Imre Kertész

Onbepaald door het lot

Vertaald door
Henry Kammer

==

==

==

Uitgeverij Van Oorschot

Amsterdam

Oorspronkelijke titel: Sorstalanság

© Copyright 1975 IMRE KERTÉSZ

© Copyright 1996 ROWOLHT BERLIN VERLAG

© Copyright 1995, 2023 Vertaling: HENRY KAMMER en UITGEVERIJ VAN OORSCHOT, AMSTERDAM

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaargemaakt, op welke wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

==

ISBN 978 90 282 3041 5

==

www.vanoorschot.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2023

1

Die dag ben ik niet naar school gegaan. Dat wil zeggen: ik ben er wel heen gegaan, maar alleen om me door mijn klassendocent vrijaf te laten geven. Ik gaf hem de brief van mijn vader, waarin hij verzocht mij ‘wegens familieomstandigheden’ van school vrij te stellen. De leraar wilde weten wat dat betekende, familieomstandigheden. Ik zei hem dat mijn vader voor de arbeidsdienst was opgeroepen. Toen hij dat hoorde maakte hij geen bezwaar meer.

Ik begaf me dus op weg, maar niet om naar huis te gaan, ik liep in de richting van onze winkel. Mijn vader had gezegd dat ze daar op me zouden wachten. Hij had er nog aan toegevoegd dat ik zo snel mogelijk moest komen omdat ze misschien mijn hulp nodig zouden hebben. Daarom had hij ook vrij voor me gevraagd. Of misschien wel in de eerste plaats ‘om mij nog een dag bij zich te hebben voordat hij van huis en haard moest scheiden’. Dit had hij namelijk ook gezegd, zij het op een ander tijdstip. Ik meen me te herinneren dat hij dat tegen mijn moeder zei toen hij haar ’s ochtends opbelde. Het was namelijk donderdag, en donderdagmiddag en zondagmiddag had mijn moeder eigenlijk het recht mij bij zich te hebben. Mijn vader zei echter simpelweg: ‘Het spijt me, maar ik kan Gyurka vandaag niet naar je toe laten gaan’, en daarna zei hij waarom niet. Maar misschien vergis ik me wel in dit laatste. Ik was ’s ochtends nog een beetje slaperig door het luchtalarm van de voorgaande nacht en misschien zijn deze dingen daarom niet zo goed in mijn geheugen bewaard gebleven. Eén ding weet ik echter zeker: dat hij het heeft gezegd, zo niet tegen mijn moeder, dan tegen iemand anders.

Ik heb ook een paar woorden met mijn moeder gewisseld, maar wat we besproken hebben weet ik niet meer. Ik geloof dat ze het me kwalijk nam dat ik vanwege de aanwezigheid van mijn vader – noodgedwongen dus – een beetje kortaf tegen haar was. Per slot van rekening moest ik die dag zo aardig mogelijk tegen hem doen. Toen ik al op het punt stond van huis te vertrekken voegde mijn stiefmoeder mij in de vestibule onder vier ogen ook nog enkele vertrouwelijke woorden toe. Ze zei dat ze ‘hoopte en verwachtte dat ik me op deze voor mijn vader en haar zo droevige dag behoorlijk zou gedragen’. Ik wist niet hoe ik daarop moest reageren en daarom zei ik maar niets. Vermoedelijk legde ze mijn zwijgen verkeerd uit, want ze voegde er onmiddellijk aan toe dat ze niet op mijn gemoed had willen werken met haar vermaning, die, naar ze trouwens wist, geheel overbodig was, want ze twijfelde er geen moment aan dat een grote jongen als ik, die al bijna vijftien was, ook zonder uitleg in staat was te begrijpen hoe zwaar de slag was die ons had getroffen. In dergelijke bewoordingen drukte zij zich uit. Ik knikte en zag dat ze het daarbij liet. Ze maakte echter wel een gebaar in mijn richting, zodat ik al begon te vrezen dat ze me wilde omhelzen, maar ze liet haar armen weer zakken en slaakte alleen een diepe zucht, waarbij ze haar adem langdurig en sidderend uitblies. Ik zag dat haar ogen vochtig waren geworden en voelde me bijzonder slecht op mijn gemak. Ten slotte liet ze me gaan.

De weg van school naar onze winkel legde ik te voet af. Het was een heldere, milde ochtend, hoewel de lente nog maar net begonnen was. Ik had gerust mijn jas kunnen openknopen, maar na enig nadenken deed ik dat toch maar niet; in de lichte tegenwind had mijn jas gemakkelijk kunnen openwaaien, waardoor de gele ster onzichtbaar zou zijn geworden, wat tegen de regels was. In sommige opzichten moest ik tegenwoordig voorzichtiger zijn dan vroeger. De kelder waarin zich onze houthandel bevond, was niet ver van de school in een zijstraat. Een steile trap voerde naar de schemerige kelderruimte. Ik trof mijn vader en mijn stiefmoeder in het kantoor aan, een nauwe, glazen kooi vlak naast de trap, die op een aquarium leek. Ook meneer Sütö was er; ik kende hem nog uit de tijd dat hij bij ons had gewerkt als boekhouder en als chef van onze andere winkel, die hij inmiddels van ons had overgenomen, althans dat zeiden we tegen iedereen. Omdat meneer Sütö namelijk een volbloed ariër was, hoefde hij geen gele ster te dragen en de overdracht van de winkel aan hem was dan ook alleen maar een zakelijke manoeuvre, waardoor hij onze eigendommen in het oog kon houden en wij ook nog wat inkomen uit die winkel kregen.

Op de een of andere manier groette ik hem toch anders dan vroeger, hij was door dat ariërschap namelijk min of meer superieur geworden aan ons. Mijn vader en mijn stiefmoeder gedroegen zich tegenover hem ook anders dan normaal. Hijzelf wilde mijn vader echter per se als ‘chef’ blijven aanspreken en mijn stiefmoeder als ‘mevrouw’, alsof er intussen niets was gebeurd; zelfs de handkus die hij mijn stiefmoeder altijd gaf liet hij niet achterwege. Ook mij begroette hij op zijn gebruikelijke, humoristische manier en hij deed net alsof hij mijn gele ster niet opmerkte. Ik liep niet verder, maar bleef bij de deur staan, terwijl zij doorgingen met het gesprek dat ze bij mijn binnenkomst hadden onderbroken. Ik kreeg de indruk dat ze ergens over onderhandelden.

Eerst begreep ik niet waar ze het over hadden. Ik sloot heel even mijn ogen omdat ik sterretjes zag doordat ik zo plotseling van de zonnige straat in de kelder was beland. Intussen zei mijn vader iets, en toen ik mijn ogen weer opende begon meneer Sütö te spreken. Over zijn bruine, ronde gezicht, dat zich van andere gezichten onderscheidde door zijn dunne snorretje en twee brede, witte, van elkaar wijkende voortanden, dansten allemaal geel-rode zonneschijfjes, alsof de huid met opengebarsten zweren was overdekt. De volgende zin die ik hoorde, kwam weer uit de mond van mijn vader. Hij had het over bepaalde ‘goederen’ die meneer Sütö maar het beste zo snel mogelijk kon meenemen. Meneer Sütö maakte geen tegenwerpingen, waarop mijn vader uit de bureaula een pakje tevoorschijn haalde dat in vloeipapier was gewikkeld en met een touwtje dichtgebonden. Pas toen zag ik om welke goederen het ging, want aan de platte vorm kon ik zien wat er in het pakje zat: het kistje. In dat kistje zaten onze voornaamste sieraden en andere kostbaarheden. Ik denk dat ze daarom alleen over ‘goederen’ spraken omdat ze niet wilden dat ik erachter kwam wat er in het pakje zat. Meneer Sütö borg het pakje dadelijk in zijn aktetas op. Daarna ontstond er een klein meningsverschil tussen mijn vader en meneer Sütö. Meneer Sütö haalde namelijk zijn vulpen tevoorschijn en wilde mijn vader met alle geweld een ‘ontvangstbewijs’ ter zake van de ‘goederen’ geven. Hij drong lang aan, hoewel mijn vader zei dat hij ‘niet zo kinderachtig’ moest doen en dat ‘dergelijke formaliteiten tussen hen overbodig waren’. Ik zag dat meneer Sütö deze woorden met genoegen aanhoorde. Hij zei daarop: ‘Ik weet wel dat u mij vertrouwt, chef, maar er zijn nu eenmaal vormen en regels die in het dagelijkse leven in acht moeten worden genomen.’ Hij riep zelfs de hulp van mijn stiefmoeder in. ‘Heb ik geen gelijk, mevrouw?’ Maar mijn stiefmoeder glimlachte alleen vermoeid en antwoordde dat zij het aan hen beiden overliet om deze kwestie zo goed mogelijk af te handelen.

Ik begon juist genoeg te krijgen van dat hele gedoe toen meneer Sütö zijn vulpen toch maar opborg, maar toen begonnen ze over onze winkel te praten en zich af te vragen wat ze met al die planken moesten doen. Ik hoorde mijn vader zeggen dat we niet moesten talmen omdat de autoriteiten ‘het bedrijf misschien zouden onteigenen’, en hij verzocht meneer Sütö mijn stiefmoeder in deze kwestie met zijn zakelijke ervaring en vakkennis terzijde te staan. Meneer Sütö wendde zich naar mijn stiefmoeder en zei haastig: ‘Dat spreekt vanzelf, mevrouw. We zullen toch voortdurend contact moeten houden in verband met de afrekeningen.’ Ik denk dat hij op de winkel doelde die hij voor ons zou gaan drijven. Eindelijk, na nog een hele poos gewacht te hebben, begon hij afscheid te nemen. Hij schudde mijn vader met een somber gezicht langdurig de hand en zei dat het ‘op zo’n moment ongepast was veel te zeggen’, zodat hij met slechts enkele woorden afscheid wilde nemen; deze woorden waren: ‘Tot spoedig weerziens, chef.’ Mijn vader antwoordde met een scheef glimlachje: ‘Laten we hopen dat het zo zal zijn als u zegt, meneer Sütö.’ Op hetzelfde moment opende mijn stiefmoeder haar handtas, haalde er een zakdoek uit en bracht die naar haar ogen. Uit haar keel welden zonderlinge klanken op. Het was stil geworden en ik ondervond de situatie als buitengewoon onaangenaam omdat ik plotseling het gevoel had dat ik ook iets moest doen, maar alles ging zo plotseling dat ik niets kon bedenken. Ik zag dat meneer Sütö zich eveneens onbehaaglijk voelde. ‘Maar mevrouw,’ zei hij, ‘dat is toch nergens voor nodig, gelooft u mij toch.’ Zijn gezicht had een geschrokken uitdrukking. Hij boog zich voorover en bracht zijn lippen naar mijn stiefmoeders hand om haar de gebruikelijke handkus te geven. Daarna stevende hij dadelijk op de deur af, zodat ik maar net voor hem weg kon springen. Van mij vergat hij totaal afscheid te nemen. Toen hij het kantoor had verlaten, hoorden we nog enige tijd zijn zware voetstappen op de traptreden.

Na enige tijd gezwegen te hebben zei mijn vader: ‘Nou, daar zijn we ook mooi vanaf’, waarop mijn stiefmoeder met enigszins verstikte stem vroeg of mijn vader toch niet beter een ontvangstbewijs had kunnen aannemen van meneer Sütö, maar mijn vader antwoordde dat zo’n ontvangstbewijs geen enkele ‘praktische waarde’ had en dat zoiets verbergen nog gevaarlijker was dan het kistje zelf. Daarna legde hij haar uit dat we nu alles op één kaart moesten zetten, wat betekende dat we meneer Sütö volledig moesten vertrouwen omdat we geen andere mogelijkheid hadden. Daarop zweeg mijn stiefmoeder, maar even later zei ze dat mijn vader misschien gelijk had, maar dat zij zich toch zekerder zou voelen ‘met een ontvangstbewijs op zak’. Uiteraard was ze niet in staat uit te leggen waarom. Toen begon mijn vader erop aan te dringen dat we met het werk dat ons wachtte zouden beginnen, omdat, zoals hij zei, de tijd drong. Hij wilde namelijk de boekhouding aan mijn stiefmoeder overdragen zodat ze daaruit ook zonder zijn hulp zou kunnen wijs worden en de verkoop niet zou stagneren gedurende de tijd dat hij in het kamp zat. Intussen wisselde hij ook met mij enkele vluchtige woorden. Hij vroeg of ze me zonder morren vrijaf hadden gegeven en nog een paar van dat soort dingen. Ten slotte zei hij dat ik moest gaan zitten en niets mocht zeggen terwijl hij en mijn stiefmoeder met de boekhouding bezig waren.

Ik was daartoe wel bereid, maar het duurde zo lang. Een tijd lang trachtte ik geduld te oefenen en aan mijn vader te denken, vooral aan het feit dat hij de volgende dag weg zou gaan en ik hem daarna waarschijnlijk lange tijd niet meer zou zien, maar na een poosje kreeg ik genoeg van die gedachte en begon het me te hinderen dat ik helemaal niets voor mijn vader kon doen. Het langdurige zitten vermoeide me ook bovenmatig. Om toch maar iets te laten gebeuren stond ik op en dronk wat water uit de kraan. Mijn ouders zeiden daar niets van. Wat later liep ik tussen de planken door naar achteren om een plas te doen. Toen ik terugkwam waste ik mijn handen boven het fonteintje, dat brokkelige randen had en vol roestvlekken zat. Daarna pakte ik mijn schooltas uit en at mijn middagboterham en ten slotte dronk ik opnieuw water uit de kraan. Nog steeds zeiden mijn ouders niets tegen me. Ik ging weer op mijn plaats zitten en verveelde me daarna verschrikkelijk, zodat de tijd wel leek stil te staan.

Het was al middag toen we de kelder verlieten. Toen ik op straat kwam, schemerde het me weer voor de ogen, maar nu had ik last van het licht. Mijn vader prutste een hele poos met de twee grijze hangsloten waarmee de winkel werd afgesloten, zodat het wel leek alsof hij dat opzettelijk deed. Toen hij klaar was overhandigde hij de sleutels aan mijn stiefmoeder, omdat hij die, zoals hij zei, toch niet meer nodig had. Mijn stiefmoeder opende haar tas, zodat ik al begon te vrezen dat ze weer haar zakdoek nodig had, maar ze borg alleen de sleutels op. Daarna gingen we haastig op weg. Eerst dacht ik dat we naar huis zouden gaan, maar nee, we moesten eerst nog boodschappen doen. Mijn stiefmoeder had een lange lijst opgesteld van alle mogelijke spullen die mijn vader in het kamp nodig had. Enkele daarvan had zij de vorige dag al gekocht, maar de rest moest nog aangeschaft worden. Ik vond het niet erg aangenaam om zo met zijn drieën op straat te lopen, elk met een gele ster. Als ik alleen was vond ik die ster wel vermakelijk, maar met mijn ouders samen kreeg ik er de kriebels van. Waarom zou ik niet kunnen zeggen. Later lette ik er niet meer op. In de winkels wemelde het van de mensen, behalve in de zaak waar we een rugzak kochten, daar waren we de enige klanten. Binnen hing de scherpe geur van geprepareerd linnen. De winkelier, een oud mannetje met een vergeelde huidskleur, een blinkende rij kunsttanden en een elleboogbeschermer op een van zijn mouwen was heel vriendelijk, evenals zijn gezette vrouw. Ze stalden alle mogelijke waren voor ons uit op de toonbank. Het viel me op dat de winkelier de oude vrouw ‘meisje’ noemde en haar voortdurend aanspoorde om de door ons verlangde zaken te gaan halen. Ik kende deze winkel wel, want hij was vlak bij onze straat, maar ik was er nog nooit naar binnen gegaan. Het was een soort sportwinkel, hoewel er ook andere spullen werden verkocht. Sinds enige tijd kon je er zelfs door de oudjes eigenhandig gefabriceerde gele sterren kopen, want er was een groot gebrek aan de gele stof waarvan die dingen werden gemaakt. (Wat onze gele sterren betreft: mijn stiefmoeder was zo verstandig geweest tijdig het daarvoor benodigde materiaal te kopen.) Als ik me goed herinner waren de winkelier en zijn vrouw op het idee gekomen de stof om een stuk uitgeknipt karton te naaien, zodat de ster mooi recht bleef en er niet zo belachelijk uitzag als sommige andere thuis gefabriceerde exemplaren. Ik zag dat de oudjes het door hen gefabriceerde product zelf ook op de borst droegen, maar het leek wel alsof ze dat uitsluitend deden om de verkoop te bevorderen.

Na korte tijd kwam de oude vrouw terug met de door ons bestelde zaken. Van tevoren had de winkelier gevraagd of ‘het hem toegestaan was te informeren of mijn vader deze inkopen deed met het oog op een toekomstig verblijf in een werkkamp’. Mijn stiefmoeder antwoordde bevestigend, waarop de grijsaard verdrietig knikte. Hij hief zelfs zijn beide rimpelig geworden en door levervlekken ontsierde handen, om ze vervolgens met een medelijdende beweging weer op de toonbank te laten zinken. Mijn stiefmoeder zei daarop tegen hem dat we een rugzak nodig hadden en ze informeerde ook of die verkrijgbaar was. De oude aarzelde, maar opeens zei hij: ‘Voor u wel’, en tegen zijn vrouw riep hij: ‘Zeg meisje, wil je er een uit het magazijn halen voor meneer?’

De rugzak voldeed precies aan onze wensen, maar de winkelier stuurde zijn vrouw nog verscheidene malen terug om enkele zaken te halen die, naar hij verzekerde, ‘onmisbaar waren voor iemand die naar een dergelijke plaats ging’. Over het algemeen drukte hij zich heel tactvol en meevoelend uit en hij deed zijn uiterste best om het woord ‘arbeidsdienst’ te vermijden. Hij toonde ons enkel nuttige zaken: een luchtdicht af te sluiten gamel, een zakmes voorzien van allerlei gereedschap, een zijtas en nog allerlei andere zaken die, naar hij beweerde, van groot nut zijn onder dergelijke omstandigheden. Mijn stiefmoeder kocht het zakmes voor mijn vader. Ik vond het een heel mooi mes. Toen we ten slotte alles bij elkaar hadden, zei de winkelier ‘Kassa!’ tegen zijn vrouw, waarop het in het zwart geklede oudje zich moeizaam tussen een gestoffeerde armstoel en de kassa wurmde. De winkelier vergezelde ons helemaal tot aan de deur. Daar zei hij: ‘Ik hoop dat ik in de toekomst ook op uw klandizie mag rekenen’, waaraan hij voorovergebogen naar mijn vader toevoegde: ‘U begrijpt wel wat ik bedoel, meneer.’

Eindelijk gingen we dan naar huis. We woonden in een groot huurhuis in de buurt van het plein, waar ook de tramhalte was. We waren al op de eerste verdieping toen mijn stiefmoeder zei: ‘Zeg, we zijn vergeten de broodbon in te leveren.’ Ik werd naar de bakker gestuurd. Na een poosje in de rij te hebben gestaan, slaagde ik er eindelijk in de winkel binnen te gaan. Eerst moest ik me bij de blonde bakkersvrouw met haar weelderige boezem vervoegen, die het die dag geldige bonnetje uit het vel scheurde, en daarna moest ik naar de bakker toe, die het brood afwoog. De bakker beantwoordde mijn groet niet eens, wat geen wonder was, want hij stond er in de buurt om bekend dat hij niet van Joden hield. Om die reden schoof hij me ook een paar decagram brood te weinig toe. Men had mij verteld dat hij op die manier altijd iets van de rantsoenen achterhield. Door zijn boze blik en zijn vlugge handbewegingen begreep ik opeens hoe logisch het was dat hij een hekel aan Joden had: als hij ze wel mocht zou hij het onaangename gevoel hebben ze te bedriegen, terwijl hij nu uit overtuiging handelde en zich gedroeg volgens de geboden van een ideologie, hoewel er – dat begreep ik meteen – eigenlijk iets heel anders achter zijn gedragingen stak dan ideologie.

Toen ik klaar was bij de bakker haastte ik mij terug naar huis, want ik had honger gekregen. Daarom wisselde ik ook slechts enkele woorden met Annamária, die toen ik de trap op wilde stuiven juist omlaag kwam huppelen. Ze woonde op onze verdieping, bij de familie Steiner, die wij evenals het bejaarde echtpaar Fleischmann vaak ontmoetten, de laatste tijd zelfs elke avond. Nog niet zo lang geleden namen wij totaal geen notitie van onze buren, maar sinds gebleken was dat wij tot hetzelfde ras behoorden, hadden we er behoefte aan ’s avonds even van gedachten te wisselen over onze gemeenschappelijke vooruitzichten. Annamária en ik spraken vroeger altijd over heel andere zaken en daardoor wist ik dat de Steiners niet haar ouders maar alleen haar oom en tante waren. Haar ouders waren namelijk aan het scheiden en omdat ze het maar niet eens konden worden over de vraag wie van hen beiden voor Annamária zou zorgen, hadden ze haar naar de Steiners gestuurd, dan was ze tenminste niet bij een van hen. Voordien had ze op een kostschool gezeten, om dezelfde reden overigens als ikzelf indertijd. Annamária was veertien jaar oud, net als ikzelf. Ze had een lange hals. Onder de gele ster kon je al de welving van haar borsten zien. Ze was ook op weg naar de bakker. Ze vroeg of ik zin had om ’s middags een partijtje rummy te spelen met haar en nog een paar kinderen die zij ‘de twee zusjes’ noemde. Die zusjes woonden op de etage boven ons. Annamária was met hen bevriend, maar ik kende ze alleen vagelijk want ik had ze nog maar een paar keer ontmoet op de galerij of in de schuilkelder. De jongste van het tweetal was vermoedelijk niet ouder dan elf of twaalf jaar, de oudste was volgens Annamária even oud als zijzelf. Soms, wanneer ik in de kamer was die uitkeek op de binnenplaats en het oudste zusje van huis ging of thuiskwam, zag ik haar aan de overkant van de binnenplaats haastig door de galerij lopen. Een paar maal was ik haar ook bij de ingang van ons huis tegengekomen. Ik dacht bij mezelf: dat is een mooie gelegenheid om haar wat beter te leren kennen en had veel zin om de invitatie aan te nemen, maar opeens moest ik aan mijn vader denken en ik zei tegen Annamária: ‘Vandaag niet, want mijn vader is voor de arbeidsdienst opgeroepen.’ Toen herinnerde zij zich plotseling dat zij dit thuis al van haar oom had gehoord en ze zei: ‘Dat begrijp ik.’ Een tijdje lang zeiden we niets, maar toen vroeg ze: ‘En morgen?’ Maar ik antwoordde: ‘Liever overmorgen’, en om een slag om de arm te houden voegde ik er dadelijk aan toe: ‘Misschien dan.’

Toen ik thuiskwam zaten mijn vader en mijn stiefmoeder al aan tafel. Terwijl ze mij opschepte vroeg mijn stiefmoeder of ik honger had. Ik antwoordde: ‘Verschrikkelijke honger’, en plotseling kon ik alleen nog maar aan eten denken. Daarop schepte ze mijn bord goed vol, maar het hare nauwelijks. Vreemd genoeg merkte niet ik maar mijn vader dat als eerste en hij vroeg aan mijn stiefmoeder: ‘Waarom neem je zelf niets?’ Ze mompelde dat haar maag onder de gegeven omstandigheden geen voedsel verdroeg. Op dat moment begreep ik dat ik een fout had gemaakt. Natuurlijk was het ook haar fout, anders had mijn vader er niets van gezegd. Hij zei ook nog tegen haar dat ze zich niet zo moest laten gaan. Juist nu was het van het grootste belang dat zij zich flink en doortastend gedroeg. Mijn stiefmoeder gaf geen antwoord, maar ik hoorde een vreemd geluid en toen ik opkeek zag ik dat zij huilde. De situatie was opnieuw verschrikkelijk pijnlijk en ik probeerde alleen naar mijn bord te kijken, maar onwillekeurig zag ik mijn vaders beweging toen hij haar hand beetpakte. Na een poosje merkte ik dat ze muisstil waren en toen ik een steelse blik op hen wierp, zag ik dat ze hand in hand zaten en elkaar aanstaarden op de manier waarop getrouwde mensen dit wel vaker doen. Ik vind het nooit prettig om dat te zien en ook toen stoorde het me. En toch is het eigenlijk iets doodnormaals, geloof ik, maar ik houd er nu eenmaal niet van; waarom weet ik zelf niet. Ik haalde opgelucht adem toen ze opnieuw begonnen te praten. Weer hadden ze het over meneer Sütö en het kistje en over onze andere winkel. Ik hoorde mijn vader zeggen dat hij zich opgelucht voelde omdat deze zaken zich nu ‘in goede handen’ bevonden, zoals hij zich uitdrukte. Mijn stiefmoeder deelde zijn mening, hoewel ze terloops nogmaals opmerkte dat onze enige ‘garantie’ een mondelinge afspraak was en dat het zeer de vraag was of zoiets voldoende was. Mijn vader haalde zijn schouders op en antwoordde dat er nu eenmaal geen zekerheden meer waren, noch in het zakenleven noch op de ‘andere gebieden van het leven’. Mijn stiefmoeder slaakte een diepe zucht en gaf hem met tegenzin gelijk. Ze had er al spijt van dat ze deze kwestie had aangeroerd en verzocht mijn vader niet zo te denken en te spreken, maar toen vroeg mijn vader zich opeens af hoe mijn stiefmoeder zich zou houden onder alle zorgen die op haar drukten, in zulke moeilijke tijden, zonder hem, geheel alleen. Mijn stiefmoeder antwoordde daarop dat ze niet alleen was, ik was er ook nog en zou haar bijstaan.

‘We zullen ons er samen doorheen slaan en heel goed op elkaar passen,’ vervolgde ze, ‘totdat je vader weer terug is,’ en alsof ze mijn mening wilde weten, draaide ze zich naar mij toe en vroeg, haar hoofd een tikkeltje schuin houdend: ‘Niet waar?’ Ze glimlachte, maar haar lippen beefden. Ik zei alleen: ‘Natuurlijk.’ Mijn vader keek me ook aan, met een zachte blik. Om de een of andere reden ontroerde dit me, en om nog meer voor hem te doen, schoof ik mijn bord van me af. Hij zag het en vroeg waarom ik dat deed. Ik zei dat ik geen trek had. Ik zag dat dit antwoord hem goed deed, want hij streek over mijn hoofd, maar door deze aanraking kreeg ik opeens een wurgend gevoel in mijn keel, niet alsof ik moest huilen, maar alsof ik misselijk was. Opeens speet het me eigenlijk dat mijn vader nog thuis was, wat een afschuwelijk gevoel was, maar zo sterk dat ik het onmogelijk kon onderdrukken, ik raakte er helemaal door van streek. Het liefst was ik in huilen uitgebarsten, maar daar had ik geen tijd meer voor omdat we bezoek kregen.

Ik wist wie de bezoekers waren, want mijn stiefmoeder had dit van tevoren gezegd. ‘Alleen de meest nabije familieleden,’ had ze gezegd, en toen mijn vader een afwerend gebaar maakte had ze eraan toegevoegd: ‘Ze willen alleen afscheid van je nemen, dat is toch heel gewoon?’ Op dat moment rinkelde de bel al. Het waren de zuster en de moeder van mijn stiefmoeder. Even later kwamen ook de ouders van mijn vader binnen. Mijn grootmoeder werd dadelijk naar de canapé gedirigeerd, waar ze moest gaan zitten. Ze kon namelijk ondanks haar bril, waarvan de glazen even dik waren als vergrootglazen, nauwelijks iets zien en ze was ook vreselijk hardhorend. Ondanks deze gebreken wilde ze deelnemen aan alles wat er om haar heen gebeurde. Het was geen pretje om haar op bezoek te hebben, want je moest niet alleen voortdurend in haar oor schreeuwen om haar op de hoogte te houden van wat er gaande was, maar haar bovendien tactvol beletten zich met de zaken te bemoeien, omdat haar manier van optreden slechts verwarring stichtte.

De moeder van mijn stiefmoeder droeg een krijgshaftig uitziende, helmvormige hoed met een rand. De hoed was van voren met een overdwars aangebrachte veer versierd. Ze zette het hoofddeksel echter dadelijk af, zodat haar fraaie, sneeuwwitte maar tamelijk dunne haar zichtbaar werd dat, tot sprieterige vlechten ineengedraaid, in een armetierig knotje op haar hoofd was vastgespeld. Ze had een smal, gelig gelaat met grote donkere ogen en haar hals eindigde in twee verlepte, neerbungelende kwabben, zodat ze veel weg had van een edele, superintelligente jachthond. Haar hoofd wiebelde voortdurend zachtjes heen en weer. Zij had tot taak de rugzak van mijn vader in te pakken, een karweitje waarin ze zeer bedreven was. Ze ging dadelijk aan het werk met behulp van een lijst die mijn stiefmoeder haar overhandigde.

Aan de zuster van mijn stiefmoeder hadden we helemaal niets. Ze was veel ouder dan mijn stiefmoeder en uiterlijk leek ze zo weinig op haar dat het eigenlijk een wonder was dat ze haar zuster was. Ze was klein en gezet en haar gezicht had de verbaasde uitdrukking van een pop. Ze babbelde onophoudelijk, brak in tranen uit en omhelsde iedereen. Ik kon me maar moeilijk losmaken uit haar armen, waarmee ze me tegen haar slap aanvoelende, naar poeder geurende boezem drukte. Toen ze ging zitten, leek al het vlees van haar lichaam blubberend in de richting van haar stevige enkels te zakken. En om ook iets over mijn grootvader te zeggen: hij bleef naast de canapé waarop mijn grootmoeder had plaatsgenomen staan en hoorde met een geduldig, onbewogen gezicht haar klachten aan. Eerst huilde ze vanwege mijn vader, maar geleidelijk werd de zorg om hem door haar eigen problemen verdrongen. Ze klaagde over haar hoofd en over het gonzende en suizende geluid in haar oren dat veroorzaakt werd door haar hoge bloeddruk. Mijn grootvader was daaraan gewend en hij getroostte zich dan ook niet de moeite om te antwoorden. Toch week hij geen stap van haar zijde, hij bleef tot het einde van het bezoek bij haar in de buurt. Ik hoorde hem niet één keer iets zeggen, maar elke keer als ik in zijn richting keek zag ik hem daar in de hoek staan, waar het, naarmate de middag vorderde, steeds schemeriger werd. Ten slotte viel er alleen nog wat vaal, gelig licht op zijn kale voorhoofd en de kromming van zijn neus en waren zijn oogkassen en de onderste helft van zijn gezicht in het donker verdwenen. Uit het fonkelen van zijn kleine oogjes leidde ik echter af dat hij elke beweging in de kamer stilletjes volgde.

Behalve deze familieleden was er ook nog een nicht van mijn stiefmoeder komen opdagen, in het gezelschap van haar man, die ik oom Vili noemde, want zo heette hij nu eenmaal. Hij liep enigszins mank en daarom was een van zijn schoenen van een abnormaal dikke zool voorzien. Dankzij dit gebrek genoot hij het voorrecht niet naar het kamp te hoeven. Hij had een peervormig hoofd, dat vanboven breed, rond en kaal was, maar zich bij de wangen en de kin versmalde. Zijn mening werd in onze familie gerespecteerd omdat hij, voordat hij bookmaker was geworden en een eigen kantoor had geopend, iets in de journalistiek had gedaan. Ook nu wilde hij ons meteen enkele interessante nieuwtjes laten horen, die afkomstig waren uit een ‘betrouwbare bron’ en door hem als ‘absoluut geloofwaardig’ werden bestempeld. Hij ging in een leunstoel zitten, stak zijn slechte been stijf naar voren en wreef zijn handen met een droog, ritselend geluid over elkaar, waarna hij ons meedeelde dat er spoedig een radicale verbetering van onze situatie was te verwachten omdat de Duitsers en de geallieerden ‘geheime onderhandelingen’ voerden over de Joden, ‘onder bemiddeling van enkele neutrale mogendheden’. De Duitsers hadden volgens oom Vili namelijk eindelijk ingezien ‘hoe hopeloos hun positie aan het front was’. Volgens hem waren ze ‘dolblij’ dat ze ons, ‘de Joodse burgers van Boedapest’, in hun macht hadden, omdat ze ons ‘als chantagemiddel konden gebruiken om allerlei concessies van de geallieerden af te dwingen’, die hun uiterste best deden om ons te redden. Op dit punt aangekomen maakte hij gewag van een volgens hem ‘belangrijke factor’, die hij in de tijd dat hij nog journalist was had leren kennen. Hij noemde deze ‘de publieke wereldopinie’. Volgens hem was deze ‘geschokt’ door wat ons was overkomen. Uiteraard ging het om zeer harde onderhandelingen, vervolgde hij, en dit verklaarde waarom er momenteel zulke scherpe maatregelen tegen ons werden genomen. In wezen waren die echter niet meer dan de natuurlijke uitvloeisels van ‘het grote spel’, waarin wij slechts ‘werktuigen waren van een internationale chantagemanoeuvre van verbijsterende omvang’. Hij zei ook nog dat hij dankzij zijn grondige kennis van wat zich ‘achter de schermen afspeelde’, de houding van de Duitsers alleen als ‘loze blufferij’ beschouwde, die erop gericht was een zo hoog mogelijke prijs voor ons Joden in de wacht te slepen, reden waarom hij ons verzocht nog even geduld te hebben tot ‘de ontknoping van het drama’. Hierop vroeg mijn vader hem of deze ontknoping al de volgende dag was te verwachten, zodat hij zijn oproep ook als ‘blufferij’ kon beschouwen en niet eens naar het kamp hoefde te gaan. Oom Vili raakte enigszins in verwarring en antwoordde: ‘Zo zou ik het nu ook weer niet opvatten.’ Daarop verzekerde hij mijn vader dat zijn verblijf in het kamp niet lang zou duren. ‘Het is vijf voor twaalf,’ meende hij, terwijl hij zich onophoudelijk de handen wreef. Hij voegde hier nog aan toe dat het jammer was dat hij als bookmaker nooit zo zeker was geweest van een tip, want dan zou hij nu niet zo’n schlemieltje zijn. Hij wilde nog veel meer zeggen, maar mijn stiefmoeder en haar moeder waren juist klaar met het inpakken van de rugzak, waarop mijn vader van zijn stoel opstond om te voelen hoe zwaar hij was geworden.

Als laatste arriveerde de oudste broer van mijn stiefmoeder, oom Lajos. Hij vervulde een heel belangrijke functie in onze familie, hoewel ik niet zou kunnen zeggen welke. Meteen na zijn binnenkomst wil hij mijn vader onder vier ogen spreken. Ik merkte dat mijn vader zenuwachtig werd en zo snel mogelijk een einde aan het gesprek trachtte te maken, zonder overigens tactloos te worden. Daarna wendde oom Lajos zich geheel onverwacht tot mij en hij zei dat hij ‘even met me wilde praten’. Hij sleepte me naar een stil hoekje van de kamer en plantte me daar met mijn rug tegen een kast aan terwijl hij zelf tegenover me ging staan. Hij begon met te zeggen dat mijn vader ‘ons morgen zou verlaten’, zoals ik wist. Ik zei dat dit feit mij inderdaad bekend was. Daarop wilde hij weten of ik mijn vader zou missen. Een beetje nerveus geworden door deze vraag antwoordde ik: ‘Vanzelfsprekend’, maar omdat dit antwoord me om de een of andere reden niet overtuigend genoeg leek, voegde ik er nog aan toe: ‘Heel erg zelfs.’ Hierop zei hij een poosje niets, hij knikte alleen met een kommervolle uitdrukking op zijn gezicht.

Vervolgens vernam ik een paar interessante en verrassende zaken uit zijn mond, bijvoorbeeld dat een zekere periode van mijn leven, die hij de ‘gelukkige, zorgeloze kinderjaren’ noemde, met deze treurige dag ten einde was gekomen. ‘Ongetwijfeld heb je daar nog niet zo aan gedacht,’ zei hij. Ik moest toegeven dat hij gelijk had. ‘En toch zal deze mededeling je niet zo verrassen,’ vervolgde hij. Opnieuw zei ik: ‘Nee.’ Daarop kreeg ik van hem te horen dat mijn stiefmoeder na het vertrek van mijn vader zonder steun en toeverlaat zou achterblijven. Hoewel de familie ‘een oogje in het zeil zou houden’, moest ik in de toekomst haar steun en toeverlaat zijn. Ongetwijfeld zou ik daardoor te vroeg voor mijn leeftijd ontdekken ‘wat het betekende zorgen te hebben en offers te brengen’, want het leed geen twijfel dat mijn leven na het vertrek van mijn vader niet meer zo gemakkelijk zou zijn als daarvoor, iets waar hij geen doekjes om wond, want hij wilde ‘op een volwassen manier’ met me praten. ‘Van nu af aan heb jij ook deel aan het gemeenschappelijke lot van de Joden.’ Hij ging uitvoerig op dit lot in en legde me uit dat dit in een ‘al duizenden jaren durende, niet-aflatende vervolging’ bestond, die de Joden echter ‘met berusting, offervaardigheid en geduld moesten aanvaarden’ omdat God hun dit leed had opgelegd als straf voor hun zonden, zodat ze ook alleen van Hem genade konden verkrijgen. God verwachtte van ons dat we in moeilijke omstandigheden als de onderhavige stand zouden houden op de ons door Hem toebedachte plaats, in overeenstemming met ‘onze krachten en vermogens’. Ik bijvoorbeeld, vernam ik van oom Lajos, moest na het vertrek van mijn vader de moeilijke taak van gezinshoofd op mij nemen. Hij vroeg of ik daartoe de kracht en de bereidheid voelde. Hoewel ik de gedachtegang die hem tot het stellen van deze vraag bracht niet goed had begrepen, vooral niet wat hij over de Joodse zonden en de Joodse God had gezegd, ontroerden zijn woorden me om de een of andere reden toch. Ik antwoordde dus bevestigend. Zijn gezicht nam hierop een tevreden uitdrukking aan. ‘Goed zo,’ zei hij, ‘ik wist wel dat je een verstandige jongen bent met een diep gevoelsleven en een ernstig verantwoordelijkheidsbesef. Dit feit verzoent me enigszins met de ellendige situatie waarin ons volk zich bevindt.’ Ten slotte vatte hij met zijn harige, eeltige vingers mijn kin en dwong me naar hem op te kijken. Met zachte, lichtelijk bevende stem zei hij: ‘Je vader gaat zo dadelijk een grote reis maken. Heb je voor hem gebeden?’ Zijn blik drukte een zekere strengheid uit. Vermoedelijk gaf dat me het kwellende gevoel dat ik tegenover mijn vader nalatig was geweest, uit mezelf had ik er waarschijnlijk nooit aan gedacht. Nu dit gevoel echter eenmaal bij mij was opgewekt ervoer ik het als een last, ja het was alsof ik een schuld moest inlossen. Om me van die last te bevrijden zei ik dat ik nog niet had gebeden. ‘Kom mee,’ zei hij toen.

Hij troonde me mee naar een kamer die op de binnenplaats uitkeek. Daar, tussen wat versleten en afgedankte meubels, hebben we gebeden. Voordat we daarmee begonnen zette oom Lajos een zijdeachtig glanzend mutsje op zijn achterhoofd, precies op de plek waar de huid door zijn dunne, grijze haardos schemerde. Ik zette ook mijn keppeltje op, dat ik in opdracht van hem uit de vestibule haalde. Oom Lajos viste uit zijn binnenzak een zwart boekje dat met een rode rand was versierd, en uit zijn borstzakje zijn bril. Vervolgens begon hij een voor een de gebeden te lezen en ik moest steeds nazeggen wat hij had voorgelezen. Eerst ging het goed, maar al spoedig kreeg ik er genoeg van. Het stoorde me vooral dat ik geen woord verstond van alles wat we tegen God zeiden, want we baden in het Hebreeuws en die taal kende ik niet. Om de tekst te kunnen nazeggen moest ik voortdurend op oom Lajos’ mond letten, zodat ik me van dit bidden eigenlijk alleen zijn beweeglijke, vlezige, vochtig glanzende lippen herinner, en verder nog de onverstaanbare klanken van een vreemde taal, die door ons mompelend ten gehore werden gebracht. Bovendien weet ik nog wat ik over de schouder van oom Lajos door het raam kon zien: precies op het ogenblik dat wij daar stonden snelde de oudste van de twee zusjes aan de overkant van de binnenplaats over de galerij van de verdieping boven ons; kennelijk was ze op weg naar huis. Ik geloof dat ik de woorden van het gebed zelfs enigszins heb verhaspeld. Toch zag oom Lajos, toen we klaar waren met bidden, er tevreden uit en zijn gelaatsuitdrukking gaf te kennen wat ikzelf ook steeds duidelijker begon te voelen: we hadden iets voor mijn vader gedaan. Dit was natuurlijk een aangenamere gewaarwording dan het drukkende en belastende gevoel dat ik daarvoor had gehad.

We gingen weer naar de kamer aan de straatkant. Daar was het al schemerig geworden. De met verduisteringspapier beplakte ramen waren gesloten, zodat de blauwige, nevelachtige avond geheel uit de kamer was gebannen en we als het ware in die kamer waren opgesloten. De sigarettenrook die in de kamer hing beet in mijn ogen en het voortdurende geroezemoes van de volwassenen begon me te vermoeien, zodat ik steeds weer opnieuw moest gapen. Mijn stiefmoeders moeder dekte de tafel. Ze had ons avondmaal in een grote handtas meegebracht. Het was haar zelfs gelukt vlees te bemachtigen op de zwarte markt, wat ze meteen bij haar binnenkomst had verteld. Mijn vader had toen dadelijk zijn leren portefeuille voor de dag gehaald en haar het geld teruggegeven.

We zaten juist allemaal aan tafel toen onverwacht meneer Steiner en meneer Fleischmann binnenkwamen. Ze wilden ook afscheid nemen van mijn vader. Meneer Steiner begon zich dadelijk te verontschuldigen. ‘U moet zich in geen geval door onze entree laten storen,’ zei hij. Hij zei ook: ‘Ik heet Steiner, blijft u rustig zitten.’ Als gebruikelijk droeg hij rafelige pantoffels en een openhangend vest, waaruit zijn uitpuilende buik tevoorschijn kwam. Tussen zijn lippen bungelde de onvermijdelijke, half opgerookte sigaret, die een kwalijke geur verspreidde. Hij had een groot, rood hoofd, dat vreemd contrasteerde met zijn kapsel, vooral met zijn kinderlijk aandoende scheiding. Meneer Fleischmann scheen naast hem geheel in het niet te verzinken. Hij was klein van stuk en zag er goed verzorgd uit. Meneer Fleischmann had wit haar en een grijzige huid en droeg een uilenbrilletje. Zijn gezicht had de lichtelijk bezorgde gelaatsuitdrukking die kenmerkend voor hem was. Hij stond zwijgend naast meneer Steiner en neeg bij wijze van begroeting enkele malen het hoofd, waarbij hij zijn handen over elkaar wreef alsof hij zich voor het uiterlijk van meneer Steiner wilde verontschuldigen. Ik weet niet zeker of hij dat werkelijk wilde. De twee oude mannen waren onafscheidelijk, alhoewel ze eeuwig en altijd ruziemaakten en van mening verschilden. Ze schudden mijn vader beurtelings de hand. Meneer Steiner klopte mijn vader ook op zijn rug en noemde hem ‘oude jongen’. Hij gaf zelfs een oud grapje ten beste en zei: ‘Kop neer, joh, laat de moed maar zakken.’ Daarna zei hij onder instemmend geknik van meneer Fleischmann dat zij wel voor de ‘jongedame’ (zoals hij mijn stiefmoeder noemde) en mij zouden zorgen. Hij knipperde daarbij met zijn kleine oogjes. Ten slotte omarmde hij mijn vader en trok hem tegen zijn dikke buik aan. Toen ze weer waren vertrokken ging alles op in gekletter van messen en vorken, geroezemoes van stemmen, opstijgende etensdampen en walmende tabaksrook, zodat ik alleen nog maar onsamenhangende brokstukken van gezichten en lichamen waarnam die zich uit de mij omringende nevel schenen los te maken. Ik zag het bevende, gelige gelaat van mijn stiefmoeders moeder, die het eten op de borden schepte, de afwerend opgeheven handen van oom Lajos, die geen vlees wilde hebben omdat het varkensvlees was, dat om religieuze redenen niet mocht worden gegeten, en de zuster van mijn stiefmoeder, met haar bolle wangen, druk bewegende onderkaak en tranende ogen. Opeens verscheen de kale, rozig glanzende schedel van oom Vili in de lichtschijn van de lamp en hoorde ik hem opnieuw bemoedigende woorden spreken, die ik echter slechts gedeeltelijk verstond. Ook drong de plechtige, onder diep stilzwijgen door alle aanwezigen aangehoorde tafelrede van oom Lajos tot me door, waarin hij de hoop uitsprak dat wij ons met Gods hulp ‘weldra weer gezamenlijk aan de familiedis konden scharen, in vrede, voorspoed en gezondheid’. Mijn vader zag ik nauwelijks en van mijn stiefmoeder merkte ik alleen dat de aanwezigen zich vaak en liefdevol om haar bekommerden, bijna meer dan om mijn vader. Eenmaal klaagde ze over hoofdpijn, maar toen men haar vroeg of ze een pilletje of een koud kompres wilde hebben, schudde ze van nee. Af en toe werd mijn aandacht getrokken door mijn grootmoeder, die de mensen steeds voor de voeten liep en dan weer naar de canapé moest worden teruggebracht. Ik hoorde haar voortdurend klagen en keek naar haar bijziende ogen, die achter haar dikke, door tranen bevochtigde en met etensdamp beslagen brillenglazen twee zonderlinge, vocht afscheidende kevers leken. Op een gegeven moment ging iedereen van tafel. Het ogenblik was gekomen om voorgoed afscheid te nemen. Mijn grootvader en grootmoeder waren echter al voordien vertrokken, kort voordat de familie van mijn stiefmoeder wegging.

De misschien merkwaardigste gebeurtenis van die avond, die mij altijd is bijgebleven, was de enige handeling waarmee mijn grootvader die avond van zijn aanwezigheid blijk gaf: toen hij van mijn vader afscheid nam, drukte hij zijn hoekige vogelkopje heel even met een heftige, bijna dwaze beweging tegen diens borst. Zijn hele, verkrampt lijkende lichaam schokte daarbij. Daarna voerde hij mijn grootmoeder haastig aan haar elleboog het huis uit. Iedereen ging voor de twee oude mensen opzij. Vervolgens werd ik door verscheidene mensen omhelsd en gekust, zodat ik hun vochtige, enigszins kleverige lippen op mijn wangen voelde. Ten slotte, toen iedereen was weggegaan, werd het weer stil in de kamer.

Uiteindelijk nam ik zelf ook afscheid van mijn vader, of beter gezegd: hij van mij. Ik weet eigenlijk niet meer hoe het precies ging. Ook van de omstandigheden waaronder dit afscheid plaatsvond herinner ik me vrijwel niets. Waarschijnlijk heeft hij eerst de gasten uitgeleide gedaan, want ik zat enige tijd alleen aan de nog niet afgeruimde, rommelig geworden tafel en schrok op toen hij weer binnenkwam. Hij was alleen en kwam speciaal terug om mij vaarwel te zeggen. ‘Morgenochtend vroeg zullen we daar geen tijd meer voor hebben,’ zei hij. Hij sprak in soortgelijke zin over mijn verantwoordelijkheid en mijn volwassenwording als ’s middags oom Lajos had gedaan, maar zonder God ter sprake te brengen en in minder fraaie bewoordingen. Ook maakte hij het niet zo lang. Hij had het ook over mijn moeder en zei dat hij bang was dat ze zou proberen me ‘van huis weg te lokken’ en over te halen weer bij haar te gaan wonen. Ik zag dat deze gedachte hem in hoge mate verontrustte. Mijn ouders hadden namelijk geruime tijd onenigheid gehad over de vraag bij wie ik moest wonen, totdat de rechter ten gunste van mijn vader had beslist. Nu hij in een ongunstiger positie verkeerde, wilde hij het recht om mij op te voeden niet verliezen, wat ik heel begrijpelijk vond. Hij beriep zich echter niet op de wet, maar op mijn gevoel voor redelijkheid en op het verschil tussen mijn stiefmoeder en mijn moeder, van wie de eerstgenoemde mij een ‘warm, veilig tehuis had gegeven’, terwijl de laatstgenoemde mij ‘in de steek had gelaten’. Ik zette grote ogen op bij deze woorden, want van mijn moeder had ik iets heel anders gehoord. Volgens haar was mijn vader schuldig aan de scheiding en had ze noodgedwongen naar een andere man omgezien. Deze man, die Dini werd genoemd maar eigenlijk Dénes heette, was overigens ook voor de arbeidsdienst opgeroepen en juist de vorige week naar het kamp vertrokken. Het was me nooit gelukt achter de precieze oorzaak van de scheiding van mijn ouders te komen en ook nu kwam mijn vader dadelijk weer op mijn stiefmoeder terug. Hij zei dat ik het aan haar te danken had dat ik niet meer op een kostschool zat en dat mijn plaats ‘thuis was, aan haar zijde’. Hij sprak nog geruime tijd over haar en ik begreep opeens waarom mijn stiefmoeder tijdens zijn betoog afwezig was: ze zou zich ongetwijfeld gegeneerd hebben. Ik begon langzamerhand genoeg te krijgen van het gesprek en beloofde hem iets wat ik me niet meer kan herinneren, maar het volgende moment bevond ik me al in zijn armen, en na alles wat hij had gezegd overrompelde deze omhelzing mij volledig. Ik weet niet of het daardoor kwam dat ik in tranen uitbrak of alleen door de uitputting. Mogelijk ook had ik me na de ochtendlijke vermaning van mijn stiefmoeder bewust of onbewust voorbereid op een huilbui bij het afscheid. Hoe het ook zij, het huilen deed me goed en ik voelde dat het mijn vader niet onwelgevallig was mij zo verdrietig te zien. Ten slotte stuurde hij me naar bed. Ik was ook volledig uitgeput. Mijn laatste gedachte voordat ik in slaap viel was: dankzij deze familiebijeenkomst gaat de stakker tenminste met mooie herinneringen naar het kamp.

==

2