J.J. Voskuil

Martelaarschap

DAGBOEK deel 3
1965–1974

==

==

==

Uitgeverij Van Oorschot

Amsterdam

© Copyright 2023 ERVEN J.J. VOSKUIL en UITGEVERIJ VAN OORSCHOT, AMSTERDAM

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt, op welke wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Verzorging e-book Perfect Service

==

ISBN 978 90 282 3039 2

==

www.vanoorschot.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2023

Bezorgd door Thomas van Grafhorst en Detlev van Heest

1965

vrijdag 1 october. Bert Weijde vroeg of ik ’s nachts de wc durf doortrekken. Ik raadde hem aan een po te gebruiken, maar dat vond hij niet plezierig: ‘Dan ben je helemaal met zijn tweeën.’

‘Je kunt er een papier opleggen of een karton.’

Hij vond dat niks.

‘Of niet doortrekken.’

Dat was inderdaad de oplossing.

Dergelijke kleine angsten ken ik ook, maar ik word me ze pas bewust als hij ze onder woorden brengt.

==

Beste Geert,

Je laatste verhaal.1 Ik heb beloofd je te schrijven wat ik ervan vind. Ik vind dat zulke verhalen niet geschreven zouden moeten worden. Omdat je daar niks aan hebt, heb ik lang gewacht met je te schrijven en aan de telefoon heb ik de pest. Het is natuurlijk mogelijk detailcritiek te geven. Dat stuk over die buren en die muziekleraar heeft geen functie. Je zou dat moeten schrappen. Maar dan nog. Ik begrijp niet wat je bezielt als je zoiets opschrijft. Je vindt het blijkbaar tragisch dat dat echtpaar alleen mismaakte kinderen weet voort te brengen. God weet of het tragisch is. In ieder geval kun jij niet weten wat er in die mensen omgaat zonder in algemeenheden te vervallen of door te geven wat je van horen zeggen hebt. Je hebt dat blijkbaar ook gevoeld, want je identificeert je met die vrouw, voor wie het eigenlijk geen probleem is, en kijkt door haar ogen naar haar man. Het is natuurlijk mogelijk te suggereren dat zo’n man tragisch leeft alleen door hem te beschrijven, al lijkt me dat bij een pannekoeken-onderwerp als dit verdomd moeilijk. Maar door de ogen van deze vrouw kan dat niet. Ze begrijpt niets van die man. Ze ziet niets, hoort niets, ruikt niets. In haar ogen gedraagt hij zich als een onsamenhangende idioot, die mysterieus doet over niets en dan ten slotte nog het huis uitloopt. Er is veel nodig om zoiets waar te maken. Veel meer dan die mysterieuze ziekte die zijn vader gehad zou moeten hebben (zal wel weer syphilis geweest zijn). Je moet tenminste inzicht krijgen in het karakter van zo iemand om te geloven dat hij het zich zo aantrekt. Een vrouw als je hier laat spreken is daartoe niet in staat.

Toen ik het uit had, heb ik me afgevraagd wat het verschil tussen dit verhaal en de verhalen van Tsjechov is. Ik heb de indruk dat hij je voorbeeld is. Ik ben niet gek op die verhalen, ik lees honderdmaal liever zijn brieven, maar als ik wel geboeid word, komt dat omdat Tsjechov koud blijft. Hij lijkt de laatste om wat hij beschrijft tragisch te vinden. Het onderwerp blijft bij hem betrekkelijk onbelangrijk. Het gaat om de manier waarop hij kijkt. Terwijl jij je laat overdonderen door je eigen personages nog voor je een woord op papier hebt gezet.

Dergelijke dingen heb ik al eerder tegen je gezegd, naar aanleiding van de bloemenkoopman2 en van die handelsreiziger wiens naam ik vergeten ben. Schrijven op deze manier over dit soort onderwerpen is misbruik maken van je mogelijkheden. Je zei toen dat ik er niets van begreep. Daar heb je natuurlijk gelijk in. Wat je schrijft is alleen bedoeld voor mensen die het wel begrijpen en die zijn er altijd, ook voor dit verhaal. Het is alleen de vraag wat voor mensen dat zijn.

Wat ik hier voortdurend achter voel zijn je ideeën over het vakmanschap. De gedachte dat schrijven een vak is dat je moet leren, is troostend op de ogenblikken dat je je gefrustreerd voelt. Maar het is gelul. En het zet de deur wagenwijd open voor ieder Ot-en-Sienverhaal dat je weg kruist. Zolang je wat kwijt moet, kun je het desnoods achterstevoren op papier zetten. Zodra je niets meer te vertellen hebt, moet je je mond houden. Ik zie daar niets oneervols in. De pest is alleen dat al dat gelul onder elkaar over schrijven en vakmanschap dat op een gegeven moment onmogelijk maakt. Nu je dit verhaal eenmaal hebt geschreven en gepubliceerd, blijf je het natuurlijk trouw. Ik kan me voorstellen dat je de pest in hebt en dat ik van jou naar de bliksem kan lopen. Bedenk dan ook maar dat iemand die zich niet in een verhaal kan inleven, ook niet in staat is om detailcritiek te geven. Wanneer dat als een verontschuldiging klinkt, komt dat omdat ik me na zo’n brief wat schuldig voel. Je schrijft je vrienden liever dat je enthousiast bent, omdat vrienden nu eenmaal aardige mensen zijn, ook als ze de krankzinnigste dingen in hun hoofd halen. Houd het daar dan maar op, vriend.3

==

woensdag 27 october. Veertien dagen bij Frida en Ennio gelogeerd. Het enige wat hem nog interesseert zijn zijn clavecimbel en orgels. Als hij ’s middags thuiskomt, eet hij snel, de rest van de tijd speelt hij. ’s Avonds moesten we tot 9 uur wachten voor hij aan tafel kwam. Zodra we binnen waren, de eerste avond al, en nadat hij Frida had verlost die zichzelf op de wc had opgesloten, speelde hij ons een paar stukken voor. Omdat het geïmproviseerd was, was het wel mieters. Je kon merken dat hij het niet van plan geweest was, maar hij wilde de klank van het clavecimbel laten horen. De tweede avond was hij het wel van plan. We hadden de hele dag met Frida gewandeld en waren net thuis. Het irriteerde hem dat we niet dadelijk ons boek weglegden toen hij ging zitten. Hij kreeg een kleur van boosheid en werd onzeker. Het ging meteen mis. Daarna stapelden de fouten zich op. ‘En ik weet hoe het komt,’ zei hij. ‘Omdat ik dacht dat jullie misschien liever bleven lezen.’ Hij verdraagt niet dat je luistert met een boek in je handen. Dat wij niet anders kunnen luisteren, zou hij niet begrijpen. Daarna probeerde hij het nog een paar keer. Hij dwong ons de variaties met de muziek erbij te volgen, maakte minder fouten wanneer hij voorbeelden gaf, maar zodra hij het stuk helemaal speelde, ging het weer mis. Ten slotte gaf hij het op. De rest van ons bezoek trok hij zich terug in zijn slaapkamer, waar de piano staat.

==

Op zondag ging hij met ons naar de mis om het orgel te beluisteren. Een paar jaar geleden viel het hem nog moeilijk een kerk binnen te gaan, laat staan tijdens de mis. Dat hij die vertoning nu zonder enige woede kon aanzien, verbaasde me. Ik zei daar iets over. – ‘Ik maak me daar nu niet kwaad meer om,’ zei hij. ‘Ik weet nu dat iedereen een schoft is en het orgel is mieters.’ Ik had daar nog wel op willen terugkomen, maar ik voelde dat dat niet mogelijk was.

==

De laatste dag, een zondag, ging hij naar Milaan om orgelles te nemen. Hij kwam laat terug. Hij had zijn leraar verteld dat de concerten voor ons mislukt waren. ‘Ik had er drie voorbereid,’ zei hij nu, ‘en als dat gelukt was, had ik ’s middags nog nieuwe willen instuderen.’ Zijn leraar had gezegd dat hij zich minder van zijn publiek moet aantrekken, een kleiner programma moet opbouwen en zich daarin op een betrouwbaar niveau moet richten. Als het dan beter ging, was dat meegenomen. Frida vond dat onzin. – ‘Maar het is ook dat ik bang was,’ zei hij. ‘Als de mensen me niet schelen kunnen, speel ik goed.’ Ik voelde het verwijt. Hij is bang omdat hij voelt dat het ons weinig interesseert en dat we eerder geïrriteerd zijn door deze nadrukkelijke liefde dan dat we er sympathie voor hebben. Ik zocht de hele tijd naar een manier om dat te zeggen. Tenslotte is dit een manier om je levend te begraven. ‘Misschien komt het ook omdat je je publiek overschat,’ zei ik.

‘Ja natuurlijk!’ zei Frida onmiddellijk. ‘Dat is juist mieters!’

Waarmee ze het gesprek blokkeerde. Ze zal hetzelfde gevoeld hebben en bang zijn geweest. Het is natuurlijk belachelijk om van je vrienden muzikaliteit te eisen en je omgang met anderen daardoor te laten bepalen. Frida laat zich op die ogenblikken meebegraven.

==

Misschien maakte deze spanning hem humeurig. Hij negeerde ons. De laatste dagen kwam hij pas een beetje los. Toen hij uit Milaan kwam, schold hij op de priester bij wie hij orgel had gespeeld. ‘Het is een rotte priest,’ zei hij. Dat was een rudiment van de vriendschap die ik vroeger voelde.

==

De Piazza dei Martiri 1943-1945 is vernoemd naar de verzetsstrijders van 1943–1945, dus na de val van Mussolini en na de wapenstilstand.4 Hun foto’s hangen aan het stadhuis. Ik probeerde Ennio uit te leggen dat dit een legalisering van het verzet is en een verborgen angst voor het individuele verzet verraadt. We praatten daar urenlang geïrriteerd over, almaar lopend door verlaten straten. Frida was het met me eens. Ennio maakte zich steeds kwaaier. ‘De mensen die nu in de regering zitten, hebben zich tegen Mussolini verzet,’ zei hij. ‘Het is toch idioot dat die voor dat verzet geen begrip zouden hebben?’ Natuurlijk is dat idioot. Maar het is ook idioot om het verzet te eren vanaf de dag van de wapenstilstand. In Nederland is dat niet anders. De officiële houding tegenover de Spanje-strijders is daar een voorbeeld van. (De officiële houding! Onder een socialistische minister wiens sympathie onverdacht was!)5

==

Daarbij voortdurend zelfverachting. Als ik vertel (schreeuwerig, op een iets hogere toon dan normaal, zodat er in hun holle kamer een nagalm is als ik zwijg), als ik belangstelling voor zijn clavecimbel veins, als ik merk dat er iemand kijkt, de oubolligheden waarmee ik de stemming erin probeer te houden. In een zo puriteinse omgeving voel ik dat sterker en ik zie op zo’n ogenblik niet hoeveel onmacht er in dat puritanisme steekt, of, hoe ver ik van deze onmacht verwijderd ben, waardoor ik in een valse situatie zit. Die valse situatie maakt dat ik me hypocriet voel. Ik heb dan zelfs de pest aan mijn gezicht, waar ik het ook maar zie. Ennio heeft alleen de pest aan zichzelf wanneer hij een nieuwe broek moet kopen, omdat hij de lengtemaat heeft van iemand van twaalf en de taille van een man van twee meter.

==

‘Mijn boek zal hier als een bom vallen,’6 zei ik tegen L.

‘Als een stinkbom,’ zei ze vrolijk.

‘Maar dat benauwt me. Het is geen aanmoediging.’

‘Dat lijkt me juist mieters!’

Ze heeft gelijk. Als ik me hypocriet voel, is dat omdat ik het niet altijd mieters vind. Op die ogenblikken parasiteer ik op de schijn.

==

Ik las Frida de brief aan Geert voor, over zijn laatste verhaal. Ze vond het niets. ‘Ik zou een verdomd kort en onbeschoft briefje schrijven,’ zei ze. ‘Als ik schreef!’

Op het punt van zelfkennis is ze nog niet veranderd.

==

En toch zijn er ogenblikken waarop je bij Frida een erotische bewogenheid voelt, al zou ze daar nooit aan toegeven. Bij Ennio niet.

==

De verhalen die Ennio vertelt zijn mieters. Hij heeft een scherp oog voor details, maar (gek genoeg) geen belangstelling voor psychologische details.

==

De gedachte dat het van belang is je eigen schoften uit te zoeken, spreekt Ennio niet aan. Hij zet zichzelf en de anderen af tegen een standaard (eerder een aesthetische dan een morele), die hij God weet waarvandaan haalt, maar waarin hij vaster gelooft dan ik in mezelf. Dat geeft hem kracht en mij de boven aangeduide hypocriete onzekerheid.

==

Hij ziet ook geen verschil tussen La Tregua,7 dat niet meer is dan een avonturenroman al is het door een aardige man geschreven, en Se questo è un uomo,8 dat de fouten van La Tregua heeft maar door de inzet ook veel grotere mogelijkheden. Voor de morele of menselijke kant van het boek blijkt hij niet gevoelig. (Ik bedoel daarmee de behoefte jezelf te handhaven.) Wel voor de anecdote, de verfijnde mop.

==

==

Wat Frida hierin boeit? Haar onmacht om zich te laten gelden en haar masochisme. Ze zoekt mensen die over haar lopen, omdat ze gebiologeerd wordt door hun egoïsme. Kracht is het enige wat haar interesseert. Ennio vroeg waarom wij in Bazel overnachten. Omdat we geen van beiden in een couchette kunnen slapen. Even dachten ze erover om dat ook te doen, maar Ennio verwierp dat weer, omdat hij toch wel slaapt. Over Frida (die niet slaapt) werd niet gesproken. Dat is tekenend en het doet sterk denken aan de manier waarop Kees haar behandelt. Ze heeft de behoefte aan een maatstaf waaraan ze zich kan onderwerpen, zoals ik dat heb tegenover L., maar (als ik het goed zie) zonder me te onderwerpen. Frida’s loyaliteit heeft daardoor iets krampachtigs. Ze doet veel absoluter dan ze kan verantwoorden.

==

Ennio praat alleen over de dingen die hem interesseren, zoals hij alleen doet wat hem interesseert. Ik ben daar anders in. Ik zoek naar het onderwerp dat de ander interesseert maar de mogelijkheid heeft om op mijn onderwerp te komen. Bij Ennio heb ik dat niet gevonden omdat hij hoegenaamd geen psychologische belangstelling heeft. Op zijn best vervallen we in de uitwisseling van grappen en grollen, waarbij de grollen van mij komen en ik me steeds ongelukkiger ga voelen.

==

Het gesprek over democratie. Ik voel me alleen lekker in een situatie waarin ik samen met anderen de profiteurs en schoften te lijf ga. In een democratie zitten de profiteurs en de schoften op dezelfde plaatsen als in een dictatuur. Dus interesseer ik me niet voor de democratie. Ik kon hem dat niet duidelijk maken, ook niet omdat ik verward word als ik merk dat ik iets niet duidelijk kán maken. Hij stónd op de vrijheid van meningsuiting als het enig belangrijke. Op zijn slechtst heb ik daar de pest aan omdat het de tegenstellingen alleen maar verdoezelt.

Aan de andere kant is er bij hem in deze verspilling van anecdotes de bereidheid om een ander aardig te vinden, naar hem te kijken en te luisteren. Ik mis die. Ik sluit me af. Ik ben onvriendelijk onder een masker van vriendelijkheid. Bij Ennio schaam ik me daarvoor. Als we een café binnengaan zie ik onmiddellijk mensen die een gevaar zijn (ook sociaal: in arbeiders en vooral asociale figuren zie ik in de eerste plaats de aanvaller). Hij ziet dat nooit. Maar de keerzijde is dat hij ook echte rotzakken niet herkent, zoals dat dikke mannetje in de snoepwinkel bij wie hij geregeld taartjes koopt, in wie ik onmiddellijk de kleine fascist herkende – ik durf mijn hand daarvoor in het vuur steken. Niettemin ben ik er zeker van dat Ennio mij om deze grotere kennis van mijn vijanden niet benijdt. Ik hem wel, op veel andere ogenblikken, als ik me achteraf bewust word dat ik me heb afgesloten voor ik gekeken heb, uit vooroordelen waarvoor ik me schaam.

In mijn slechtste ogenblikken voel ik me zinloos. Bij Ennio heb ik het gevoel dat hij die niet kent, omdat zijn waarden vastliggen en buiten hemzelf.

==

Terwijl hij speelde, maakte hij zich bij elke aanslag kwaaier. Zijn kaak kwam naar voren, hij duwde de toetsen diep in het toetsenbord. ‘Nee, dat mag niet!’ zei hij. Later, toen hij het al bijna had opgegeven, zachter, half klagend: ‘Dat mag niet.’

Terwijl hij speelde was ik zo bezig met wat ik straks zou moeten zeggen dat ik niets hoorde. Ik kon onmogelijk zeggen dat het me niet interesseerde, dat ik het best vond om hem achter me bezig te horen als ik dan maar aan iets anders mocht denken. Dat dat niet mogelijk was maakte alles onwaarachtig, ook mijn voorzichtige pogingen om het toch te zeggen.

==

De dagboekaantekeningen van Frida over de mensen in San Severo zijn meesterlijk.

==

Op de terugweg was ik triest en geïsoleerd. Ik ben iemand die in een kleine groep wil vechten. Er is nu niemand meer, behalve L., maar dat is dan toch wel een verdomd klein groepje.

==

Beste Geert,

Gisterenavond vond ik je uitnodiging voor je Heijermans-feest9 op een tijdstip dat jij waarschijnlijk (te zijner ere natuurlijk) al een liter jenever op had. Vanavond zal ik wel in de krant kunnen lezen dat het een groot succes was.

Een paar weken geleden heb ik je vanuit mijn heimelijke afzondering een brief geschreven over je laatste verhaal. Ik had dat beloofd, min of meer, en ik ben opgevoed met de vermaning dat belofte schuld maakt. Ik vind dat je zulke verhalen niet moet schrijven. Maar toen ik dat met veel argumenten had uiteengezet, had ik zo genoeg van mijn eigen gelul dat ik het meteen maar weer verscheurd heb. Het doet er geen barst toe wat ik ervan vind. Je schrijft je eigen verhalen, zoals jij dat goed vindt, en als ik het daar niet voor tenminste 80% mee eens ben, heb ik ook geen reden om aanmerkingen te maken. Dat betekent niet dat ik er niet naar uitzie om eindelijk weer eens een goed verhaal van je te lezen, over je eigen buik en niet over de buik van de eerste de beste vrouw die in een onbewaakt ogenblik haar hart heeft uitgestort. Maar dat is een andere zaak. Dat verhaal zal wel komen en ik heb de tijd. Groet Hil van ons (van Lousje en mij) en leef lang en gelukkig,

Han

==

zaterdag 30 october. Op de bank waar de vader van Jaap Baarspul werkt, werd een man aangenomen. De ochtend van de eerste dag werd hij rondgeleid en geïnstrueerd. Toen men daarmee klaar was, vroeg hij of hij nog even zijn fiets mocht wegzetten. Die stond nog tegen de muur. Dat mocht. Hij is niet teruggekomen.

==

Meertens, die altijd beweert dat hij republikein is, ondertekent (natuurlijk) een manifest tegen het huwelijk van Beatrix met Von Amsberg. Alsof hij een ander huwelijk, bijvoorbeeld met een Engelsman, wel zou goedkeuren. Het komt niet bij hem op dat zoiets tegenstrijdig is. Het is links! Zoals zijn filogermanisme en zijn filosemitisme links zijn. Zoals hij tot kotsens toe links is, met geen andere bedoeling dan zich als pseudo-intellectueel te handhaven.

‘Nu ik geen directeur meer ben, moet je er eens over denken hoe je me wilt aanspreken,’ zei hij.

‘Gewoon maar meneer Meertens,’ antwoordde ik onmiddellijk.

Menselijke verhoudingen zijn voor hem tot in de details een verlengstuk van een sociale positie, ook wanneer hij er met ironie tegenover staat.

==

vrijdag 5 november. ‘Nu is het zo mooi,’ zegt de oude vrouw als ik de was kom halen, ‘en al die mensen die aan het begin van de week moesten vertrekken.’ Ik begrijp haar niet dadelijk. Een ogenblik denk ik dat er een touringcar met mensen uit de buurt naar het buitenland is vertrokken, maar daarvoor is het toch weer te laat in het seizoen. – ‘Bent u niet bang op zee?’ vraagt ze. En dan begrijp ik dat ze doelt op de mensen die in het begin van deze week in de storm op zee zijn verdronken.10 Op hetzelfde ogenblik herinner ik me dat ze een jaar of twee geleden na een hartaanval tegen me zei: ‘Ik dacht: Dat ik nu net moet vertrekken, terwijl het juist lente wordt.’

==

In de nacht van zaterdag op zondag hebben onze bovenburen hun koperen bruiloft gevierd.11 We kwamen laat thuis van de verjaardag van Bert (broer) en konden geen van beiden in slaap komen. Om drie uur brak er een geweldig tumult los. Een man schreeuwde: ‘Vuile zeikerd!’ Er werd geschreeuwd, gegild en op de vloer gestampt. Daarna kwam er iemand naar beneden die op straat om Frans riep. Frans kwam achter hem aan. Ze stonden voor onze deur. Door het gordijn zag ik hun schaduwen. De stem van de ander was dik van de drank. Hij praatte opgewonden. ‘Frans,’ zei hij, ‘jij hebt je gasten, maar die zwerver heeft de hele avond nog geen vrouw aangekeken en toen ik voor de gein met Henk ga dansen zegt hij dat ik het met een kerel kon. Frans, je weet, ik ben bij de tijd, ik ben gewoon, dat weet je, ik ben niet van de verkeerde kant.’ Hij huilde bijna. Frans probeerde het te sussen, maar de ander was niet te troosten. Hij wilde weg. – ‘Iedereen heeft wat,’ zei Frans. – ‘Ko,’ riep een vrouw boven ons uit het raam, ‘kom nou terug! Hij heeft er spijt van! Hij zit op een stoel te grienen! We hebben allemaal een borreltje op.’ Maar Ko luisterde niet meer. Ik hoorde hem hard wegrennen. Een vrouw kwam haastig de trap af en gilde op straat: ‘O God, God, bel vijf maal acht!’12 L., die uit haar bed was gegaan en achter het gordijn voor het portaaltje door de vitrage van de deur keek, rapporteerde dat aan de overkant iedereen uit het raam hing. Het bleef nog een poos rumoerig. Toen ging de grammofoon opnieuw aan en begonnen ze boven ons hoofd weer rustig te schuiven. Zonder Ko.

==

woensdag 24 november. Dijkstra komt binnen met een zware winterjas over de arm. ‘Voor Van der Schaaf,’13 zegt hij. Ik herken zijn oude, bruine jas. – ‘Die heeft toch een jas?’ zeg ik. Van der Schaaf is de laatste aan wie je een dergelijk cadeau kunt geven. Hij zal beledigd zijn, niet door de suggestie dat hij arm is, maar door de intimiteit van het gebaar. – ‘Dat is zo’n fliedertje,’ zegt Dijkstra. Ik zou graag bij de aanbieding zijn, maar ik besef dat ik daarmee de situatie voor Van der Schaaf helemaal onmogelijk zou maken. Hij is in staat weg te lopen en niet meer terug te komen.

Een paar uur later vraag ik hoe het is afgelopen. – ‘Hij wou hem niet eens hebben,’ zegt hij. ‘Hij heeft hem aangepast, maar hij wou hem niet hebben.’ Dat hij de jas heeft aangepast is op zichzelf al een krachtprestatie, die alleen maar uit sympathie kan zijn volbracht. Een ogenblik ben ik ontroerd door de menselijkheid van het gebaar. ‘En nu moet u er weer mee terug,’ zeg ik. – ‘Nee hoor,’ antwoordt hij. ‘Hij gaat naar het Leger des Heils.’ Want Dijkstra is nooit uit het veld geslagen.

‘And what about the birds?’ vraagt hij een uur later. Het wordt winter en in de loop van de jaren is het traditie geworden dat we samen voor de vogels zorgen. Hij koopt zaad en een vetbol. We betalen ze samen. Hij timmert een plank op twee bezemstelen en roept me dan vanuit de tuin. Wim slaat ze in de grond terwijl ik ze, volkomen onnodig, vasthoud. – ‘Echt meneer Voskuil,’ zegt mevrouw Modderman als ik op de terugweg naar mijn bureau langskom. Ik voel me de hoge mieter die toch zo eenvoudig is gebleven. Want ons is geen enkele goedheid gegund zonder dat ze tegelijk een beetje vals is.14

==

donderdag 16 december. Ik vroeg vader wanneer tante Zus jarig is. Hij moest daarover nadenken. ‘Ik geloof 3 maart,’ zei hij toen. ‘Dat kan ik onthouden omdat ze bijna tegelijk met mijn moeder jarig was. Mijn moeder was 8 maart jarig. Of tante Zus was 8 maart en mijn moeder 3 maart jarig. Dat weet ik niet meer.15 Maar als je dat onthouden wilt, moet je dat in je agenda schrijven. Dat doe ik ook. Verjaardagen vergeet ik. Ja, behalve die van mijn ouders en broer en zusters. En die van jullie natuurlijk.’16

==

maandag 20 december. Het was nog donker. Langs de gracht was het stil. Bij de stam van een boom, in de lichtvlek van een lantaarn, hipten vijf of zes mussen rond, pikkend tussen de stenen.

==

dinsdag 21 december. De ruiten van de bus waren beslagen. Ik veegde een wak en tuurde met mijn handen naast mijn ogen naar buiten. In het donker zag ik vaag de omtrekken van boerderijen, bomen, een schuur. In het zuidoosten werd de hemel boven de horizon bleker. Terwijl het langzaam lichter werd, begonnen de silhouetten van de boerderijen zich duidelijker af te tekenen. Boven een zwarte bank wolken kreeg de bleekblauwe hemel een rode gloed. Daaruit kwam toen we over de Afsluitdijk reden de zon omhoog.

==

Met de boot naar Vlieland. ’s Middags tegen de wind langs het strand. Op de terugweg in Harlingen in Zeezicht erwtensoep gegeten.

==

zondag 26 december. De bovenste rij ramen blikkerde in het eerste licht van de ochtend, een staalachtige glans. In de rij daaronder stierf het licht weg. Dicht bij de straat waren de ramen nog donker.

==

Pandai heeft Bert Weijde pornografische foto’s laten zien. Hij is daar ontdaan over en vindt het een opluchting dat Folkert dat heeft doorverteld aan de staf, waarna Pandai een uitbrander heeft gekregen.17 L. begrijpt niet dat hij die uitbrander goed heeft gevonden. Dat maakt hem onzeker. ‘Het is toch zeker een rotstreek?’ zegt hij. ‘Ik heb al moeite genoeg met mijn eigen fantasieën. En als het dan nog gewone pornografische foto’s waren, maar deze waren wreed.’

==

1 R.J. Peskens, ‘Een tragisch geval’, Tirade 103-104, juli/augustus 1965, p. 401–423.

2 Zie het verhaal ‘De bloemenkoopman’, opgenomen in Peskens’ in 1981 verschenen bundel De man met de urn.

3 Voskuil verzond deze brief niet, blijkens zijn wel verzonden brief van 27 oktober 1965 (zie p. 13-14). Beide brieven aan Geert van Oorschot nam hij in zijn dagboek op.

4 Na de geallieerde invasie in Zuid-Italië werd Mussolini op 25 juli 1943 afgezet. Op 8 september 1943 capituleerde Italië met de Wapenstilstand van Cassibile. Enkele dagen nadien bezette Duitsland het nog niet door geallieerde troepen ingenomen noordelijke deel van Italië. Op 23 september 1943 werd daar de Italiaanse Sociale Republiek uitgeroepen, een Duitse vazalstaat. Naarmate de geallieerde troepen oprukten, nam het verzet van Italiaanse partizanen tegen de Duitsers en de fascistische collaborateurs toe. In Bologna werden de daar geconcentreerde Duitse troepen op 21 april 1945 verslagen door Amerikaanse troepen, waarbij Italiaanse partizanen aan de zijde van de Amerikanen meestreden.

5 De circa zevenhonderd Nederlanders die in de Spaanse Burgeroorlog tegen Franco vochten, verloren hun Nederlanderschap automatisch daar zij in vreemde krijgsdienst getreden waren. Zie Hans Dankaart, Jaap-Jan Flinterman, Frans Groot en Rik Vuurmans, De oorlog begon in Spanje. Nederlanders in de Spaanse Burgeroorlog 1936-1939, alsmede Hannie Singer-Dekker, ‘Ervaringen met PvdA-actie naturalisatie van oud-Spanjestrijders’, in Socialisme en Democratie (1970), p. 189-196. Met de socialistische minister bedoelt Voskuil minister-president Willem Drees.

6 Binnen de huid.

7 Roman van Primo Levi uit 1963; de Nederlandse vertaling (Het oponthoud) verscheen in 1966; een nieuwe vertaling van Frida Vogels werd in 1988 uitgebracht onder de titel Het respijt.

8 Ook een roman van Primo Levi, verschenen in 1947. In het Nederlands uitgebracht in 1963, eerst onder de titel Eens was ik een mens; later, in 1987, met als titel Is dit een mens (vertaald door Frida Vogels).

9 Op dinsdagavond 26 oktober 1965 reikte Maarten Vrolijk, minister van Cultuur, Recreatie en Maatschappelijk werk, in de Amsterdamse Stadsschouwburg de eerste exemplaren uit van het door Van Oorschot in drie dundrukdelen uitgegeven volledige toneelœuvre van Herman Heijermans aan de weduwe van Heijermans en aan Gijs van Hall, de burgemeester van Amsterdam.

10 Op zaterdag en zondag 30 en 31 oktober 1965 raasde over Noordwest-Europa een zware storm, windkracht 9, waarbij drie Duitse bemanningsleden omkwamen toen hun kustvaartuig bij Den Helder aan de grond liep en in tweeën brak. Vijf opvarenden van een Noors fregat sloegen in de wateren boven Ierland over boord en verdronken.

11 Frans en Wil Kemper, de buren van Lijnbaansgracht 84-eenhoog.

12 Destijds was 88888 het alarmnummer van het hoofdbureau van de gemeentepolitie in Amsterdam. Na buitengebruikstelling van dit telefoonnummer in 1968 bleef ‘vijf maal acht’ bij ingeboren Amsterdammers nog enige tijd een synoniem van politie.

13 Zie Capitulatie, p. 612 (21 januari 1964).

14 Vergelijk Vuile handen, p. 16-17 en 22-24.

15 Johanna Jacoba (Annie, Zus) Broekhuizen-Voskuil werd geboren op 3 maart 1903 te Zwolle als jongste zuster van Klaas Voskuil. De Duitse moeder van Klaas Voskuil, Johanna Franciska Voskuil-Vortanz, werd geboren op 8 maart 1861 te Mariënburg in West-Pruisen.

16 Klaas Voskuil had in werkelijkheid twee broers: Jan en de jong overleden Melchior.

17 Weijde werkte destijds als tekenaar bij de Entomologische Afdeling van het Zoölogisch Museum van de Universiteit van Amsterdam.

1966

dinsdag 11 januari

N.V. Fijne Vleeswaren- en Conservenfabrieken van Anton Hunink

==

De heer J.J. Voskuil

Lijnbaansgracht 84

Amsterdam

==

Geachte Heer,

De klacht die wij van U ontvingen betreffende het te hoge zoutgehalte van onze Prima gelderse rookworst heeft onze volle aandacht gehad.

Het verheugt ons dan ook bijzonder dat wij U thans kunnen berichten dat de smaak en kwaliteit van de prima rookworst momenteel weer prima prima is.

U zult dit ongetwijfeld kunnen beamen na het proeven van de worst die wij U per separate post zullen doen toekomen.

Wij zijn ervan overtuigd dat U voortaan evenals voorheen weer zult genieten van onze prima rookworst, en tekenen,

hoogachtend,

N.V. Anton Hunink, Deventer18

==

zaterdag 15 januari. Om zes uur belt Kees vanuit een cel voor het Museum voor de Tropen. Of we meegaan naar de film. We zijn net terug van een tocht met Wim door Friesland en Drente, zodat we er weinig zin in hebben. Maar Kees zit daar in Emmeloord ook maar alleen.19 Hij komt meteen. ‘Moll Flanders is een goeie film,’20 zegt hij, ‘daar moeten we naartoe gaan.’ Onze scepsis zegt hem niets. In De Tros (zijn pension) hebben ze gezegd dat het een goeie film is. Geen reden om vertrouwen te hebben, maar voor Kees zijn de oordelen van handelsreizigers belangrijker dan die van anderen. Hij belt naar Alhambra.21 Er zijn nog plaatsen. We eten gehaast, waar we toch al de pest aan hebben, en gaan op weg. Voor het loket wil ik hem voor laten gaan, in de veronderstelling dat hij tracteert.

‘Neem maar kaartjes,’ zegt hij.

Ik vind dat vreemd. ‘Parket?’

‘Ik neem altijd stalles.’

‘Wij nemen altijd parket,’ beslis ik. Ik neem parket.

Volgens L. haalde hij daarover zijn schouders op.

De film is nog rotter dan we hadden gedacht. Na afloop lopen we naar Américain. Américain is vol, waarop we doorlopen naar huis. Het gesprek kom op De ondergang van Presser,22 dat op tafel ligt. Ik zeg dat ik de houding van Lucas van der Land, die van school ging toen de joodse leraren eraf moesten, aardig vind, fatsoenlijk, de enig fatsoenlijke houding, onbegrijpelijk voor een jongen van zeventien, maar misschien was hij aan een van de leraren gebonden, wat het niet minder fatsoenlijk maakt, integendeel natuurlijk. Kees vindt dat onzin. ‘Weet je wat moedig is?’ zegt hij. ‘Met een mes de autobanden van de Duitsers doorsnijden! Zoals Thijs gedaan heeft!’ De houding van Van der Land vindt hij daarentegen bijna fascistisch. ‘Dat deed hij natuurlijk omdat zijn ouders23 dat gezegd hadden. Nou, dat is dan toch wel verdomd slaafs! Net als die marechaussees. Die schipper die pas bij Lobith Nederland binnenvoer met een grote hakenkruisvlag en toen door drie marechaussees rot is geslagen. Wie was nou de nazi? Die marechaussees natuurlijk! Want die schipper kwam op voor zijn overtuiging! En die marechaussees waren met zijn drieën.’ Hij is dat helemaal eens met Bomans.24 Die heeft daar een stuk over geschreven. – Daarop maak ik me kwaad. Ik zeg dat iemand die in 1965, na wat er gebeurd is, met een hakenkruisvlag vaart, een schoft is en dat een schoft op alle manieren vernietigd mag worden. Dat Bomans ook een schoft is, zoals zijn gedrag bij lezingen in Duitsland bewijst. Dus dat het klopt. – Hij schrikt van mijn boosheid en zegt dat hij het zo niet bekeken heeft. Later vertelt hij dat er bij hem in het pension waar ze in de oorlog woonden Duitse soldaten waren ingekwartierd. Hij was toen acht of negen. Hij had van karton een paar patroontasjes gemaakt en zijn moeder had hem een cent beloofd als hij daarmee naar die Duitsers zou gaan en zou zeggen: ‘Bin ich kein echter Soldat?’ – ‘En het gekke is,’ zegt hij, ‘dat je toch al voelt dat dat niet in orde is. Ik kreeg een rol koekjes van die Duitsers, maar ik vond het niet prettig.’

Ik vraag waarom zijn moeder dat deed.

‘Ja.’ Hij richt zich op in zijn stoel en kijkt strak naar het plafond. Dan kijkt hij me aan. ‘Dat was natuurlijk lafheid! En het kon haar geen barst schelen natuurlijk.’

Als hij weggaat, belt hij een taxi, want dat gedoe met de tram, daar heeft hij een hekel aan. Bij de deur draait hij zich om: ‘Als jullie nog eens in Emmeloord komen, dan tracteer ik op de film.’

==

Met de kerstdagen heeft hij een neger uit Ghana mee naar het huis van zijn vader genomen. Die was sinds een week in het pension en had gezegd dat hij Amsterdam wilde zien. Eerst was hij van plan geweest om Surinaams met hem te gaan eten. Hij belde ons om te vragen waar het Surinaamse restaurant was en of we geen zin hadden mee te gaan. Daar hadden we geen zin in, al vonden we het idee natuurlijk aardig. Het plan ging toen niet door. Eerste Kerstdag is hij toen met hem naar de Rotterdamse haven gegaan. Daar hebben ze Chinees gegeten, want Surinaams kennen ze daar niet. Tweede Kerstdag eerst naar Artis, naar de apen, toen naar het Museum voor de Tropen en op de Middenweg gegeten.25 De man had zich daarvoor in nationale kledij gestoken en ze hadden natuurlijk gepraat over het rassenprobleem, maar gek genoeg had hij daarvoor niet veel belangstelling gehad. Aardig van zijn vader was dat die hem een plaatje van Mahalia Jackson had gegeven.

De gedachtengang achter dit alles is ontroerend door zijn naïveteit en vervolgens irritant door zijn geborneerdheid.

==

donderdag 20 januari. Bert Weijde gebruikt sinds een paar weken weer pillen. ‘Om uw libido te sturen,’ heeft Van der Zee gezegd. – ‘Anders kom ik nooit van Ellie af,’ verontschuldigt hij zich. ‘Als ik geen pillen neem, zit ik de hele dag aan haar te denken. Het zien van haar fiets brengt me al in de war. Als ik haar schrijfmachine hoor, word ik helemaal gek. En als ze één woord tegen me zegt, loop ik daar de hele dag mee rond te draaien.’ Neemt hij een pil, dan kan hij rustig haar fiets zien zonder dat er iets gebeurt. ‘Hoewel, laatst had ik een pil genomen, maar toen heb ik toch nog half en half afgesproken dat ik haar tuin zou overnemen, dus...’ Hij maakt zijn zin niet af.

==

Hij brengt Primo Levi terug. Geen boek voor hem. De ellende van anderen maakt hem triest. Ik blader er wat in, leg het terug met de voorkant naar boven: een tekening van een uitgemergelde man, half mens, half skelet.26 Even later draait hij het boek om.

‘Wil je dat niet zien?’ vraagt L.

Hij schrikt. ‘Nee, ach... Hij heeft er natuurlijk wel recht op, maar...’

‘Maar jij vindt dat je het daarom nog niet hoeft te zien.’

‘Nee,’ zegt hij aarzelend. ‘Nee, misschien is dat wel zo.’ Hij kijkt haar hulpeloos aan. ‘Vind je dat niet behoorlijk?’

Als we daarom lachen, lacht hij mee.

==

Gijs komt zijn inaugurele rede brengen om het Nederlands te laten controleren. We praten over het boek van Presser. Ik zie dat hij geëmotioneerd raakt. ‘Ik heb er twee gekocht,’ zegt hij, ‘één voor Clarien en één voor Reinoud. Ik zal het ook nog wel eens lezen, maar nu nog niet.’

Ik begrijp zo’n reactie niet helemaal. Hij is half joods en heeft betrekkelijk aan de buitenkant gezeten. Dat is geen veroordeling. Het is heel goed mogelijk dat ik net zo zou reageren.27

==

vrijdag 21 januari. Bij Maas28 gaat net een jongen de deur uit. ‘Het is een mooi vak,’ hoor ik Maas nog zeggen, ‘maar je wordt geen millionair. Je komt dus maar gewoon naar me toe dinsdag, dan zal ik je wel helpen. En niet met drie tribunes tegelijk beginnen. Eerst maar één tribune.’

‘Ja, oom Cor,’ zegt de jongen.

‘Hij gaat voor het eerst in de handel,’ zegt Maas tegen mij.

‘Een mooi vak,’ zeg ik.

‘Ach meneer, het is geen vak.’

‘Met die bloemen... Je ziet altijd vrolijke mensen.’

Hij schudt zijn hoofd. ‘Handel is niks. Wat is handel nou? Creatief werk, dat is mooi. Handel, dat is een beetje slim zijn, een beetje bedriegen, een beetje sjacheren. Dat is handel. Voor mij is creatief werk veel mooier.’

Doordat mijn bril beslagen is, zie ik hem in een mist. Ik weet niet wat ik zeggen moet en ben er een beetje verlegen mee. ‘Nou...’ zeg ik, zoekend naar argumenten. Ik kan hem moeilijk ongelijk geven.

‘Even die mevrouw helpen,’ zegt hij, alsof we daarna een enorm gesprek zullen hebben.

Terwijl hij haar helpt, blijf ik aarzelend wachten. Ik ben er niet zeker van dat dat zijn bedoeling is en ten slotte knijp ik er plotseling tussenuit. ‘Dag meneer,’ zeg ik.

‘Dag meneer,’ antwoordt hij.

Een man die zijn ziel heeft blootgelegd.

==

zaterdag 22 januari. Het dooit. Op het ijs in de gracht ligt een plas geel water waarin wat eenden rondplassen. Een oude man staat op de wallekant en gooit brood, een kleine, gebogen man in een zwarte jas. Hij gooit uit alle macht, zodat ik bang ben dat hij zijn evenwicht zal verliezen.

‘Ik vind oude mannetjes altijd wel aardig,’ zegt ze.

‘Dan kun je nog veel plezier aan me beleven als ik het zo ver breng.’

‘En jij aan mij als ik een oud vrouwtje word.’

Ik wil zeggen dat ik niet zo van oude vrouwtjes houd als zij van oude mannetjes, maar ik houd dat voor me, omdat het niet aardig zou zijn. ‘Een van ons zal het wel halen.’

Dat beangstigt haar. ‘Het idee dat we ouder worden. Ik raak soms in paniek als ik denk dat het afloopt.’

Dat ken ik. ‘Misschien heb je dat als je zoals wij geen kinderen wilde hebben.’

‘Maar als ze kinderen hebben dan klappen ze op hun vijftigste in elkaar.’

Dat is waar.

==

Loe is naar een conferentie.

‘Dat is toch zinloos,’ zegt ze.

‘Als hij thuis is, werkt hij aan zijn scriptie over Achterberg.29 Dat is ook zinloos.’ Ik lach. ‘Wat hij ook doet, bij Loe is altijd alles zinloos.’

Ze lacht ook. ‘Ja, je hebt bij niemand zo het gevoel dat hij zijn tijd verlummelt als bij Loe.’

‘Alleen als hij bij ons is, heeft zijn leven zin.’

Dat zijn we met elkaar eens.

==

zaterdag 29 januari.

Beste Geert,

Je kunt elke critiek naast je neerleggen. Dat is je (goed) recht. Maar als je om critiek vraagt, moet je die accepteren, recht of slecht. Met slecht lezen en een slechte smaak trap je een varken van je af. Het spijt me dat jullie voor niets zijn geweest. We zien jullie nooit. Ook onze schuld, maar jullie wonen te ver, daar heb je om negen uur of half tien geen moed meer toe. Als we thuis zijn (wanneer zijn we niet thuis?) zijn we voor jullie thuis. Boos opzet kennen we niet. Goddank mogen we zeggen. Er is al ellende genoeg. Een dubbele kopstoot.30

==

zaterdag 19 februari. ’s Avonds om twaalf uur belt Geert, verbaasd dat we al in bed liggen. Hij staat voor de deur in een groene jagersjas, geruite pet op, waar zijn haar onder uitkomt, een doos sigaren onder zijn arm. Hij omhelst L. Onder het bed staat de pot. Het ondergoed van L. ligt op een stoel. De jas houdt hij de hele nacht aan, omdat hij toch zo weer weggaat. Dat wordt drie uur.

==

‘En die vrouw,’ zegt hij over Elizabeth. ‘Ik heb die vrouw één keer gezien! Die avond dat ze bij ons waren. Ik veronderstel dat ik haar gezien heb, maar ik heb haar niet opgemerkt. Komt ze de volgende ochtend op mijn kantoor, met het giroboekje in haar hand, de briefwisseling kopen. Want ik schijn ooit eens gezegd te hebben dat ze bij mij met korting mogen kopen. Het giroboekje in haar hand! Als je met korting koopt! Ik dacht: Mijn God! Hoe moet dat in bed met die twee?’

==

‘Ik was om kwart voor acht op mijn kantoor,’ vertelt hij. ‘Ik heb gestofzuigd, de kopjes omgewassen, en wie staat daar om negen uur voor mijn deur? Hanny! Om negen uur! Wat moet je dan? Een man die de hele nacht in de meest droevige omstandigheden in een vleugel van zijn huis op een divan heeft doorgebracht. Moet ik haar naaien? Om negen uur? Mijn God! En dan zit ze daar tegenover je, met dat mooie, joodse gezichtje, mooier dan het joodse bruidje van Rembrandt. En dan moet je je beheerst tonen! Ik, die zelf zo onzeker ben! Wat wordt er van me verwacht? Ik heb mijn armen uitgebreid, als een adelaar heb ik mijn machtige armen uitgebreid, en haar aan mijn brede borst gesloten en tegen me aan gedrukt. (Hij doet het voor.) Maar ze blijft hard. Ze buigt niet mee, ze laat zich niet gaan. Ze kwettert als een spreeuw, ze verweert zich. Want er zal voor haar nooit een andere man zijn dan Gerard! Nooit! Maar ze praat niet over hem. Ze praat over het Bureau Culturele Zaken van de Gemeente, waar ze werkt, en over Binnendijk, haar chef.31 Maar eigenlijk praat ze over Gerard. En ik? Wat moet ik? En toen ze wegging, bij de deur, duwt ze me opeens een enveloppe in mijn handen. Ik wuif haar nog na, zó. Ik maak hem open. Drie gedichtjes. Over Gerard! Mijn God!’

==

woensdag 23 januari. Jaap Baarspul is het met me eens dat varkens aardig zijn. ‘Laatst liep ik ergens,’ vertelt hij, ‘en daar stond er een alleen in een weiland. Ik ben toen naar het hek gegaan.’

‘En een beetje tegen hem gepraat.’

‘En een beetje tegen hem gepraat. Toen kwam hij voorzichtig naar me toe, voortdurend zó met zijn neus,’ hij knijpt zijn hand wat toe en maakt hem weer open, ‘en toen heb ik hem een beetje geschrobd.’

‘Achter zijn oor.’

‘En die oogjes gaan dan dicht, zo heerlijk vinden ze dat. En toen ik wegging, liep hij op een drafje met me mee, waggelend, zoals een zwijn dat doet.’

==

donderdag 24 februari. ‘Maar het is natuurlijk wel belangrijk,’ zegt vader met luide stem, terwijl we de trap in de winkel van Allert de Lange32 afgaan, ‘dat je al die kerels die iets te betekenen hebben gehad in één boek bij elkaar hebt!’

Ik loop achter hem, woedend over het misbaar dat hij maakt, de stomme opmerking, en met moeite de neiging onderdrukkend een gezicht te trekken. Hij koopt het boek voor me, op autoritaire toon. Ik sta ernaast, de oude, ongetrouwde zoon, een beetje gek, nog altijd bij de oude vader in huis, een zielig geval eigenlijk. Als we weggaan groet ik. Misschien groet hij daarom ook, met een luid: ‘Juffrrrouw,’ waarbij hij de r laat rollen, alsof hij het mens een verwijt maakt.

==

vrijdag 25 februari. Als we bij Djocja33 zitten, komen Henny en Elizabeth met Rein en Loe binnen. Grote ontmoetingsscène, geroep over en weer over de hoofden van de andere gasten. We staan op, lopen heen en weer. Elizabeth ziet kans een tafel los te krijgen die eigenlijk gereserveerd was. Ten slotte zitten we grijnzend bij elkaar, zonder te weten wat we met elkaar beginnen moeten. Henny lijkt me wat teruggetrokken en ik vraag me af of hij van ons laatste bezoek, toen ik hem gepest heb, nog wrok heeft. ‘Dat verhaal over Carlos Williams,’34 zeg ik tegen hem.

‘Ja,’ zegt hij.

‘Je moet je eens afvragen of je het slot niet beter aan het begin kunt plaatsen.’

‘Daar heb ik nog geen klachten over gehoord,’ zegt hij afwerend.

Ik vind dat zo idioot dat ik even niet weet wat ik zeggen moet. ‘Dan krijg je ze nu,’ zeg ik glimlachend.

In godsnaam geen critiek! Hij draait zijn worsten. Je mag ze opeten en ervan genieten, maar verder basta.

Rein is bij de promotie van Kraak geweest.35 Toen hij met Jaap stond te praten, werd hij op zijn rug geslagen. Het duurde even voor hij in de dikke man Enno herkende. Jaap was ook dik geworden. Hij spreekt nu met veel rustige zekerheid en gebaart daarbij met zijn bril.

‘Maar Jan Voorhoeve is niet veranderd,’ zeg ik.

‘Nou, die is bijna helemaal kaal geworden.’

Fried, Suus en Paula waren er ook geweest. Dikke, kale mannen met brillen, vrouwen en moeders, bij de promotie van een man die als jongen niet in onze kring werd toegelaten. Dat is er van je vrienden geworden. Loe zat er zwijgend, glimlachend bij. Hij heeft weer een leerling die mijn boek leest. Een andere leerling heeft in het schoolkrantje geschreven dat het een van de weinige boeken van na de oorlog is dat van belang is. Hij is daar verheugd over. Zijn gezicht betrekt als ik zeg dat dat van een jongen van zeventien niet zoveel zegt. Daar heb ik dan weer het land over. Misschien was er in dit gezelschap ook valse bescheidenheid bij. Daarom vraag ik na een kwartier welke die andere boeken dan zijn. Van het Reve, Hermans en Mulisch. Toch wel een bewijs bij de stelling, dacht ik. Hij ziet dat wel, maar...

Een triest groepje. Rein betaalt. We nemen afscheid bij de auto van Henny en Elizabeth.

==

Meesterlijke verhalen van Bert Weijde: een verhaal over onanie, het begin van een boek over Ellie.

==

Die nacht dat Geert mij stomdronken opbelde, had Hil hem met haar auto opgehaald. Hij was apathisch geweest. Ze had hem in bed gelegd, kruiken gemaakt, maar ze kon hem niet warm krijgen. Van zijn ademhaling was niets meer te merken. Omdat ze dacht dat hij dood was, had ze een lucifer afgestreken en voor zijn mond gehouden. ‘En een comisch detail. Ik had alleen maar lege jeneverkruiken om kruiken van te maken.’

==

De trein nadert de stad. Achter de weilanden liggen in het donker de eerste flats, met verlichte ramen. De glans vliegt over de sloten, heen en terug. De ruiten zijn beslagen met een bruine, roestige laag vuil.

==

Het tsjielpen van mussen in het vroege voorjaar.

==

De roodachtige lichtglans langs de tramdraden in het donker, op de stukken tussen de hanglampen. De glans glijdt met het lopen mee.

==

maandag 28 februari. Jan Veldhuijzen: ‘Wat ik nog zeggen wou, toen ik ziek was, ben ik aan uw boek begonnen. Maar ik moet zeggen, het valt me echt wel mee. Al dat geschreeuw van: Je komt er niet doorheen, het is niet om te lezen – is heus overdreven. Nee, heus! Het is best om te doen. Als ik het niet meende, zou ik dat niet zeggen.’

==

Ik droomde dat we in een hotel op Vlieland waren. Ennio en Frida kwamen een dag over. We lagen met zijn vieren in een groot bed, in een kamer waar soms mensen doorkwamen. Eén keer kwam Blok langs. Ik vroeg of hij al beter was. Hij zag er koortsig uit. ‘Ik blijf wel de hele dag,’ zei ik. ‘Ga jij maar naar huis.’ Het was donderdag. Kees was dood. Ik vroeg Frida waaraan hij gestorven was.

‘Dat kun je toch niet vragen?’ zei L. zacht.

Frida zei niets. Het was lange tijd stil. ‘Daar geef ik geen antwoord op,’ zei ze plotseling agressief.

‘Dat hoeft ook niet,’ zei ik.

‘Ik vind dat zo’n stomme vraag. Ik kan daar niet op antwoorden.’

Daaruit begreep ik dat Kees zelfmoord had gepleegd.

‘Ik schreef je pas dat ik niet weet of je nou gecompliceerd of gewoon stom bent,’ zei ze. ‘Ik zie nu dat je gewoon stom bent.’ Waarop ze een huilbui kreeg.

Ik zei eerst niets, verontschuldigde me toen. ‘Het was niet mijn bedoeling om een antwoord te hebben. Ik wilde alleen praten.’

Ennio was er verlegen mee. ‘Laten we naar buiten gaan,’ zei hij zachtjes. ‘Ergens waar de lucht groot is, met veel blauw. Dan knapt ze wel op.’

Tussen dit alles verwarde beelden van het pension, een wc waar ik in een theekop plaste, een duinlandschap.

==

Hij liep langs een hoge muur. Op de muur waren glasscherven ingemetseld. Eén van de scherven weerkaatste het zonlicht toen hij omhoogkeek.

==

Een gore, grauwe lucht. Aan een hekje voor een raam wasgoed. Ook het wit was goor.

==

donderdag 3 maart. Van een dak woeien flarden zwarte rook. De straat was grauw, het asfalt nat.

==

maandag 7 maart. Ze reden door de schemer naar de buitenwijk. In de huizen waren lichten. Uit het kanaal trok damp op. Ze kwamen uit de bus en liepen door de stille straten. Op een antenne zat een merel te zingen. ’s Nachts toeterde met regelmatige tussenpozen de misthoorn.

==

De zee was vlak, lichte en donkere vlakken. Het was nevelig, doorkomend zonlicht. De misthoorn. Het ploffen van een vissersboot dicht onder de kust.

==

In het bouwwerk aan de voet van de duinen werd gewerkt. Het klinken van de bikhamers in de nevelige, zonnige stilte van de ochtend.

==

zaterdag 12 maart. De lucht was grauw. In de hoek van de ruit kwamen regendruppels. De natte weilanden met de bochtige sloten tussen Amsterdam en Weesp. De regenbui trok langzaam naar het noordoosten en maakte de bomen tegen de horizon mistig. Meer naar links, waar de lucht lichter was, stonden ze scherp tegen de hemel. De trein stopte. Hij schoof het raam open. Van het dak van de wagon droop regen. Op de rails ernaast hipte een mus. Ze weerspiegelde als een donkere vlek in het natte, bruine ijzer. Op de weilanden lagen plassen. De zandpaden langs de spoorlijn stonden onder water. De trein reed de rivier over. Het water schuimde van de regen. De blauwe daken van de huizen langs de kade leken zwart.

Toen hij in Deventer het station uitkwam, was het bijna droog. In het kale, vertrapte gras van het plantsoen voor het station bloeiden krokussen. In de struiken langs de spoordijk zaten groene knoppen. De spoordijk lag op ooghoogte. Tussen de struiken en het trottoir was, achter een laag ijzeren hekje, een smalle reep gras. Hij ging onder twee viaducten door, waartussen de regen naar beneden lekte. Huizen met erkertjes. Een strip gras in het midden van de straat. Langs het trottoir lage, kale meidoorns. Hij sloeg linksaf, langs de bloemenwinkel, door de gebogen straat. Voor twee huizen stond in de voortuintjes een kleine berk. Een melkboer met zijn kar. Twee vrouwen in hun huisdeuren, naast elkaar. De Ceintuurbaan.36 Daarachter een park. Wat in zijn herinnering een park was, bleek een kaal bos van hoge beuken te zijn, met natte voetpaden en dwars erdoorheen een asfaltweg. Achter het bos lag een weide met in het midden een vijver. Een deel van de weide was door de regen onder water gelopen. Om de vijver stond een smalle rij bomen, geen plaats overlatend voor het pad. Het pad liep achter de bomen langs omhoog. Aan de andere kant was stoppelland. Een paar villa’s. Aan de buitenkant van de dijk een wiel met een half verzakte springplank. De bomen langs het wiel stonden met de wortels in het water. Een meerkoet schreeuwde. In het struikgewas naast de weg een angstige merel. De spoorlijn. In de verte de bosrand. Het was opnieuw gaan regenen. Het pad liep langs de andere kant van de vijver terug. Het was modderig. Vlak naast het pad liep, wat hoger, tussen de bomen de asfaltweg met af en toe een auto. Hij klom ernaar toe. Aan de weg, half in het bos, de watertoren. De fabriek van Hunink: witte huizen, als villa’s.37 Hij sloeg rechtsaf, de Boxbergerweg in. Aan de andere kant van het viaduct werd hij een smalle, met armoedige lampjes verlichte winkelstraat. De kade van de IJssel was smaller dan in zijn herinnering. Langs het water was een trottoir met een strook gras. Aan de andere kant van de smalle rijweg, langs de huizen, was ook een trottoir. Waar de huizen dichter bij het water kwamen, was voor de strook gras geen plaats. Het regende nu hard. De rivier was grauw. Het water stond tot aan de zomerdijken. De zandige kribben staken erboven uit.

Hij at zijn brood in de stationsrestauratie, tussen de tafels met de gekreukte, katoenen kleedjes. Daarna nam hij de trein naar Enschede.

In de vroege avond reisde hij terug.38 De hemel was blauwzwart, met donkere wolken. Achter de weerspiegeling in het raam waren de struiken en bomen langs de spoorbaan vaag zichtbaar. De kruinen staken zwart af tegen de avondhemel. Door het bovenraam, dat geleidelijk besloeg, zag hij de zwaaiende, wijkende bovenleiding. Een half uur later was de hemel ook zwart. Hij moest het raam schoonvegen en zijn handen naast zijn ogen houden om de struiken langs de spoorbaan te onderscheiden.

==

Een man, drie coupés verder, luid: ‘Ik heb niks tegen dat huwelijk, maar waarom moet ze nou juist iemand uit dát land trouwen!’

==

maandag 14 maart. Een advertentie in Vrij Nederland van 5 maart:

==

Protest Song Prijs

==

In het kader van de 1-mei-viering van de psp zal in Amsterdam een Protestsong-wedstrijd voor Amateurs worden gehouden. Hen, die hieraan willen deelnemen, wordt verzocht vóór 9 april a.s. hun protestsong, bij voorkeur op de band opgenomen, in te zenden aan psp, postbus 700, Amsterdam, waarna een voorselectie zal plaatsvinden.

==

woensdag 23 maart. ‘Je kunt je biljet nog ongeldig laten stempelen,’ zegt Jaap. ‘Dan komt er een groot, zwart stempel op.’39

‘Heb je dat wel eens gezien?’ vraag ik.

‘Jazeker.’

‘Wat was dat voor man? Hoe zag hij eruit?’

‘Dat was ikzelf.’

Ik lach.

‘Maar dat moet je niet doorvertellen. Want ik wil liever niet dat men dat hier weet.’

‘Waarom deed je dat?’

‘Ik had het bestudeerd en ik vond dat er niet voldoende verschil was om te kunnen kiezen.

==

Gesprek door de telefoon. Ik bereid alles voor, maar als ik eenmaal bezig ben, loopt het in de soep.

‘Prettige dagen in Zeeland,’ zeg ik ten slotte.

‘Dank je wel,’ zegt Meertens.

‘Tot uw dienst,’ antwoord ik werktuiglijk en heb daarover dan weer enige uren de pest in.

==

Op dezelfde wijze breng ik mijn stem uit. Ik wil dat weloverwogen doen: rustig het stembureau in, vooral om me heen kijken, langzaam de stip rood maken. In plaats daarvan raak ik zodra ik tegenover de eerste man sta in een jacht, loop het stemhok in, plaats bijna zonder te kijken de stip, gooi het biljet in een bus en ben er weer uit voor ik het weet, onzeker of ik de juiste handelingen heb verricht.

==

donderdag 24 maart. De sneeuw wervelde tussen de huizen en joeg naar de grond. De witte vlokken drongen snel de modder in, alsof ze zich ingroeven.

==

vrijdag 1 april. ‘Een heerlijke tijd,’ zegt Klarenbeek. ‘Ik heb de dood van Pius XII meegemaakt, de verkiezing van Johannes XXIII, een heiligverklaring, absoluut een heerlijke tijd, enig. En ik zal u vertellen, meneer Voskuil, die Sint Pieter, kent u de Sint Pieter? Nou, de Sint Pieter, dat is toch een gróte kerk, maar met de uitvaart van Pius XII, toen stónk hij werkelijk, hij stónk, en al die oude Romeinen, die in werkelijkheid natuurlijk verschrikkelijk anti-katholiek zijn, vonden dat verschríkkelijk natuurlijk, een héél slecht voorteken.’

Zo’n verhaal lijkt me typerend voor een homosexueel, maar waarom?

==

Hij vertelt ook dat hij een jachthuis op de Veluwe heeft. Ik vraag of er licht en water is.

‘Een pomp, met een douche zelfs. En een paar jaar geleden heb ik electriciteit laten aanleggen. Dat vond ik eerst verschríkkelijk decadént van mezelf, maar het is toch héérlijk.’

==

Het is een lange, forse man met een rose, bloot gezicht achter een zware bril. Hij beweegt zich wat vrouwelijk, vooral in de heupen. Hij is zanger geweest, tenor, maar hij vond zichzelf niet goed genoeg. ‘Toch wel heerlijk natuurlijk. Zes weken theorie van Yehudi Menuhin bijvoorbeeld. Dat is toch uniek. Maar toen ik mezelf voor de radio hoorde. Nee! Ik weet niet of u dat wat zegt, maar het verschil tussen Erna Spoorenberg en Elisabeth Schwarzkopf. Dan kies ik toch voor Elisabeth Schwarzkopf. Erna Spoorenberg is ook goed natuurlijk, maar het is het toch nét niet.’

Op een stafvergadering maak ik terloops bezwaar tegen Veurman, omdat die fout is geweest. Jo Daan vindt dat overdreven. De volgende dag ligt er een briefje op mijn bureau. Ze heeft het nog eens nagevraagd: ‘Veurman was vóór de oorlog lid van de N.S.B. of een organisatie in die richting. Toen de zaak verkeerd ging, wou hij er wel uit, maar vreesde moeilijkheden en is er toen maar in gebleven. Schijnt verder echter geen foute dingen gedaan te hebben en hem is ook geen publicatieverbod opgelegd.’

Nee, dan vallen mijn bezwaren natuurlijk weg!

==

Ik rijd met Blok naar een huis dat misschien voor ons Bureau geschikt is.40 Hij rijdt abrupt, met schokken. Omdat hij geen richting aangeeft, houdt een agent ons aan. Hij snauwt de man door het raampje af en weet hem waarachtig te overdonderen. Op alles wat ik zeg, reageert hij afwijzend, bang dat ik hem het initiatief uit handen zal nemen, iets waarvoor hij waarachtig niet bang hoeft te zijn. De methode van mijn vader. Als ik iets zou willen bereiken, hoef ik alleen maar het tegengestelde standpunt in te nemen. Succes gegarandeerd. Een proleet.

==

dinsdag 12 april. Ik laat L. een brief van Suus lezen van september 1953 en vraag haar of ze zich nog herinnert wat haar reacties waren. – ‘Het is afschuwelijk,’ zegt ze nadat ze een paar regels gelezen heeft. ‘Het is verschrikkelijk! Zo’n weerzinwekkend handschrift, dat ik het haast niet lezen kan. Ik kan er gewoon niet doorheen komen, zo erg vind ik het. Zoals ze over dat kind schrijft! “Die pientere kraaloogjes”, “Ik hol permanent” – ik zie het al – “in korte broekjes”! Om van te kotsen! Je kunt je niet voorstellen dat je met zo’n mens bent omgegaan. Je denkt gewoon dat je gek bent. Je moet blind geweest zijn. Er is geen woord echt bij!’ – Maar wat ze toen gedacht heeft, kan ze zich niet herinneren. Ze wil het waarschijnlijk niet eens.

==

De eerste dagen zweeft het groen. Als het doorgeschoten en voller is, een paar dagen later, lijkt het of de bomen hoger zijn.

==

De Rozengracht ’s middags. Een eind verderop zag hij een brandweerauto een zijstraat uitkomen. Het lawaai van het verkeer was zo groot dat hij de sirene niet hoorde. Alsof de brandweerauto in doodse stilte reed.

==

Tussen de voegen van de straatstenen schitterde glas.

==

Nadat hij wakker had gelegen was zijn mond droog en ruw, kleverig.

==

In het licht van het café zijn de gezichten even herkenbaar. Daarachter zijn het vage plekken.

==

De gebouwen stonden los tegen het vervluchtigende blauw van de avondhemel, als het decor van een opera.

==

zaterdag 21 mei. Kanker, het boek van Frida.41 Het is het boek van een dolgedraaide solidariteit. Ik zie nu ook het socialisme, het contact met de vader van Stefano, het landschap en de wandelingen zo, al zijn de eerste opmerking over het socialisme en de eerste wandeling niet helemaal in het boek geïntegreerd. Deze drie punten zou men overigens als vlucht uit de opgedrongen en mislukte solidariteit met de familie kunnen beschouwen. Tekenend is dat de vader van Stefano deze solidariteit afwijst. Het verschil met de moeder van Stefano is een verschil in behoefte aan houding, een klein verschil omdat de houding leeg is (op een vals fundament berust). Zowel de moeder als Berta is solidair tegen zichzelf in, om iets te behouden wat voor haar essentieel is. In dit kader zijn de stukken over het socialisme heel mieters.

Stefano is rechtlijnig met een gezicht, Berta is rechtlijnig in opdracht. De afwijkingen bij Stefano nuanceren de rechtlijnigheid, bij Berta zijn het onzekerheden over de richting. Dit is precies de reden dat een lezer zoals ik zich onzeker voelt tegenover Stefano en geïrriteerd kan worden door Berta (Berta verraadt zichzelf en daarna de lezer).42

==

Wat mij irriteert in Frida. Ik probeerde dat L. uit te leggen. Frida wil consequent zijn in haar solidariteit. Ik voel dat juist als een verraad aan de solidariteit. Wat ik vroeger in haar houding tegenover Jaap voelde, tegenover Kees, nu tegenover haar vader. Misschien ook omdat ik altijd buiten deze solidariteit wordt gesloten (en L. bijvoorbeeld niet). Wat mij bezighoudt, is trouw aan mijn impulsen, instincten, enzovoort, en daarmee solidair zijn als dat kan. Wat mij in Bert Weijde aantrekt, is dezelfde behoefte, die hij overigens weer verraadt. Frida heeft dat dus niet en is daardoor geen medestander, zou ook geen medestander zijn als ze mij in haar solidariteit betrok, omdat je geen ogenblik weet waar die zal ophouden. Het verraad van Bert Weijde laat zich voorspellen, namelijk daar waar hij van mij verschilt, het verraad van Frida met geen mogelijkheid.

==

Een stuk van 19 maart 1964, tijdens het schrijven van Binnen de huid. Ik heb er even over gedacht het in het boek op te nemen, maar zie daar nu van af en plaats het om die reden hier:

==

Volgens het schema zou nu opnieuw een bezoek aan Deventer moeten komen met als kern de discussie over de absolute trouw. Ik hang daar al weer een paar dagen tegenaan en bekijk dat met weerzin. Gisterenavond. Eerst koffie drinken, een sigaar roken, de krant lezen, zonder me te haasten, de benen uitgestrekt naar de kachel. Dat houd ik vol tot half acht, soms iets langer. Dan sta ik op en leg langzaam de stapels op tafel: het schema, de dagboeknotities, de bladzijden die al geschreven zijn, het blanco papier, twee pijpen, een asbak, een pijpestoker, een grote doos lucifers, een lineaal, twee vulpennen, twee ballpoints, een inktpot, nog een stapeltjes notities, een dagboekschrift en het rode notitieboekje. Als ik dat alles uit ga leggen, denk ik eerst nog: ik leg dat uit, als er bezoek komt, kunnen ze zien dat ze niet welkom zijn en weg moeten blijven. Het betekent nog niet dat ik werken moet. Maar als het eenmaal ligt, gaat dat niet meer op. Ik ga zitten. Het enige uitstel is nu nog het stoppen van een pijp. Ik doe dat langzaam en zorgvuldig, steek de brand erin, en trek het blanco papier naar me toe. Ik kijk erop, tracht mijn gedachten te bepalen, schuif het terug en neem het korte overzicht voor me.43

==

Ze zegt eerst niets. Als we zitten te eten, houdt ze plotseling haar mes en vork in en kijkt me aan. ‘Wat bedoel je daarmee, dat je een sensueel gevoel hebt als Rosalie en Nicolien in de keuken zijn?’ Er is dreiging in haar stem.

‘Precies wat er staat,’ antwoord ik.

‘Dat begrijp ik niet.’

Ik eet door, zonder antwoord te geven.

‘Ik begrijp het niet,’ zegt ze luider.

‘Daar kan ik niets aan doen,’ zeg ik met volle mond.

‘Als jij met een of andere zak in de keuken staat, heb ík geen sensuele gevoelens.’

‘Nee, uiteraard,’ zeg ik kwaad wordend, ‘dat moest er nog bij komen.’

‘Wou je soms met ons samen naar bed?’

‘Er staat geen sexuéél, er staat sénsueel.’

‘Ik zie het verschil niet,’ zegt ze koppig. ‘Het ene woord is alleen een beetje netter dan het andere.’

Ik houd nu ook mijn mes en vork in en kijk haar kwaad aan. ‘Een sensueel gevoel is een gevoel van welbehagen! Het gevoel dat je een kalkoen of een kapoen bent dat vetgemest wordt in een klein hok met tralies! Geen verantwoordelijkheden! De man in de zon, de vrouwen in de keuken aan het eten! Hij hoeft zijn bek maar open te doen en dan wordt het erin gestopt! Precies de situatie van de gewone, gemiddelde zak, en dat leek me dus aantrekkelijk.’

‘Schrijf dát dan,’ zegt ze.

Ik lach daar om. ‘Het contact tussen Rosalie en Nicolien gaf me het gevoel van een kapoen die vetgemest wordt,’ zeg ik alsof ik mezelf citeer. ‘Beeldend proza noem je dat.’ Ik eet weer verder. ‘Voor wat voor een enorme lul zie je me eigenlijk aan?’

Ze geeft geen antwoord. ‘Het is natuurlijk omdat ik me weer herinner hoe ik de pest aan Suus had,’ zegt ze na een tijdje. ‘Ik kon haar wel een trap geven, die vrouw in die bontjas, met die hoge hakken, die haar man vernederd had tot het lopen met een kinderwagen op zondagmiddag door die flatbuurt.’

‘Mm,’ reageer ik. Het omschakelen kost me moeite.

‘Ze keek ook altijd chagrijnig omdat ze dat wel voelde natuurlijk. En ik vond het eigenlijk ook mieters, want ik dacht dat Jaap nu wel zeker de pest aan haar zou krijgen en weg zou gaan.’

‘Daar heb je je dan in vergist,’ zeg ik onvriendelijk.

‘Ja.’

Het is opnieuw stil.

‘Maar jij had dat dus niet,’ concludeert ze.

‘Ik wou juist dat hij bleef, natuurlijk.’

‘Maar nu eis je toch wel dat je vrienden het niet uithouden bij zo’n vrouw?’

Ik tracht haar uit te leggen dat de ondergang van Jaap voor mij een bevrijding was.44

L. begrijpt dat niet. ‘Dat komt omdat jij zo iemand bent die het allemaal doorziet en het dan toch nog leuk vindt. Je ontzenuwt het door je scepsis,’ zegt ze. Voor haar is een vriend een bondgenoot, toen ook. Als ze met Paul omgaat, moet ze hem integraal kunnen accepteren, desnoods door haar ogen te sluiten voor zijn lafheden. ‘Als er bij mijn vriendschap zoveel scepsis was geweest, had ik het nooit volgehouden,’ zegt ze. ‘Als ik nu lees hoe jij het zag, dan begrijp ik niet dat je die week-ends gezellig vond. Ik zou meteen weggebleven zijn.’

‘Maar je bent niet weggebleven,’ zeg ik. ‘En het waren toch dezelfde week-ends.’

Ze aarzelt even. ‘Ik vond het wel altijd fijn als we ruzie maakten,’ zegt ze dan, ‘en ik hoopte dan altijd dat het voorgoed zou zijn. Als we dan toch weer gingen, moest ik eerst alles weer goedpraten voor mezelf.’

‘En dat kopen van die wijn?’

‘Dat was gezellig,’ geeft ze toe, ‘maar dan was Suus er niet bij. Die kon ik dan even vergeten.’

‘Die was erbij als we aten. Ik heb dat hier niet beschreven, maar die maaltijden waren mieters.’

Het kost haar moeite dat toe te geven, maar ze geeft me gelijk. ‘Ja.’

We zijn intussen klaar met eten. Ik haal de asbak en de sigaretten en geef haar vuur.

Ze neemt een trek, buigt zich dan naar voren en tikt met de punt van de sigaret op de rand van de asbak. ‘Maar als jij de kamer uit was, was Jaap natuurlijk ook heel anders tegen me,’ zegt ze gespannen. Ze kijkt op. ‘Toen jij hem aanviel op dat proefschrift, zei hij tegen mij: “Hij heeft gelijk natuurlijk, het is een verdomde smeerlapperij, die wetenschap, maar dat wil je dan niet toegeven. Ze zullen zich ook afvragen waarom ik er zo lang over doe en de enige reden was dat ik er zo anders over dacht, zo anders tegenover stond.” Hij deed ook veel onmaatschappelijker tegen mij, alsof hij op het punt stond alles eraan te geven en hij zei ook dat ik de enige was met wie hij daar eerlijk over praten kon, omdat ik dat begreep.’ Ze kijkt me verlegen aan.

‘En dat accepteerde je wel,’ zeg ik. ‘Daar zou ik dan weer verdomd kwaad over geworden zijn. Waarom zei hij dat niet tegen mij? Dat had je toch minstens kunnen vragen?’

Ze aarzelt. ‘Hij was bang voor je,’ zegt ze voorzichtig, ‘omdat jij alles belachelijk maakte. Hij was ook bang voor je scepsis.’

‘Daar heb ik anders nooit iets van gemerkt,’ zeg ik nijdig.

‘Ik zie nu ook wel dat het ook praatjes waren, maar ik geloofde het toen. Hij kon heel overtuigend praten.’

Dat moet ik toegeven. Het was ook de grondslag voor mijn vriendschap, al had die dan een andere inhoud.

==

zondag 22 mei. Zowel de onderdrukker als de onderdrukte heeft behoefte aan een clan. Zo begrijp ik zowel de mentaliteit van de nazi’s (met alle beestachtigheden die daarvan het gevolg zijn) als de schijnbare (?) romantiek van het ghetto (met al zijn onderworpenheden, verraad, maar ook de meer dan persoonlijke moed). Vandaar mijn argwaan tegen het vertoon van begrip voor minderheden elders: de acties voor Zuid-Afrika, Vietnam, enz. De meeste mensen verdedigen een voordelig snobisme. Zodra ze zichzelf herkennen, kan ik meegaan met hun behoefte te helpen. Zolang ze zichzelf niet doorzien, zijn ze gevaarlijk, omdat ze schijnbaar bondgenoten zijn, maar zodra het van belang wordt tegenover me zullen staan.

==

zondag 5 juni.

Beste Frida,

Als ik je onbetrouwbaar vond, zou ik je boek niet mieters vinden. Het is uitgesloten dat je bevriend bent met iemand die je onbetrouwbaar vindt. Maar ik ken geen sympathie zonder wantrouwen. Als ik van verraad spreek, bedoel ik dat achter ieder verschil een situatie denkbaar is waarin je óf de ander óf jezelf moet verraden. Het laatste is typerend voor jou. Dat daarin een groot stuk trouw aan jezelf zit, spreekt vanzelf, anders hoefden we niet eens te praten. Het is ook voor mij de essentie van je boek.

Als voorbeeld noem ik Jaap, Kees, en je vader. Ik kan dat verduidelijken aan iets dat je je herinnert. Je sympathie voor Jaap nam ik je indertijd niet kwalijk, al had ik natuurlijk rancune. Maar in míjn sympathie voor hen had ik critiek die jij met me gemeen moest hebben. Toen ik zei dat het de pest was dat Jaap met Suus getrouwd was, gaf ik precies de plek aan waar hij van jou en mij verschilde. (Ik bedoel natuurlijk niet het feit, maar het feit als bewijs van een mentaliteit.) Je kunt op zo’n ogenblik zeggen dat ik daarin gelijk heb. Je kunt mijn opmerking ook afwijzen uit solidariteit met Jaap. Jij deed het laatste. Je zou dat onder andere verhoudingen weer kunnen doen. Ik voel dat het scherpst wanneer je die solidariteit niet waar weet te maken. Dat ligt voor de hand. In dit geval merkte ik het pas veel later, omdat ik je recht op sympathie overschatte – ik wist zelfs nauwelijks wat mijn opmerking inhield. Het zou ook belachelijk zijn je zoiets kwalijk te nemen, behalve weer in de vorm van rancune, maar dat richt zich ten slotte alleen tegen jezelf. Ik voel het bijvoorbeeld zelden in je houding tegenover Ennio, omdat je recht op solidariteit daar voor mij zonder meer duidelijk is. Ik voel het wel als je over je moeder, Kees, oom David, en soms ook als je over je vader praat. Hoe zwakker je in dit soort sympathieën staat, hoe scherper je ze tegen de buitenwereld afgrenst. Het is eenvoudig ondenkbaar dat ik een critische opmerking over een van hen zou kunnen maken. Dat blijkt uit wat je vertelt, hoe je het vertelt. Je voelt dat je mag luisteren en verder je mond moet houden. Dat bedoel ik met een op hol geslagen solidariteit.

Ik heb nooit het gevoel gehad dat ik door jou in dit soort solidariteit betrokken kon worden. Daarmee verwijt ik je geen gebrek aan vriendschap. Ik kan zelfs nog aannemen dat ik het wel word. Ik herinner me nu dat je die avond dat je met Jaap brak, inderdaad op die manier solidair was. Dan is het typerend voor mij dat ik dat niet voelde. Er is mij meer aan gelegen dat een ander op een gegeven ogenblik duidelijk van mij verschilt dan dat hij dat verschil uit solidariteit onduidelijk maakt. Dat heb ik ongeveer bedoeld, toen ik schreef dat je geen medestander bent. Vanaf het ogenblik dat je de grenzen vervaagt, is een ander van geen enkel gebaar meer zeker. Je kunt je solidair verklaren op gronden die ik niet ken en mij daarvan uitsluiten óók op de ogenblikken dat je meer verwantschap hebt met mij.

Ik weet niet of ik zo duidelijk ben. Het komt niet bij me op om je hierom te verwerpen, zoals je in je brief veronderstelt. Je zou hoogstens kunnen stellen dat ik er belang bij heb dat je dit zelf ziet. Toen ik je boek las, had ik het gevoel dat je het als probleem stelt, zoals ik in wat je over Michele schreef voor het eerst het gevoel had dat je over iemand anders praatte en niet over een hersenschimmige projectie van je solidariteit. Ik vind dat mieters, al verwacht ik natuurlijk geen ogenblik dat je van nu af aan plotseling anders op je omgeving zult reageren. Met dubbelzinnig of dubbelhartig heeft dat niets te maken.

Dat raakt de kwestie van het uitgeven. Dat je zo’n boek niet uitgeeft, accepteer ik zonder meer, maar níet omdat het te weinig een beroep doet op de lezers. Je geeft aan waar jouw grenzen liggen, wat een ander wel en niet van je mag verwachten. Zo zou iedereen over zichzelf moeten schrijven. Omdat niemand dat doet, iedereen erop los liegt, heb ik belang bij dat boek, een belang dat ik met iedere fatsoenlijke lezer deel. Blijft de vraag waarom jij vindt dat je iemand moet verwerpen die je geen medestander vindt. Ik heb daar geen antwoord op. Ik heb die behoefte niet. Een medestander is iemand die in een bepaalde situatie naast je staat, voor eigen rekening, om precies dezelfde redenen. Er is niemand die daar altijd staat. Je vrienden staan er vaak, maar bij jou moet je dat zelf weten, omdat je je kent, en soms weet je alleen dat je er zou horen te staan. Ik geloof dat ik me daarmee, met alle respect voor de verschillen, zelfs wel verwant kan voelen.45

==

maandag 20 juni. (Wapenveld) In de critiek op de politie spelen de veroordeling van Tuynman tot drie maanden en de fouillering van Koosje Koster de grootste rol.46 850 Amsterdammers hebben zich nu in een adres tot de minister of tot een ander gewend om te protesteren. Onder hen een groot aantal mensen aan wie ik een hekel heb (de Vrij Nederland-kliek, Jaap, Fried, een aantal PSP-ers), een paar die ik wel mag en over wie ik me dan ook verbaas, wat dan wel weer typerend voor mij zal zijn. Alles in me verzet zich tegen het ondertekenen van zo’n lijst. Dit in tegenstelling tot L. Het is wat goedkoop om dat helemaal op mijn aangeboren ontzag voor het gezag te schuiven, al speelt dat zeker een rol. Ik heb bovendien de pest aan dit soort progressiviteit. De zaak Tuynman spreekt me nauwelijks aan. Ik kan zijn protesten niet volgen. Ik kan ook niet volgen waarom hij moest worden opgepakt. Hij wilde waarschijnlijk worden opgepakt. In de rel op 10 maart, het huwelijk van Beatrix, waar ik bij was als toeschouwer, voelde ik evenveel afkeer van de protestanten die met rookbommen gooiden als van de politiekoppen. Ik had het gevoel dat ze elkaar nodig hebben. Wanneer ik er vervolgens over nadenk, vind ik de straf die hij gekregen heeft veel te hoog. Zo’n jongen moet niet worden gestraft. Misschien is het zelfs wel een aardige jongen. Ik ben niet geïnteresseerd, maar ik zou een adres, alleen om deze jongen, kunnen ondertekenen als ik niet zo de pest aan mijn mede-ondertekenaars had. Een adres in mijn eentje dus.

De zaak van Koosje Koster heeft, geloof ik, veel meer publiciteit gehad. Ze weigerde zich door een vrouwelijke agent te laten fouilleren en is toen door drie mannelijke agenten uitgekleed. In een brief aan de rechtbank heeft ze dat beschreven, passages daaruit zijn afgedrukt in Vrij Nederland. Alles wat daarna komt, wordt daardoor gekleurd en krijgt iets schijnheiligs. Ik kan me niet voorstellen dat dat bij de ondertekenaars van het manifest anders ligt. Betekent dat dat ik me met de agenten identificeer? Oppervlakkig gezien wel. Pas als ik erover nadenk en me voorstel dat het in commissie is gebeurd, als ik bovendien bedenk hoe ik zelf pleeg op te treden, verandert dat. Het is zonder meer duidelijk dat ik niet zou kunnen meedoen en dat die agenten rotzakken moeten zijn (vanuit mij gezien), maar de afstand is niet zo groot, of heel anders, als de morele verontwaardiging in Vrij Nederland zou doen veronderstellen. Waarbij ik dan nog de grootste argwaan heb tegenover een aantal mensen die ik ken. Ik zou alweer een aanval kunnen doen (niet eens meer een adres, maar laten we zeggen een vernietigend artikel of iets dergelijks) op die agenten persoonlijk, omdat ze voor mijn soort om nog veel meer redenen ook gevaarlijke schoften zijn. Daarbij zou ik de moréle verontwaardiging nauwkeurig buiten de deur moeten houden. De vraag is wat die morele verontwaardiging, behalve rancune, inhoudt. Ik begrijp de mensen niet (Ennio, Lousje, maar ook bijvoorbeeld Herman Bianchi) die bijvoorbeeld de Duitsers in hun totaliteit verdoemen op grond van hun verleden. Mijn ervaring is dat ikzelf, op dezelfde manier, de behoefte heb me te conformeren aan wat wordt toegestaan en dat ik bij het bepalen van mijn standpunt gestuurd word. Ik wil aannemen dat Ennio en L. in dit opzicht van mij verschillen, maar Frida zeker niet, en het is ook zeker dat Frida en ik daarin meer met de grote meerderheid van de ondertekenaars gemeen hebben dan Ennio en L. Dat ik er niet wil intrappen onderscheidt me dan weer, al is ook daarvoor wel een dubieuze reden te geven. Maar het is niet mijn bedoeling mijzelf te desavoueren. Wat ik wil zeggen is dat ik iedere moréle verontwaardiging verdacht vind. Het is vaak een nuanceverschil, dat bij een verleggen van de sociale normen onzichtbaar wordt. De enige verontwaardiging die telt is de persoonlijke afkeer van bepaalde, duidelijk aan te wijzen individuen. Die staan in grote hoeveelheden onder het adres. Ik wantrouw hun verontwaardiging. Ze liegen over zichzelf. In iets gewijzigde omstandigheden zouden ze van de gelegenheid gebruikmaken. Als dat toevallig zo uitkomt, zullen ze er nu al niet voor terugdeinzen om zich tegen mij te keren. Met dergelijke mensen wil ik niet op een lijst staan, tenzij de zaak zo belangrijk wordt dat ik hen vergeten kan. Aan een protest tegen de vrijlating van Lages zou ik wel meedoen.47 Ondertekenen? Ik zou dan toch nog aarzelen. Liever meelopen in een protestmars. Dan heb ik meteen wat beweging.

Waarom tekent Jaap zo’n lijst? Of Fried? Er komt bij dit soort protesten een ogenblik waarop je aan je stand verplicht bent mee te doen. Dat merk je al aan de formulering. De formulering, juist van deze gemakkelijke protesten, zou zo moeten zijn dat de lafaards wegblijven.48

==

Allemaal argumenten die op L. niet de minste indruk maken.

==

Over het lustgevoel bij het lezen van de beschrijving van haar fouillering door Koosje Koster nog dit. Er waren passages waarbij ik niet kon onderscheiden of mijn lust gewekt werd door het feit op zichzelf of door haar beschrijving. Ik geloof nu door beide. In haar verontwaardiging is een ondertoon van voldoening. Het bedrog dat omwille van toevallige sociale spelregels over deze primaire gevoelens wordt heen gesmeerd, is soms zo dik dat je ze niet meer kunt onderscheiden. Een paar dagen later ging ze toen ze in voorarrest zat in hongerstaking. Ze voelde zich daartoe verplicht ‘nu ze zo dicht bij Tuynman zat’. Die motivering irriteerde me. Ik voelde er hysterie in en was geneigd om dat erin te voelen na het valse beroep op mijn morele verontwaardiging. Ik zei dat tegen Jaap Baarspul, die ook nogal verontwaardigd is geweest, maar mij een volkomen asexueel wezen toeschijnt. Tot mijn verbazing had hij dezelfde reactie. Dat sterkt mij weer in mijn idee dat ik gelijk heb. Op die manier moet je iemands fascisme verklaren.

==

dinsdag 21 juni. De Diezerstraat in Zwolle op een zomermiddag, bewolkte lucht, drukkend. De mensen die over de stoepen en de straat scharrelen zijn wanneer ik op de stoeprand blijf staan en de straat afkijk dwergen. De gevels zijn van bordkarton. Ik kom met mijn hoofd bijna tot de dakrand van een hoog achttiende-eeuws herenhuis, honderd meter verderop, in de bocht.

==

zondag 28 augustus.

Beste Frida en Ennio,

Marie, de kat van hiernaast, heeft intussen zes jongen gekregen. We zouden daar weinig van gemerkt hebben, als zijn huis niet net ontruimd moest worden, omdat er een nieuwe vloer gelegd wordt. We hebben nu het hele nest hier. Omdat we net met veel moeite de vijf jongen van Bert Weijde geplaatst hadden, was het een heel werk om voor deze zes ook nog een huis te vinden. Maar het is ten slotte gelukt. Ze zijn nu zes weken, de eerste is gisteren gehaald, de andere vijf gaan de volgende week. Wanneer je ze zolang over de vloer hebt gehad, is dat niets gedaan. We zijn ervan uit ons humeur, wantrouwend en somber. Bovendien is er nu ook nog een klein muisje bij gekomen, dat op een avond dwars door de kamer marcheerde en de volgende ochtend verstijfd van angst tegen de mand van de poezen zat, onder een kleedje. We hebben hem in een doos gedaan, gevoerd, hij is weer ontsnapt en vertoont zich van tijd tot tijd waardoor je geen ogenblik meer gerust bent. Marie slaapt niet meer, maar loert onophoudelijk onder de boekenkast, onder de kachel, tussen de flessen, waardoor we ook contact met die muis hebben als we hem niet zien. We plaatsen dan een plank tussen hen, maar omdat je nooit weet wat zo’n muis het volgend ogenblik weer doet, geeft het weinig zekerheid. Angst voor de dood. In ons huis mag niet gestorven worden.

Jonas is van al deze onrust ziek geworden. Hij wilde niet meer eten, wilde zich ten slotte ook niet meer bewegen, ging niet meer op zijn bak. Als L. ’s ochtends de keukendeur opendeed, was hij nergens. Keek ze achter het gordijntje, dat zat hij daar rechtop voor zich uit te staren. De eerste dagen kwam hij nog te voorschijn, na enige aanmoediging. Hij rende met afgewend hoofd langs de kast waar Marie met haar jongen lag en bleef de rest van de dag in de voorkamer. Later moesten we hem daarheen dragen. Hij sprong niet meer, liet zich meteen zakken. Ten slotte hebben we hem naar Den Haag gebracht, waar hij met een spuitje en pillen weer naar de bak is gedreven. Het schijnt dat het nu over is. In ieder geval weten we nu dat we nooit hoeven te proberen een tweede poes te nemen. Op zichzelf is zijn gedachtegang natuurlijk heel begrijpelijk. Om alle verhalen meteen maar af te ronden, zij het dan heel schematisch, want het blijft een flauwe afdruk van wat we meemaken, iets soortgelijks over Bert Weijde.

Hij heeft, toen wij in Wapenveld waren, in zijn eigen huis op Jonas gepast. Dat is hen allebei bijzonder bevallen. Alleen ontdekte hij vrij gauw dat Jonas een lintworm had, en daar heeft hij zich een paar dagen grote zorgen over gemaakt. Hij kwam naar Wapenveld toe en was heel nerveus toen hij het vertelde. Hij dacht dat het zijn schuld was. Maar verder was het voor allebei een feest. Een paar dagen voor we terugkwamen vond hij op straat een kat. Meegenomen en zolang in zijn slaapkamer opgeborgen, omdat die kat en Jonas niet best met elkaar overweg konden. Het was een mooie kat, rood en zwart gemarmerd, maar het bleek al snel dat ze bovendien nog zwanger was. Hij heeft toen op zijn schrijfmachine 450 briefjes getikt en die in de wijde omtrek van zijn huis gepost, advertenties doorgekeken, gevraagd, gedacht, alles zonder resultaat. Intussen hadden wij Jonas weer teruggehaald, waardoor Bert zich geleidelijk beter met die nieuwe kat ging verstaan, al heeft hij Jonas nooit helemaal vergeten. Ten slotte wilde hij haar niet meer kwijt. Hij heeft zelfs de papieren voor zijn raam weggehaald om het haar mogelijk te maken naar buiten te kijken. Het verhaal is nog lang niet uit, bereid je maar voor op de meest verrassende ontwikkelingen.

Op een gegeven ogenblik kwamen dus die jongen zoals hij langzamerhand voorzien had. De volgende dag kreeg Marie haar jongen. Om die laatsten maakten we ons toen nog geen zorgen, dat kwam pas drie weken later, toen de buren plotseling hun huis uit moesten. Maar we begrepen al wel dat Bert het moeilijk zou verwerken als hij die jongen af zou moeten laten maken, dus we begonnen stad en land af te werken om adressen te vinden. Ik vond er vier op mijn Bureau, hij vond er zelf nog drie, wilde er zelfs nog een houden, waarmee de zaak ruim overtekend was. Tussen de bedrijven door maakte hij zich zorgen om de gezondheid van zijn poes en van de verschillende jongen afzonderlijk, hij ging een keer naar de dierenarts, kreeg twee buurvrouwen op zijn kamer om te kijken, waste en ploeterde om de rotzooi de baas te blijven en prees de hemel dat hij tenminste de hele dag thuis was. Heel mieters was die poes. Zij lag eerst in een mand in de kamer. Na acht dagen begon ze die beesten te verslepen naar een kastdeur, net zolang tot Bert de kast openmaakte. Later las hij in een boekje dat na negen dagen de ogen opengaan en dat ze dan in het donker moeten liggen. Een week later heeft ze ze weer allemaal teruggesleept. Onze poezen kwamen. Bert heeft zich toen op zijn beurt geweldig ingespannen, is gewoon winkels binnengelopen waar hij mensen met aardige gezichten zag. Maar terwijl wij onze lijst vol kregen, begon de zijne af te brokkelen. Op mijn Bureau liet een vrouw het afweten. Zijn moeder, die er ook een zou nemen, begon terug te krabbelen. Hij besloot die twee dan ook maar te houden. Ten slotte bleven alleen een wijnhandelaar en een andere vrouw op mijn Bureau over. Die laatste had al een kat, wat weer wat moeilijkheden dreigde te geven. Om haar emotioneel te binden, heb ik Bert gevraagd of ze niet eens mocht komen kijken. Dat mocht. Daarna is ze nog een keer gaan kijken. En de derde keer is ze gebleven. Ze woont nu sinds een week met Bert en zes of zeven poezen in zijn huis.

De pointe komt als een zweepslag, hoop ik, en Bert heeft het ook nog niet weten te verwerken. Hij kwam het hier na vier dagen vertellen, meer dood dan levend, zoals hij zei. De kwestie was dat ze hem verteld had dat haar huwelijk zo ongelukkig was en dat hij zich, na dergelijke confidenties, verplicht heeft gevoeld haar zijn huis aan te bieden, precies zoals hij dat die kat had gedaan. Maar hij voelt zich als hij niet alleen is doodongelukkig, waartegen ze nu samen zijn pillen slikken en jenever drinken.

Je kunt dit alles natuurlijk ook heel triest vinden, misschien is het dat ook wel, maar ik geloof meer en meer dat ik net als de vader van Jan Bruggeman geen geweten heb. Daarover gaat een groot deel van mijn boek overigens, waaraan ik vaak en ook nu wanhoop. Ik vind het krankzinnig. Bert ook wel. Dus we wachten rustig af. Als ik A heb gezegd, moet ik ook het alfabet maar afmaken, zegt hij.

Die vrouw of dat meisje is geen vamp of zo. Het is een dik, moederlijk wezen, met rode trillende koontjes, alsof ze zich wast met groene zeep, met een bril en zonder enige make-up. Maar wel wat labiel, vermoed ik. Ze is twintig jaar. Dit alles ten overvloede.

Wim Rensink is leraar in Enschede. Ik werk nu alles maar achter elkaar af. Over twee weken verhuist hij, gisterenavond zijn we er voor het laatst geweest. Als je er nu helemaal niets meer in ziet, dan is het misschien nog niet zo gek. Er wordt nooit meer iets van je gevraagd boven het niveau van een kind van achttien jaar, de oude mensen die je ontmoet zijn gegarandeerd infantiel, de stad stelt geen al te hoge eisen aan je reactievermogen. Maar is dat alles in de wetenschap of in deze stad zoveel anders? Nee! Vanuit Wim gezien zag ik er allang geen gat meer in, vanuit jezelf gezien en de enkeling die overblijft moet je je al genoeg in bochten wringen.

Het is niet onmogelijk dat Ennio in Warschau Gijs treft. Gijs moet daar eind september, begin october op een congres zijn en het lijkt me gek dat dat een ander is. Ik denk aan Gijs, omdat ik aan Wim dacht, en aan Ennio om die enkeling, dus laat hij zich van die ontmoeting niet té veel voorstellen. Gijs is aardig, maar zijn kinderen hebben ponyles, zijn dochtertje hééft een pony en rijdt er ’s zondags mee op het strand, nadat de pony met een vrachtauto is aangevoerd. Het moet tenslotte zo zijn, zegt hij, dat iedere geschoolde arbeider zich ook een pony kan veroorloven en hij gelooft stellig dat het zover komt. We hebben daar een hele avond een beetje boos op elkaar over zitten praten. Begon Giuliano niet heel links om niet te rechts te eindigen? Mijn ervaring is dat je helemaal links eindigt als je gewoon maar op dezelfde plek blijft.

Heb ik nu alles verteld? Nee, waarschijnlijk.49 Maar het is zo al schokkend genoeg. Vrijdag over een week gaan we naar Frankrijk. We beginnen in Aurillac en hopen daar na een week of vier ook weer terug te komen. Zo’n zin wordt natuurlijk enorm sinister als ons iets overkomt. Zoiets als dat gedicht van Marsman.50 Wij, ik mag nu wel wij zeggen, al publiceer je niks, wij schrijvers zijn nu eenmaal zieners en dat blijven we.

Groeten van Lousje

==

vrijdag 9 september. Marie teruggebracht naar de voddeman.51 De middagtrein naar Parijs.

==

zaterdag 10 september – vrijdag 14 october. Voettocht Aurillac-Aurillac.52

==

woensdag 19 october. Brief aan de Koninklijke Nederlandsche Toeristenbond ANWB.

==

Indertijd ben ik bondslid geworden omdat ik fiets en wandel. De laatste jaren is de ANWB echter in toenemende mate een vereniging van auto-bezitters geworden. Dat komt niet alleen tot uitdrukking in de Kampioen, maar is ook steeds meer te merken aan de service. Ik begrijp dat dit onvermijdelijk is, maar ik voel mij er niet meer in thuis. Dat is de reden dat mijn besluit om mijn lidmaatschap op te zeggen niet veranderd is. Overigens ben ik u erkentelijk voor de ongetwijfeld goede bedoelingen waarmee u getracht hebt mij op mijn besluit te doen terugkomen.

Hoogachtend,

J.J. Voskuil

==

woensdag 9 november. Brief aan het Bestuur van de Afdeling Letterkunde van de KNAW.53

==

Van de voorzitter van de Volkskundecommissie ontving ik een afschrift van uw brief aan de heer H.B. Thom van 1 november j.l. Aan het feit dat u hierin de wijze waarop ik het verzoek van de Afrikaanse taal- en kultuurvereniging om samenwerking heb behandeld, veroordeelt en deze samenwerking toezegt, ontleen ik de vrijheid om te reageren.

U acht het onjuist dat ik in deze zaak geen overleg heb gepleegd met de Voorzitter. Ik ben ervan uitgegaan dat ik als secretaris, op grond van mijn functie op het bureau, een eigen verantwoordelijkheid heb. Niettemin heb ik, voor ik mijn antwoord verzond, de heer Meertens geraadpleegd over de noodzaak in dit geval contact op te nemen met de Voorzitter en, toen ook hem de zaak niet belangrijk genoeg leek, de directeur van een en ander op de hoogte gebracht. Zoals u in de notulen van de commissievergadering, die ik u inmiddels heb toegezonden, kunt lezen, heeft de commissie dezelfde opvattingen over de bevoegdheden van haar secretaris en heeft ze geen bezwaar gemaakt tegen de gevolgde procedure.

Inmiddels zult u, naar ik hoop, uit de notulen hebben begrepen dat ik mijn standpunt tegenover de brief van de heer Kapp weloverwogen heb bepaald. De heer Kapp vroeg behalve om inlichtingen, die hem zijn verschaft, om ‘samenwerking en skakeling’. Ik ben van mening dat ons bureau zich geen enkele samenwerking kan veroorloven met verenigingen of instituten in een land waar men officieel een racistische politiek voert. Op dit punt is de volkskunde door haar verleden kwetsbaar. Wie zich in Zuid-Afrika bezighoudt (bezig mág houden) met de volkskunde van de Boeren, accentueert onder de huidige omstandigheden onvermijdelijk de apartheid. Dat de wetenschappelijkheid van onderzoekers tegen een dergelijk gevaar geen enkele garantie geeft, heeft de recente geschiedenis geleerd. Ten slotte spreekt het voor mij vanzelf dat men, wanneer men op deze grond samenwerking afwijst, dit ook duidelijk moet stellen. Dit standpunt, dat naar mijn mening voor het aanzien van de volkskunde het enig juiste is, is ook voor mij persoonlijk van voldoende principieel belang om er mijn functie van secretaris aan te verbinden. Om die reden heb ik, nu u zich ervan hebt gedistancieerd, de Voorzitter van de Volkskundecommissie laten weten dat ik deze functie neerleg, waarvan ik u hierbij mededeling doe.

J.J. Voskuil54

==

zondag 20 november.

Beste Frida en Ennio,

De brieven van Ennio waren mieters.55 Je schrijft over Warschau, zoals sommige Hollanders over Italië schrijven, maar jij ongetwijfeld met meer recht. Ik heb de indruk dat zelfs Wenen daarvan geprofiteerd heeft. Het verschil tussen de aankomst daar en de terugkomst, daar liggen een paar honderd stoffige kilometers en veel ellende tussen. J’espère de ne plus retourner, monsieur – dat is een antwoord waar ze het mee kunnen doen. Wim de la Court, die ook in Praag is geweest, in dezelfde tijd, begreep daar niets van. We hebben een misselijkmakende avond bij hen doorgebracht. Hij wil het volgend jaar weer terug. Zijn beschrijving, die overigens nogal dom was en rijk gestoffeerd met mooie vrouwen (kletspraatjes) verschilde in kleur een hele regenboog van die van jou. Al begrijp ik van jullie allebei dat de stad en het land mooi en de mensen aardig zijn. Er waren in je brief drie of vier woorden die ik niet kon thuisbrengen. Ik zal het allemaal nóg eens voor Lousje vertalen, ik bedoel voor de tweede keer, dan kom ik ze wel weer tegen. Waarmee ik maar zeggen wil dat ik mijn best doe, al zal ik wel nooit Italiaans leren spreken. Ik wacht nu op de belevenissen van Gijs.56 Het idee dat hij misschien ook wandluizen heeft gehad, is mieters. Uit zichzelf vertellen zal hij het zeker niet, al lopen ze hem onder het praten onder de voetzolen door.

Door al dat gedonder op het Bureau heb ik de laatste weken me bijna uitsluitend met Zuid-Afrika beziggehouden. Een week na de brief van Lousje aan jullie heeft het Bestuur toch naar Zuid-Afrika geschreven dat ze mijn brief onbegrijpelijk vonden en graag zouden samenwerken, zonder nader overleg.57 Toen heb ik mijn ontslag als secretaris genomen. Daarna hebben ze me dagenlang, tot ’s avonds laat (door de telefoon), getracht te bewegen het weer in te trekken, met argumenten van verschillend allooi, waarin vooral Meertens sterk is. Zijn scala zag er als volgt uit: 1. als je maar weet dat ik me er tot het eind tegen zal verzetten dat een secretaris ontslag kán nemen, 2. je maakt het je wel gemakkelijk, nu moet een ander dat vervelende werkje opknappen, 3. je bent toch wel een erge scherpslijper en brengt ons in moeilijkheden, 4. je moet er toch ook rekening mee houden dat Langemeijer oud wordt, hij schijnt ziek te zijn, je moet medelijden met die man hebben – enz. Maartje Draak had dergelijke ideeën en voegde daaraan toe dat ze de indruk had dat er iets anders achter zat. Hoe gaat het met uw roman? – Ten slotte zijn Maartje Draak en Meertens met het Bestuur gaan praten, waar godbetert Dresden in zit, en ze hebben bereikt dat ze een nieuwe brief mogen schrijven waarin nu staat dat de secretaris toch gelijk heeft en het Bestuur zich vergist heeft. Meertens heeft die brief geschreven. Ik heb hem nu in huis, met een paar kleine wijzigingen kan hij wat mij betreft de deur uit.

Je beseft in zo’n zaak opnieuw wat een rottroep het is, want zo zijn ze ook als je het niet merkt natuurlijk. Dat was de voornaamste oorzaak van mijn woede. Ik had het een feest gevonden wanneer ze me eruit getrapt hadden. Dat het dan weer zo anders afloopt komt natuurlijk omdat ik in deze zaak op het ogenblik zo sterk sta. Het is een karakterstukje, maar dan toch wel met de hele publieke opinie in de rug. Het aardige is dat de bestuurs- en commissieleden ook bij die publieke opinie horen, wat weer een hoop zegt van de anderen.58 Aardig is ook dat iedereen die onder mij staat, achter mij stond. ‘Als u weggaat dan ga ik ook’ – enz. ongeveer de commissie op zijn kop. En het allerleukste is dat van die vier er weer twee uitgesproken racisten zijn.59 Enfin, het lijkt ingewikkeld, maar het is eenvoudig.

Wat mijzelf betreft. Voor ik die brief naar Zuid-Afrika stuurde, heb ik geaarzeld. Daarna is het niet moeilijk meer om bij je standpunt te blijven, omdat er niet anders op zit. Toen er rotzooi van kwam en ik ze op de commissievergadering tien minuten had aangehoord, was er geen aarzeling meer. Daarna had ik het gevoel of ze als dwergen ineenschrompelden. Maar zodra ze op mijn gemoed gingen werken wankelde ik op mijn benen. Je gaat dan denken, ja wat doet het er eigenlijk toe, wat maak ik moeilijkheden voor een cent, wat zit ik flink te doen. Vooral in een gesprek is dat moeilijk, zodra ze vriendelijk worden. Het zijn rubberdeuren. Gelukkig heb ik het volgehouden om alles wat ze zeiden in beraad te nemen – dat is je enige verweer. Zodra je maar weer een papier voor je hebt en de zaak moet formuleren, zit je goed.

Ten slotte. Ik kan natuurlijk beseffen dat het een rottroep is, maar zolang ik geen postbode ben, hoor ik erbij. Dat verklaart de woede. Het is juister om nergens bij te horen.

Wat je over mijn boek schreef, leek me juist.60 Het gesprek met Henriette is niet goed omdat ik daar de gedachte gebruik voor flashback. Dat kan niet. De moeilijkheid van deze gesprekken is dat wat ik achter Henriette zoek de werkelijkheid van het gesprek zo overwoekert dat ze onherkenbaar wordt. Maar dat zit niet in mijn gedachten, maar in een (gedachteloze) indruk die opgeladen is met herinneringen, vroegere ideeën, gesprekken enz., op zichzelf reëel geweest, maar op dat ogenblik niet meer als gedachte aanwezig. Wat Henriette zegt verschuift, zonder dat dat duidelijk is te maken. De enige oplossing (geen oplossing) zou een stenografisch verslag zijn – met daar tegenover wat ik ervan opneem. Meer een idee voor Jaap. Ik heb daar nog geen oplossing voor. Ik heb nu het tweede gesprek geschreven, als je dat leest denk je dat ze stapelgek is, er zit geen leven meer in. Een bijkomende moeilijkheid is dat in de loop van het boek mijn idee over Henriette radicaal verandert, zodat dat gesprek ook anders geïnterpreteerd moet kunnen worden (althans veel minder gek moet blijken) – dit alles in overeenstemming met de werkelijkheid, maar moeilijk te realiseren. Ik zie wel dat in deze laatste moeilijkheid juist mijn fouten zitten. Ik zie geen kans om een eigen (niet meer te volgen) werkelijkheid tegen mijn behoefte aan de objectieve werkelijkheid in (zoals ik die nú zie) op papier te brengen. In BNI had ik daar geen last van. Dat gaat uit van één gezichtspunt. Dit boek gaat juist over de crisis in gezichtspunten. Het gesprek onder de Westertoren is niet goed, omdat ik daar probeer mijn ideeën over de maatschappij in één gesprek onder woorden te brengen. Ik dacht dat soort dingen wel, ik ben op dat punt eigenlijk nog niets veranderd, maar ze waren zo vanzelfsprekend gegeven dat ik ze zeker niet zo onder woorden (zelfs niet onder gedachten) bracht. Ik hoor in het gesprek de behoefte om de niet ingewijde lezer even in een notedop bij te brengen hoe ik over deze dingen denk. Hetzelfde probleem doet zich voor in mijn ruzies met Paul over de wetenschap. Het was voor mij zo zonder meer duidelijk dat de wetenschap een corrupte bende is waar je buiten moet blijven (dat is het nog), dat niemand er iets van zal begrijpen als hij er niet precies zo over denkt. Ik weet dat je alleen schrijft voor de mensen die net zo denken, ik zal al mijn pogingen in die richtingen dus weer moeten schrappen, ik zou dat veel gemakkelijker doen als mijn boek niet bovendien nog de interpretatie toeliet dat ik jaloers ben op Springvloed (die me mijn vrienden afpakt). Dat ís natuurlijk ook weer waar, maar niet zo uitsluitend. Ik ben ook trouw aan de (ongeformuleerde) vroegere ideeën en jaloers op nieuwe ideeën. Vandaar mijn hardnekkige behoefte om die ideeën concreet te maken, zonder ze met de pérsoon van Springvloed te identificeren. Hoe die verhouding precies ligt is moeilijk te bepalen. Het maakt een heel verschil of je van een afstand naar feiten kijkt (BNI) of naar gevoelens en gedachten.

De muis in Epse is niet goed omdat het een (verkapte) poging is Paul + Rosalie te typeren. Dat is voor mij geen punt. Ik denk daar te veel aan de lezer. De moeilijkheid is dat de muis wél indruk heeft gemaakt en later in het boek een (kleine) rol krijgt, als hérinnering. Hij moet er dus in, maar waarschijnlijk veel fragmentarischer. Ook hier blijkt het fragmentariseren van een werkelijkheid die je door reconstructie vollediger kent, onmogelijk moeilijk. Dat soort dingen komen heel dicht bij boerenbedrog wanneer je niet op het moment zelf aantekening hebt gemaakt. Dit geldt voor het hele boek. Terwijl het eerste boek één grondthema had, is dit kaleidoscopisch, over een grondthema heen. Ik druk me ongelukkig uit. Ik bedoel dat ik van mijzelf een veel onvollediger voorstelling heb dan van de vriendschapsverhoudingen in BNI. Had ik eenzelfde voorstelling dan zou het niet moeilijk zijn de feiten en de gedachten te kiezen. Nu weet ik vaak niet of iets er wel of er niet in thuishoort en ik weet evenmin wat ik op dat moment ongeveer gedacht heb.

Over de gedachten zelf heb ik nu wel geleerd dat ze niet mogen worden gebruik als flashback, maar ook niet als drijfveer. Je begeleidt de gebeurtenissen, al heb je soms de illusie dat je ze wilt of oproept. Wanneer je ze wilt (dus kiest) is dat trouw aan een vroegere begeleiding. Hetgeen weer betekent dat ze wegvallen wanneer er voor die vroegere gebeurtenissen geen plaats is in het boek. De critiek van Jaap op ons was tenslotte onder meer dat we niet ‘biologisch intelligent’ waren. Hij bedoelde dat wij niet, zoals Suus en hij, in iedere situatie wisten te handelen naar die situatie. Dat is een soort verkalking. Hij had gelijk dat dat inderdaad hét verschil tussen ons was. Ik ben bij uitstek dupe van vroeger – altijd geweest. Dat heeft een ingrijpende invloed op de plaats die de gedachten moeten hebben. Ze mogen niet vooruitwijzen, ook niet als ze dat schijnbaar doen, ze moeten altijd hun wortels in de gebeurtenissen zelf hebben. Terwijl je juist achteraf door je behoefte alles causaal te zien precies de gedachten die vooruitwijzen zult reconstrueren en dus de accenten verlegt. Als juist niet die remmende en daardoor beslissende invloed van de gedachten zo typerend was voor mij, zou ik ze allang hebben weggelaten. Wat dat betreft zou Jaap het gemakkelijker hebben.

L. is op het ogenblik zo bezeten van de politiek (kabinetscrisis, Duitse verkiezingen en de nazi’s, oorlog en joden) dat wij over een tv praten. Ik schrijf dat vast, tegen de tijd dat we er werkelijk aan toe zijn, zijn jullie dan wat gewend. Het is in Wapenveld begonnen. We hebben daar (tegen haar zin!) een hele dag de kamerzitting over het oproer in Amsterdam gevolgd en ze is daar als een tv-gek uitgekomen.61

Intussen hebben we Marie laten steriliseren. Jonas heet nu Jozef. Als Jezus straks komt, krijgen jullie een telegram. Het was geen ingrijpende operatie, maar het was heel zielig om haar een week lang in een soort kruippakje te moeten zien. Ze kroop scheef over de grond, meestal achteruit, en werd er ten slotte helemaal mismoedig van. Het eerste wat ze deed was op Jozef af kruipen, die zich natuurlijk een ongeluk schrok en ging blazen. Dat ook nog. Nu zijn ze weer bevriend. Ze gaat zelfs niet meer naar haar oude huis kijken. We zullen haar dus wel niet meer kwijt raken.62

Ik houd ermee op. Ik vergat nog te schrijven dat Loe mijn houding tegenover Zuid-Afrika bedenkelijk vindt. Dat onderstreept mijn stelling. Het is geen strijd van kerels tegen schoften maar van de ene neuroticus tegen de ander. Alleen zijn er van het soort van Loe zo veel tegenwoordig. En bedenk dan nog eens, als uitsmijtertje, dat de neurotici van het type-Meertens nog weer genieten ook als je woedend tegen hen uitvalt. Je hoort in je huis te blijven, met het deurtje dicht, zoals de moeder van Lousje (die hier naast me zit) dat uitdrukt. Dat is de enige manier om later met schone handen bij Onze Lieve Heer te komen.

Groeten van Lousje en Han

==

Naschrift van Lousje:

==

Jonas heet géén Jozef. Die man hiernaast laat zich niet meer zien, daarom is Marie hier. Hij bracht haar ± 2x per week een bokking (slecht voor poezen) en die at een zwarte kater op. Ze liggen heel vredig naast elkaar voor de kachel te slapen, en bewegen zich weinig of niet.

==

18 Zie ook 12 maart 1966, p. 32.

19 Kees Vogels was destijds leraar geschiedenis en Nederlands aan het Prof. Ter Veenlyceum te Emmeloord.

20 De Britse komische speelfilm The Amorous Adventures of Moll Flanders, onder regie van Terence Young, naar het boek van Daniel Defoe. Kim Novak vertolkte de hoofdrol. Zie ook Frida Vogels, Dagboek 1966-1967, p. 72 (14 april 1966).

21 Het in 1997 en 1998 gesloopte Alhambra-Theater, Weteringschans 134 te Amsterdam.

22 Jacques Pressers in 1965 verschenen Ondergang: De vervolging en verdelging van het Nederlandse Jodendom 1940-1945.

23 Lucas van der Land groeide grotendeels op bij Jan en Annie Romein.

24 Bomans trad destijds dikwijls over de grens op. Zo zou hij op woensdag 19 januari 1966 in het Duitse Bocholt de Nederlandse afdeling van de dorpsbibliotheek openen met lezing uit eigen werk.

25 Vogels sr. woonde met zijn tweede echtgenote en hun gezin aan de Middenweg te Amsterdam.

26 De linografie op de omslag van Eens was ik een mens was van de graficus Dirk Rodenburg.

27 Zie de discussie op 15 januari 1966, p. 20. Gijs de Leve promoveerde op 20 mei 1964 cum laude in de wiskunde en natuurkunde. Hij werd in december 1964 benoemd tot hoogleraar besliskunde aan de Universiteit van Amsterdam. Op 21 februari 1966 hield hij zijn inaugurele rede Wie beslist er eigenlijk?. Op 11 oktober 1991 hield hij zijn afscheidscollege ‘Leve aan een grens’. Gijs’ grootouders van vaderszijde – Sander de Levie en Hendrica van Raalte – werden in 1943 in Sobibor vermoord. Zijn tante Bernardina de Levie, een zuster van Gijs’ vader, werd eveneens in 1943 in Sobibor vermoord. Sander de Levie en zijn nazaten heetten ‘De Levie zich noemende en schrijvende De Leve’; op 15 februari 1949 werd de naam bij Koninklijk Besluit gewijzigd in De Leve. Gijs’ echtgenote, Annechien Idenburg, die door haar moeder joods was, verloor eveneens verscheidene familieleden in de Holocaust. Annechiens oudtantes Dinah Kohnstamm en Betty Stokvis-Kohnstamm werden in 1942 in Auschwitz vermoord. Zie ook Capitulatie, p. 237.

28 Bloemenhuis Maas, Raadhuisstraat 8 in Amsterdam.

29 Loe van Oijen werkte aan zijn doctoraalscriptie voor de studie Nederlands.

30 Zie ‘Geert’ in Onder andere, p. 250-252.

31 Hanny Michaelis werkte van 1957 tot 1983 als beleidsambtenaar bij de afdeling Kunstzaken van de gemeente Amsterdam, waar Dick Binnendijk, indertijd Michaelis’ leraar Nederlands op het Vossius Gymnasium, hoofd Kunstzaken was. Zie ook Michaelis’ Lenteloos voorjaar. Oorlogsdagboek 1940–1941 en De wereld waar ik buiten sta.Oorlogsdagboek 1942-1945.

32 Algemeene Boek- & Kunsthandel Allert de Lange, Damrak 62.

33 Indisch-Europees Restaurant Djokja, Ferdinand Bolstraat 13, in 1954 aldaar geopend en in 1990 opgedoekt.

34 Meijers verhaal ‘Carlos Williams’ in Hollands Maandblad, jaargang 7 (1965/1966), nummer 219, p. 36-42.

35 Remmert Kraak promoveerde aan de Universiteit van Amsterdam op het proefschrift Negatieve zinnen. Een methodologische en grammatische analyse.

36 Jaap en Suus Oversteegen bewoonden enige jaren de nieuwbouwflat Ceintuurbaan 247 te Deventer, toneel van een wezenlijk deel van Binnen de huid.

37 De watertoren van Deventer aan de Ceintuurbaan in Het Nieuwe Plantsoen, op een van de hoogste punten van de stad. Aan de Boxbergerweg tegen Het Nieuwe Plantsoen aan, bij de voormalige villa De Heuvel, bevond zich de Fijne Vleeschwaren- en Conservenfabrieken van Anton Hunink (zie hiervoor, 11 januari, p. 19). Fabriek en villa waren witgepleisterd.

38 Voskuil worstelde destijds met het manuscript van Binnen de huid, waarvoor hij de paden naliep die hij ruim tien jaar eerder in Deventer bewandelde. Hij noteert deze schets echter in de derde persoon, terwijl Binnen de huid in de eerste persoon is gesteld.

39 Op 23 maart 1966 hadden de verkiezingen voor de Provinciale Staten plaats. Tot 1970 gold in Nederland bij verkiezingen een opkomstplicht. De kiesgerechtigde kon zijn stembiljet tevoren ongeldig laten maken, al gebeurde dat uitermate zelden.

40 Het onderkomen van de Bureaus voor Dialectologie, Volkskunde en Naamkunde, gevestigd in de Nieuwe Hoogstraat 17-17a, barstte in de loop van de jaren zestig bijna uit zijn voegen. In 1969 verhuisden ze onder de nieuwe naam ‘Instituut voor Dialectologie, Volkskunde en Naamkunde’ naar Keizersgracht 569-571. Voskuil, die als hoofd van het Volkskundebureau, waar formeel ook het Volksliedarchief onder viel, de meeste medewerkers onder zich had, ging in deze tijd vaker met Blok op pad om een geschikt pand te zoeken. Zie ook Capitulatie, 13 januari 1961, p. 365.

41 Op 20 april 1966 bracht Frida Vogels haar manuscript Kanker naar Han en Lousje Voskuil. Het verscheen in 1992 samen met De naakte waarheid onder de titel De harde kern 1. Zie Frida Vogels, Dagboek 1966-1967, p. 74.

42 Het hoofdpersonage in Kanker, Berta Mees, alter ego van Frida Vogels, is vernoemd naar Vogels’ grootmoeder Sara Christina Druyvesteyn-Mees. Zie Capitulatie, p. 504.

43 In het dagboekschrift liggen tussen deze bladzijden twee losse vellen papier die behoren bij de schrijfarbeid van 19 maart 1964, met een dialoog die Voskuil overwoog op te nemen in Binnen de huid. Zie Capitulatie, p. 665-666. Boven deze twee losse vellen, die hier alsnog worden weergegeven, schreef Voskuil met viltstift ‘1964 – tijdens het schrijven van bdh – tweede bezoek aan Deventer’.

44 Voskuil noteerde hierbij in de marge: ‘Dit eventueel uitvoeriger: de normen van een ander, de onmacht die daaruit voortkomt, de behoefte dat de ander er zelf niet aan zal voldoen om de druk minder te voelen, de daarmee samenhangende behoefte te ontmaskeren:

Paul + Henriette + (L.) = mijn vader

(diepere oorzaak)

Behoefte met mijn vrienden verdoemd te zijn (uit onmacht): vriendschap heeft in deze zin iets onzindelijks, (Duits), een excuus om onder de maat te leven, zwoel, pervers; in mijn vrienden zoek ik de capitulant, vriendschap een excuus.’

45 Voskuil reageerde met deze brief op een op 31 mei gedateerde brief van Frida Vogels waarin zij schrijft: ‘Je zegt dat je mijn verhaal mieters vindt en je concludeert er ten slotte uit dat ik “dus geen medestander ben”. Dat begrijp ik niet. Of je vindt mijn verhaal mieters en dan accepteer je mij, of je verwerpt mij en mijn verhaal. Dat je het mieters vindt maar eruit concludeert dat ik onbetrouwbaar ben, dat begrijp ik niet.’

In een volgende brief, gedateerd 12 juni, reageert Vogels op Voskuils brief van 5 juni 1966 als zij schrijft: ‘Waar ik me aan stootte, was dat je opmerkte dat wat jou bezig houdt is trachten trouw te zijn aan je instincten en impulsen, terwijl je uit mijn verhaal concludeerde dat ik die behoefte niet heb.’

In haar gepubliceerde dagboek neemt Vogels Voskuils oordeel over Kanker op 24 april 1966 over als zij noteert: ‘Han vindt mijn verhaal goed. Hij ziet er een krampachtige, absurde poging tot solidariteit met E. in, op een terrein dat zozeer niet het mijne is dat die poging tegelijk zelfverraad is. Zo is het ook.’ Frida Vogels, Dagboek 1966-1967, p. 76.

46 Met zijn vrouw en schoonmoeder verpoosde Voskuil een week in een vakantiehuisje in Wapenveld. Zie De moeder van Nicolien, p. 21-24. Hans Tuynman en Koosje Koster speelden destijds opvallende rollen in de Provo-beweging in Amsterdam. ‘Kernprovo’ Tuynman zat van 30 maart tot 21 juni 1966 vast, nadat hij in een vlugschrift opgeroepen had tot een demonstratie die door burgemeester Van Hall verboden was. Koosje Koster was op 23 april 1966 opgepakt wegens het uitdelen van krenten op het Spui. Op het politiebureau werd ze door mannelijke politieagenten gefouilleerd die, toen ze niet meewerkte, haar bovenkleding hardhandig verwijderden.

47 De Duitse oorlogsmisdadiger Willy Lages werd op 18 mei 1966 vanuit Koepelgevangenis te Breda naar het ziekenhuis voor het gevangeniswezen in Vught vervoerd, nadat minister Samkalden van Justitie Lages een strafonderbreking van ten hoogste drie maanden verleend had. Wegens de ernst van de medische klachten werd Lages op 9 juni 1966 naar West-Duitsland gebracht, in de verwachting dat hij binnen drie maanden zou overlijden. Lages, die door de Bondsrepubliek juridisch gezien niet meer kon worden uitgeleverd, overleefde een aldaar uitgevoerde darmoperatie met een kleine vijf jaar (Der Spiegel 42/1966, 9 oktober 1966).

48 In Het Vrije Volk van zaterdag 18 juni 1966 verscheen een dubbele-paginagrote advertentie onder de kop ‘Wij zijn beledigd in ons rechtsgevoel’, die was ondertekend door honderden vooraanstaande Nederlanders, onder wie ‘Dr. F. Balk-Smit Duijzendkunst’ en ‘Drs. J.J. Oversteegen, wetenschappelijk hoofdmedewerker’: ‘Wij verlangen van alle politie-functionarissen, burgemeesters, gemeenteraadsleden, officieren van justitie, rechters, kamerleden, de regering, en alle overige gezagsdragers: Doe al het mogelijk om rede en billijkheid in onze rechtsbedeling te herstellen. Die rede en billijkheid zijn nu zoek.’

49 Met een asterisk voegt Voskuil in de brief toe: ‘Om te bewijzen dat dit geen grootspraak is: mijn broer Jan is in volle ernst naar een waarzegster geweest om te weten wat voor baan hij moet nemen. Ze heeft gezegd dat hij moet gaan schrijven – en Loe is uit Portugal teruggekomen met de overtuiging dat alle verhalen over fascisme daar, sterk overdreven zijn, want het volk maakt een gelukkige indruk – Jan Bruggeman gaat binnenkort een auto kopen, zegt Liesbeth – van ’t Reve ligt met delirium in een ziekenhuis.’

50 Voskuil doelt mogelijk op ‘De overtocht’ van Hendrik Marsman: ‘De eenzame zwarte boot / vaart in het holst van den nacht / door een duisternis, woest en groot, / den dood, den dood tegemoet. // ik lig diep in het kreunende ruim, / koud en beangst en alleen / en ik ween om het heldere land, / dat achter den einder verdween / en ik ween om het duistere land, / dat flauw aan den einder verscheen. // die door liefde getroffen is / en door het bloed overmand / die ervoer nog het donkerste niet, / diens leven verging niet voorgoed; / want de uiterste nederlaag / lijdt het hart in den strijd met den dood. // o! de tocht naar het eeuwige land / door een duisternis somber en groot / in de nooit aflatende angst / dat de dood het einde niet is.’

51 Met kater Jonas van echtpaar Voskuil kon Marietje het uiteindelijk prima vinden. De lorrenboer kwam één à twee keer per week naar de Lijnbaansgracht om Marietje een Harderwijker (gerookte bremzoute bokking) te brengen. Omdat hij het zielig vond dat Marietje zo alleen was, verzocht hij Lousje Voskuil eind jaren zestig Marietje voorgoed in huis te nemen.

52 Gepubliceerd in Terloops. Voettochten 1957-1973 (2004), p. 129-145.

53 Vergelijk Vuile handen, p. 105-106.

54 In de notulen van de vergadering van de Volkskundecommissie van zaterdag 22 oktober 1966 schrijft Voskuil in zijn hoedanigheid van secretaris: ‘De Secretaris heeft hierop geantwoord dat een dergelijk gemeenschappelijk onderzoek een politieke bijsmaak heeft, zolang de Zuid-Afrikaanse regering de verschillende culturen in haar land als ongelijkwaardig beschouwt, en op die grond samenwerking afgewezen. (...) De Voorzitter vindt de brief van de Secretaris ontactisch, maar ze is van oordeel dat de bewoordingen waarin het verzoek van de heer Kapp zijn gesteld daartoe dan ook aanleiding hebben gegeven. (...) De heer Bernet Kempers kan zich na deze toelichting met de brief van de Secretaris verenigen, al vraagt hij zich af of het niet wat minder openhartig geformuleerd had kunnen worden. De heer Van der Poel noemt het in deze vorm inderdaad kwetsend. De Voorzitter heeft tegen het aangevoerde argument dat de brief van de heer Kapp een politieke bijsmaak heeft geen bezwaar. De volkskunde is nu eenmaal op een politiek vlak geraakt en kan niet meer op een neutraal vlak gebracht worden. Nu echter prof. Thom voor de wetenschappelijkheid van de heer Kapp instaat, is voor haar de zaak rond. Voor de Secretaris is hij dat niet.’

Op 7 oktober 1966 schreef Blok een briefje aan Voskuil: ‘Beste Han, Er is geduvel op hoog niveau ontstaan over de snauw, die je aan de Zuidafrikaanse Volkskultuuronderzoekers hebt gegeven. Maandag a.s. moet ik op het matje bij het bestuur. Mocht je tijdig thuis zijn, neem dan meteen contact met me op. Dick.’ Vergelijk Vuile handen, p. 87.

55 Het betreft één lange getypte dagboekachtige brief van De Matteis in het Italiaans, begonnen in Praag op 30 september en 1 oktober, voortgezet in Warschau op 2, 4, 6, 8 en 9 oktober en eindigend in Wenen op 9 oktober 1966.

56 Gijs de Leve was in Warschau aanwezig bij een wiskundigencongres, De Matteis echter bij een bilaterale ontmoeting van Poolse en Italiaanse wiskundigen die daar toevallig tezelfdertijd plaatshad. Zie hiervoor, 28 augustus 1966, p. 52.

57 Op 24 oktober 1966 schreef Lousje een brief van achttien kantjes aan Vogels en De Matteis.

58 De leden van de afdeling Letteren van het bestuur van de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen en de leden van het bestuur van de onder de knaw ressorterende Volkskundecommissie.

59 Van de Volkskundecommissie maakten eind jaren zestig deel uit Aus Bernet Kempers, Heinz Cox, Maartje Draak (voorzitter), Piet Meertens, Louis Onvlee, Godaert van der Poel, Winand Roukens, Tom de Smidt, Han Voskuil (secretaris) en Hélène Wagenaar-Nolthenius.

60 Voskuil had Vogels stukken uit het manuscript van Binnen de huid voorgelezen. In een brief van Vogels van 19 september 1966 schrijft ze hem hierover: ‘Ik denk soms aan je boek. Bij nader inzien was in zoverre gemakkelijk dat je daarin in de eerste plaats met anderen te maken had en daar tekortkomingen in je zelf kon laten bestaan die op rekening geschoven konden worden van de situatie. In het boek dat je nu schrijft kan dat niet (...). Als je jezelf laat denken, moeten de gedachten even ontoereikend zijn als de woorden en gebaren. Ze mogen daar geen echte verklaring zijn. Dat gebeurt in de scène onder de Westertoren wel. (Voor zover ik me herinner.)’

61 Het kabinet-Cals was op 14 oktober 1966 gevallen, toen Norbert Schmelzer, voorzitter van de kvp-fractie in de Tweede Kamer, een motie indiende tegen de centrum-linkse regering, waarvan de kvp toen deel uitmaakte. Op 22 november 1966 trad het confessionele tussenkabinet-Zijlstra aan, dat verkiezingen moest voorbereiden, om op 5 april 1967 plaats te maken voor het centrum-rechtse kabinet-De Jong. In de Bondsrepubliek kwam het eind november 1966 tot een machtswisseling door de totstandkoming van een ‘grote coalitie’ van sociaal-democraten en christen-democraten. Op 13 en 14 juni 1966 was het in Amsterdam tot ernstige ongeregeldheden gekomen, waarbij een man aan een hartaanval overleed. Als gevolg van dit Bouwvakkersoproer moesten de hoofdcommissaris van politie Hendrik Jan van der Molen en burgemeester Van Hall het veld ruimen.

62 Zie 9 september 1966, p. 54.

196863

donderdag 8 februari. Binnen de huid voltooid.64

Bezoek van Henny en Elizabeth. Henny zit met Renate Rubinstein en Brandt Corstius in de jury voor de prozaprijs van Amsterdam.65 Ik heb geprobeerd hem uit te leggen waarom ik geen prijs zou aannemen en niet in een jury wil zitten: ‘Wanneer je daaraan meedoet, doe je mee aan de rotidee dat er goede en slechte schrijvers zijn, terwijl er alleen aardige mensen en rotzakken zijn,’ zei ik ongeveer. Hij vond het allemaal erg overdreven. Als je zo praat, dan komt dat geld weer bij de gemeente en het kan beter bij iemand anders. Bovendien vond hij het lullig om reclame te maken (zoals Hermans) met het weigeren van prijzen. Je mag wel weigeren, maar dan moet je het niet uitdragen. Elizabeth vroeg of mijn nieuwe boek ernstig was. Ze hoopte maar van niet. Kortom veel gelul.

==

Mijn kapper heeft een aquarium. Hij heeft veel gevist en kent alle slootjes rond Amsterdam. Met een schepnet natuurlijk. We praten daarover en over vissen. ‘De wijven zijn wat forser,’ zegt hij als we het over een bepaald soort goudvissen hebben.

==

Het was Henny opgevallen dat Fritzi zo vrijgevig is met haar invallen. Ze houdt ze niet voor zich om ze daarna op te schrijven, maar flapt ze er meteen uit. Hij vindt dat wel een kwaliteit, maar ook onverstandig.

==

Ik zei dat ik bovendien uit wat Meertens me verteld heeft, gezien heb wat een rotzooi die jury’s zijn.66 Hij zag daar meteen een verhaal in. ‘Waarom niet?’ vroeg hij toen ik daar afwijzend op reageerde.

‘Omdat je niet over een luis schrijft, als die je niet interesseert.’

‘O, ik wel. Ik vind dat juist wel fijn, een beetje in de mesthoop roeren.’

==

Ton vroeg of ik wel eens in de uitverkoop koop. Nee. Waarom niet? Ik aarzelde, waarna ik zei dat ik de pest aan dringen heb. Jaap moest daarom lachen. ‘Ik had verwacht dat er wel weer iets principieels zou komen,’ zei hij, ‘maar nee, het is alleen het dringen.’

==

Jaap droomde dat L. en ik het Bureau te eten hadden gevraagd. Ze zaten met lange gezichten op kale banken langs de muur. Niemand zei iets. Hij zag L. in de keuken vermoeid in een grote pan roeren en mij hoorde hij hardop zeggen: ‘Dat rottige bezoek!’

==

Ton wil dat ik hem uitleg waarom Johnson een proleet is. Dat is niet uit te leggen.

==

Ik bezoek nog steeds huizen met Blok.67 Een makelaar vraagt of we ook een fietsenstalling nodig hebben. ‘Nee, nee,’ zegt hij met veel aplomb. ‘We zijn allemaal gemotoriseerd!’ Ik tel dat na. Op de 35 zijn er krap acht auto’s, de twee van de conciërge inbegrepen.

==

Twee weken geleden kwamen er twee oude dames aan de deur. Of ze me spreken konden. Ik zei dat ik aan het werk was.

‘Is het hier dan een werkplaats?’ vroeg de oudste, nieuwsgierig langs me naar binnen loerend.

‘Nee, maar ik ben toch aan het werk.’

Of ik dan de Wachttoren wilde kopen.

Ook niet.

‘Zijn je vader of je moeder dan misschien thuis?’

Veertig jaar! Eenenveertig! Blijkbaar heb ik het toch niet goed aangepakt.

==

zaterdag 10 februari. Bij het schrijven van Bij nader inzien had ik wraakgevoelens. Bij het schrijven van Binnen de huid niet. Wel agressie. Die agressie richtte zich niet tegen Jaap en Suus, maar tegen de dubbele moraal in het algemeen. Ik heb het gevoel dat er tussen de meerderheid van de mensen een geheime afspraak bestaat waarin ik niet ben opgenomen, omdat zo’n afspraak een hogere waarheid veronderstelt die ik niet zie. Ik gooi dus mijn boek daartussen, als een bom, in de hoop dat de boel uit elkaar spat. Daarbij heb ik wel de behoefte aan geborgenheid. Ik gooi die bom vanuit mijn huis in de Jordaan, waarin ik ben ondergedoken, omdat niemand mij daar zoekt. Met de behoefte aan geborgenheid onder vrienden heb ik in Bij nader inzien wel afgerekend. Alleen bij Bert Weijde ken ik daar nog iets van, maar zonder me met hem te associëren, meer omdat hij net zo woont als ik, onvindbaar. Vanochtend, gezeten op het hekje op de hoek van de Rozengracht, terwijl L. bij de slager was, vroeg ik me af of ik met dit boek ook een kunstmatig isolement zoek. Ik zou er niets voor voelen om met zo’n boek beroemd te worden. Dat zou onveiligheid scheppen, als in mijn werk. In zo’n situatie vallen de autoriteiten weg. Voor je het weet ben je zelf een autoriteit. Je tutoyeert iedereen en voelt je verloren en naakt in de wereld staan. Nogmaals: ik voel me eigenlijk alleen gelukkig op zaterdagochtend in de Jordaan waar niemand me kent, ondergedoken op de Rozengracht, terwijl L. boodschappen doet. Er zit een gebleven behoefte aan bescherming in, die alleen nog in een grote stad bevredigd kan worden. Samen oud worden in het hart van de stad.

==

Terwijl ik Binnen de huid schreef, werd ik soms overvallen door de angst dat het moest worden uitgegeven. Een paar maanden geleden nog heb ik daar twee weken lang vrijwel niet van geslapen. Ik dacht: ik laat het eerst aan Jan lezen, omdat dat de enige is die enigszins verwant is. – Nu het af is, heb ik die behoefte niet meer. Zoals bij Bij nader inzien. Bovendien gedraagt Jan zich op het ogenblik weer verdomd lullig.68 Wat zou hij erover kunnen zeggen? Ik zou me er in ieder geval geen laars van aantrekken. Het is, ook dit, die verdomde behoefte aan bescherming, het delen van verantwoordelijkheden. Als het erop aankomt, heb je daar geen bliksem aan.

==

Overigens moet ik er niet aan denken dat ik dit had moeten schrijven met een vrouw die er vreemd tegenover stond. Dat lijkt me een reden om er een eind aan te maken. In je eigen huis moet je je toch nog wel veilig voelen.

==

Een poos geleden probeerde ik Ton en Jaap uit te leggen waarom ik niet in een nieuwe wijk zou willen wonen: al die gelukkige, jonge gezinnen, de eenvormigheid, maar vooral (daardoor) het gevoel dat er een complot is waar je niet in zit, terwijl ze je er wel in willen betrekken. Hier, in de Jordaan, wil niemand dat, al zijn de mensen waarschijnlijk niet anders. Maar wíj zijn anders – voor hén. Jaap begreep daaruit dat ik me superieur wil voelen. God mag het weten, maar mijn verstand staat bij zo’n uitleg stil. Als ik iets voel, is het schuld, omdat ik (ten onrechte) meer verdien.

==

Net zo gelukkig voel ik me in de vacantie. Vandaar dat niemand mag weten waar we zijn en we voortdurend mobiel blijven, lopend van het ene dorp naar het andere, in een streek die leeg is van vergeten-zijn.

==

Henny en Elizabeth vinden het dan ook even idioot om een prijs te weigeren als om in een krot in de Jordaan te wonen. Ze laten niet na daar opmerkingen over te maken. Net als mijn vader. Ik begin te geloven dat ze het niet kunnen begrijpen, omdat hun lekker opgebouwde wereld dan in elkaar zou donderen. Daar passen ze voor.

==

Over de vacantie heb ik dit keer door al die rotzooi met Binnen de huid geen woord geschreven. Het was een van de beste die we gehad hebben. Het verblijf in Aumont, het kasteel in Huparlac, de afdaling naar Entraygues, de woeste bergen achter Nasbinals.

==

In het voorjaar van 1967 had ik opnieuw een ruzie met Frida.69 We hadden het over haar boek. Ik zei ongeveer wat ook in mijn brief stond. Ze accepteerde dat niet. Toen ze mijn woorden weergaf, herkende ik ze niet. – ‘Maar je hebt ze wél gezegd!’ – Daarmee houdt voor mij alles op. Van een vriend accepteer je alles en als hij zijn woorden niet herkent, wil je weten hoe het dan precies zit. Als je dat niet opbrengt, is het geen vriend meer. Ze kan barsten.70

Daarna heeft ze maandenlang met L. gecorrespondeerd over Vietnam. Ze draaide zich daar op zo’n laffe manier uit onder de noodzaak een standpunt in te nemen, dat L. het ook niet meer ziet. De reden is dat Ennio een scherp standpunt heeft: voor de blanken en tegen het communisme, en dat hij meer voelt voor de racistische uitspraken van een vriend van hem dan voor de verontwaardiging van L. Frida brengt het niet op om zich daartegen te verzetten. Ze verraadt liever.

==

De betekenis van The Victim is voor mij dat de hoofdpersoon omsloten is door een eindeloze stad, waarin hij alleen maar oppervlakkige contacten heeft. Ik mis dat in Herzog.71

==

Schrijven op zichzelf schept ook een isolement, het bekende cliché dat de schrijver zijn eigen wereld maakt. Terugkijkend naar de jaren dat je aan één boek bezig was, lijkt het alsof ze zich sluiten als een schelp. Een dergelijke bewuste beperking maakt ook het leven van Joyce zo aantrekkelijk, en überhaupt elk leven dat door één bezetenheid omgrensd wordt.

==

Van de Liedebrug over Spaarnwoude naar Halfweg. Grauw, kil. Vet, zwart land, dat naar de einder toe mistig wordt.

==

zondag 11 februari. De onzekerheid komt terug als L. zich afvraagt hoe Jaap en Suus dit moeten verwerken. Ze veronderstelt dat Jaap een maagzweer zal krijgen en Suus zelfmoord zal plegen. Suus heeft daarmee wel eens gedreigd, omdat haar vader dat in het kamp misschien ook gedaan heeft. Hun enige tegenargument zal zijn dat ik misbruik van vertrouwen heb gemaakt.

Zulke overwegingen, die ik zelf ook bij tijd en wijle heb, komen hard aan. Niet omdat ik onzeker van mijn zaak ben. Ik schrijf zo uit woede over de leugens waarmee men leeft en uit de behoefte daaraan niet mee te doen. Bovendien denk ik dat alles beter zou zijn als iedereen zo dacht en schreef. Maar ik weet ook dat Jaap en Suus daartoe niet in staat zijn en alleen maar de angst kennen hun gezicht te verliezen. De wat merkwaardige consequentie is dat zij wel hard kunnen zijn tegen anderen, maar niet tegen zichzelf en dat het bij mij omgekeerd ligt. Het verwijt dat ik misbruik maak van vertrouwen is wat anders. Voor zover ik me dat zou aantrekken is dat omdat ikzelf ook de behoefte heb me te verschuilen in de sociale leugen. Het leven wordt alleen zinloos als je daaraan toegeeft. Blijft dus het medelijden. Ik kan dat niet peilen. De angst kan me om het hart slaan als ik daaraan denk. Toen ik in de gang van het Bureau tegen De l’Orme stond te praten, had ik het gevoel dat ik door de muren heen kon zweven, zo licht werd het me. Dat is iets anders dan de benauwende angst tijdens het schrijven. Het helpt weinig of ik dan tegen mezelf zeg dat ze het verdienen. Ze verdienen het dubbel en dwars. Ze zouden alleen de kracht en het karakter moeten hebben om partij te bieden. Ik ben nu in de situatie van de bokser die in een straatgevecht bang is voor zijn kracht. Het klinkt wat bloemrijk, maar het geeft wel het gevoel weer. Alsof ik met een bom op zak loop. Merkwaardig is dat deze angst of bezorgdheid overgaat als ik in het boek lees. Ik zie dan weer waar het over gaat. L. raakt van deze onzekerheden zo buiten zichzelf, ook weer omdat ze zichzelf verwijt er de oorzaak van te zijn, dat ze vanochtend met kopjes ging smijten, het tafelkleed wilde verscheuren, en in een idiote pantomimehouding, met een vertrokken gezicht, midden in de kamer bleef staan. Dat verandert mijn onzekerheid natuurlijk niet. Voorlopig zie ik er in ieder geval geen oplossing voor.

En dan te bedenken dat Jaap rustig aan iedereen vertelt dat Bij nader inzien geschreven is omdat we in een ménage à quatre hebben geleefd, wat zij wel, maar wij niet hebben verwerkt. Een feit is dat niemand zo schrijft (in ieder geval niet uitgeeft) en dat Ter Braak en Du Perron er grote problemen over hadden toen in Het land van herkomst een woord stond over de verhouding van Ter Braak met dat Duitse meisje.72 Ik vond dat belachelijk. Dat is het ook. Maar de ervaring leert wel dat er eigenlijk niet geschreven wordt en dat je in zo’n geval beter de hele litteratuur in de vuilnisbak kunt kieperen.

==

Het zou natuurlijk eenvoudiger zijn als Jaap een dergelijke opmerking op papier maakte (maar hij kijkt wel uit), of als Suus niet meer leefde. Maar dat is een weinig bevredigende vereenvoudiging. L. vroeg zich af of de mensen in het boek niet veranderd kunnen worden. Door het complexe karakter van het probleem is dat niet mogelijk. Het was niet zomaar een avontuur, maar een avontuur met een lange voorgeschiedenis, opgebouwd uit een reeks van kleine gebeurtenissen, die onmogelijk zijn om te liegen zodat de mensen onherkenbaar worden. Essentieel is bovendien dat het er nu juist om gaat openlijk de verantwoordelijkheid te nemen voor wat je gedaan hebt. Dat sluit iedere verandering uit. Het is evengoed een aanval op klootzakken als Mulisch, die maar hun gang gaan, zich altijd verschuilen achter hun gefingeerde figuren. Het is mijn oude ideaal: je samen met je vijanden en vrienden buigen over elkaars eigenaardigheden, om vervolgens weer vriend of vijand te worden op grond van de exacte constatering dat je eigenaardigheden elkaar uitsluiten of met elkaar harmoniëren. Een paradijs op aarde. Het conflict met Frida heeft me eraan herinnerd dat het zelfs met vrienden niet bestaat.

==

Meertens verzet zich tegen het voorstel om het Bureau het P.J. Meertens-Instituut te noemen. ‘Niet zolang ik leef,’ zegt hij. ‘Stel je voor. Ik kan wel een kinderverkrachter worden en dan zitten jullie met die naam.’ Een merkwaardige zorg (en bovendien: wat dan nog), maar het was geen grap. Hij zei het met veel emotie. Een angst die mij niet duidelijk is.

==

Opmerkelijk is dat deze onzekerheid over het al of niet uitgeven van Binnen de huid samengaat met angst om mijn huis te verlaten. Het probleem is zo ijl, dat ik bang ben mezelf te verliezen wanneer we, zoals ik gisterenavond even van plan was, naar de film of de jazz zouden gaan, waar ik me juist tijdens het schrijven van dit boek veilig en beschermd voelde. De stad is geen hol meer. Ik moet ervoor waken dat mijn huis dat tenminste nog blijft. Zitten en nergens aan denken (want er valt niets te denken), tot er een besluit genomen is. In dergelijke omstandigheden vlucht ik in ideeën. Vannacht een reeks (symbolische) verhalen bedacht, waarin het probleem indirect het onderwerp was. Een poging eruit te komen, vergelijkbaar met dromen. Terwijl mijn eerste gedachte was dat ik niets meer zou kunnen schrijven als ik dit niet durf uit te geven, had ik daarna de indruk dat ik niet meer met schrijven zou kunnen ophouden, maar dan op een heel andere manier, draaiend om de kern, zoals ik dat bijvoorbeeld Joyce verwijt.

==

maandag 12 februari. L. leest Binnen de huid voor de tweede maal.73 Ze is er gelukkig mee. ‘Wat zal ik weer van De Vaal op mijn kop krijgen,’74 zegt ze lachend.

==

Slapeloos bedenk ik dat mijn hele leven zal veranderen als ik dit niet uitgeef. Er zal niets meer zijn om in te geloven. Het wordt een vriendelijk parasiteren aan de trog van de welvaart. En dat om Jaap en Suus te sparen, of uit een tekort aan geloof in de noodzaak hard te zijn. Zoiets is voldoende om me weer van besluit te doen veranderen. Ik balanceer van het ene been op het andere.

==

dinsdag 13 februari. En vervolgens wantrouw ik mijn altruïsme als ik mij afvraag of ik dit boek wel zou publiceren als ik niet het risico liep dat ik hen of een van hun vrienden nog ooit zou ontmoeten. Zou ik dan ook zo meelevend zijn? Ik betwijfel dat. Het is waarschijnlijker dat ik bang ben te hard te zijn, omdat ik bang ben voor hardheid en het verwijt daarvan.

==

donderdag 15 februari. Een doorslag naar Loe gebracht. Bij zijn moeder een borrel gedronken.75 Loe nam een glas sinaasappellimonade met een scheut jenever erin. We liepen in het donker langs de boulevard naar Splendid: witte golfstrepen, de verlichte pier ver in zee, de banden van de vuurtoren, als lange stofkolommen. Het was koud. Ik had mijn gebreide petje op. Bij Splendid76 de poenerige dikke-tapijten-sfeer die intimiteit moet suggereren zonder daarin te slagen. Terug over het Frankenslag. Bij het binnenkomen floot Loe even en zijn moeder riep: ‘Oehoe.’ Hij heeft een tafeltje met ingelegde steentjes gekregen, waar hij trots op is. Bovendien drie nieuwe schilderijen van Hans Zandvoort, kamerhoog, alle drie met een voorstelling van een ijzeren balk en een kluwen wol, volgens Loe tegenstrijdige polen in zijn leven. Verder de djatihouten koppen, de moderne gashaard en een ficus. Loe heeft een conflict met uitgeverij Oosthoek. Hij heeft op 20 december een encyclopedie gekocht voor de volle prijs om enkele weken later te ontdekken dat ze op 5 januari ƒ 40 in prijs was verlaagd. Hij heeft zich daarover schriftelijk beklaagd en een brief teruggekregen met het verweer dat het met het kopen van een nieuwe auto ook zo gaat. Daarop heeft hij een nieuwe, puntsgewijze brief geschreven met als slot het sterke argument dat hij als leraar heeft te beslissen over de aankoop van de encyclopedie voor de schoolbibliotheek en dat hij zich nu wel eens zal bedenken. Als antwoord heeft hij een boekenbon van ƒ 25 gekregen. Ik zei dat ik zijn argument niet zo fatsoenlijk vind en die ƒ 25 vernederend. Dat laatste voelde hij wel. Hij denkt er nu over te schrijven dat hij ze accepteert, maar dat hij er boeken voor de schoolbibliotheek voor zal kopen. Dat moest ik hem weer afraden. Enzovoort. Deprimerend. Ik kan niet zeggen dat het de waarde van het morele oordeel dat hij straks over mijn boek zal geven verhoogt. Of het aan mij ligt, weet ik niet, maar ik zie alleen nog dwergen om me heen. Dat ontneemt me de lust te bewegen.

==