oftewel wederverkoopster. In Kees de jongen zou Thijssen deze handel literair vermommen als de Firma Stark & Co., waar Kees tegen het eind van de roman jongste bediende wordt.

Do en Henk haalden niet alleen handelswaar op, ze brachten ook brood en kruidenierswaren weg naar ‘uitbrengklanten’. Ook stonden de oudste kinderen geregeld achter de toonbank.

De winkel liep bepaald niet zo goed als Do zichzelf in het begin wijsmaakte. Tot de weinige zeer trouwe klanten behoorde opa Fieggen. Die kwam iedere zaterdagmiddag aanwandelen. Thijssen beschrijft vertederd hoe opa de lege papieren zakken van de vorige week terugbracht en zijn gehannes met z’n grote portemonnee, waaruit hij een keurig handgeschreven boodschappenlijstje tevoorschijn haalde. ‘Koffie’ schreef hij nog, net als ooit Multatuli, als ‘koffij’. Terwijl moeder alles tevoorschijn haalde stond opa te pruimen, nu en dan zijn pruimtabak uitspugend op de stoep voor de winkel. Dát waardeerde Moe wat minder: ‘Gut, vader, dat wéét u toch, dat kan ik in een winkel niet hebben, ’t is me een vertoning!’ Na afrekening borg opa Fieggen alles zorgvuldig in een reusachtige schone rode boerenzakdoek, waarvan hij de punten samenknoopte. Do’s zusjes renden naar voren, de winkel in, om opa een handje te geven.

==

En dan stapte opa, met z’n boodschappen in de rode zakdoek, weer weg en wandelde terug naar de Huidekoperstraat; en jarenlang heeft hij elke zaterdag die reis te voet gemaakt, drie kwartier heen en drie kwartier terug, door weer en wind. Als het regende, had hij een grote twaalfbaansparaplu.

==

Van opa en oma Thijssen kregen ze alleen heel in ’t begin wat klandizie. De relatie met zijn grootouders van vaderskant verkilde al kort daarna. Helemaal zeker durfde Thijssen de oorzaak daarvan terugblikkend niet meer aan te wijzen. Hij sloot niet uit dat zijn strijdbare moeder bij de afwikkeling van zaken iets te veeleisend is geweest.

==

Of is het gewoon geweest wat moeder altijd volgehouden heeft: dat het koude mensen waren, hárteloze mensen, die oude Thijssens, dat was vroeger al ’s gebleken bij de dood van een zuster van vader? Ik weet het niet en ik kan het niet meer uitzoeken ook; ik weet alleen maar dat ruim een jaar na vaders dood ‘de Runstraat’ voor ons niet meer bestond.

==

Het is wel duidelijk dat opa en opoe Thijssen model stonden voor de nare grootouders van romanheld Kees Bakels, die uit kille gierigheid weigeren hun weduwe geworden schoondochter te ondersteunen.

==

Zwerven en zwemmen – maar niet zoenen

De geografische wereld van Do en Henk werd nu steeds groter. Niet alleen verzamelden zij (net als Kees Bakels) buitenlandse postzegels, maar ze ontdekten ook hun hele snel uitdijende stad. Al toen ze pas enkele dagen op de Brouwersgracht woonden – de barre winter was nog niet voorbij – , verkenden de onafscheidelijke Do en Henk al hun nieuwe omgeving: het IJ en het havengebied. De steigers aan de De Ruijterkade achter het station waar de schepen naar Meppel, Kampen, Zwolle en Lemmer aanmeerden prikkelden hun fantasie over verre oorden. Thijssen beschrijft ook uitvoerig een zwerftocht oostwaarts langs de kades, tot voorbij de Oranjesluizen: ‘Mij heugt nog de ontroering toen we daar de Zuiderzee ontdekten.’

==

==

De meest begerenswaardige postzegels: de ‘schuine Kapie’,
de ‘Oranje Vrijstaat-zegel’ en de ‘Grote Pers’.

==

En toen weer terug langs de Handelskade tot de onbekende Grote Kattenburgerstraat, en daar intuïtief-avontuurlijk zuidwaarts, over de Nieuwe Herengracht tot de Amstel.

‘Henk herkende de Amstel niet, maar ik wel. En staande op de Blauwbrug heb ik gedoceerd: we konden nu drie kanten uit, zo, en zo, en zo, hij moest maar kiezen. Of-ie geen zin had in de Kalverstraat en de Nieuwendijk? Ja, daar had-ie zin in.’

In de zomermaanden speelde het openluchtzwembad aan de Westerdoksdijk een belangrijke rol in het leven van Do, Henk en hun vriendjes, onder wie Ay Tol en niet te vergeten Klaas Koorstra, zoon van de diamantslijper die boven de Thijssens woonde.43 Dit ‘kostelooze gemeentezwembad’ werd in 1878 gebouwd. Het bestond uit een aantal houten steigers met 153 badhokjes erop en een houten voorgebouwtje in het water van het IJ. En wel aan de oostrand van deze dijk/strekdam, ongeveer waar nu het nieuwe Paleis van Justitie staat.44

Het reglement bepaalde onder meer: ‘Niemand mag zich te water begeven dan gekleed met een zwembroek. De bad- en zwemmeester zullen als onbezoldigde dienaren van justitie gecommitteerd worden.’ Het bad was verboden voor ‘dronken lieden’ en aanvankelijk ook voor vrouwen. 45 Hoe het eruitzag kunnen we zien op foto’s van foto-pionier Jacob Olie uit 1893 en de illustraties die Jan Sluijters in 1909 maakte voor Thijssens eerste en enige kinderboek Jongensdagen.

In dat jongensboek herkennen we Thijssens leefomstandigheden in die vroege puberjaren op en rond de Brouwersgracht vrij precies. En de hoofdpersonen heten Ko (rijmend op Do), Ay en Klaas.

==

Met gespeelde schroom vertelt Thijssen in een van de laatste hoofdstukken van In de ochtend van het leven over zijn ‘verloving’ in de hoogste klas. Van alle meisjes in die klas, beweert de schrijver, is hij de naam vergeten – op één na. ‘Zij heette Marie, tenminste: zo werd ze altijd genoemd, ook thuis, al heette ze eigenlijk Hendrine. Ze behoorde ook tot de hoogste partij en... met ere, vooral in de taal- en stijloefeningen; met sommen kon ze wel eens een kleine aanwijzing gebruiken.’

Elke dag voelde Do meer aandrang haar te ‘vragen’. Dat deed hij door een monogram te ontwerpen waar in de letters M en T kunstig met elkaar vervlochten waren en dat over te tekenen op een hoekje van zijn uitgewalste vlakvloei. Achter het monogram zette hij een vraagteken en gooide toen tersluiks dat afgescheurde stukje vlakvloei bovenop haar taalschrift. Even later kwam het terug: Marie had het vraagteken doorgekrast en vervangen door een uitroepteken!

‘We waren dus verloofd, en de verloving bestond voornamelijk hierin, dat ik met haar gezellig over allerlei dingetjes van het leven op school converseerde. Een zoen – zover hebben we het nooit gebracht; ik herinner me zelfs niet er ooit aan gedacht te hebben.’

Wel hielden ze, als de meester voorlas, soms stiekem elkaars hand vast.

==

Maar met je meisje moest je ook ’s ‘lopen’ en ten laatste wist ik haar over te halen een zondagmiddag samen te wandelen, langs de grachten. Het werd een formele afspraak.

Thuis gevoelde ik werkelijk wroeging dat ik mijn broertje en de twee zusjes snodelijk ging verraden door niet, als andere zondagmiddagen, bereid te zijn tot een gezamenlijke visite met ze, bij opoe Fieggen.

Toen ik liep te schilderen, ’s middags om twee uur op de Herengracht, tegenover de straat waar ze woonde, de Bergstraat, zat me dat verraad aan de familie nog dwars, vooral toen het zo lang duurde eer Marie verscheen...

Eindelijk, daar kwam ze d’r huis uitgestapt. Maar... gevolgd door haar zusje, het kleine mormel met de witte haren, dat in een van de lagere klassen zat.

==

Dat was dus een vieze tegenvaller. Niet veel later ging Marie, met ‘loffelijk ontslag’, van school, terwijl Do er nog negen maanden aan vastplakte – juist omdat hij zo’n goede leerling was, in afwachting van het elders ‘doorleren’. Overmoedig vroeg hij haar luidop in het openbaar of ze nog eens langs kwam. Waarop zij, minstens zo moedig, terugriep: ‘Natuurlijk, Do Thijssen.’ Maar dat kwam er nooit van.

‘Leeft ze nog?’ schreef Thijssen een halve eeuw later. ‘En... een stuivertje kan raar rollen... leest ze deze herinneringen dan misschien? Dat ze dan de groet aanvaarde van haar eerste, maar trouwhartige vrijertje: daar steekt nu immers niets meer in?’

Helaas, die groet heeft haar nooit bereikt. In 1898 trouwde Marie Hagen met verzekeraar Menne Peter Fischer en kreeg met hem vijf kinderen. Zij overleed al in 1928.

Eind mei 1941 ontving Theo Thijssen een brief van zijn oude bovenmeester Pieter Blokker, naar aanleiding van het verschijnen van Thijssens jeugdherinneringen: ‘Van een verloving in de klasse krijgt een onderwijzer gewoonlijk geen officieele kennisgeving, maar als die was gekomen, zou als meisjesnaam daarop zijn voorgekomen Maria Hendrika Hagen, Bergstraat 8.’46

==

Naar de Leerschool