Alexander Baneman

De schim van Raamswolde

Een briefroman

==

==

==

Uitgeverij Van Oorschot

Amsterdam

© Copyright 2023 ALEXANDER BANEMAN, AMSTERDAM

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, op welke wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

==

ISBN 978 90 282 3038 5

==

www.vanoorschot.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2023

Voor Billy, die mij ook buiten de boeken leerde leven.

‘Wat denken nu eigenlijk is, wordt mij steeds onduidelijker naarmate ik er langer over denk.’

J.H. Donner

De schim van Raamswolde

AAN LEOPOLD WEIJZER

==

Raamswolde, 1.vi.1986

==

Grote schoft,

==

Noem mij een gek, maar soms denk ik dat ik liever een slopende ziekte zou hebben. Wil je dat geloven? Een boosaardig gezwel, of zoiets, dat mij hongerig (en dus snel) tot op het bot toe afkluift. Niet alleen zou ik door de allesoverheersende pijn dan naar de dood gaan verlangen, ook hoefde ik mij tegenover de lompe dikzak die zich mijn vriend noemt niet meer te verantwoorden voor mijn levensdrang.

Zo, dat is eruit. Jij zult het wel weer dramatisch vinden.

Dostojevski schreef al eens (en dit zou jij moeten weten, Lop!) dat een terdoodveroordeelde een eeuwigheid op een smal richeltje op een hoge rots in eenzaamheid zou verkiezen boven de onmiddellijke dood. Dan kom ík nog goed weg met mijn hectare grond en het gezelschap van een hond.

Jouw onmogelijke vraag, jouw godvergeten zet, is niets meer dan een zouteloze stoot onder de gordel. Schakers zijn sadisten; hear hear! Zou het niet beter zijn om jezelf maar gewoon op te knopen? vroeg je. Wil je mij, nu je mij niet meer nodig hebt, uitwissen? Na al die uren dat we samen hebben gewerkt aan openingsvarianten en eindspelen. En vergeet vooral het geld niet dat ik je toegestopt heb toen je aan de grond zat. Je moest je schamen!

Als je nu had gevraagd of de gedachte aan suïcide weleens bij mij was opgekomen, dan had ik je een voorstelling in mijn slaapkamer geschetst. Het scheepstouw aan een dikke nagel achter de deur. Op de sprei ligt mijn laatste schrijven. Mijn hoofd in de lus en mijn benen geknikt. Beide voeten, in pantoffels, stevig op de grond. Wie zich zo het leven beneemt breekt zijn nek niet, maar sterft rustig door verstikking of afknelling van de bloedtoevoer naar de hersenen. Een gapende mond. De tong wordt een stuk leer. Handen rijzen en blijven halverwege doelloos hangen, als bevroren in de ijdele poging het leven toch weer vast te grijpen.

Hier is een stevige doodswens voor nodig. Mezelf echt ophangen lijkt mij niets, de galg is iets voor misdadigers. Het heeft ook wel iets onhandigs, vind ik, zo’n weggeschopt krukje of keukentrapje. Alsof het niet de bedoeling was en je dus door een sullig ongelukje daar als een schipperslamp bent komen te hangen.

==

Was je tegen Marian ook zo bot, Lop? Is ze daarom vertrokken naar Ermelo? Wanneer ik haar schrijf, stel ik mij nog altijd voor dat ze mijn brieven in het bed op jouw adres (ja, het is nu alleen jouw adres) zal lezen, met opgetrokken knieën onder het laken. Een potlood als een sigaret tussen haar vingers. De macht der gewoonte dwingt het gummetje op de achterkant tussen haar roodgestifte lippen. Is ze nog altijd gestopt met roken? In het schemerschijnsel glanst de strakke knot boven op haar hoofd als een enorme kastanje. Ik had het haar gegund, dit comfort, maar het beeld wordt al snel verkruimeld door het besef dat ze niet meer aan de Tweede Oosterparkstraat in Amsterdam verblijft. Het is toch bijna ondenkbaar dat ze mijn zinnen tot zich neemt op een wiebelig springverenmatras in een door God en iedereen afgestoten caravan. Neen, ze leest mijn brieven (die ze eerst uit een postvakje met ongetwijfeld zo’n gammel slot heeft gehaald) in de kantine van de camping. Voor haar op tafel een glas rode wijn – of is het zo’n kelkje van plastic? (Tot mijn verbazing serveren ze hier uitstekende wijn, schreef ze met geheven hoofd.) Sportsokken in badslippers, spataders, bierbuiken en vetbanden, ze trekken voorbij aan haar verfijnde zomertooi.

Ik heb met haar te doen, al is ze uit eigen beweging in haar Panda naar dit paddenpoeltje van volksverstrooiing gereden. Hoelang nog voor ze erkent dat ze haar eisen heeft verlaagd, denk ik weleens.

In haar laatste roman schrijft ze: Je kunt je kin kranig in de hoogte houden tot het zeer doet, maar uiteindelijk zal de als trots vermomde kramp het sardonisch gelaat tonen. Rigor mortis onder de levenden.

Dappere Marian. Trouw ook. Wist je dat zij mij meermaals heeft gevraagd je terug te schrijven?

Enfin.

Wat schreef je ook alweer nog meer? Ik heb het hier staan: Er kan je niets gebeuren. Maak toch eens een wandeling naar het dorp. Er gebeurt niets. Er overkomt je niets. Niets. Niet iets, de ontkenning van Iets. Dus er is helemaal geen probleem.

Hierna verdwaal je jammerlijk in je filosofie. Niet jouw fort.

==

Een klein uur geleden ‘My Favorite Things’ van Coltrane weer eens opgezet en helemaal afgedraaid. Beetje gedanst ook. Van die spastische bewegingen – net als vroeger, weet je nog? Sok loerde naar mij vanuit zijn mand, met gebogen kop, alsof hij zich schaamde.

Papa probeert er ook maar wat van te maken, zei ik.

Precies negen minuten over half vier in de ochtend is het nu. Als ik naar bed zou gaan, zou ik als de zon weer verschijnt zonder te hebben geslapen weer opstaan.

Waarom jou nog schrijven, Lop? Ik vraag het mij al uren af. Eerlijk gezegd weet ik het niet goed. Ik heb je niet geschreven toen Marian het vroeg en ook niet nadat je het AllTech-toernooi had gewonnen en ik je harige berentronie in Zetten zag staan. Nu dus wel. Noem mij een gek, zeg ik nog eens.

Ja, ik moest even aan je denken door de brief die gisteren bij de post zat. Toch weer een schrijven van die ambtenaar, die Van Andel. Ik zag het aan het wapen op de envelop. Jij sloot je laatste brief af met de vraag of ze mij inmiddels met rust hadden gelaten, die pennenlikkers. Ik dacht verdorie van wel...

Zoek ik je schouder? Wil ik raad?

De brief, besloten in de envelop, leunt tartend tegen het klokje op de schoorsteenmantel. Ik heb hem nog niet opengemaakt. Immers, ik weet dat ze mij hier weg willen hebben en dat ze het blijven proberen. Ook al hebben ze geen poot om op te staan. Het aanbod, hoe genereus ook, zal ik wederom moeten afwijzen. Dan blijft het weer een poosje stil en krijg ik vervolgens een nieuwe brief met een zoveelste handreiking.

Het beste is om de brief ongelezen weg te gooien. Ik blijf er anders maar naar kijken, alsof de afgehakte kop van Iser Tsjacharin mij van boven de haard ligt aan te staren. God, die ogen van Tsjacharin, daar was geen ontsnappen aan.

==

Met een (toch nog) kameradelijke groet,

je Allard

==

P.S. Denk vooral niet dat het onwil is van mij. Ik koester nog altijd de wens hier eens uit te komen.

AAN TRUDY DE KLERK

==

Raamswolde, 3 juni 1986

==

Vooraf zeg ik vast: ik hou het luchtig.

==

Lieve Trudy,

==

De aalscholver is er nog, zeker. Wat aardig om naar hem te vragen! Vanmorgen stond ik hem nog te begluren, vanuit mijn slaapkamerraam. Met de verrekijker die altijd in de vensterbank staat. Opmerkelijk inderdaad, dat hij altijd in zijn eentje is. Met gespreide vleugels stond hij aan de oever van de sloot. Zijn kop een kwartslag gedraaid.

In één van haar korte verhalen (de titel ben ik helaas vergeten) beschrijft Marian Weijzer deze bekende houding als een goddelijke tussenkomst, alsof de aalscholver zou zijn versteend toen hij omkeek. Vervolgens vergelijkt ze hem met een marmeren Christusfiguur aan het kruis. Nou, volgens mij staat een aalscholver nooit onbeweeglijk aan de waterkant. Hij schokt altijd zachtjes, alsof hij niet zijn verenkleed laat drogen, maar zijn evenwicht probeert te bewaren. Mij doet hij met een beetje fantasie meer denken aan een in lompen gehulde stropop waar de wind mee speelt. (Mijn buurman heeft op zijn tarwegrond vogelverschrikkers staan. Als gekruisigden op hun stokken gehesen geven ze, in groepjes geformeerd, het veld wel het aangezicht van de berg Golgotha.)

De aalscholver vloog op alsof hem iets belangrijks te binnen schoot en verdween uit de zichtcirkel van de verrekijker. In de lucht beschreef hij de vorm van de plas. Hij leek even naar mijn huis te kijken. Toen zwenkte hij boven het erf een paar keer om als een vlieger in de wind en vloog weg in de richting van het dorp.

Op heldere dagen, zoals vandaag, tekent de toren van de Sint-Barbarakerk in Raamswolde zich duidelijk af aan de hemisfeer. Een lange grijze punt, in het zonlicht lijkt hij wel van grafiet te zijn. Naast de kerk zit café Het luik, waar ik vroeger dikwijls een borrel dronk. Ik heb er zelfs weleens een simultaanseance gehouden. De waard deed mij altijd sterk denken aan de schrijver Gontsjarov, door zijn hondenogen en baard.

==

Maak je niet druk om je handschrift! Het is allemaal goed leesbaar. De vele doorhalingen waar je je aan het slot van je brief voor verontschuldigt, zijn allerminst storend. Integendeel. Het toont mij de zoekende briefschrijfster, de eerste ingevingen. De doorgehaalde woorden zijn vaak het eerlijkst. Zelf schrijf ik mijn brieven altijd in één keer neer. Zodra een woord staat, blijft het staan. Ik haal nooit iets door. Als een zin misplaatst is, moet ik het daarna maar nuanceren. In die zin zouden mijn epistels beschouwd kunnen worden als het afleggen van rekenschap. Wellicht zal ik nooit een betere briefschrijver worden dan ik correspondentieschaker was. De techniek van een briefschaker moet feilloos zijn en dat zijn brieven natuurlijk nooit. Enfin, mooi hoe je jouw dijkhuisje beschrijft en hoe het avondlicht alles een ander karakter geeft en het humeur beïnvloedt. Ik ruik het wasgoed aan de lijn bijna. Ik hoor het breekbare, ratelende geluid van ‘jouw’ waterrietzanger.

Heb ik niet te lang zitten emmeren over mijn woonstee in mijn vorige brief? Ik zie weinig van de wereld, zoals je weet. Om mij volledig op de schaaksport te kunnen richten, verlaat ik mijn erf niet vaak. Drie keer per dag maak ik met de hond een ommetje over mijn grond – ’s morgens, ’s middags, ’s avonds. Zou ik morgen door een sluimerende ziekte zonder zicht en licht wakker worden, dan nog zou ik veilig mijn kleine rondes kunnen lopen en op de juiste momenten het hoofd buigen voor de laaghangende takken. Natuurlijk vertoont mijn panorama zich met het veranderen van de seizoenen in verschillende tooien, maar het wezen van de zichtbare dingen – de kerktoren, de plas, de weilanden, bomen, struiken – blijft altijd hetzelfde.

==

Volgende keer weer een langere brief!

==

Hartelijke groet,

je Allard

AAN DAGMAR SLOTVOOGD

==

9 juni 1986

==

Liefste Dagmar,

==

Het is of de duvel ermee speelt. Op dit eigenste moment, achttien over zeven ’s avonds, Hollandse tijd, treft de lage avondzon de tafel waaraan ik zit. Het doet het mahoniehouten blad hel oplichten, uitzonderlijk hel. Alsof er een krachtige bureaulamp aangeknipt wordt. Een poging om mij te verblinden? Mag deze brief niet geschreven worden? Mijn schrijfhand sleept zijn duistere dubbelganger, verwekt door het felle schijnsel, achter zich aan. Ik voel het gewicht ervan.

Ik schrijf je, ook al heb ik je adres niet en kan ik deze brief dus onmogelijk versturen. In het telefoonboek staat geen D.M. Slotvoogd. Wel een L.M. Slotvoogd en een N.B. Slotvoogd. Dat kun jij allebei niet zijn. Trouwens, je zult inmiddels wel getrouwd zijn. Misschien wel met iemand wiens naam ik lees als ik gewoon het telefoonboek openklap. B.V.J. Honing, C. de Vries, F.R. van de Weetering. Nog meer malligheid: ik stel mij voor dat ik een willekeurig nummer draai en jij dan opneemt. Met die licht nasale stem van jou. Kinderen op de achtergrond.

Arend-Jan, jouw oude vriend, heeft als laatste nog contact met jou gehad voor je verdween. Hij zei toen dat je kennis had aan een notaris, of een andersoortige jurist. In ieder geval een notabele. Een notaris... Ben je met hem gehuwd? Zo’n pijprokende borstelsnor met een kalend hoofd (eivormig) die nog niet met een stok uit zijn grijze kostuum te jagen is?

Het maakt ook geen verschil of ik dit schrijven wel of niet verstuur, je zou toch niets terugsturen. Je zou je toch de mindere voelen, omdat je nooit meer contact met mij gezocht hebt. Wellicht omdat je je vertrek beschouwt als een schakel in de reeks blunders die de mens als een zware ketting om de nek kan hangen. (Terechte schaamte!) Niet reageren is veiliger, ik begrijp het.

Misschien zou je mijn handschrift herkennen op de envelop, misschien pas als de volle bladzijden zichtbaar worden wanneer je ze openvouwt. Zou je mijn brief meteen lezen? Of leg je hem op de schoorsteenmantel? Als je een notaris getrouwd bent, heb je vast en zeker een schoorsteenmantel. Ik zie de envelop in je hand, de lichtbruine ruitvormige moedervlek op je duim.

Mijn handen zijn ouder dan ik, zei je eens terwijl je naar je verweerde nagelriemen keek. Als ik gedachteloos iets opschrijf, is het altijd beter dan wanneer ik erover nadenk.

Soms vraag ik mij af of de kloven en moeten in je vingers inmiddels ook in je gezicht zitten. Heb je al zakken onder je ogen van de zorgen om man/kinderen/geld? Slaap je wel goed? Ben je nog altijd zo hekserig mager? Godverdomme, ik hoor al jaren niets van je! Ik heb hier nog wat kleren van jou, weggeborgen in de linnenkast. Soms haal ik er een broekje of een trui uit om er even mijn neus in te duwen. Daarna moet het textiel snel weer terug op de plank en de deur dicht, zodat de geur (die anders is dan die van het flesje Chanel dat je in de badkamer hebt laten staan) niet vervliegt.

Ach Dagmar, ik zal dit schrijven dadelijk in een envelop stoppen en adresseren aan een fictief adres. Sterker nog, ik zal hem zelfs frankeren. Dit alles om de verbeelding aan te zwengelen. De idee mij weer in je leven gewurmd te hebben is voor mij genoeg.

Gisteren vond ik een foto waarop ik aan het schaakbord een stelling analyseer. In kamerjas, een slaapmuts op mijn kop; de uitdossing van Paul Verlaine. Mijn ogen turen over halfronde brillenglazen. Jij hebt die foto destijds geschoten, zeker twintig jaar geleden, weet je nog? Het was bij Lop en Marian thuis. Een dag later verliet je mij.

Wie de vergelijking met de grote dichter niet maakt, ziet gewoon een schaker. Een ander, voor wie de verwijzing wel duidelijk is, zou de foto als een flauwiteit kunnen beschouwen. Dat was het natuurlijk ook, ingegeven door een grote hoeveelheid drank. Dat ik het rolletje, waar verder ook niets bijzonders op stond, nog heb laten ontwikkelen, verbaast mij.

Om de mond van de foto-ik speelt een glimlachje, maar als je goed kijkt zie je het vermoeden van jouw naderende vertrek al in zijn ogen. Met een beetje fantasie kan ik de mondhoeken zien trillen. Deze foto had het symbool moeten zijn van ons leven samen. De onbevangenheid ervan, het antiburgerlijke, het bohemienachtige.

We dronken goddeloze hoeveelheden en zwalkten door de dagen, schijnbaar licht als de arme sodemieters met wie we ons omringden. Alleen had ik wel een eigen huis en een auto. Wij hoefden niet te leven van de schamele kunstenaarssteun of tussen de plooien van stoelen en banken te graaien naar kleingeld voor de volgende fles wijn. We waren niet genoopt schaakles te geven aan kinderen om aan de kost te komen, of op een ladder ruiten te wassen, in het ziekenhuis te vragen hoeveel ze over hadden voor een niet-cruciaal orgaan, of zo nu en dan ons lichaam te prostitueren. Tja... Het enige wat mijn vader mij ooit gegeven heeft, naast een nerveuze natuur en de aanleg voor overgewicht, is geld. Hij moest er wel voor kapotgaan, die oude schoft. Maar ach, ook dat zal hij mij wel weer kwalijk nemen. Verdomme, ik had mij nog zo voorgenomen het in deze brief niet over hem te hebben, maar hij weet er toch in te kruipen. Naar de hel met hem!

Finito.

Zowel het huis als de auto is nog in mijn bezit. Volgens mij heb ik je ooit weleens gezegd dat het huis zich niet makkelijk laat categoriseren. Voor een notariswoning is het te klein; het puntdak draagt slechts twee markante schoorstenen. Wat de stijl betreft is het te fijnzinnig om een boerenhoeve genoemd te worden – al zat er in beginsel een stuk land bij waar ooit aardappels en uien op verbouwd werden. Is het dan een voormalig poortwachtershuis? Daar lijkt het nog het meest op, al is er geen poort om bij te ‘wachten’. Immers, het erf wordt omgeven door akkers en weilanden. Dat is altijd al zo geweest.

Ik noem het altijd mijn stee, weet je nog. Twee verdiepingen en een zolder. Herinner je je nog de zitkamer die is gevuld met meubels van teakhout? De sofa en de fauteuils, allemaal met zacht leer bekleed, staan op ranke poten. Het kristalwerk in het wandmeubel breekt het zonlicht dat in de vooravond langs de bordeauxrode gordijnen naar binnen glipt in kleine scherfjes. Een grote boekenkast barst bijkans uit de voegen, hoogzwanger van al die literatuur. Aan de muren, vergeeld door de sigarenrook, hangen schilderijen – stillevens, landschappen – in eiken lijsten gevat.

Ik heb een pijpenrekje hangen. Naast de deur die toegang geeft tot de zitkamer. De pijpen, kromme en rechte, van wijlen mijn vader hangen erin als opgeknoopte moordenaars. Wat ze in wezen ook zijn, want we mogen gerust zeggen dat roken niet goed is. (Al rook ik zelf ongeveer tien sigaartjes per dag. Van Hajenius, de beste die er zijn als je het mij vraagt.) Op het rekje is een koperen plaatje met inscriptie aangebracht: Een tevreden rooker is geen onruststooker. Dat is dan ook weer waar.

Op de boezem boven de haard houdt het walnoten mantelklokje alles als een gehurkt monstertje op geklauwde pootjes in de gaten. De tafels dragen dikke, Perzische tapijten. Naast mijn Remington staat een schaakbord met een aantrekkelijke en complexe stelling (een partij tegen de Rus Michaïl Doelbikoj). Het is een Stauntonspel. Puntgaaf. Ik onderhoud het intensief. De witte stukken zet ik regelmatig in de blanke lak voor de glans, de zwarte stukken heb ik donkerder gebeitst. Een televisietoestel heb ik nog altijd niet.

Het enige element dat niet klopt in het geheel is de fles Coca-Cola naast de oorfauteuil bij het raam.

AAN DE HEER VAN ANDEL

==

Raamswolde, 14.vi.1986

==

Geachte heer Van Andel,

==

Natuurlijk laat u mij niet met rust. Hier was ik al op voorbereid, al dateert uw vorige schrijven van reeds vier maanden geleden. Ik speel uw spelletje niet mee. Dat wil zeggen: ik spiegel mij niet aan u, meneer. Eigenlijk was ik helemaal niet voornemens om te reageren op uw laatste brief, welke vanzelf weer een aanmaning is om afstand te doen van mijn bezit. Echter, een mogelijk gevolg van het uitblijven van een reactie mijnerzijds zou zijn dat u een zekere nervositeit bij mij vermoedt. Ongetwijfeld kent u de roman Oblomov, waarin op meesterlijke wijze wordt beschreven hoe een bezorgde brief de suffige familie van de leg brengt en met angst vervult.

Dat is bij mij niet het geval, meneer.

Zoals u wellicht weet (ik ga ervan uit dat u het weet) is schaken mijn professie. Vroeger speelde ik op wereldniveau aan het bord, tegenwoordig speel ik voornamelijk correspondentiepartijen. In 1971 werd ik in die laatste discipline Europees kampioen. Wie zich een beetje in de schaaksport verdiept, merkt al snel dat een speler niet één, maar twee opponenten tegenover zich weet. De eerste is het gezicht aan de overkant van de tafel, de tweede is de klok die terzijde het spelverloop gadeslaat en beurtelings met zijn linker- en rechteroog kijkt. Máár: zoals de blunders van de ander gezien en dus gebruikt moeten worden voor het eigen gewin, zo kan ook de tijd ingezet worden als wapen. Schaken is niet alleen rekenen, het is net zo goed psychologie. De tijd waar ik het over heb is de reactietijd. Een korte reactietijd kan een groot psychologisch voordeel opleveren. Als bijvoorbeeld een belangrijk stuk uit uw stal geslagen wordt omdat u dit verkeerd hebt gezet (het is dan wel belangrijk om bij het zien van uw eigen blunder onbewogen te blijven), dan doet u er in veel gevallen goed aan om prompt een volgende zet te doen en zo uw tegenstander te verwarren. Dit was immers helemaal zoals u het bedoeld had. U kunt er de klok op gelijk zetten dat zijn volgende zet een niet al te sterke is.

Een lange reactietijd, zoals u nu hebt genomen, kan op twee manieren geïnterpreteerd worden. Of de speler moet daadwerkelijk lang denken over een zet, of hij wil zijn tegenstander laten denken dat hij geen uitweg ziet waardoor hij onderschat zal worden. De tegenstander zou weleens kunnen denken dat hij u in de zak heeft, of erger nog, hij gaat twijfelen aan zijn eigen strategie.

Dit laatste is waar u op uit bent. U wil dat ik u onderschat en maakt daarom gebruik van the oldest trick in the book, de reactietijd. Om iets te forceren. U wilde mij laten denken dat ik van u af was, dat ik gewonnen had, om mij vervolgens na enige tijd met nog een brief om de oren te slaan. Alleen bent u niet in de positie om hiertoe over te gaan, beste meneer, daar u geen mogelijkheden hebt om mij ertoe te bewegen (lees: dwingen) mijn bezit te verkopen.

Hoelang corresponderen wij nu met elkaar? Toch al zeker anderhalf jaar. De uitnodiging voor weer een bijeenkomst in het dorpshuis die ik van uw ondergeschikte, de heer Breedveldt, ontving, is derhalve op twee manieren op te vatten. Enerzijds zou ik u dankbaar kunnen zijn voor uw invitatie, omdat u daarmee de boodschap afgeeft mijn persoon niet te willen negeren. Aan de andere kant; ik heb al in meerdere brieven aangegeven mijn huis niet te zullen verkopen – niet in de nabije of de verre toekomst – en wens daarvoor ook niet met u of met wie dan ook in onderhandeling te treden.

Net als de vorige keren zal ik mij ook nu niet naar het dorpshuis begeven op de aangegeven datum. Ik ben – en ook hiervan bent u op de hoogte – slecht ter been. Als ik mij niet vergis, heb ik u al eens geschreven over het brommerongeluk waarbij mijn linkerdijbeen verbrijzelde.

U kunt uzelf derhalve de inspanning besparen mij in het vervolg nog eens een uitnodiging te doen toekomen, hoezeer ik de moeite van uw schrijven ook waardeer.

Ik verzoek u vriendelijk om mij met rust te laten.

==

Met vriendelijke groet,

Allard van Benniq Methorst

AAN VÉRA LJEVKINA,
OP EEN KLADPAPIERTJE

==

17.vi.1986

==

Ma chère Véra,

==

Tot mijn verdriet zijn er dit jaar geen zwanen op de plas. Vorig jaar hadden ze in beginsel vier jongen, maar na enkele dagen was er nog maar één ‘lelijk eendje’ van over. Het laatste wat ik van ze gezien heb waren hun witte veren in het gras, nabij het nest. Net grote scherven melkglas.

==

je Allard

AAN DANIËL WOLVECAMP

==

Raamswolde, 17 juni 1986

==

Beste Daniël,

==

Tot mijn verdriet heb ik je gemist toen je op de fiets je brief kwam afleveren. Stormde het niet te hard? Ben je heelhuids thuisgekomen? Ik ben blij verrast door je schrijven. Er heeft best wat tijd tussen gezeten.

Zoals je aan de datum kunt zien, schrijf ik je nog dezelfde dag terug. (Je ontvangt deze brief donderdag.)

Der Geist von Raamswolde. Dat heeft je vader juist, zo noemden ze mij inderdaad. Het is begonnen met een Duitse journalist. Later werd ik door tegenstanders aangeschreven met phantom of prizrak. De schim van Raamswolde. Het impliceert dat ik overal aanwezig ben en als een spookverschijning mijn tegenstanders zwakke zetten influister. In iedere studeerkamer waar een speler zich het hoofd breekt boven de stukken, zou ik aanwezig kúnnen zijn. De vraag die hiermee opgeworpen wordt is of ik überhaupt wel besta... Sommigen zijn hier gevoelig voor.

Ja, correspondentieschaak. Die partijen zijn doorgaans beter, kunstiger misschien zelfs dan ‘gewone’ schaakpartijen. In de mooiste partijen duurt het doorgaans langer voor er ten eersten male geslagen wordt, omdat ieder offer langer overdacht wordt. Dit geeft de beginfase van een partij het karakter van een paringsdans. De stukken draaien om elkaar heen voor eindelijk toegehapt wordt. Er wordt vaker teruggetrokken dan tijdens een bordpartij. Het is dreiging, zonder contact. Slaan is transformeren. Dit maakt het schaken an sich al wezenlijk anders dan het dammen. Daar wordt niet getransformeerd, tenzij een dam wordt gehaald, nietwaar?

‘Alles verandert, niets vergaat volledig,’ zo schreef de Griekse dichter Homerus al. (Jij gaat straks ongetwijfeld naar het gymnasium, dus je zult nog met hem te maken krijgen.) Het ene stuk verandert in het andere en maakt zo een gedaanteverwisseling door. Stond daar op c3 nog zo’n lieve kleine pion, het volgende moment is hij getransformeerd in een dreigend kijkende dame.

Ken je het boek In de ban van de ring? Daarin speelt de tovenaar Saruman een belangrijke rol. Hij maakt een metamorfose door, van goed naar slecht. Als je het nog niet gelezen hebt, ren dan meteen naar de bibliotheek. Niet omdat dit boek zoveel met schaken te maken heeft, maar omdat het een prachtig verhaal is waar je dagen plezier van zult hebben.

Het wezenlijke verschil tussen de kunstenaar en de schaker is dat laatstgenoemde niets maakt dat als handelswaar bestendigd wordt. Geen schilderij, beeld of boek. Als zodanig rusten er dan ook geen rechten op een schaakpartij. Als niemand de moeite neemt de zetten te noteren, bestaat zij zelfs niet. Ja, in de hoofden van de spelers zal zij opgesloten blijven.

Dat is meteen het tweede verschil. Een schaakpartij is altijd van twee mensen. De vergelijking met een uitvoerend kunstenaar dringt zich op en hoewel ik dit wel begrijp, betwist ik het. Een schaker is namelijk wel degelijk een maker. Als ik een potje zou voetballen, zou ik mij er volkomen van bewust zijn dat ik speel. Ik zoek niets of niemand. Bij het schaken is dat niet zo. Daar is het mij te ernstig voor. Zoals de kunst voor een kunstenaar het allerhoogste is en daarom serieus genomen moet worden. Iets maken wat er eerder nog niet was, dat is kunst. Schaken is een dialoog die er eerder nog niet was. Het is niet zomaar een spel. Een schaker bepaalt de definitie. Hij blaast zijn stukken, met allemaal hun eigen karakter, leven in zoals een poppenspeler zijn materiaal tot toneelspelers verheft door aan de touwtjes te trekken. De ideeën van de schaker vloeien uit over het bord en vormen mede de partij. Een schaker geeft. Zelfs als hij een stuk van de tegenstander slaat. Goed, voor het gemak noemen we het een spel. Maar het is een spel dat gespeeld wordt door mannen en vrouwen die nooit volwassen zijn geworden. Ze spelen zoals een kind speelt, dus in bittere ernst. Ik ook.

==

Met vriendelijke groet,

Allard van Benniq Methorst

EEN ZET

==

Raamswolde, 21-06-1986

==

Dear Anshel,

==

My move: 7. Qe2

==

Kind regards,

Allard v. Benniq Methorst

AAN LEOPOLD WEIJZER

==

Raamswolde, 28.vi.1986

==

Waarde wurgslang,

==

Moet ik hier kruiperig gaan zitten wezen omdat de grootse Leopold Weijzer, het tot volle wasdom gekomen Wunderkind, in zijn drukke reis- en oefenschema een snipper tijd vindt om mijn brief te beantwoorden? Nee toch zeker? Zo’n vriendschap, als het dat al is, is gedoemd te breken als een beschimmeld stokbrood. Dat moet jij toch met mij eens zijn.

Nee, ik correspondeer niet meer met Marian. Vanzelf heeft dat met Dagmar te maken, dat heb je goed. Marian heeft de vervelende eigenschap de waarheid bewust of onbewust te willen verfraaien, of nee, verdraaien. Zelf zou ze het misschien verfraaien noemen. Je ziet dit ook in wat ik over haar brieven schreef in mijn vorige schrijven. Begrijp mij niet verkeerd, Marian is mij nog altijd erg lief. Ik vermoed dat ze behoorlijk in de war is geraakt door wat er tussen jullie is voorgevallen. Voor ik hier te diep in duik, houd ik erover op, want het zijn mijn zaken natuurlijk niet.

Over Dostojevski dan. Ook een aansteller, Lop? Waar komt dat nu vandaan? (Ik weet niet waar ik meer aanstoot aan neem; aan dat je Dostojevski een aansteller noemt, of dat je zegt dat ik er ook één ben.) Heb je dat zelf bedacht, of wauwel je Nabokov – toevallig Marians grote held – na? Ik denk het laatste.

Dostojevski laat zijn personages los. Beter gezegd: hij kijkt ze eerst in het diepst van hun ziel en laat ze vervolgens los. Alsof hij met zijn onderbewustzijn schreef. Dat is het tegenovergestelde van aanstellerij, want dat is toch een heel bewust iets om effect te sorteren. Het is geen theatraal zelfonderzoek, zoals jij het noemt. Er hoeft niets gezocht of gevonden te worden. Het effect van Dostojevski’s werken, hoe potsierlijk dit soms ook is, is er domweg gewoon. Niet de hand van de schrijver lijkt de figuren tot leven te brengen, neen, het heeft er meer de schijn van dat hij ze willoos moet volgen en moet registreren wat er gebeurt. En snel ook, anders houdt hij die gekken niet bij.

Maar ja, Nabokov was niet geïnteresseerd in het onbewuste. Zijn fascinatie betrof vooral de boosaardige tooi waarin het menselijk bewustzijn zich hullen kan; de monsters, de despoten. We moeten waakzaam zijn, is het devies van de componist der schaakproblemen, als een schietklaar pistool (lees Het vernietigen van tirannen en Ultima Thule nog maar eens). Voor wie zo denkt is het onbewuste natuurlijk een gevaar.

Ironisch vind ik het wel dat je schrijft dat jouw vraag of ik mij niet beter kan opknopen was ingegeven door iets onbewusts. Na al die jaren ken je mij slecht en je maakt je er daarom met een jantje-van-leiden van af, slang. Goethe, ha! Je moet maar durven het lijden van de jonge Werther aan te halen. Een romantisch beeld, schrijf je. Je had geen kwade bedoelingen. Schei toch uit. Je woorden zijn als plagende insecten. Hoe kreeg je ze je pen uit? Heb je ze hardop voorgelezen, voor je hikkend van de lach de brief dubbelvouwde en in de envelop stak? Dat zal hem op zijn plek zetten, zul je gedacht hebben. Om de schijn van geestverwantschap op te houden vuur je in het slot van je epistel een stelling op mij af en vraag je mij daarop te reageren.

Bij dezen.

Ik ben het er niet mee eens, Lop: schaken is geen streven naar een staat van niet-zijn en daarom een vorm van zelfopheffing of zelfdoding, zoals die ‘zekere psychiater’ stelt. Integendeel. Natuurlijk, zowel het verlangen naar zelfopheffing als de drang tot spelen komen voort uit dezelfde bron (of is ‘put’ misschien een betere term?), namelijk: onvolmaaktheid of spleen. Maar het willen spelen – of het nu schaken, dammen of krijgertje is – is nu juist het streven naar volmaaktheid. Een schaker wil dit doel het dichtst benaderen door de grenzen van zijn intellect af te speuren én zich te laten leiden door zijn intuïtie met het doel zich te manifesteren in een eerlijke strijd. Het is zelfmanifestatie, de tegenpool van zelfopheffing. De speler wil langs het ravijn lopen maar nooit met de bedoeling om zich als een zelfmoordenaar naar beneden te werpen. De diepte is namelijk niet het doel, maar het verheven gevoel zich te kunnen handhaven – nee, zich op stevige benen staande te houden op die afbrokkelende rand. Of ben ik nu te poëtisch?

Goed, een fantasieloos figuur, bijvoorbeeld een zenuwarts die het slecht voorheeft met het schaakspel, zou nu kunnen opmerken: is een schaakbord met de stukken in de beginstelling dan niet volmaakt? Het is perfect symmetrisch.

Daarop antwoord ik: geef een jongen in de groei een afgevallen, maar puntgave boomtak in handen en hij voelt als vanzelf een gemis. Het duurt niet lang of het dode ding wordt een buks waarmee hij kogels af kan vuren. Voor een schaker is het net zo: hij móét spelen. De onvolmaaktheid van de beginstelling zit ’m in het spleen.

Ach, die psychiaters. Altijd erop uit de schaaksport zwart te maken met hun analyses. Al moet ik zeggen dat ook Marian haar steentje hieraan heeft bijgedragen, in navolging van haar idool – daar is hij weer! – Nabokov (The Defense), Stefan Zweig (Schachnovelle) en weet ik veel wie nog meer.

==

We zijn nu een uur en driekwart fles whisky verder. De klokt wijst tien over drie aan. Misschien dat ik dadelijk mijn bed nog op zoek, maar eerst even dit:

Waag het niet om mij in je volgende brief vooringenomenheid te verwijten, omdat ik nu al zeven jaar permanent op mijn erf verblijf, zo goed als geen mensen zie en het schaken daarom als zelfmanifestatie zie. Als je jezelf als mijn vriend beschouwt, neem je dan in acht. Al zou je wel gelijk hebben. Hoe denk je dat het is als al je levensmiddelen, je schrijfgerei en andere goederen worden bezorgd door een boodschappenjongen? Hij komt op de oneven dagen – de zondag uitgezonderd – een houten krat met producten brengen. Op de andere dagen komt hij de post halen. Eens was hij een gezette krullenbol met een aardig voorkomen, maar in de loop der jaren werd hij flink dikker, zeg maar gerust moddervet. Zijn hemd met het logo van De Swaaijer op het borstzakje spande steeds strakker om zijn buik, zijn hoofd werd een grote kwab met een ringbaardje. Elke keer als hij mijn tuinpad op komt lopen, moet hij het hoofd buigen voor de gestrekte tak van de tamme kastanje die net buiten mijn erf staat – de tak lijkt op een verweerde arm, uitgerekt naar mijn voordeur, bevroren in een ijdele poging op mijn bel te drukken. De jongen lijkt wel doofstom, een groet zit er nooit in. Hij kijkt mij alleen maar nors van onder zijn dichte wenkbrauwen aan, zet de volle krat in de deuropening en neemt mijn boodschappenlijstje en de enveloppen in ontvangst (telefonisch geef ik nooit meer iets door, dat is al meerdere keren fout gegaan). Dan tikt hij met twee vingers tegen zijn slaap – ai ai kapitein – en verdwijnt. Hij komt nooit binnen. Ik ben maar opgehouden met wenkgebaren.

De postbode komt elke dag, vanzelf. Een lange, dunne man met een walrussnor. Hij tikt tegen zijn pet als hij mij ziet.