Gilles van der Loo

Café Dorian

==

==

==

Uitgeverij Van Oorschot

Amsterdam

© Copyright 2023 GILLES VAN DER LOO, AMSTERDAM

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaargemaakt, op welke wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Verzorging e-book Perfect Service

==

ISBN 978 90 282 3040 8

==

www.vanoorschot.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2023

Voor Guillaume

‘Op station Schiphol liet ik twee treinen zonder mij naar Amsterdam Centraal vertrekken. Ik zat op een bankje en wachtte op mezelf, tot ik iemand zou worden die opstond en terug naar huis zou gaan.’

==

Maartje Wortel, Er moet iets gebeuren

Een

==

##

Het is ochtend in de stad die ik je geef. Je trekt de voordeur dicht en kijkt naar de plaat met de verlichte bellen, het bordje met de naam die ik je gaf omdat ik over je wil schrijven. Je steekt je handen in je zakken, recht je rug, ademt diep in en verlaat het portiek – ik wil dat je gelukkig bent, tevreden op zijn minst.

In je broekzak vind je een stalen aansteker, in de borstzak van je overhemd een onaangebroken pakje Gauloises. De herfst is in de lucht gekropen, een kilte die toeneemt met elke stap richting de rivier. Ook met gesloten ogen zou je naar je café toe kunnen lopen; je benen brengen je erheen als je ze niets anders opdraagt. Je wikkelt het cellofaan van het pakje, breekt het open en ruikt aan de opeengepakte filters: stro, teer en het zout dat we van tranen kennen.

Terwijl je loopt ontstaan er bergen in het oosten, de toppen wit, flanken gehuld in wat nu nog een donker achter de nevel is, maar zo gauw de zon de kammen overstijgt zal uitbarsten in alle tinten groen.

Bosgrond, zoetwater, stookolie en houtvuur – de geuren van een stad die onder mijn handen groeit en er meteen ook altijd is geweest. Dit is wat ik voor je schrijf, hopend dat het optelt tot een thuis: een stad met een café om naartoe te lopen op een vroege ochtend in oktober. Ik weet niet hoelang ik blijven kan, hoelang het duurt voor je verhaal ontrold is en ik je weer los moet laten.

‘Morgen,’ zegt een man met een honkbalpetje op terwijl hij je passeert, een flard nevel achter zich aan slepend. Hij heeft een bekende stem, die wat gedempt wordt door zijn dikke sjaal. Met een knikje groet je terug, je stoppels kriebelen tegen je keel, de grijze lijken erger te prikken dan de donkere. Natuurlijk word jij ook ouder, maar misschien gebeurt dat langzamer op deze plek.

Wie zich nu op straat laat zien is onderweg om anderen te bedienen: het openbaar vervoer, de rederijen, in koffiezaakjes, theehuizen, garages en hotels. Op de stoep voor Rudy’s bakkerij koelt het brood in rekken af. Je fluit ter hoogte van de poort en hij kijkt op van zijn werkbank, de voorkant van zijn zwarte hemd grijs van het meel.

Verder loop je, afgeleid door de patronen in de stoep: draken, slangen, schepen, bergen. Ondertussen geef ik je laaggelegen wijken met overheidsgebouwen van gestapeld zandsteen, de trappen die dit deel van de stad verbinden met de hoge wijk, waar kleine huizen dicht opeen aan kronkelende straatjes staan, opgetrokken in stenen van gebakken klei. Natuurlijk is er een rivier om water van de bergen naar de zee te brengen, een brede stroom die het oude centrum van de villawijken scheidt, waar tuinomringde huizen rentenieren onder zwarte pannen; terwijl je afdaalt komen die daken aan de overzijde in het zicht.

Op het marktplein naast het busstation zetten mannen met knoestige handen kramen overeind, knuisten die je altijd aan de stompjes van patatduiven doen denken, en daarmee aan Amsterdam. De mannen rollen zeil uit voor de overkappingen en zekeren dat met ankers in de straat. In de cabine van zijn busje drinkt een zanderige man koffie uit een thermosfles met een bloemenprint. Hij kijkt op als je voorbijloopt, knikt je toe.

Bij de kiosk naast de ingang van het station schikt een vrouw de tijdschriften. Celeste, denk ik. Het schijnsel van de lichtbak boven de kiosk maakt haar iets grijzer dan ze is; ze bukt om het bindtouw van een stapel kranten los te snijden en ik bedenk haar kleine slaapkamer, een stalen bed, een deurloze garderobe, de kamperfoelieboter die ze op haar handen smeert voordat ze naar haar werk loopt in een vroegte die nog dief is van de nacht. Een leven ontstaat onder mijn vingers: haar tijd aan het conservatorium, het opraken van de erfenis van haar pa – met het laatste geld nam ze dit kioskje over, haar droom van zingen dreef weg op de rivier.

‘Hollander,’ zegt Celeste zonder om te kijken. Ze begint je vaste bestelling bijeen te zoeken, steekt de kranten onder haar arm en wikkelt het losgesneden koord om haar vingers, die opgezwollen lijken. ‘Blijf even staan, ik heb een rekening voor je.’

Hoewel er niemand door naar buiten komt, schuiven de glazen deuren van het station open en weer dicht. Een geest, denk je, en ziet dan pas de straathond die gestopt is om naast de ingang aan een prullenbak te snuffelen. Je klikt met je tong, maar het beest kijkt niet op. Boven de kraam laat ik de zwarte hemel naar een diepblauw verschieten.

‘Hier,’ zegt Celeste, en port je met de kranten voor ze de stapel aan je geeft. De laatste factuur legt ze erbovenop, samen met een koek. ‘Maak je het over of kom je cash betalen?’

‘Dat moet ik nog even zien.’

Je stem is log van het zwijgen, korrelig zoals hij was toen je nog rookte. Hoewel je de tabak nooit erg hebt gemist is dat onlangs veranderd – je kunt het niet verklaren, kocht zelfs het pakje dat je bij je draagt.

Celeste knikt en vouwt haar vingers om een dampende mok. Sterke handen, een glimlach met het juiste beetje droef erin, een glans in haar ogen die ‘Ik snap je’ zegt. Met de kranten klop je op haar toonbank, en terwijl je verder loopt probeer je te bedenken of je haar vorige factuur al hebt betaald.

Misschien denk je, via een vrouw met wie je iets goed te maken hebt, een kort moment aan mij.

Op de treden naar de lage kade hoor je getrippel achter je. Het blijkt de zwerfhond van daarnet, of eentje die er erg op lijkt. Als je stilhoudt nadert hij tot binnen handbereik en gaat zitten, turend naar wat er over is van de amandelkoek. Had je een hond, toen je een kleine jongen was? Heb je me dat ooit verteld? Warme vacht tegen je wang, de zware geur van een ras dat graag zwemt, veel graaft. Deze hond kantelt zijn kop en spant het spiertje aan dat wolven niet hebben, trekt zijn wenkbrauwen vragend op.

‘Oké,’ zeg je. Je breekt een stuk van de koek, maar aanpakken wil hij niet. Hij weigert er zelfs naar te kijken.

Een baggerschip vaart voorbij – het dreunen van de zware motor voelbaar in de stenen onder je. De terrassen aan de kade zijn verlaten, beveiligd met kettingen en zeildoek dut het meubilair. Over een paar uur komen obers en serveersters met nog vochtig haar dat allemaal klaarzetten, de vitrines vullen met croissants en taart. Dit is het vak waarvan je hield, waarvan je houdt – elk café een huiskamer voor de stad, de wijk, de straat, een openstaande deur.

Je neemt een laatste hap koek, drukt de spijs tegen je verhemelte, klopt de kruimels van je handen en versnelt je pas. Ik trek naden tussen de planken van de pier, steigers rond het oude gebouw van de havenmeester dat op palen aan het einde staat. Ze zeggen dat er een restaurant in komt, met een terras boven het water.

Je verlaat de kade, steekt de doorgaande weg over en loopt een steeg in – aan het eind daarvan schrijf ik een plein bestraat met rode tegels. Tachtig in het vierkant, omgeven door linden die hun schaduw over bankjes strooien. Rond de stammen zet ik krullig smeedwerk; de oudste bomen zijn hun ijzers lang ontgroeid, hebben ze uiteen gedrukt of in hun bast opgenomen.

Onder het plaveisel tasten wortels die elkaar in het donker zoeken, en zo is al dat rood omhooggekomen, kantelden de tegels alsof er golven onder rollen. Soms denk je dat er op een dag iets los zal schieten waardoor die kabbeling weer aanzwelt, een golf wordt die groeit tot hij boven de linden uitkomt en jouw café met alle huizen van het blok wegvaagt.

Op de terrasvlonder voor Café Dorian, tegen een stapel stoelen, leunt Bern. Hij rommelt aan de camera die om zijn schouder hangt – in zijn grote handen en tegen zijn massieve lijf lijkt het toestel eerder een doosje lucifers. Als hij je ziet schuift hij de camera opzij en propt de handen in de zakken van zijn ribfluwelen broek.

‘Jouw soort is punctueel,’ zegt hij met zijn zachte stem, ‘en dat is ontzettend fijn. Ik waardeer dat, Hollander. Ik waardeer dat enorm. Toen mama overleden was –’

Je draait het bovenste slot open, daarna het onderste, zet de deur vast met het haakje en gooit de mat naar buiten. De hoge ruimte ga je binnen langs een tochtgordijn; Bern volgt, voortdurend pratend, en hoewel je vaak zou willen vragen of hij héél even stil kan zijn, weet je ook dat hij daarna niets meer zou durven zeggen.

Links van de ingang staat de bar, een oud meubel van gegoten aluminium dat zo sterk gekrast is dat het van kunstijs lijkt. Tien tafels zijn verdeeld over een sleetse mozaïekvloer met een draak erin. Twee vierkante pilaren breken de ruimte, met haakjes rondom voor jassen, petten, sjaals. Langs de achterwand staat een leestafel met plek voor twaalf man, ramen zijn er alleen aan de pleinkant: drie brede vensters van enkel glas, dat de beste tafels op de koudste dagen van het jaar onbruikbaar maakt. Niemand weet waar de naam van je café vandaan komt, maar de grap die vaak gemaakt wordt is dat er ergens in de stad een even oude kroeg moet zijn die Gray heet, waar alles glimt en naar behoren werkt.

Bern was je eerste klant, de eerste die in jouw Dorian over de drempel stapte en een koffie bestelde bij de immigrant. Nadat je bijna een maand uit het raam gestaard had en het glaswerk keer op keer had opgewreven, trok hij alle drie de kranten uit het rek en zette zich ermee aan een tafel bij het raam. Zijn leesvoer spreidde hij uit over het formica, de fotocamera waakte bij zijn elleboog. Die eerste tijd praatte hij nauwelijks.

De camera die hij meedraagt was ooit van zijn vader, een grote naam in deze stad. Het merendeel van zijn werk schoot senior in zwart-wit, maar het licht van hier, van deze wijk bij de rivier, ving hij zo scherp dat wie terugdenkt aan zijn beelden er altijd kleur in ziet. Zelfs in zijn diepste zwart zat warmte – het meest hield hij van de lage zon die de gebouwen streelt, omhelst. Dit is het licht waar de stad om bekendstaat, het licht dat ik je geef.

Hij overleed te jong. Tijdens een ochtendwandeling, onderaan de trappen naar de hoge stad, greep een klauw in zijn borst en kneep in zijn hart totdat het stopte. In zijn val beschermde hij zijn camera en eenmaal neergekomen draaide hij zich op zijn rug, zijn achterhoofd tegen een kille trede. Hij zag een wolk waaraan de roze zon al likte – mikte, schoot. Ik ben de architect van dit verdriet. Wie ideeën laat leven, moet ook een dood kunnen beschrijven; wat leefde teruggeven aan het niets dat met het verschrikkelijkste geduld ter wereld wacht.

Zijn laatste woorden waren voor zijn zoon bedoeld, maar werden niet verstaan door de toegesnelde man uit het plantsoentje waar de schakers altijd zitten. Berns pa gromde door opeengeklemde tanden en de schaker knikte alsof hij hem begreep voordat hij plaats moest maken voor een ambulancebroeder die een kansloze reanimatie startte.

Een rolletje van vierentwintig, twaalf beelden al gebruikt – Bern was zeventien jaar oud toen zijn moeder hem het toestel gaf. Een collega van zijn vader vertelde hem over ISO-waarden en oude film en Bern besefte dat hij dit allemaal al wist, dat alle dingen die zijn pa hem ooit liet zien een plekje in zijn hoofd gevonden hadden, waar ze wachtten totdat hij ze zou vinden. Sinds zijn vaders dood schoot Bern twee beelden met de camera.

‘Zeg, beste vriend Hollander,’ vraagt hij vanaf zijn tafel bij het raam. Met zijn duim wijst hij over zijn schouder. ‘Wat doet die hond hierbuiten? Voor een café zijn katten meer geschikt.’

‘Een zwerver,’ zeg je. ‘Die is me vanaf het station gevolgd.’

Bern kijkt naar je om, voor zover het gaat; wipt op en draait zijn stoel, laat zijn gewicht weer neerkomen. ‘Misschien is hij eenzaam. Denk je dat hij eenzaam zou kunnen zijn? Er zijn verhalen over honden die jarenlang waken bij het graf van hun baas, die steeds maar blijven terugkomen op de plek van een ongeluk.’

‘Misschien,’ zeg je, en loopt naar de opslag. Met piepende scharnieren klappen de deurtjes achter je dicht, maar het multiplex verhult de voetstappen van een tweede binnenkomer niet.

‘Bernie,’ zegt een vrouw. ‘Hoe was je nacht, schat?’

‘Ik was weer heel vroeg wakker. Soms denk ik dat ik haar hoor als het op zijn donkerst is – dat ze loopt te neuriën door het huis zoals ze vroeger altijd deed.’

‘Arme jongen.’

‘De vloer kraakt dan precies hetzelfde. Alsof ze echt voorbij mijn kamer loopt. En dat klinkt misschien eng, maar dat is het niet. Ik vind het geruststellend dat ze er soort van is, ook al geloof ik daar niet in.’

Als je met een emmer water binnenkomt legt Astrud haar hand op Berns schouder, en het is alsof je kijkt naar een foto uit een tijd die ooit de jouwe was. Je moet net iets langer, dieper denken en dan zul je weten wie en waar je was, dan zal dit déjà vu een herinnering blijken.

‘Denk je veel aan je moeder?’ zegt ze.

De schouder met de hand erop stijgt en daalt. ‘Ach.’

‘Astrud,’ zeg je. ‘Koffie met melk, vandaag?’

De begrafenis van Berns moeder was de eerste die je hier hebt bijgewoond. Zijn uitnodiging verraste je omdat je haar nooit had ontmoet, omdat je Bern net had leren kennen, omdat je niet dacht dat hij je zag staan. Bij de condoleance kreeg je een klamme hand, aangevuld met een oprecht bedankje. De schoenen die je voor de gelegenheid gekocht had bleken te krap, maar je bleef voor de receptie en werd aangesproken door mensen uit de buurt; toen het volgende gezelschap zich meldde in de aula nam je iedereen mee naar de Dorian. Hoewel je het daarna niet veel drukker kreeg, groette men je nu op straat, werd je betrokken bij gesprekken in winkels.

Buiten is er van de hond geen spoor meer. Je zet de emmer naast de ingang en terwijl je stoelen over het terras verdeelt, parasols opent en tafels afneemt, denk je aan het appartement boven het café, dat al maanden leegstaat. Het werd verkocht, maar de koper lijkt geen haast te hebben met verbouwen of verhuizen. Van de man die er als laatste woonde weet je dat hij ’s ochtends vroeg de deur uit ging en in het donker thuiskwam. Zijn grijze haar leek op zijn kop gedrukt als bij een Playmobilfiguur. Soms dronk hij een soda bij je, was dan uren in de weer met het opgooien van muntjes en krassen van getallen in een zwart boekje.

Astrud is bij Bern gaan zitten. Veel ruimte heeft ze aan zijn tafel niet, haar ellebogen passen net tussen zijn kranten en de rand, maar ze staart tevreden in het niets, blaast over haar melkkoffie. Als er ooit toeristen kwamen op het plein, als er nu eentje voorbijliep, dan zou die denken dat hier bij het raam een oude moeder en haar volwassen zoon zitten. Een zoon die thuis woont, zoveel is duidelijk bij het kleinste gebaar van Bern Cochín. Hij oogt schelploos, onverpakt – als hij een slok van zijn koffie wil nemen tuit hij zijn lippen, brengt zijn grote hoofd naar het kopje in plaats van andersom. Je denkt vaak dat hij op school gepest moet zijn en hebt daarin gelijk.

==

Alle dingen stonden waar ze hoorden in het appartement waar Bern geboren was en waar hij nog steeds woonde. Op de ochtend na mama’s dood ruimde hij de stretcher weg waarop hij al die nachten had geslapen, het blauw-witte ding met de krakende veren dat hem verschrikkelijke rugpijn had bezorgd. Hij vouwde hem op en schoof mama’s nachtkastje terug naar waar het voor haar ziekbed had gestaan. De stretcher bracht hij naar zolder, zette hij achter houten tralies bij meubels die uit de huizen kwamen waar zijn pa en ma ooit waren opgegroeid: donkere tafels, stoelen met elegante poten, kachels en een ottomane met goudstiksel.

Aan zijn vaders kant slapen wilde hij nooit – een volwassen man deelt het bed niet met zijn moeder. Maar nu mama er niet meer was, haar lege lijf in die berkenhouten kist neergelaten in de aarde en toegedekt met al dat losse zand, vroeg hij zich zo nu en dan nog af waarom hij niet bij haar was gekropen – waarom hij kruikjes voor haar had gemaakt, een elektrische deken had gekocht, maar niet naast haar had willen liggen. Naast de vrouw die hem in haar lichaam had gedragen, met haar eigen melk had gevoed. Van het ene op het andere moment was mama dood, en wat hij daarna huilend vastgehouden had was koel en hol – een foto van een dierbare, een aandenken misschien, maar onherroepelijk niet haarzelf.

Ze kwamen de huls van mama halen en tilden die met het walgelijkste fatsoen uit het bed waar ze een half leven in geslapen had, uit lakens die nooit vreemde handen hadden gekend. Nu lagen de tengels van die mannen op het lichaam van zijn moeder. Bern merkte dat hij er niet naar kon kijken: het zwijgen, knikken, al die loze ernst. Hij zat in pa’s doka die zijn eigen doka was geworden en wachtte bij het schijnsel van de rode lamp, in de thuisgeur van ontwikkelaar en fixeer, tussen stapels fotopapier in zwarte folie, tot hij die dorre passen hoorde afdalen door het trappenhuis.

Toen hij weer in mama’s kamer kwam was het alsof ze vandaag besloten had om op te staan, zich nog wat zwakjes maar wel stukken beter had gevoeld en – goed ingepakt – een wandeling langs de rivier maakte.

Bern sloot de deur van haar kamer, draaide hem op slot en hing de sleutel in het kastje op de gang. In de keuken nam hij plaats aan het hoofd van de tafel, de plek waar zijn kinderstoel ooit had gestaan. De tafel was ruim genoeg voor een groot gezin, voor alle zusjes en broertjes die nooit waren gekomen, die zijn lotgenoten hadden moeten zijn en na de dood van pa en ma zouden zijn gebleven als getuigen van hun bestaan, van zijn opgroeien. Wat restte waren de foto’s van pa, die vooral getuigden van het licht in de stad en hoe dat tussen de gebouwen viel. De mensen in zijn vaders beelden waren niet heel anders dan de bomen en bushokjes, het ging hem om de schaduw die ze konden werpen, de lijnen en beweging die ze gaven aan een beeld – lang en kort, breed en smal, licht en donker. Aan zijn zoon had de beroemde fotograaf heel weinig negatieven blootgesteld; de meeste kiekjes in de albums thuis waren gemaakt met de smalle Agfamatic van ma. Van haar waren er ook weinig beelden; na een serie die pa rond Berns geboorte maakte, leek zijn interesse weer verschoven naar de straat.

Misschien was het waar wat ze zeiden en wilden kinderen koste wat het kost de illusie van liefhebbende ouders in stand houden – misschien maakte Bern zichzelf alleen maar wijs dat pa een goede vader was geweest. Als hij aan hem terugdacht dan zag hij hem staan voor de manshoge ruit in de woonkamer, zijn handen in de zakken van zijn pantalon, de dunne benen iets uiteen. Omdat het appartement op de bovenste verdieping aan het einde van een oplopende straat lag, gaf dat raam uitzicht op een flink stuk van de stad, en wie er oog voor had kon al in de vroegste ochtend weten hoe het licht die dag zou worden. Zijn vader knikte dan en haastte zich zonder een woord de deur uit, onderweg zijn leren jack en camera meegrissend.

In de jaren voor zijn hartaanval was pa één geworden met zijn onderwerp: een schaduw bij aanwezigheid, het licht dat binnenviel als hij de zon niet meer blokkeerde. Met ma lag dat heel anders. Bern had haar voor lief genomen, haar warmte, de aandacht die ze altijd voor hem had. Met haar dood was het alsof zijn kindertijd, zijn hele jeugd zelfs nooit had plaatsgevonden, alsof hij het allemaal maar had bedacht. Het hielp ook niet dat school altijd zo naar geweest was, dat hij nooit vriendjes had gemaakt.

Buurman Pauli hielp hem met het regelen van de begrafenis, en toen de datum stond, de post verstuurd was en ook Pauli hem verlaten had, liet Bern zich zakken in pa’s oude stoel bij het venster. Hij bleef er zitten terwijl het donkerde boven de stad en de nachtkou glinsterende melk maakte van het raam. Hoe vreemd te weten dat ma er niet meer was, maar ook met zekerheid te voelen dat ze elk moment de kamer in kon komen: alsof haar leven en de dood naast elkaar bestonden.

De volgende ochtend pakte Bern uit mama’s tas, die nog altijd op de secretaire in hal stond, haar beurs. Hij hing zijn vaders camera om zijn nek en stak zijn hand door de lus van de platte Agfa, daarna klemde hij een paar nylontassen onder zijn arm en daalde af naar de straat. Het was gewoon een dinsdag en hij ging naar de supermarkt.

Maar bij de super waren te veel mensen en ter hoogte van de broodafdeling rolde hij de tassen alweer op, stopte ze in zijn jaszakken. Bern maakte vuisten van zijn handen en propte die erbovenop, liep in een zo recht mogelijke lijn naar buiten en vandaar naar café Dorian, waar hij na de boodschappen altijd met ma kwam voor een melkkoffie.

Al had Robert de zaak inmiddels verkocht, veel was er niet veranderd. De nieuwe eigenaar leek blij om hem te zien. Bern voelde tranen opkomen – zelfs Robert, die hem zijn hele leven had gekend, keek zelden naar hem om. Ma deed altijd de gesprekken.

Bern zette zich aan de tafel waar hij met ma had gezeten en wachtte tot de buitenlander met het hoekige accent kwam vragen wat hij drinken wilde. Het kostte even moeite om tot rust te komen, zich over te geven aan het oude meubilair en de bekende geuren van het café. Ook hier was ma zo overduidelijk niet meer, terwijl ze – als hij zijn ogen sloot – onmiddellijk tegenover hem zat, haar ogen groot en vochtig en heel erg levend. Ze leunde op haar onderarmen, bestudeerde zijn gezicht alsof daarop alles wat ze ooit over de wereld had willen weten getekend stond. Bern opende zijn ogen weer en las de kranten die hij had verzameld tot de laatste letter uit. Toen hij opkeek was het lunchtijd, de mensen op het plein waren op weg naar huis. De Hollander serveerde hem een koffie waar hij niet om gevraagd had, en bracht die later niet in rekening.

‘Zie je morgen,’ zei Bern toen hij vertrok.

‘Zie je morgen,’ zei de Hollander.

Daarmee was het besloten, zo simpel kon het zijn. Bern stapte naar buiten, liep van de terrasvlonder af en keek achterom: binnen was de Hollander bezig met het opvouwen van de kranten die hij net gelezen had. Toen ze weer netjes op de leestafel lagen volgde Bern zijn trage passen naar de bar, waar hij zich op een kruk zette met zijn ellebogen op de toog en zijn kin op zijn handen. De Hollander zag bleek – zorgde hij wel goed voor zichzelf? In de paar uur dat Bern koffie had gedronken was er geen kip binnengekomen. Waar bleven alle mensen uit de buurt? Hier was iemand, besloot hij, die zijn klandizie nodig had.

De volgende ochtend nam Bern een rouwkaart voor hem mee, en tot zijn verbazing beloofde de nieuwe eigenaar van de Dorian meteen dat hij zou komen. Op de begrafenis schoot Bern voor het eerst in tijden een beeld met de camera van pa. Eén enkele afdruk, niet van het graf, niet op de receptie, maar in de Dorian – een foto van de Hollander die glimlachte bij het uitserveren van een rondje. Blijdschap, ernst en een verdrietig soort dankbaarheid vochten om voorrang op diens gezicht. Op het moment dat hij de ontspanner indrukte snapte Bern dat hij de drang tot vastleggen misschien van zijn vader had geërfd, maar dat de gebouwen die pa fotografeerde, de straten met hun lichtval en schaduw er altijd zouden zijn. De mensen, van wie Bern tot dusver weinig had verwacht, leefden tot ze van de ene op de andere dag niet meer bestonden. Dan hield het op, en dus waren zij het enige dat het verdiende vastgelegd te worden.

==

De linden stutten een lichtblauwe hemel vol met oranje wolkjes als de achtuurmannen komen, wat meestal Astruds vertrek inluidt. Op de bar telt ze haar centen; hoewel je prijzen elk jaar stijgen, betalen Bern en zij nog steeds hetzelfde voor hun koffie. Je veegt het geld op je hand, verdeelt het over de vakjes van de kassalade.

‘Wordt het een drukke dag?’ zeg je.

Ze stopt haar portemonnee weer in haar tas en leunt over de bar. ‘Ik heb het altijd druk, Hollander. Die gehaktballen draaien zichzelf niet. De rij begint om twaalf uur en blijft staan tot de voorraad op is. Zal ik er twee voor je apart houden?’

Niet voor het eerst besef je dat je Astrud meer nodig hebt dan zij jou, dat haar opgeruimde aard je elke ochtend weer de dag in helpt. Wat ze tegen je zegt doet ze altijd in het voorbijgaan – een manier van doen die je vertrouwd is door je jaren in de horeca. Een kort en warm contact waardoor je altijd blijft uitzien naar haar komst.

Het wordt later, drukker. Je bedient je gasten zoals Robert het je voor de overname liet zien, maar koos sindsdien betere thee en koffie, deed de postmix de deur uit en stopte met de poflijst, wat je tijdelijk een aantal stamgasten kostte, onder wie Pauli en Marco.

Als er niemand is met wie de achtuurmannen zich kunnen bemoeien, gaan ze na drie rondjes meestal weg; het is slecht nieuws als ze om kaarten vragen. Misschien stop je op een dag wel met de Dorian, verkoop je de zaak, en zul je dan weten wat je echt vindt van een man als Pauli, maar vanochtend geef je hem het spel waar hij om vraagt, doe je alsof je niet hoort hoe hij je onder zijn adem noemt.

‘Iedereen is een racist,’ zei Robert ooit. ‘Maar Pauli is de ergste.’

Je lachte omdat Pauli een donkere huid heeft, een brede neus en volle lippen. Een zuivere racist zou je hem ook niet noemen – hij lijkt vooral onaardig. Pauli schuift bij zijn vrienden aan en klopt de kaarten uit het pakje, schudt en deelt zo onbehouwen dat een van Martens krukken omvalt. De mannen rapen hun kaarten van het formica, waaieren, sorteren, krabben achter hun overmaatse oren. Dan valt de eerste kaart op tafel, meteen gevolgd door die van Marco, wiens kale plek je steeds meer aan een graancirkel doet denken. Pauli pakt de kaart op, geeft hem terug.

‘We zoeken schoppen.’

Tegen elven stopt er een nachtzwarte Mercedes voor het terras. De bestuurder stapt uit en drukt op zijn sleutelhanger; traag vouwen de buitenspiegels in. De man zet zijn benen uiteen en tuurt een tijdje naar het lege appartement boven de Dorian. Honderd vierkante meter, je bent gaan kijken toen die ouwe vertrokken was. Meer dan van de bruine muren en het aangekoekte vuil op het fornuis schrok je van hoe hard de stemmen van beneden klonken. Je dacht aan alle nachten waarop die man daar in zijn eentje had gezeten terwijl er onder hem gedronken en gelachen werd. Op de trap lag post, enveloppen die je in een la achter de bar bewaart, bij de nietmachine, bonnenstempel en de kurkentrekkers.

De man laat zijn blik afdalen naar de ruiten van de Dorian, een briesje rommelt met zijn steile haar. Hij kruist zijn armen. Dan lijkt hij een plan op te vatten waarvan de eerste stap hierbinnen ligt.

Geen verhaal is overtuigend zonder wolven. Personages melden zich, vragen ruimte in mijn regels, en hoewel ik snap dat de schrijver die weigert te volgen wat zich aandient nooit iets zal zien groeien, baart deze man me zorgen.

‘Barman,’ zegt hij in dat accent dat thuishoort aan de overkant van de rivier, waar mensen tuinen hebben, oprijlanen. Hij knikt naar je en glimlacht. Zijn hand gaat zijn broekzak in, komt tevoorschijn met de autosleutel.

‘Heer,’ zeg je met een opgetrokken wenkbrauw.

‘Kan ik je iets vragen?’

Ze zeggen dat geld geen geur heeft, maar echte rijkdom ruikt naar amandelen, naar nieuw kalfsleer. ‘De meeste mensen komen hier om iets te drinken.’

‘Goed,’ grijnst hij. ‘Wat zal ik nemen?’

‘Citroensap,’ zegt Pauli net te luid. Zijn vrienden lachen, kijken verwachtingsvol naar jou.

‘Val die man niet lastig,’ zegt Marten, maar ook hij lachte net.

De man bestelt een tonic met citroen, roert traag. Je legt een dienblad met een vaatdoek op je onderarm, komt achter de bar vandaan om tafels af te nemen. De journaliste die altijd aan de leestafel zit bestelt espresso, trekt haar rode handen in de mouwen van haar vest. Ze gebruikt veel suiker en roert slecht, waardoor er altijd een karamelachtig laagje op de bodem van haar kopjes achterblijft.

‘Hollander,’ zegt iemand achter je. Bertram van Bar Mio staat in de deuropening, een witpapieren zak in zijn hand. ‘Van Astrud. Waar wil je ze hebben?’

De rijkaard is op een kruk gaan zitten en tuurt op zijn telefoon; hoewel zijn rug nog steeds kaarsrecht is, hangen zijn schouders een beetje af.

‘Zet maar neer.’

Als je de journaliste haar koffie hebt gebracht en weer achter de bar staat, tuur je in de zak: de broodjes zijn nog warm.

‘Goed,’ zeg je tegen de man. ‘Wat was er?’

‘Mijn dochter komt hierboven wonen.’

‘Heb jij dat appartement gekocht?’

Nu, denk je, zal hij beginnen over isolatie, over brandvertragende plafonds. Je kijkt in zijn plots wat droeve ogen en wacht. In hem lijkt de luchtdruk weggevallen. Hij krabt op zijn hoofd en kijkt over zijn schouder.

‘Ik vroeg me af,’ zegt hij, ‘of je een oogje in het zeil kunt houden.’

De journaliste staat op, verzamelt haar krullen onder een gebreide muts en schuift haar stoel weer tegen de leestafel. Je slaat haar koffies aan en houdt je hand boven het sleufje waar de bon uit komt, het droge papier krult op tegen je huid.

‘Vijf twintig,’ zeg je. ‘Alsjeblieft.’

Ze betaalt en werpt een blik op de man aan de bar, meteen gevolgd door een verstrakking in haar lippen. Als het tochtgordijn achter haar dichtvalt, schraapt de man zijn keel. Hij pakt zijn glas op, zet het weer neer, trekt een geldclip uit zijn broekzak.

‘Wat is er dan met je dochter?’ vraag je.

Zijn blik verijst. ‘Er is niks met haar. Ze is negentien, gaat op zichzelf wonen.’

Terwijl je zijn geld opbergt, muntjes teruggeeft, dwaalt je blik naar de wagen buiten. ‘Hoe kan ik je bereiken?’

Hij zet het topje van zijn wijsvinger op een visitekaartje, duwt het naar je toe over de bar en vertrekt. Real Estate, lees je terwijl het gordijn achter hem dichtvalt. Development.

In je berging schuif je een korf vol vuile kopjes in de spoelmachine, sluit de stalen muil en neemt de schone vaat mee terug. Het visitekaartje prik je op het bord boven de kassa, bij de nummers van de brouwerij en de monteur, wat je eraan herinnert dat de ijsmachine nog altijd stuk is. Op de bar dampt de papieren zak met broodjes. Ze heeft er een kuipje saus bij gedaan, dat je verdeelt over het vlees.

‘Komen die van Astrud?’ zegt Bern. Hij vouwt zijn kranten op, komt overeind en handenwrijft zich naar je toe. Je pakt een schotel voor hem, legt er een broodje op en zo eten jullie samen, aan weerszijden van de bar. Als hij vraagt wat die man in pak kwam doen, vertel je dat zijn dochter boven je komt wonen; dan denk je weer aan de vorige bewoner, aan de enveloppen die je meenam van de trap.

‘Ik heb nog post voor die ouwe,’ zeg je.

‘Kende ik niet,’ zegt Bern. ‘Is er meer saus?’

Je schudt je hoofd, slikt je laatste hap door en verfrommelt de papieren zak. Als Bern afgerekend heeft hangt hij zijn camera weer om. Met zijn jas over zijn schouder stapt hij naar buiten. Herfstblad, ruik je. Diesel, rivierwater, de stank van natte hond. Naast de ingang zit het beest, dat de hand van Bern met zijn kop ontwijkt, maar niet van zijn plek komt.