Shi Tiesheng

Notities van een theoreticus

Vertaald uit het Chinees
door Mark Leenhouts

==

==

==

Uitgeverij Van Oorschot

Amsterdam

De vertaler ontving voor deze vertaling een werkbeurs van het Nederlands Letterenfonds.

==

Deze uitgave werd mede mogelijk gemaakt door het Literary Translation Fund van de China Writers Association.

==

==

Oorspronkelijke titel: Wuxu biji

Gebruikte (herziene) uitgave: People’s Literature, 2007

==

© Copyright 2021 CHEN XIMI (ERVEN SHI TIESHENG)

© Copyright 2023 Vertaling: MARK LEENHOUTS en UITGEVERIJ VAN OORSCHOT

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt, op welke wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

==

ISBN 978 90 282 3042 2

==

www.vanoorschot.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2023

I
Mijn schrijversnachten

1

==

In mijn verdere leven zal ik die twee kinderen wel nooit meer tegenkomen. Zij zullen ook vast niet vermoeden, nooit vermoeden denk ik, dat ze na toevallig een keer met mij te hebben gespeeld nu zomaar in een roman terecht zijn gekomen, zelfs de opening van die roman zijn geworden. Ze weten vast niet eens meer wie ik ben. Ze weten vast niet eens meer dat er op die herfstavond, in dat oude park waar de wandelaars bijna allemaal vertrokken waren, op dat stille paadje waar een straatlantaarn een heldere cirkel licht in het donker aftekende, waar een oude cipres een gelijkmatige harsgeur verspreidde en waar de grond bezaaid lag met sterk riekende espenbladeren, dat daar een man met een boek zat die eventjes met hen gespeeld heeft en met hen over van alles en nog wat heeft gekletst. Het is vast vergeten, uit hun geheugen verdwenen, alsof het nooit is gebeurd.

Of misschien weten ze het nog wel. Misschien is die eenzame gestalte onder het lantaarnlicht, op die herfstavond vol dwarrelende bladeren, een van hen beiden wel zijn leven lang bijgebleven.

Maar dat ben ik dan niet meer. Hoe die avond ook in zijn herinnering bewaard is gebleven, het is voortaan zijn verhaal. Misschien zal hij ooit fantaseren over de eenzaamheid van die man, over waar hij vandaan kwam en waar hij naartoe ging, wie weet komt die man ooit wel in een boek van hém terecht. Maar dat heeft dan niets meer met mij te maken, dat zijn dan zijn eigen herinneringen en fantasieën; het is allemaal een deel van zijn eigen leven geworden.

Het jongetje was denk ik een jaar of zeven. Het meisje heb ik gevraagd – vijfenhalf, zei ze, en ze stak vijf vingers op, telde ze een voor een af, maar kon vervolgens niet bedenken hoe ze dat halve jaar moest aangeven. Op datzelfde moment wist ik dat we elkaar algauw weer uit het oog zouden verliezen, die twee kinderen en ik, dat we elkaar in die rumoerige stad vlakbij ons, in die chaotische wereld rondom ons, binnen de kortste keren weer uit het oog zouden verliezen. En elkaar nooit meer zouden vinden.

En zo is het ook met ons, met jou en mij. Hebben wij elkaar ooit ontmoet? Nee, zeg je, nou goed, dat zou best kunnen, maar misschien is dat wel omdat we het vergeten zijn, of omdat het destijds langs ons heen is gegaan. Wat we vergeten zijn of wat langs ons heen is gegaan, is toch eigenlijk nooit gebeurd?

==

==

2

==

In een bos van espen en cipressen, vlak naast een eeuwenoud altaarplatform. Ik kom er vaak. Het is een fijne plek om te lezen en van de rust te genieten. De twee kinderen kwamen uit het omringende donker gerend – ik had niet in de gaten waar precies vandaan ze kwamen. Ze renden het lantaarnlicht in, huppelend renden ze die heldere cirkel licht in en riepen tegen een grote boom: ‘Dag opa Honingboom!’ ‘Dag opa Honingboom!’ Ik wist niet wat voor spelletje ze aan het spelen waren. ‘Mis,’ zei ik, ‘dat is geen honingboom, maar een cipres.’ ‘Oh, een cipres!’ reageerden ze. Ze keken even om naar mij en daarna weer omhoog naar de boom. Alle toppen van de bomen waren al opgegaan in het donker van de avondhemel, maar toch zagen ze het en vroegen me: ‘Waarom heeft hij geen bladeren? Alle andere bomen wel, waarom hij niet?’ Ik vertelde hen dat het een dode boom was: ‘Ja, dood, deze boom is al dood.’ ‘Oh...’ Daar dachten ze even over na. ‘Maar wanneer is hij dan doodgegaan?’ ‘Dat weet ik ook niet, zo te zien al een hele tijd geleden.’ ‘En hoe is hij dan doodgegaan?’ Zonder op mijn antwoord te wachten zei het jongetje tegen het meisje: ‘Ik weet het, ik zal het je vertellen! Er kwam iemand met een teil heet water, die hij hier zo, hup...’ Het jongetje keek me aan, zag me lachen en gooide het gauw over een andere boeg: ‘Oh nee, nee, er kwam iemand met iets scherps en die schaafde en die sleep en toen... tsjak!’ Het meisje bleef hem aankijken, ernstig wachtend op een plausibel antwoord: ‘En toen wat?’ De jongen aarzelde even, keek toen schielijk naar me op en vroeg: ‘Ja, hoe is hij eigenlijk doodgegaan?’ Ik werd geraakt door zowel zijn bescheidenheid als zijn zelfverzekerdheid, hij schaamde zich in het geheel niet voor zijn onkunde en net zo min voor zijn wilde giswerk, alsof dat voor hem allemaal volstrekt vanzelf sprak. Ja, onkunde en giswerk waren volstrekt vanzelfsprekend. De twee keken me nog altijd met vragende blikken aan, en ik zei: ‘Misschien was hij ziek.’ ‘Maar hoe is hij dan doodgegaan?’ vroeg de jongen. ‘Of misschien was hij gewoon te oud,’ zei ik. ‘Maar hoe ging hij dan dood?’ ‘Dat weet ik ook niet precies.’ De jongen gaf het op en staarde onbevredigd naar de oude cipres.

Nu begon het me te dagen, hij wilde weten wat dat was, doodgaan. Waarom je leven had, en dan opeens dood. Hoe zat dat met de overgang daartussen, hoe ging dat? Wat was dat, doodgaan? En dood zijn? Hoe voelde dat?

Maar al begreep ik wat hij bedoelde, een antwoord had ik niet. En dat zou ik nog altijd niet hebben. Weet jij het? Wat doodgaan is? Nee, jij ook niet. Wat dat betreft zijn we net als die kinderen. We weten alleen dat hij op onze weg ligt, de dood, maar verder, verder hebben we weinig anders te bieden dan die jongen: wild giswerk. Het klinkt een beetje als zeggen: we weten niet waarnaartoe we uiteindelijk op weg zijn, waar we kennelijk onze laatste toevlucht zoeken.

==

==

3

==

Buiten valt de eerste herfstregen van het jaar, in stukjes en beetjes, het zet niet eens door. Vanochtend hoorde ik op de radio dat we in het noorden een uitzonderlijke droogte hebben dit jaar, nog nooit kwam er in de periode van juli tot nu zo weinig hemelwater naar beneden, een historisch laagterecord. Water, overal heerst ongerustheid om water.

Het is door de jaren heen mijn gewoonte geworden om ’s ochtends bij het opstaan en aankleden naar de radio te luisteren. Daarna, de verdere dag, zit ik hier, als er niemand langskomt, te lezen, te denken en, dat wil het lot, te schrijven aan mijn verhalen, noem het literatuur. Het is alsof er met die paar dozijn verhalen die ik geschreven heb zomaar enkele tientallen jaren voorbij zijn gaan. Tientallen jaren voorbij, weg en verdwenen. Toen het meisje me die dag zowaar opa noemde, zei het jongetje gelukkig (hij was per slot wat ouder): ‘Het is oom, niet opa.’ Ik slaakte een zucht van verlichting, wilde hem bijna bedanken. Hoe wordt een mens eigenlijk ouder? Op een dag noemen ze je ineens meneer, dan noemen ze je ineens oom, en dan, als ze je op een dag ineens opa noemen, tja, wat denk je dan, hoe voelt dat dan? De zon trekt van de ene naar de andere kant van de hemel. Elke dag kan ik hier wel een troep duiven zien, elke dag, koerend op het dak van de buren of vliegend, zwevend in de lucht, vlakbij of verder weg. Als je er verder niet bij stilstaat, zou je kunnen denken dat het al tientallen jaren dezelfde troep is, witte, grijze, bruine, vliegend, koerend, levend, altijd hetzelfde, altijd dezelfde, altijd die troep waaraan niets lijkt te veranderen. Maar eigenlijk hebben ze er al vele, vele levens op zitten, hebben ze elkaar al duizenden jaren leven na leven afgelost.

==

==

4

==

Het meisje vroeg me wat voor boek ik aan het lezen was (‘Wat voor boek leest u daar, opa?’ ‘Nee, het is oom, niet opa.’ ‘Oh, wat voor boek leest u dan, oom?’). Ik liet het haar zien. Ze zag geen plaatjes. Geen enkel plaatje. ‘Een woordjesboek,’ zei ze, op een toon alsof ik dat nog niet wist. ‘Klopt, een woordjesboek.’ ‘Waar gaat het over?’ ‘Dat kun je denk ik nog niet begrijpen.’ Zeker, en ze zou het op haar leeftijd ook niet horen te begrijpen. Het was een oudemensenboek.

Het was ook geschreven door een oud iemand, een oude man: As op een afgedragen vest / Is al wat van verbrande rozen rest. / Stof zwevend in een zonnestraal / Markeert het eind van een verhaal.

Nee, het was heus niet alleen dood en einde dat me zo verwarde en beroerde, het was ook vooral leven en begin. Het valt niet te bewijzen dat het absolute niets bestaat, of wel soms? Het valt niet te bewijzen dat niet-zijn er ook kan zijn, laat staan dat dat aan ons beperkte menselijke verstand zou liggen. Dus, waar een verhaal geëindigd is, moet al een ander verhaal begonnen zijn, net beginnen, zich ontvouwen. Het absolute niets kan nog geen moment bestaan. Het verhaal van die twee kinderen was al begonnen, of begon net, ontvouwde zich net. Misschien was het begonnen met dat toevallige spelletje, met het kijken naar die oude, dode boom, en zou het zich ontvouwen door al hun onverzadigbare vragen. Maar hoe dan ook zal hun verhaal op een dag ook weer ten einde komen, en op dat moment zullen ze ook echt kinderen zien, en het geheim van einde en begin ervaren. Op dat moment zal er ergens op een boekenplank, een bureau of een nachtkastje, aan deze of de andere kant van de wereld, op een vrije of onvrije plek, nog altijd kalm maar vol vuur een boek liggen – een boek geschreven door een oude man genaamd T.S. Eliot. Op tijden dat de herfstregen op het blikken afdak klettert of op dagen dat de sneeuw door de straten en stegen wervelt, op een heldere, droge ochtend waarop je vergeten bent wat je die dag ook weer moest doen, op een luie middag waarop je na een dutje zacht pianospel hoort of op een stille avond waarop je in je eentje zit te drinken, in welke tijd van het jaar dan ook, bij het slaan van ochtend- of avondklok, ligt dat boek voor je klaar om open- en weer dichtgeslagen te worden, om te dienen als einde of begin, om die eindeloze verte te worden die door al die onvoorspelbare levens is voorspeld.

De wijze oude man zegt: Wat we beschouwen als begin is vaak een einde / En eindigen opnieuw beginnen. / Het eind is waar we van vertrekken. De oude man, die kind is geweest, die de weg heeft afgelegd, zegt: Als je hierheen zou komen, / Langs welke weg dan ook, van waar dan ook gekomen, / Op welk moment dan ook of in welk jaargetij, / Zou het altijd hetzelfde zijn... Van kwaad tot kwaad drijft de getergde geest / Zich voort, tenzij hersteld door dat verfijnend vuur / Waar je je in de maat moet voegen, als een danser. De oude man is altijd jong geweest. Wie bedacht deze kwelling? Liefde, zegt hij. Deze voorspeller, deze ziener, wat zag hij toen hij dit schreef? Toen hij dit schreef stonden de eeuwenoude muren van deze stad er nog, en in dit oude park buiten de muren, vlakbij het overwoekerde altaarplatform, leefde die oude cipres nog; zou die oude boom deze herfstavond en deze twee kinderen niet allang in een droom hebben gezien? Of hoorde hij misschien uit de verte een voorspelling en trad hij kalm zijn dood tegemoet, om klaar te staan, als het noodzakelijke begin van het spelletje dat zich weer zou herhalen? Die voorspelling uit de verte: Achter het handenpaar dat weeft / Aan het ondraaglijk vlammenhemd / Dat ieder dragen moet die leeft. / We leven tot ons laatste uur / Door op te gaan in vuur of vuur. Een voorspelling die steeds weer uitkomt. Door de eeuwen heen is ze altijd weer uitgekomen, keer op keer. Steeds weer herhaalt zich het hele proces.

==

==

5

==

Ik ben geboren op 4 januari 1951. Zo gaat althans het verhaal, want meer dan een verhaal is het niet. Ik heb het alleen maar uit de mond van mijn grootmoeder, mijn moeder en mijn vader gehoord.

Grootmoeder zei: Het sneeuwde verschrikkelijk toen je geboren werd, echt verschrikkelijk, zo hard had het nog nooit gesneeuwd.

Moeder zei: Je was ontzettend mager toen je geboren werd. De zuster liet me je zien, waar kwam dat kleine mormel vandaan? Vel over been, van wie was dat kind? Het was bijna dag toen je geboren werd, er kwam al licht door de ramen.

En vader sloeg de kalender open en leerde me: Dat is het jaar, dat is de maand, en dat is de dag. Die dag, ja die, toen ben je geboren.

Maar voor mij is 4 januari 1951 een lege vlek, nul, helemaal niets, een verhaal dat ik heb gehoord toen ik ontwaakte uit het niets; het kan net zo goed een leugen zijn. ‘Toen jij er nog niet was, bestond de wereld al heel lang’ – dat is alleen maar een verhaal dat ik te horen kreeg toen ik er al was. ‘Wanneer jij er niet meer bent, zal de wereld nog heel lang bestaan’ – dat is alleen maar een vermoeden waarmee ik het doen moet zolang ik er nog ben.

Ik heb het ooit zo opgeschreven: ik ben geboren in 1951. Maar voor mij komt 1951 eigenlijk na 1955. Op een dag in 1955 – ik herinner me dat de tekens op de kalender groen waren – in dat weekend is voor mij de tijd begonnen. Daarvóór was 1951 een lege vlek, pas na dat weekend in 1955 werd 1951 overgeleverd, kreeg het langzaam betekenis, bestond het echt. Maar dat weekend in 1955 is eigenlijk weer geen zondag in 1955, maar een ochtend in de winter van 1951 – men zegt dat ik toen ben geboren, en als ik me die dag voorstel, wordt die zondag in 1955 verdrongen door die ochtend in 1951. Op die ochtend, zei grootmoeder, sneeuwde het verschrikkelijk. Maar voor mij viel die dag de sneeuw van 1956; alleen met de sneeuw van 1956 kan ik de sneeuw van 1951 begrijpen, daardoor heeft de winter van 1951 gestalte gekregen, is hij niet langer een lege vlek. Later, in 1958, ging ik naar school en begon ik iets te begrijpen van de verbanden tussen de zon, de maan en de sterren, en leerde ik dat wij de plek waar wij leven de aarde noemen. En zo kan het zijn dat 1957 bijvoorbeeld pas in 1964 een indruk bij me heeft achtergelaten; toen pas hoorde ik dat er in 1957 een Anti-rechtsencampagne was geweest, en daardoor viel in 1957 de regen van 1964. En weer later hoorde ik over de tijd van vóór de jaartelling. Aan de hand van de geschiedenislessen stelde ik me de verre oudheid van de mensheid voor. De mensheid is vanuit de verre oudheid bij het heden uitgekomen en gaat vanaf het heden nog verder naar de toekomst. Daardoor bevat de verre oudheid alle fantasieën over het jaar 2000. Ik sta in het heden en stel me het verleden voor en fantaseer over de toekomst; zo kruisen verleden en toekomst elkaar terloops in het heden, en zo waait er zowel in het verleden als in de toekomst de wind van nu.

==

==

6

==

Dingen van vroeger, gebeurtenissen uit het verleden, kun je in twee soorten verdelen. De eerste zijn de dingen waarvan je je niet bewust was, waar geen enkel spoor meer van is en waarover je niet eens meer zou kunnen praten. De andere soort zijn de dingen waar je je wel bewust van was, die voor jou echt bestaan hebben en die bewaard zijn gebleven, je leven betekenis hebben gegeven. Wil dat zeggen dat alleen dát deel van je verleden echt is? Nee, lijkt me niet. Alles wat je bewust hebt meegemaakt is door je bewustzijn vervormd, alleen als betekenisvolle gebeurtenissen zijn die dingen echt, en die betekenis wordt er telkens in het nu aan gegeven. Maar: is er wel echt zoiets als het nu? En zo ja, hoe lang duurt dat dan? Hoe lang is ‘nu’? Een minuut? Een seconde? Een honderdste of duizendste van een seconde? Als je zo doorgaat is ‘nu’ zo onderhand gelijk aan nul... Misschien is ‘nu’ enkel de tijd die we nodig hebben om ons van de betekenis van iets bewust te worden. Zodra we ons van iets uit het leven bewust zijn, is het alweer verleden geworden, en zodra betekenis ‘betekenis’ wordt, is ze alweer op weg naar de toekomst. Nu neigt naar nul, als het nu niet het verleden en de toekomst verbond, was het weg, verdwenen, was het niets. En de toekomst? Is die echt? Maar natuurlijk, het echte van de toekomst zit hem erin dat ze de toekomst is, dat ze er nog niet is, dat ze enkel een droombeeld is. Het verleden is op weg naar de toekomst, betekenis jaagt droombeelden na, en precies tussen betekenis en droombeeld, daar waar die twee elkaar net overlappen, net samenvallen, daar zit het nu. Daar waar die twee elkaar net overlappen, net samenvallen, zijn wij op weg, zijn wij in het nu.

==

==

7

==

Maar wat is ‘echt’ dan? Echt, wat is dat in hemelsnaam?

Voor iemand als ik, die zich aan zijn schrijftafel in het verleden onderdompelt, die in de almaar veranderende geschiedenis naar echtheid zoekt, die uit het zo verwarrende leven iets van werkelijkheid tracht te peuren, wordt het echte, wordt werkelijkheid, een ernstig probleem. Zodra je erop aast, vergruizelt het voor je ogen, valt het uiteen, lost het op en neemt het weer een nieuwe vorm aan... Als mist en rook, als waan en droom.

Ik liep door het bos, de twee kinderen waren al naar huis. Die hele herfst, elke avond van die hele herfst, liep ik zo alleen door dat bos. De lantaarnpalen staan er ver uit elkaar, tussen de lichte stukken zitten steeds donkere stukken, mijn schaduw dook nu eens op in het licht en verdween dan weer in het donker. De wind, uit onbestemde richting, blies vlaag na vlaag de kleurige, gevallen blaadjes op, alsof hij de ene na de andere herinnering uit mijn leven opzwiepte. Ik leek zelf die onbestemde wind wel, het was alsof ik enkel door die kleurige blaadjes los te rukken en de lucht in te blazen, iets van grip op mijn eigen bestaan kon krijgen.

Dingen van vroeger, of mensen van vroeger, zijn net als die gevallen blaadjes, op de herfstwind van mijn leven dwarrelen ze van het donker het licht in, glippen ze van het licht het donker in. In het licht zie ik ze, in het donker kan ik ze me alleen maar voorstellen; afgaand op de blaadjes die het licht in dwarrelen kan ik me de blaadjes die het donker in glippen voorstellen. Hoe ze echt zijn in het donker kan ik niet zien, ik zie ze alleen in mijn verbeelding – op de wind van mijn verbeelding dwarrelen ze naar een ander soort licht. Is dat andere soort licht niet echt? Je kunt je ze nog altijd voorstellen, als het donker ze heeft opgeslokt, omdat je verbeelding het donker kan verlichten, die blaadjes kan verlichten. Maar de blaadjes in het licht van mijn verbeelding zijn niet die in het donker opgeslokte, het is alleen maar het enige echte wat ik kan krijgen. Zelfs die blaadjes in het licht, hoe echt zijn die eigenlijk als ik daarnaar kijk? Alleen echt in mijn indruk, mijn beeld van ze, of eerder gezegd, enkel in mijn beeld, mijn indruk van wat echt is. Met dingen en mensen van vroeger is het net zo, of ze nou het licht in dwarrelen of het donker in glippen, alleen in mijn beeld van ze, mijn herinnering aan ze, kunnen ze echt worden.

Het echte staat niet buiten mijn geest, buiten mijn geest bestaat er niet zoiets als ‘iets echts’ dat daar in zijn oorspronkelijke, onaangetaste vorm ligt te wachten. Echt is soms maar een verhaal, een gerucht zelfs, soms is het een vermoeden, soms een droom, en al die dingen samen houwen in mijn geest, met goddelijk vakmanschap, mijn beelden en herinneringen uit.

En tegelijk met mijn beelden en herinneringen houwen ze, en passant, ook mij uit. Want wat zou dat ‘echte’ van mij anders zijn, anders kúnnen zijn? Niets dan die beelden en herinneringen. En het geheel, het weefsel van al die herinneringen, ja, dat ben ik dan.

Je had altijd die beroemde paradox:

==

de volgende zin is waar

de vorige zin is onwaar

==

Nu heb je er nog een, die er niet voor onderdoet:

==

ik ben maar een deel van mijn herinneringen

ik ben slechts de som van mijn herinneringen

==

==

==

II
Invaliditeit en liefde

8

==

Al jaren heb ik er nog geregeld bedenkingen over: ging C nou in een rolstoel zitten om mij in de maling te nemen?

Hij is degene die als eerste uit de warboel van mijn vele herinneringen of indrukken tevoorschijn komt. In een afbeelding zonder achtergrond zie ik C in een rolstoel zitten. Op zijn schouders rust een vredig schemerlicht, dat van de stille avondzon afkomstig moet zijn. Van veraf gezien lijkt het op een grap. Hij draait aan de handvaten van de rolstoel en de rolstoel gaat vooruit, achteruit, in de rondte, draait honderdtachtig graden, driehonderdzestig graden, zevenhonderdtwintig graden... Het lijkt wel een dans, of een nieuw uitgevonden spel. Er is geen achtergrond, geen grond en zelfs geen blauwe lucht, en hij rijdt daar maar behendig heen en weer, soepeltjes in de rondte, alsof hij dat nieuwe spel al volledig beheerst. Van veraf wil je hem toeroepen, vragen: ‘Hé, wat krijgen we nou, wat is dat? Van wie is dat ding?’ Hij kijkt om en lacht, en rijdt zijn rolstoel naar je toe. Je wilt naar hem roepen, hem zeggen: ‘Hé, kom uit die stoel, gauw, waar heb je dat ding vandaan? Eruit jij, laat mij ook een keer...’

Maar als je naar hem toegaat, naar C toegaat en ziet dat zijn flodderige broekspijpen in de wind bungelen, pas dan ga je langzaam beseffen wat er is gebeurd. Vooral als je zijn naakte onderlijf hebt gezien – zijn zo goed als verkommerde benen, zijn zo goed als verkommerde hele onderlijf – dan heeft het noodlot je zijn ware gezicht getoond. Dan heeft de afbeelding ineens een achtergrond gekregen. Onder de wielen van zijn rolstoel is er ineens grond, boven zijn hoofd is er een blauwe lucht, en achter hem en om hem heen zijn er huizen, als bergen, en mensen, als een zee. In mijn herinnering of in het beeld van C is leven geslopen, er is tijd in geslopen.

Ik herinner me dat in een onvergetelijke zomer een man met twee verlamde benen een einde maakte aan zijn veertigjarige vrijgezellenleven. In mijn schrijversnachten, in mijn herinnering, was die man C.

Die zomer is hij getrouwd.

Hij is getrouwd – wat klinken die paar woordjes toch simpel.

==

==

9

==

De noordelijke zomer kwam vroeg dat jaar; amper april en de warme zeewind blies al over het land. Tegelijkertijd keerde er een lang vervlogen droom terug in C’s hoofd – zijn verre geliefde schreef hem een brief om te zeggen dat ze die zomer zou terugkomen. Zodra ze zich los kon maken van haar verplichtingen, schreef ze, zou ze direct haar spullen pakken en terugkomen, terugkomen om nooit meer weg te gaan, om voor altijd bij hem te blijven. Na al die jaren... C had gedacht dat zijn droom voor altijd een droom zou blijven, maar nu kwam hij plotseling uit. C had al grijze strepen in zijn haar, zijn geliefde X was ook de jongste niet meer, maar als hij al die jaren ergens op gewacht had, dan was het deze dag.

Het was een ongewone zomer. De hele stad leek wel in de ban van de liefde, niemand kon binnen blijven, straten werden rivieren van mensen, open plekken veranderden in mensenzeeën... De vlagen warme wind schenen ieders langgekoesterde dromen los te woelen... C ging in zijn rolstoel de straat op en werd opgenomen in de mensenstroom, meegestuwd... Alle zoemende, gonzende stemmen leken evenzovele boodschappen die op de wind en het weidse zonlicht werden aangedragen. C ging in zijn rolstoel aan de oever van de rivier zitten en dacht: misschien volgen alle dromen wel dezelfde weg, worden ze allemaal door één en hetzelfde geheim opgewekt...

Wat? vraag ik hem in mijn schrijversnachten. Wat zeg je daar? Wat voor geheim?

Hij denkt even na, diep verzonken. Dan hoor ik hem zeggen, daar aan de rivieroever: de geheime code van het leven. Alle dromen op deze aardbol komen vast voort uit de geheime code van het leven zelf...

In zijn verrukte ogen zie ik de golvende mensenmassa, vervolgens de uitgestrekte blauwe hemel. Met zijn hoofd in zijn nek staart hij in het niets. Ik weet dat hij in dat ene ogenblik zijn hele veertigjarige leven heeft overzien.

Wat is die code, vraag ik hem zachtjes.

C zwijgt lang.

Invaliditeit? vraag ik. Of liefde?

Ik wacht. Tot ik zie hoe zijn blik van de blauwe hemel neerdaalt en de mensenmassa weer in zijn ogen opduikt. Dan knikt hij – en zijn stem sluipt mijn schrijversnachten binnen: ja, invaliditeit, maar ook liefde.

De zon scheen meedogenloos, op de straten, de ramen, de lage daken en de oude stadstorens, op elk vers blaadje groen... Overal zinderend licht, dat zinderend zoemde en trilde. C schreef X dat ze snel moest komen, zodra ze haar verplichtingen had afgehandeld, bang als hij was dat er weer iets tussenkwam en hun langverwachte hereniging niet door kon gaan. De aanzwellende mensenmassa stroomde en kolkte door de straten van de oude stad, als een rivier in het vloedseizoen die door een nauwe passage moet. Hij stuurde X nog een telegram na: dat ze zo snel mogelijk moest komen, het liefst meteen!

Als door een wonder slaagden ze erin een datum te prikken voor dit haast onwaarschijnlijke weerzien. Uitgerekend de dag dat X aankwam, lag het verkeer in de stad plat... Door die nerveuze sfeer viel het weerzien tegen. De kus waarnaar ze zo hadden gesmacht leek niet op zijn plaats, ontroering ging verloren in verbijstering en ongemakkelijkheid. In een heksenketel van stemmen stonden ze op straat en keken elkaar aan: je bent niet veranderd – jij ook niet. Ze liepen door de wemelende horden, stopten af en toe waar het te druk werd en keken elkaar nog eens aan: je bent wel een beetje veranderd – ja, jij ook, we zijn allebei de jongste niet meer. Het onrustig makende zonlicht dempte de blijdschap van het weerzien. Door straten en steegjes duwde zij zijn rolstoel voort, helemaal te voet moesten ze naar huis.

Die nacht lagen ze met open ogen in bed, hand in hand, zonder zin in seks. Hand in hand, alsof ze bang waren elkaar in het donker weer te verliezen; gespannen luisterden ze naar de geluiden op straat, elk trillinkje van de lucht vingen ze op, ondertussen stilletjes biddend. De nacht was zwoel en benauwd. Als je het gordijn opzijschoof en naar buiten keek, zag je voor elke deur stil zittende of ongemerkt bewegende schimmen, die af en toe iets tegen elkaar fluisteren en dan weer lang naar de sterrenhemel staarden.

Zo ging het dagen aaneen. In mijn herinnering trouwde er die zomer niemand in de stad. C en X stelden hun huwelijk elke dag weer uit...

==

==

10

==

Vervolgens hoor ik in mijn herinnering een zomers onweer dichterbij komen. Stof in de wind, boomblaadjes die verbleken, maar geen stemmen; geen gejoel van mensen die voor de naderende storm naar binnen vluchten, geen moeder die op het balkon gauw haar eigenwijze kinderen naar binnen roept. De regen kwam onaangekondigd, met bakken, met vlagen, trommelend op alles, maar ook dat geluid klonk anders, eentonig, dof, mat, alsof de regen in een lege vlakte viel. Er kwamen geen mensen. Tijdens de regen niet, ook niet erna.

Het zonlicht trok de kamer weer in, haast onwerkelijk kroop het vanaf de vloer met een knik tegen de muur op, tot aan de hangklok; de slinger zwaaide blikkerend.

Na lange tijd zei een van de twee tegen de ander: ‘Ik ga even buiten kijken, blijf jij maar thuis.’

Wie het ook zei, het woord ‘thuis’, dat plotseling vanuit het verre en onbekende tevoorschijn was gekomen, ontroerde hen bijna tot tranen toe. ‘Thuis’ – zelfs de naklank, die nog lang in de eindeloze stilte bleef hangen, bezorgde hen een brok in hun keel.

Ze gingen samen naar buiten. Deur op slot. Op slot, dat betekende dat hun thuis hier op hen zou wachten. Het kleine gebouw in de lage zon, het zou er zijn als ze straks terugkwamen. Bij het weglopen keken ze nog een keer om, hoewel ze het woord niet uitspraken hadden ze het wel in hun gedachten: ‘thuis’ – wat klonk dat toch ontroerend, in die stilte.

Het was een uur of zes, na de zomerse regen was het zonlicht erg schoon, zoals de blik van een pasgeboren kind dat voor het eerst de wereld ontdekt, schoon, en een beetje verbaasd. Lange tijd zagen ze niemand, waren ze de enige twee weerspiegelingen op het nog blinkend natte wegdek. Alle hoge gebouwen, blok na blok, hadden hun ramen en deuren dicht, de vlammende, ondergaande zon sprong van de ene naar de andere ruit, alsof hij een kale maquette bescheen. Op de balkons hing niet eens iets te drogen, geen kleurrijke vrouwenkleding, geen wiegende kinderluiers, enkel die grijze vlakken van hard beton. De grote schaduwen van de gebouwen vielen allemaal in dezelfde richting, strak en leeg.

‘Dit beeld heb ik al eens eerder gezien,’ zei C.

‘Oh ja?’ vroeg X. ‘Wanneer?’

C zei het niet maar dacht het: in zijn dromen, in al zijn dromen uit die lange, lange tijd dat hij en X van elkaar gescheiden waren.

Ze liepen langs de rivier, het late zonlicht bestreek de bakstenen reling, waarop kinderen vogels en golven hadden getekend. Het viaduct in de verte was net een enorm stuk speelgoed waar niemand meer naar omkeek, alsof uitgespeelde kinderen het daar domweg hadden laten staan en met hun speelgoedautootjes weg waren gerend. Toen ze er aankwamen, C en X, leken ze net twee gekrompen minimensjes die dat in de steek gelaten stuk speelgoed binnenwandelden. Alleen de rivier stroomde nog, het avondrood twinkelde al op het wateroppervlak, waarboven ook al mistflarden zweefden. Misschien was de rivier, misschien waren zij met de rivier mee een vreemde tijd binnengestroomd, want op een gegeven moment stonden ze voor de ruïnes van een stad uit de verre oudheid.

‘Dit heb ik zeker al eens eerder gezien,’ zei C.

‘Wanneer dan?’ vroeg X. ‘Dat kan toch helemaal niet?’

Jawel. De zon mocht dit dan nooit gezien hebben, de ondergaande zon niet, en zelfs de maan niet, maar hij wel: in zijn dromen, in die lange tijd dat ze van elkaar gescheiden waren, in zijn dromen waarin hij naar haar op zoek ging. Maar dat zei hij niet.

Ze liepen terug, terug naar huis. Thuis. Het was alsof er in een eeuwenoude stilte opeens de voetstappen van een vrouw en het rolstoelruisen van een gehandicapte man opklonken. Ze liepen langs de donkerrode omheiningsmuur van een tempel, geheel vervuld van het volle, stille rood, dat geen grenzen kende.

‘Wat denk je, zullen we dan maar trouwen?’

‘Goed.’

‘Wanneer?’

‘Morgen.’

Op dat moment vloog er een troep duiven op, felwit, bijna blinkend tegen de schemerende avondlucht, doelloos cirkelden ze in het rond, steeds kwamen ze overvliegen en verwijderden zich dan weer, snel maar geruisloos, volkomen geruisloos, ze gleden zo licht en soepel door de lucht dat het leek alsof er geen enkele wrijving was. C en X bleven staan en keken omhoog, hun blik leek te zeggen: zijn die vogels wel echt?

Pas toen de duiven verdwenen waren, naar niemand wist waar, lieten ze hun blik weer zakken, weer vallen op elkaars gezicht. Lang keken ze elkaar aan, alsof ze elkaar nu pas voor het eerst eens goed opnamen. Hun blikken leken te vragen: en wij, zijn wij wel echt? Kunnen wij elkaar echt zomaar aanraken?

==

==

11

==

Eigenlijk was het de dertiende. Maar de oude dame van de huwelijksregistratie zei: Zal ik maar de veertiende opschrijven? Dertien brengt ongeluk, vinden jullie niet? Veertien doen? Ja toch, goed. En de oude, verweerde handen schreven die meer gelukbrengende datum op. Hoeveel koppels waren er wel niet door die oude handen geregistreerd en getrouwd verklaard? Buiten, in de schaduw van een muur, stonden nachtschonen met stil opzwellende bloemknoppen, die straks in de schemering hun flauwbittere geur zouden afgeven. De oude vrouw zat rechtop aan haar lange bureau en werkte noest en nijverig alle formulieren af, met een barmhartige, vredige blik, alsof er niets bijzonders was gebeurd en alles ging zoals het moest, alsof ze domweg geloofde hier op aarde te zijn om deze huwelijksakten uit te schrijven. Het was een kokend hete middag, overal hing een onbestemde schroeilucht.

Als kind had C in dit hofgebouw gewoond (tot zijn zevende, toen waren ze verhuisd), in het zijgebouw waar nu het huwelijksregistratiebureau zat, was hij nota bene geboren. Ik wist het al toen ze op weg gingen om zich te laten registreren, maar toen ze na afloop naar buiten liepen realiseerde ik het me pas echt. Het eerste wat C gezien had toen hij op de wereld kwam, was deze hofwoning. Veertig jaar geleden was hij hier huilend en krijsend ter wereld gekomen, waar was hij in die veertig jaar allemaal geweest? (Nou ja, allemaal? Ver was hij niet gekomen, niet verder dan een rolstoel.) Na veertig jaar was hij hier dus weer terug, en nog wel om te gaan trouwen, wat een wonderlijke samenloop, kon dat wel toeval zijn? C liet alles aan X zien: in deze kamer woonde mijn oma, en ik woonde met mijn ouders in die kamer daar, van de twee jujubebomen is er nog maar één over, vroeger stond er ook nog een olmenhaag, maar die is weg, alle ramen en deuren zijn vervangen, maar de funderingen en de hardstenen trappetjes zijn nog origineel. In mijn herinnering waren die trappetjes heel hoog en de hof heel groot. Van de ene naar de andere kant rennen was voor de kleine C een hele onderneming, een uitdaging, en van de trappetjes afspringen (Een, twee, drie... hup! Klaar... af!) een even vervaarlijke als opwindende krachttoer. Natuurlijk, je was nog klein. C was nog klein, maar de toekomst bestond al. Of anders gezegd, het verleden was nog niet weg. In deze junimaand zie ik nog altijd een kleine jongen, poedelnaakt, voor dat stenen trappetje staan, donkere jujubebloesems liggen voor zijn voeten, kriskras verspreid over de grond. Het blote jochie ziet de zon op zijn schouders schijnen, op zijn borst, op zijn op en neer gaande buik, warm en kriebelig, in zijn navel zit nog een klein stukje schaduw en als hij even zijn adem inhoudt, laat de zon zijn serene licht op dat kleine teken van zijn mannelijkheid vallen. Hij voelt een licht briesje, is het de wind die zijn schaduw op de grond heeft geworpen? Het jochie bukt zich om zijn schaduw op de grond aan te raken, waarbij hij zijn roodbruine poepgaatje onbekommerd aan het zonlicht toont. Het verleden is nog niet weg, maar de toekomst bestaat al. Ik zie nog altijd dat jongetje, met zijn hand op de langwerpige steenblokken van het trappetje, voorzichtig vooruit lopen, om beurten zijn ene verse, gezonde beentje voor het andere zettend. Hij ziet het donzige mos onder aan de muren, de krioelende mieren in de steenvoegen, hij ziet hoe een zonnestraal onder de dakrand van vorm verandert, hoe een troep vogels kwetterend over de hof vliegt... Zonder schuld of smet aanvaardt dit jongetje de wereld, aanvaardt hij zijn bestaan.

Hier ging C’s leven de wereld in. Of misschien kwam de wereld zachtjes aandrijven en liet hier een brandpunt van verlangen ontstaan (dat wij C noemen), om zich vervolgens, vandaaruit, verder te kunnen uitbreiden en uitstrekken: bomen----wind----huis----straat----zon en maan, bergen en rivieren----hemel en aarde zijn eindeloos lalala----hij kan al zingen----de deur uit, de straat op, de kindertijd in----lalala, je zingt, je zingt over een weg in de hemel en een bootje op de wolken, over alle jeugdige zotheid heb je gezongen----lalala----lalala----een lange, tengere jongen----voorbij dorpen----voorbij velden----voorbij busstations in regen en sneeuw----voorbij wilde vlakten, eenzame rookpluimen in de ondergaande zon----lala lala, maar net als je zo mooi zingt, zo vol mysterieuze, prikkelende bekoring, verander je opeens van klank----je was net op weg naar de liefde maar je belandde in de invaliditeit----toen veranderde alles, alles----een paar minuten tevoren sprong en danste je nog, lalala, vol dromen was je op weg naar de liefde, een paar minuten later tuimelde je in de invaliditeit----invaliditeit lag op je te wachten nog voor de liefde op je weg kwam----onvoorzienbaar, onontkoombaar, je had het maar te accepteren----te laat om nog iets te redden, zoals de tijd niet teruggedraaid kan worden----zoals je leeftijd niet achteruit kan lopen----zoals je uit de dood niet op kunt staan...----al jaren zit je nu in een rolstoel----en al die jaren herinner je je een film----een film over een gevangenis of concentratiekamp----iemand die ontsnapt wordt gepakt en opgehangen----tegen de levenden schreeuwt een bewaker: ‘willen jullie nog ontsnappen? vergeet het maar’----dat zinnetje sloeg de spijker op zijn kop----misschien was de dood erger----of misschien was dat zinnetje wel erger----dus kozen sommigen toch de dood----liever ontsnappen, ook al ging je dood----‘wil je nog ontsnappen? vergeet het maar’----dat zinnetje greep je bij je keel----het deed je inzien wat tijd was----onomkeerbaarheid----de tijd, die dacht pas echt: ‘wil je nog ontsnappen? vergeet het maar’----je zo goed als verkommerde benen zullen nooit meer worden zoals vroeger, zullen nooit meer zo sterk, gezond en mooi zijn als toen----je bent niet meer wie je was en dat zul je ook nooit meer worden, ‘vergeet het maar’----je kunt de tijd niet terugdraaien...

De tijd, een raar ding, het grootste raadsel.

==

==

12

==

Terwijl X binnen formulieren invulde, glipte de oude vrouw stilletjes naar buiten en liep glimlachend C tegemoet. De rolstoel kon het gebouw niet in, hij zat alleen in de koele schaduw van de westelijke gevelmuur en verbaasde zich juist over het bordje boven een van de andere deuren: COMITÉ LIEFDE & HYGIËNE. Was er voor liefde dan ook al een speciaal comité? Moest de liefde soms ook geregistreerd worden? Wat voor formulier moest je in hemelsnaam invullen om toestemming voor de liefde te krijgen? Gelukkig zei de oude vrouw: ‘Dat? Oh, dat is kort voor Comité Vaderlandsliefde en Volkshygiëne.’ Ze kwam dichterbij en vroeg op gedempte toon: Jullie trouwen beiden uit eigen vrije wil? Natuurlijk, zei hij. Hebben jullie je medisch laten onderzoeken? Natuurlijk, u heeft de verklaringen toch gezien? Jaja, maar... eh... De vrouw leek te twijfelen en haar zin stokte. C had het al begrepen. Hij had het al begrepen en ook ik wist uiteraard waar de oude vrouw aan dacht. Het was niet makkelijk om erover te beginnen, de oude vrouw zocht stamelend naar een geschikte manier om het te zeggen – helaas voor haar heeft het Chinees er nooit een mooie uitdrukking voor gehad, sla de woordenboeken er maar op na. Maar wat ik niet had verwacht, was dat C er toch nog een beetje onzeker, een beetje beschaamd en zelfs verontwaardigd over was. Beiden zwegen een poosje en wendden hun blikken af. De nachtschonen stonden nog altijd met hun volle knoppen onderaan de muur, klaar om avond aan avond open te gaan, de hele zomer lang. Ik had gedacht dat C na al die jaren de schaduw van zijn beperking wel uit zijn binnenste verdreven zou hebben, maar nu besefte ik dat hij hier zijn leven lang mee opgescheept zou blijven. Uiteindelijk zei hij zelfs tamelijk onnozel tegen de vrouw: Volgens veel specialisten, de moderne geneeskunde... kunnen lichamelijk beperkten gewoon trouwen en ook... Jaja, ik weet het, ik weet het, zei de vrouw haastig knikkend. Maar volgens mij wist ze het helemaal niet, had ze er geen enkel benul van. Seks, in de zin van seksuele liefde, viel goedbeschouwd niet onder de geneeskunde. Waar de oude vrouw naar vroeg was seks in de zin van seksuele functie, ze vroeg naar de seksuele disfunctie van een verlamde. Wat ze C eigenlijk wilde vragen was: hoe bedreef hij de liefde? ‘De liefde bedrijven’ staat niet in het Chinese woordenboek, alleen ‘ter kamer gaan’. (Ter kamer gaan (ww): geslachtelijke gemeenschap tussen echtgenoten.) Waarschijnlijk gebruikte de oude vrouw nooit ‘de liefde bedrijven’ en kon ze hooguit de wat bedaagdere term ‘ter kamer gaan’ tolereren. Maar nee, ze vond een nog onbestemdere uitdrukking: echtelijke omgang. Hoe zit het eh... wat dat betreft? Geen problemen, neem ik aan? Dat is een eeuwige vraag, dacht ik. Maar C antwoordde: In orde. En ik dacht: wat bedoelt hij nou met ‘in orde’? Ik vond dat hij er niet nog meer onnozels over moest gaan zeggen, het was toch niet iets wat je uit kon leggen, kon toelichten en bewijzen, het was geen kunde, het was hoogstwaarschijnlijk kunst; kunst en seks waren allebei eeuwige vraagstukken. Want wat is kunst? Wie kan me dat vertellen? Ik zou echt niet meer weten hoe C en X het destijds hadden klaargespeeld, maar hogere kunde was het in elk geval niet, het was iets kleins geweest, iets onvoorziens, iets wat zich plotseling uitgebreid had en C’s langgekoesterde droom was binnengedrongen, een minieme beweging, een achteloos gebaar in een onbewaakt moment, iets wat zich verbonden had met zijn aangeboren droom en zich eindeloos had uitgebreid. Iets onvoorziens, hoe kun je dat ook onthouden? Je kunt het niet leren of onder de knie krijgen, niet imiteren, het is als een droom. Door zijn beperking kon hij niet zo makkelijk gestimuleerd worden, niet zo makkelijk op de dingen inspelen, niet rekenen op een vast en welomlijnd doel, niets van tevoren plannen. Wat niet te plannen is, hoe kun je dat ook onthouden? Maar hoe dan ook, het was beslist geen kunde, geen nauwgezet protocol van handelingen. Het was een groep schimmige geesten, dwarrelende flarden van her en der, nergens door gehinderd, die samen dat onverwachte kleine iets hielpen verschijnen in een droom zinderend van leven – waardoor die gehavende bloem in de bittere kou tot bloei kon komen... C zei niets meer. De oude vrouw zweeg ook, waarschijnlijk was ze zich opeens bewust van de situatie, niemand was een onbeschreven blad als bij de huwelijksformaliteiten dit onderwerp ter sprake kwam. Maar ze bleef bij hem staan, ze keek van hem naar de nachtschonen bij de muur, die op het punt stonden open te gaan, en van de bloemen weer naar hem, opende haar mond, sloot hem direct weer, lachte een keer naar hem en liep weg. Terwijl ze wegliep had ze waarschijnlijk nog altijd haar bedenkingen, ik wist dat ze niets begrepen had en zich nog altijd probeerde voor te stellen, terwijl ze wegliep, hoe C’s ‘echtelijke omgang’ eruit zou zien, hoe hij ‘ter kamer ging’ of ‘de liefde bedreef’, ze stelde zich zijn verkommerde benen voor, en de bloem van die door verminking geplaagde man... kon die bloem bloeien, wiegen... waar kwam die kloppende kracht dan vandaan... Ik weet dat dit soort gedachten nooit verder zullen komen dan dat, ze zullen eeuwig blijven steken in een vast patroon en uiteindelijk in de verten verdwijnen. De oude vrouw zou er nooit uitkomen, ze zou er haar leven lang naar blijven gissen. Veel mensen hadden die gedachten gehad, en velen bleven ze houden, bleven zich voorstellingen maken, bleven ernaar gissen, ze bleven stilletjes zuchten om C, resoluut hun hoofd schudden om C, om zijn liefde en om zijn huwelijk, maar ze zeiden er nooit iets over, nooit tegen hem, ze vermeden het onderwerp, vermeden dit persoonlijke recht op liefde. Ze vermeden het niet alleen, ze verwierpen het. In mijn schrijversnachten hoorde ik C ooit zeggen: Het is een vonnis zonder enige vorm van proces. In mijn schrijversnachten hoorde ik X ooit tegen C zeggen: ‘Het geeft niet, het doet er niet toe, ik weet het, is dat niet voldoende? Ik weet het...’ Maar nee, dat was niet voldoende. Die blik van de oude vrouw kende ik maar al te goed. Als je dat wantrouwen duizendmaal opblies, dat zwijgen en vermijden duizendmaal groter maakte, dan was de verwerping een feit, dan was dat voldoende voor C en X om, elk aan de andere kant van de wereld, jarenlang naar elkaar te smachten. Als je dat zuchten en hoofdschudden vervolgens liet opgaan in een duizendmaal herhaalde lofzang op montere volharding en belangeloze opoffering, dan wist je wat eruit kwam, dan kreeg je iemand die wel wílde liefhebben maar het niet durfde, iemand die wel wílde sterven maar het niet kon...

==

==

13

==

Maar wat is dat dan, liefde?

Een onstuitbare droom, hardnekkig en niet voor rede vatbaar. Maar wat is dat dan weer, wat houdt dat in?

Zeker, we geloven allemaal dat seks geen liefde is. Maar is liefde nog liefde zonder seks?

Natuurlijk niet. Dat hoort bij elkaar.

En seks? Wat is dat, wat moeten we daar dan mee? Dat verlangen, is dat enkel geslachtsgemeenschap (ook wel: ‘ter kamer gaan’)?

Dat onvergankelijke verlangen, waar komt het in hemelsnaam vandaan, en waar wil het naartoe? Het genot van het intieme samenzijn, huid op huid, welke weg bewandelt dat normaal gesproken? Die bron van angst en vervoering, wat is het?

Het antwoord bestaat waarschijnlijk al op het moment dat je de vraag stelt.

En als het antwoord bestaat, is het waarschijnlijk ook een deel van de verklaring van de onverwachte, zelfgezochte dood van de vrouw van de schilder. Als het antwoord bestaat, is het vast ook een deel van de sleutel tot die prelude op de dood.

==

==

==

III
Prelude op de dood

14

==

De dokter die midden in de nacht door aandringend geroep en geklop op zijn deur gewekt werd, in mijn herinnering, mijn indruk, was het dokter F.

De dokter aan wie de geschrokken mensen in die warme, benauwde zomernacht inderhaast hadden gedacht, nog voordat de ambulance er was, zou dat inderdaad niet dokter F hebben kunnen zijn?

Een arts die in de buurt woonde scheen zich direct ter plekke te hebben gespoed, de omstanders opzij te hebben geduwd en rechtstreeks naar het bed van de vrouw van de schilder te zijn gerend, in de hoop haar nog uit de handen van de dood te kunnen redden. Toen ik dat hoorde, zag ik meteen het spierwitte haar van dokter F voor me. En daarom is die direct ter plekke gespoede arts, in mijn schrijversnachten, dokter F: zevenenveertig jaar, en met een kop spierwit haar.

Maar het was al te laat.

F voelde de pols van de vrouw van de schilder, keek in haar ogen... In feite had hij het toen hij haar even tevoren had aangeraakt al geweten, het was te laat, domweg te laat. Ze had overduidelijk al gedaan wat ze had willen doen: haar pupillen waren verwijd, haar hartslag was verdwenen, haar lichaamstemperatuur daalde met elk moment. Dokter F keek nog één seconde naar dat mooie, bleke gezicht, draaide zich om en stapte weg van het bed.

‘Hoe lang is het al geleden?’ vroeg hij.

‘Een minuut of tien, vijftien geleden was er nog niks aan de hand,’ zei iemand.

De persoon die antwoordde wierp een blik naar de andere kamer, waar de schilder zat, zwijgend.

‘Wat heeft ze geslikt?’

‘Slaapmiddelen misschien?’ De persoon wierp opnieuw een blik op de schilder, die nog altijd niet reageerde.

‘Nee, dat denk ik niet,’ zei dokter F. ‘Zulke sterke slaapmiddelen zijn er niet.’

Hij keek rond en haalde uit een prullenbak een klein glazen potje. ‘Lag dit potje er net al? Of heeft een van jullie het hierin gegooid?’

Iedereen schudde zijn hoofd.

Er zat geen etiket op het potje. F draaide de deksel eraf, rook eraan, legde een vel papier op tafel en leegde het potje met een paar tikken op het papier, er vielen enkel wat gruizige flinters van het een of ander uit. Met een pincet pakte hij zo’n flinter op, bekeek hem langdurig onder een lamp en deed toen alles weer terug in het potje.

‘Wat voor werk deed ze?’ vroeg hij.

‘Lerares op de middelbare school,’ antwoordde iemand.

‘Biologie?’

‘Nee, geschiedenis.’

Dokter F zei niets meer, net als alle aanwezigen bleef hij hulpeloos staan. Hij wist maar één ding meer dan de anderen: ze had echt dood gewild, en haar doodswens had al heel lang bestaan.

In de andere kamer hielden een paar mensen de schilder gezelschap. De schilder zat roerloos op een stoel en zag bijna net zo bleek als zijn vrouw, het verschil met de dode was de enorme verbijstering die in zijn blik lag. Een verbijstering die, heb ik het gevoel, misschien nog niet direct naar waanzin zou leiden, maar op zijn minst naar een met de dag toenemende radeloosheid.

In de twee kamers stonden twee halve kringen van mensen, elk om een van de twee stilzwijgende personen heen.

Pas na lange tijd vielen de halve kringen uit elkaar, verloren hun vorm, kwamen rommelig in beweging.

Tussen de twee kamers was een gang, waarvan je bijna de muren niet kon zien, volgehangen als ze waren met werken van de schilder. Dokter F had niet echt oog voor die schilderijen, al voelde hij er wel een zekere onrust van uitgaan – hij wist niet precies waar het vandaan kwam, maar er trok zo nu en dan iets kils door de lucht, leek het, vleugjes die zelfs de benauwde zomernacht niet teniet kon doen.

Het was net de heetste tijd van het jaar, en dan waren er ook nog eens zoveel mensen in het huis, ondanks het late uur wilde het maar niet afkoelen. Alle ramen stonden open, af en toe waaide er wat bloemengeur door naar binnen, die meteen weer werd weggedrukt door de overheersende zweetgeur. Iedereen liep uitdrukkingsloos heen en weer. Ze spraken zo zacht mogelijk, in de kamers, op de gang, op het balkon, in het portiek bij de trappen, overal nam men, in stukjes en beetjes, in vraag en antwoord, het gebeurde door. Het enige wat je af en toe kon verstaan waren telkens dezelfde, terugkerende flarden: ... waarom... wie... aha... nee toch... weet niet... maar waarom dan... oh... en die dan... nee, weet ik niet... Maar zelfs die iets duidelijker verstaanbare woorden leken zodra ze opdoken weer te smoren in de dompige lucht en erdoor te worden opgeslokt. Waarna men direct weer zweeg. Het was de intense stilte van net voor de dageraad, het gefluister en gelispel klonk breekbaar en zwaar tegelijk. Om de zoveel tijd luisterden ze allemaal of ze de ambulance al konden horen.

Dokter F stond met zijn rug naar iedereen toe, naar alle daar ontspruitende speculaties toe, en staarde onafgebroken naar de dode die, als het ware, stil in haar eigen hoekje lag. Een ietwat donker, vredig hoekje dat afgegrensd leek van de omringende wereld, alsof daar een ander, parallel bestaan gold, alsof er in onze tijd en ruimte een opening, een uitgang was ontstaan, waardoor de lerares, haar lichaam en geest, naar een andere tijd en ruimte aan het verdwijnen was, naar een andere dimensie werd meegenomen. Dokter F had de dood al ontelbare malen gezien, maar elke keer was hij weer even verbaasd, even sceptisch, hij kon het gewoon niet geloven: hoe wist de dood al dat niet te onderschatten leed van een mens, al die ambities en verwachtingen, al dat geluk ook, wie weet, zo gemakkelijk, zo vlug en simpel, geheel tot nul te reduceren? Wat was dat, doodgaan? En de ziel, die ziel die net vertrokken was, waar was die nu? Het is alsof ik dokter F ernaar zie zoeken, naarstig om zich heen kijkend. Met ‘wat is doodgaan’ is het misschien net als met ‘wat is liefde’, ergens moet er een antwoord zijn, al weten we niet waar.

Toch maakte ditmaal het sombere maar fijne, het frêle maar vastberaden gezicht van de lerares een extra diepe indruk op dokter F. En daarbij: ze had zich al keurig aangekleed, ze had voor zichzelf al een even eenvoudig als elegant tenue uitgezocht. Ik denk dat op het moment dat dokter F te zijner tijd zelf te sterven komt, hij onvermijdelijk aan deze vrouw terug zal denken, aan dat gezicht van haar, waaruit alle kleur en bloed en al het aardse leven waren weggetrokken. Waarom ik dat durf te zeggen? Hierom:

Toen de sirene van de ambulance eindelijk in de diepdonkere nacht opdook en iedereen opnieuw in beroering raakte, draaide dokter F zich met een ruk om, wilde weggaan maar stopte even en zei: ‘Luister, als we hier niet nog meer ogen willen hebben die zich aan haar waardigheid komen verlustigen, stuur die hele ambulancebende dan zo snel mogelijk maar weer terug.’ Ik denk dat hij dat zo gezegd heeft. Hij zei het heel zacht, heel langzaam, maar ik denk dat de schilder in de andere kamer het kon horen.

Vervolgens trok hij zich uit de groep terug. Voor hij wegging zette hij het potje duidelijk zichtbaar op de tafel, en zei: ‘Geef dit aan de politie als ze komen.’

==

==

15

==

Toen dokter F thuis kwam, vertelde zijn vrouw hem: Die schilder heet Z. En die vrouw van hem, die lerares ja, heet O. En vervolgens vertelde ze hem dat ze allang gezien had dat er iets niet helemaal in orde was met die vrouw.

‘Waaraan zag je dat dan?’

‘Nergens aan,’ zei zijn vrouw, ‘dat zie je gewoon.’

En ze zei: ‘Het blijkt ook wel dat ik het goed gezien heb.’

Ze zei: ‘Ze mocht nog zo zacht en aardig lijken, die vrouw, maar ze was altijd ergens anders met haar gedachten.’

‘Ergens anders met haar gedachten?’

‘Ja, heb je dat niet gemerkt?’ zei zijn vrouw. ‘Ze was heel mooi, maar ze zat ergens mee.’

En ze zei: ‘Ze zat ergens mee, iedereen zag het.’

‘Iedereen? Wie dan? Wie allemaal?’

‘Nou, ik! Zou ik je iets op de mouw spelden soms? En nog heel veel andere mensen natuurlijk!’

En zijn vrouw vertelde hem: Ze ging altijd alleen naar dat verlaten park om te lezen, heel veel mensen weten dat. En heel veel mensen hebben gezien dat ze dan pas heel laat, echt heel laat, weer in haar eentje van dat park naar huis kwam.

Terwijl ze weer aanstalten maakten om terug naar bed te gaan, zei ze: Ze legde haar boek op haar schoot en las soms helemaal niet, keek alleen maar in de verte. Er was in ieder geval nooit iemand bij haar.

En zijn vrouw zei: Ze zat altijd alleen in dat oude cipressenbos. Altijd onder die grote, dode cipres. Niemand weet vanaf wanneer ze dat al deed, maar ze zat altijd daar. Dicht gras heb je daar, veel groen. De bomen zijn er hoog, met van die grote, volle kruinen, maar toch kun je meteen die ene dode boom zien, en daar zat ze dan onder. ’s Avonds heb je er licht, overal eromheen is het donker maar onder de lantaarnpaal is het licht. Zelfs als het regende of sneeuwde hebben mensen haar daar zien zitten. En of ze nou over haar boek gebogen zat of zomaar voor zich uit staarde, met haar ogen wijdopen, als je voorbij kwam of naar haar toeliep, ze zag je niet.

En zijn vrouw zei: ‘Ik had gelijk, ze zat wel degelijk ergens mee.’

Ze zei: ‘Als ik naar mijn werk ga, of van werk terugkom, loop ik wel eens door het park. Een paar keer heb ik haar zo wel eens gesproken.’

Ze vertelde dokter F dat ze haar ook op straat en op het station en ook nog wel eens ergens anders had gesproken. De lerares was inderdaad heel aardig geweest, met een lieve lach, de lach van een kind.

‘Maar ik zag het allemaal meteen,’ zei zijn vrouw.

Zijn vrouw zei: ‘Ze vond het best leuk om met je te praten, leek het, maar al heel gauw merkte je dat ze aan iets anders zat te denken. Na een tijdje wist ze helemaal niet meer waar je het over had, en waar zij dan intussen allemaal aan dacht, daar kwam je ook nooit achter.’

Zijn vrouw zei: ‘Er was iets niet helemaal in orde met haar, ik weet het zeker.’

Zijn vrouw zei: ‘Geloof je me nou nog niet?’

Op dat moment werd er opnieuw aan de deur geklopt.

==

==

16

==

Een vermoeide politieagent en twee nog nabevende buurtcomitéleden. De twee nabevenden stelden samen de vermoeide voor, om beurten zijn naam, rang en functie aangevend, en de bedoeling van zijn komst. Ondertussen probeerde de agent met een vuist een krachtig opkomende gaap tegen te houden, of misschien een nies.

‘Dus volgens u was het geen moord?’ vroeg de agent.

‘Ik ben geen forensisch arts,’ zei F.

‘Dat weten we, maar we willen graag uw opinie horen, u was de eerste arts ter plekke.’

‘Het was allemaal zorgvuldig voorbereid, koel en beheerst.’

‘Dus u weet zeker dat het geen moord was?’

‘Als dat zo was, moet de vermoorde volledig meegewerkt hebben.’

‘Hoe bedoelt u?’

‘Dit lijkt me echt geen juridische kwestie.’

‘Geen juridische kwestie, hoezo?’

‘Als iemand niet meer wil leven, is er dan een wetsartikel dat voorschrijft hoe je dat moet doen? Dit gaat gewoon over een eh... over een vis.’ F wees naar het potje in de hand van de agent.

‘Een vis?’ De vermoeide draaide de deksel van het potje en bekeek het gruis en de flinters. ‘Dit is vis?’

‘Ik denk van wel.’

‘Wat voor vis?’

‘Een heel mooie vis, maar de ingewanden en huid zijn giftig, bijzonder giftig, nog gevaarlijker dan cyaankali.’

‘Hoe weet u dat?’

‘Dat weet ik toevallig.’

‘Wat voor vis is het dan precies?’

‘In het lab kunnen ze u misschien de precieze naam wel vertellen, maar ik vermoed een soort kogelvis.’

‘Waar komen die voor?’

‘In zee, alleen in zee.’

‘Daar zijn we hier anders ver vandaan!’

‘Hij is vast niet zelf hierheen komen zwemmen, als u begrijpt wat ik bedoel.’

‘Jaja, natuurlijk.’

‘Hij is geroosterd of gedroogd, en vervolgens vergruisd. Zo te zien is dit al een hele tijd bewaard.’

De agent draaide de deksel er weer op en moest uiteindelijk luid gapen, niet niezen.

Nadat de vermoeide en de twee nabevenden waren vertrokken, ging dokter F’s vrouw verder tegen haar man: ‘Het schijnt dat dit er al een paar dagen aan zat te komen...’

Dokter F trok de gordijnen open, het werd al een beetje licht. De tuberozen op het balkon sloten hun gelige blaadjes, terwijl de blauwe winde juist zijn paarsige knoppen opende.

==

==

17

==

Een onzekere ochtendgloed trok op vanachter een aantal grote, zwarte omtrekken. Of anders gezegd: aan de randen en hoeken van een aantal kolossale silhouetten begon de donkere hemel zijn kleur te verliezen.

Een paar avonden geleden scheen er een vriend op bezoek te zijn gekomen bij de schilder en zijn vrouw, ja, een man. Niemand kon intussen meer zeggen wat voor iemand het precies was geweest. De man was intussen al spoorloos verdwenen...

Aan de voet van de hoge gebouwen floepten plotseling de flauw brandende straatlantaarns uit, duidelijk te zwakke stroom. Zonder het lantaarnlicht hing er weer een dikke, donkerblauwe nachtlucht, in meerdere, zware lagen. De anders toch zo breed lijkende straat leek nu een lange, dunne, stil liggende worm. Grijze gebouwen, donkergrijs, lichtgrijs, strekten zich uit tot in de verte, als een eindeloze heuvelrug.

Gevels met glas begonnen licht te geven, grijswitte schijnsels, als grotere en kleinere zoutkristallen.

Op straat nog maar weinig mensen, net wakker, nog wat bedrukt, nog wat traag van beweging. De stad was nog heel stil. Er klonken ook geen vogels.

Die man scheen een vriend van lerares O geweest te zijn, of een gemeenschappelijke vriend van haar en schilder Z. Dat was wel zeker. Hij was rond zessen gekomen, Z en O hadden samen met hem gegeten. Ze hadden nog tot laat met hem gedronken en waarschijnlijk was het zo laat geworden dat hij de laatste bus had gemist en in de andere kamer was blijven slapen...

Geen vogels, nergens, allang niet meer trouwens.

Je moest maar gewoon wachten tot de stad zelf wakker werd.

Iemand had gezegd dat die man van heel ver was gekomen, maar volgens een ander woonde hij waarschijnlijk gewoon in de stad.

Tijdens het eten schenen ze heel gewoon gepraat te hebben met zijn drieën, heel beleefd, op het bezadigde af, daar viel niets bijzonders over te melden. Het drinken was ook heel bedaard gebleven. En al was het zo laat geworden, O en de man hadden niet echt iets tegen elkaar gezegd, elkaar alleen naar wat bekenden gevraagd en elkaar wat over die bekenden verteld. Ze hadden gewoon met zijn drieën gekletst, simpel. Over allerlei opmerkelijke verhalen hadden ze het gehad, over mensen met uitzonderlijke lichamelijke vermogens bijvoorbeeld, over vliegende schotels en buitenaards leven, over de vraag of er in het heelal misschien een hogere intelligentie bestond, en alleen op dat punt scheen O opeens serieus te zijn geworden – en wat dan nog als die hogere intelligentie bestaat? had ze gevraagd. En zo was het al drinkend laat geworden en was de man er toen hij op wilde stappen ineens achter gekomen dat er al geen bus meer ging...

Dat het ochtend werd zonder vogelgekwetter, niemand wist meer wanneer dat nou eigenlijk begonnen was. Het viel de meeste mensen ook amper meer op als er ’s ochtends geen vogels klonken. Vogels hadden hier geen roestplaats meer. Zelfs de kraaien hadden een ander onderkomen gezocht.

De dagelijkse ochtend was als het begerige gerommel dat opsteeg uit een diepe maag. Achter de nog altijd vaag zichtbare gebouwen begon vanuit de buik van deze uitgestrekte stad een reusachtige maag, of misschien een reusachtige motor, langzaam te kreunen, te grommen, te stampen, en het geluid werd door alle stalen constructies doorgegeven, aangezwengeld, weerkaatst en de lucht in gestoten, waar het zich over alle windrichtingen verspreidde... Maar als je je erin begaf, in de stad, met zijn straten kleverig als buikvlies, dan vond je nergens zo’n hongerig ronkende maag of zo’n eeuwig draaiende motor, nergens; je deed alleen zachtjes mee met je eigen kleine gerommel.

Je zult het niet geloven. Echt een vreemde toestand. Maar je moet het wel geloven, want overal zeggen ze het: die nacht werd de echtgenoot wakker en zijn vrouw lag niet naast hem, en de kamerdeur stond open, de schilder kwam uit bed en liep de hal in, de wc-deur stond open, de keukendeur stond open, de balkondeur, ja, ook open. Nou, drie keer raden welke deur dicht was...

Tussen de hoge gebouwen zaten openingen als bergkloven, het daglicht steeg daardoor op en breidde zich uit. Een troep gedomesticeerde duiven was de enige nog aanwezige vogelsoort geworden, hun voorouders waren ooit toevallig, verdwaald, in deze stad terechtgekomen, sindsdien vlogen ze hier rond, op en neer, gedwee en hakkelig koerend, grotere of kleinere cirkels trekkend in de lucht. Door de spleten tussen de gebouwen kon je een stuk kaarsrecht, vervuild kanaal zien, groenzwart schuim dreef als een enorme sampan zonder begin of eind op het water en ging langzaam maar zeker op in de lage bebouwing die aan aarden vestingen deed denken, de damp die er in de stralende ochtendzon van afkwam, steeg mee op met de rook uit alle huisjes en huizen. Overal begon cicadengezang te klinken. De ouderen werden erdoor teruggevoerd naar het verleden, terwijl de jongeren vol goede moed de deur uitgingen om weer van hot naar her te rennen voor de mooie dromen van de afgelopen nacht.

De lerares en die andere man waren daar samen, ja, alleen zat de kamerdeur dus dicht. Het was erg stil daarbinnen, soms wat flarden gefluister. De verhalen liepen uiteen. Ze – O en de man natuurlijk – lagen misschien niet per se in bed, maar wat er precies tussen hen gebeurd was, hoever het tussen hen was gegaan, daarover liepen de meningen uiteen. Want toen de buren wakker waren geschrokken en halsoverkop aan waren komen rennen, hadden ze alleen alle deuren open zien staan en de schilder vreselijk tekeer zien gaan tegen zijn vrouw, angstaanjagend bijna, terwijl de lerares zelf geen woord uitbracht. Apathisch keek O naar haar man, zonder iets uit te leggen. En de andere man stond erbij, doodsbleek, maar al vrij snel daarna was hij verdwenen, niemand wist eigenlijk wanneer hij ertussenuit was geglipt...

Behalve de schilder kon niemand bevestigen wat er precies gebeurd was. Maar wat er precies gebeurd was deed er ook niet toe.

Het scheen dat de lerares voor haar dood nog maar één ding had gezegd, één ding met klem had gezegd: dat ze in dit leven alleen van de schilder had gehouden. Van de schilder, hoor je? Haar man.

Toen die andere man ter sprake was gekomen, die kerel die zich uit de voeten had gemaakt, had ze alleen maar even, haast onmerkbaar, gelachen.

Sommigen zeiden: Welnee, we hebben haar helemaal niet zo kil en laatdunkend horen lachen. Anderen zeiden: In die situatie is het toch ook wel heel moeilijk te geloven dat ze zo minachtend zou doen. Volgens weer anderen had ze ook nog gezegd: ‘Ach, om hem hoeft echt niemand zich druk te maken...’

De grijze aardworm begon nu als een kleurige duizendpoot te bewegen, een bonte verkeersstroom van allemaal glanzende slangetjes kwam op gang. Toen in die blikkerende bedrijvigheid een hese zangstem opdook, zo een uit een hartstochtelijk klaaglied, eerst hier en daar een flard maar daarna galmend tot in alle uithoeken, was de dag in de stad dan echt aangebroken.

De ochtendklok van het station klonk bij dat alles helder en aangenaam, slag voor slag.

Nou, en een paar dagen later, ja, gisteravond dus, toen er andere mensen bij waren, toen de schilder met twee vrienden in de ene kamer zat te praten, ging de lerares de slaapkamer in, sloot de deur, pakte een klein glazen potje, draaide kalmpjes de deksel eraf en goot iets gruisachtigs in haar mond.

Het schijnt vis te zijn. Een vreselijk giftige vis, zij het vrij mooi van kleur, die is gedroogd en vergruisd, en waarschijnlijk al een hele tijd bewaard.

Tegen de tijd dat de schilder en zijn vrienden het ontdekten scheen de lerares al heel moeilijk te ademen. Ze wees de schilder op een afscheidsbriefje op tafel. Toen Z zich over zijn vrouw heen boog stonden zijn ogen vol verbijstering, een verbijstering zoals hij die nog nooit had gehad. En O? Tot ze stierf keek ze de schilder recht in zijn ogen, terwijl ze met haar laatste krachten zei: ‘Nee, je moet niet... hier niet... je moet hier echt niet...’ Het was niet duidelijk wat ze bedoelde, wat moest hij niet, wat moest hij niet van haar?

==

==

18

==

De zaak ging natuurlijk van mond tot mond. Over O’s dood, over haar relatie met die andere man en over de vraag of ze, zoals ze gezegd had, nog altijd van haar echtgenoot had gehouden, waren de meningen verdeeld en de vermoedens legio.

Doordat O van begin tot eind niets had uitgelegd, waren velen geneigd te geloven dat er tussen haar en die andere man inderdaad iets onoorbaars was gebeurd. Doordat de man zich meteen uit de voeten had gemaakt, kreeg dat vermoeden nog sterker de overhand.

Als een vrouw, zonder dat haar man het wist, ’s nachts samen met een andere man in een kamer zat, met de deur dicht – en dus niet zomaar zat, uiteraard – wat wilde dat dan anders zeggen? Nou, over het algemeen dat die vrouw juist níet meer van haar man hield. De simpelste, meest gehoorde verklaring was: óf ze moest al hopeloos in de ban van die andere man zijn geweest, óf ze had er een wel erg impulsieve houding op na gehouden wat seksuele relaties betrof.

Maar O’s vrienden waren er unaniem van overtuigd dat O op seksueel gebied juist vrij streng was geweest, juist eerder traditionele waarden had aangehangen. En de feiten leken dat vermoeden dat zo sterk de overhand had gekregen ook niet te ondersteunen: als O een vrouw was geweest die zomaar met elke man het bed indook, was ze nooit zo vastberaden, zo zelfverzekerd haar dood tegemoet getreden. Als ze een minnaar had gewild, zeiden haar vrienden, had ze allang een veel interessantere kunnen krijgen, een hele rits zelfs, maar ze wilde alleen een echtgenoot, een echtgenoot en ‘een rits’ vrienden. Onder haar mannelijke vrienden, zeiden ze, waren er die al jarenlang van haar droomden, dat wist ze en zij wisten dat zij het wist, en zij wist dat zij wisten dat zij het wist. En toch was dit gebeurd, in die zomernacht. Dat dit was gebeurd, met O, met haar en die onbeduidende, laffe man (die immers zo snel de plaat had gepoetst en zich nooit meer had laten zien), was niet alleen een grote schok voor hen die haar al jaren bewonderden, het liet ook al haar andere vrienden in onnoemelijke verwarring achter. Misschien was dat ‘onbeduidende, laffe’ alleen maar vooringenomenheid, vroegen ze zich af, voortgekomen uit jaloezie? Misschien had die man wel echt een buitengewone aantrekkingskracht gehad, en was er geen ontsnappen aan geweest voor de vrouw op wie hij zijn zinnen had gezet? Misschien was O wel degelijk in zijn ban geraakt, hopeloos voor hem gevallen?

Maar de mensen die O echt kenden (of dachten echt te kennen, moet je kennelijk zeggen) geloofden zonder uitzondering dat O wat de liefde betrof niet iemand was die loog, bovendien, wat zou ze nog liegen als ze al besloten had te sterven? In O’s afscheidsbriefje stond maar één zin, voor de schilder, het was precies dat ene wat ze in haar laatste dagen nog had benadrukt: Ik heb alleen van jou gehouden op deze wereld, als ik de kracht had gehad om nog eens van iemand te houden, had ik weer jou gekozen. Dit geloof ik liever, dat dit de waarheid is. Mijn intuïtie zegt me dat dit het enige was wat ze op het laatst had willen zeggen, het enige ook wat ze echt naar overtuiging had kunnen zeggen. Het was als een zenraadsel, of de luisteraar het begreep of niet lag aan zijn eigen bewustzijn.

Daarbij: ik twijfel er niet aan, en niemand van haar vrienden twijfelde eraan, dat O nu juist iemand was die onmogelijk ‘echtelijk’ samen zou kunnen leven met iemand van wie ze niet hield, nog geen minuut. Wat dat betreft was ze helemaal niet traditioneel, verre van zelfs, het was bij haar een soort instinctieve omarming van een moderne manier van denken. Haar vroegere scheiding, namelijk, had op iedereen die nogal overtuigende indruk achtergelaten.

==

==

19

==

Toen O zeven jaar eerder de schilder had ontmoet en verliefd op hem was geworden, had ze, nog voor ze ook maar wist of de schilder ook op haar verliefd zou worden, haar toenmalige echtgenoot al verlaten. Het was de derde keer geweest dat ze naar het atelier van de schilder was gegaan om zijn werk te bekijken. Na afloop liep ze het sobere, halfdonkere atelier uit, de plotselinge zon van een aprilmiddag in, een middag waarop net overal het populierenpluis rondstoof en neerdwarrelde, en misschien kwam het door de indrukwekkende, onwerkelijke sfeer die daarvan uitging dat ze ineens een duizeling voelde in haar hart (niet in haar hoofd), geen duizeling waarvan je omviel, maar een waardoor de ruimte en alles om je heen van je weg leek te zweven, alles trillend en zoemend de verten in leek te verdwijnen. Volgens mij wilde ze bijna roepen, bijna wegrennen, huilen, maar in mijn herinnering wist ze die plotselinge aanvechtingen te onderdrukken en ging ze op de rand van de stoep zitten, om te proberen te bedenken wat er achter dit gevoel zat dat ze nog niet van zichzelf kende. Nadat ze daar haast wel drie uur had gezeten, kon ze ten slotte maar één ding bedenken: dat ze nog nooit van iemand gehouden had, dat ze nog nooit echt ervaren had wat liefde was.

Toen de zon bijna onderging vroeg iemand naast haar opeens of ze misschien een couchettekaartje wilde naar de een of andere plaats. Ze keek om zich heen en ontdekte dat ze bij het station zat. (Dit was haar tot aan haar dood een raadsel gebleven, het atelier van de schilder was minstens vijf kilometer van het station vandaan, hoe was ze daar terechtgekomen? Later had ze vaak gedacht dat het misschien een soort waan was geweest, en de hele reis erna maar een droom, al had ze toch echt dat treinkaartje nog gehad.) Ze kocht het ongebruikte kaartje van de persoon over. Ze belde naar school, zei dat haar grootmoeder ver weg in de provincie ernstig ziek was en dat ze ‘er om allerlei redenen maar beter heen kon gaan’. Niet kunnen liegen en nooit liegen zijn twee verschillende dingen. Vervolgens leek het haar toch ook wel zo netjes om haar echtgenoot te bellen. ‘Voor je werk?’ ‘Ja.’ ‘Zo dringend ineens?’ ‘Ja, de trein gaat zo.’ ‘Waarheen dan?’ Ze haalde het kaartje uit haar zak om te kijken welke plaats het was en die ook meteen in haar geheugen te prenten, een plaats die tien minuten eerder nog niet voor haar had bestaan.

Ze wist niet, ze had niet eens de tijd gehad om het zich af te vragen, of de schilder wel van haar hield, haar liefde wel zou aanvaarden. Dat leek er op dat moment helemaal niet toe te doen. De hele nacht in de trein had ze het zich, half slapend, nog altijd niet afgevraagd. Toen het bijna licht werd en de trein stopte, stapte ze verward uit, ze stapte gewoon met de andere mensen uit, in de veronderstelling dat ze aangekomen was op de plaats van bestemming. Op het moment dat de trein weer verder reed, zag ze pas dat ze in een andere plaats was, een plaats waarvan ze nog nooit had gehoord – een stadje met een naam die niets te maken had met de naam op het kaartje. Ze ging zitten, in het lege station, en het duurde een flinke poos voor ze weer wat helderder kon denken. Had de koele, stille dageraad van het stadje haar droom verjaagd? Of was ze al dromend in de koele stilte van die kleinsteedse dageraad opgegaan? Ik denk dat dit er eigenlijk ook niet zo toe doet.

Doelloos liep ze door het stadje. Waar was de schilder op dat moment? Wat deed hij, wat dacht hij? Ze wist het niet. Maar ook dat deed er allemaal niet toe. Ze was hier niet om iets te vinden, ze was hier eerder om van iets weg te lopen. Van een omstandigheid die niet met haar dromen in overeenstemming was, van een toestand die niet met haar ware wensen te verenigen was. Wat dat dan mocht zijn? Ik had het al wel begrepen: ze wilde weg van de plek die ze altijd thuis had genoemd, weg van de man met wie ze huis en haard had gedeeld, haar wettelijke echtgenoot, ze wilde weg van een in wezen volstrekt onschuldige man. Weglopen, bedriegen, verraden, ontrouw zijn, aan al die woorden had ze al gedacht, het waren zelfs klanken geworden die ze al had gehoord. Pijn, kwelling, schuldgevoel, om een onschuldige man, om haarzelf, ook aan die dingen had ze al gedacht, het waren beelden geworden die ze al had gezien, geuren geworden die ze al had geroken, en ze wist dat dit alles onontkoombaar werkelijkheid zou worden en nooit meer zou verdwijnen. Maar wat kon ze doen, wat kon ze anders. Het moest zo zijn, net als de geur van het sobere atelier van de schilder die nooit meer zou verdwijnen. Veel later, in de jaren dat ze de vrouw van de schilder was geworden, zou ze nog vaak terugdenken aan dit kleine stadje, en dan rook ze twee geuren: de frisse lucht van het verre stadje zelf en de zware verflucht in die kleine, lage ruimte van de schilder.

Het aanzicht van het stadje was eigenlijk geheel langs haar heengegaan, zodanig dat het in haar herinnering, in haar indruk, alleen maar denkbeeldige, verlaten straatjes waren die kriskras door elkaar liepen, of zelfs alleen maar willekeurige, monochrome geometrische vormen. Toen de zon opkwam liep ze naar de rand van het stadje. Ze klom op een stuk vervallen stadsmuur en zag een weidse zee van groen: het waren nog niet volgroeide, nog niet bloeiende zonnebloemen, waarvan de jonge, zachte bladeren zich golvend uitstrekten tot aan de horizon. Het verse groen deinde glinsterend in de ochtendbries en de ochtendzon, alsof de aarde zelf bewoog. Net als toen ze nog kind was ging ze zonder zich van iemand iets aan te trekken op haar hurken zitten, tussen het wilde gras op de rand van de stadsmuur, en keek ze zomaar wat voor zich uit. Wat ze voor zich zag had ze al eens eerder gezien, dacht ze, maar ze wist niet waar, ze kon er ook niet opkomen waar het überhaupt geweest had kunnen zijn. Ergens in het verleden, ja, maar misschien ook wel ergens in de toekomst, in het verleden dat aan haar was overgeleverd in een droom, of in de toekomst die alvast in een droom aan haar was verschenen, ja, dat was het waarschijnlijk. Ikzelf heb ook wel eens zo’n ervaring gehad: een beeld, of een gevoel, dat je eerder gezien of gehad denkt te hebben, iets wat je eerder meegemaakt denkt te hebben, maar waarvan je niet meer weet waar het vandaan komt, waarvan je zelfs zeker weet dat je het helemaal niet gezien kunt hebben maar dat je toch zo vertrouwd voorkomt. Hoe dat te verklaren? In een vorig leven gezien misschien? Ik denk eerder in een droom die je allang vergeten bent, een droom die je meteen al weer vergeten was, of anders in een dagdroom – de toekomst, het geluk, in je hoofd. Maar die droombeelden worden gevoelens die zich over je hele geest verspreiden en die niet enkel in je hersens achterblijven, waardoor je ze met je verstand moeilijk terug kunt halen.

Lerares O had geluk dat ze daar op haar hurken in het wilde gras was gaan zitten – zo heb ik een droombeeld voor haar terug weten te halen, waardoor ze onverwacht een lang vervlogen droom weer voor ogen kreeg: het groen deinde en golfde net zo, de lucht was net zo groots en weids, maar nergens klonk er een geluid, stralende wolken stonden aan de hemel, een witte vogel gleed ongehaast het beeld binnen, zijn vleugels in- en uitslaand, in en uit, zonder enig geluid vloog hij van vlakbij de verte in, naar de verre einder, waar een oud huisje stond, de vogel vloog vrij en vredig, sierlijk en levensecht, ongehinderd en ingetogen, maar het oude huisje was haast onwerkelijk, amper zichtbaar, het leek niet meer dan een gestolde sfeer, alsof alleen de sfeer van zo’n oud plattelandshuisje iets was dat echt kon bestaan, en daarheen was die vogel op weg, die witte vogel, zonder enig geluid... Misschien had ze me ooit over die droom verteld, misschien ook niet. Maar in mijn herinnering, of in mijn schrijversnachten, is er duidelijk die droom, die aan haar toebehoort. Of het nou uiteindelijk toch mijn droom is in plaats van die van lerares O? Het doet er niet toe. Of het nou uiteindelijk een ervaring uit het verleden was of een verlangen, een verwachting voor de toekomst? Dat doet er ook niet toe. Maar hoe dat oude huisje in de droom er nu uiteindelijk uitzag, dat viel alleen met behulp van je verwachtingen te beschrijven, na je ontwaken. Soms denk ik dat er in O’s geboortedorp in het zuiden, of in haar nostalgie naar het zuiden, zo’n oud huisje moet hebben bestaan. O kon maar niet bedenken waarom ze die droom had gedroomd, en ook niet op welke leeftijd ze hem voor het eerst had gedroomd, in ieder geval heel jong al, ja, die vogel was al heel vroeg haar droom in gevlogen, en die sfeer van het oude plattelandshuisje was er waarschijnlijk nog eerder in geslopen, ze had de droom heel vaak gedroomd, alleen al een hele tijd niet meer.

O bleef drie dagen in het stadje. Op de laatste dag droomde ze de droom opnieuw, het grote verschil was dat het beeld dit keer een schilderij was geworden – een schilderij in een museum. Ergens in een onopvallende hoek hing het, wist ze, het museum was een zwierig, modern gebouw waarvan de zalen een ingewikkeld slingerparcours vormden waar je niet uit leek te komen, er was geen levende ziel te bekennen, in de gladde, glanzende vloeren zag ze alleen haar eigen gestalte en ze hoorde hoe haar voetstappen langzaam door de enorme ruimte werden opgeslokt, maar hoe ze ook zocht, ze vond het schilderij niet terug, ze voelde alleen de sfeer ervan, die echt bestaande sfeer hing overal waar ze liep en ving ze overal op...

‘Was dat niet de sfeer van dat oude huisje?’ had ik haar jaren later gevraagd.

‘Nee, nee nee, helemaal niet,’ had ze gezegd, ‘een heel andere sfeer.’

Toen ze wakker werd wist ze meteen wat deze droom betekende. Nadat ze even verward overeind had gezeten, vroeg ze zich af waarom ze kennelijk tot in haar dromen toe met de schilder bezig was. Was het bewondering, of liefde? Het laatste, geloofde ze, als dit geen liefde was, dan kon ze zich niet voorstellen wat liefde anders moest zijn. In de zeven jaar daarna zou ze steeds weer diezelfde logica volgen en steeds weer diezelfde conclusie trekken, tot aan haar dood toe. Tot aan het moment van haar dood toe. En toch, de eerste keer dat ze de verleiding van de dood gevoeld had, was al op het moment geweest dat ze hierboven die conclusie trok. Ze ging meteen terug naar huis, en hoe dichter de trein de eindbestemming naderde, hoe meer de dood als een soort merkwaardige, aanhankelijke vogel (geen witte uiteraard, en geen vliegende) in haar binnenste kirrend en kraaiend om aandacht vroeg, en maar niet weg te jagen was. Ze had de dood al gezien in haar leven, net als ik overigens, op haar zevende had ze een bejaarde in bed zien sterven, van ouderdom, op haar vijftiende had ze een middelbareschooldocent in een meer dan tien meter hoge rookschacht zien springen, en op haar twintigste had ze op het platteland een vrouw aan een miskraam zien overlijden en een ijzersterke man in een aardverschuiving. In het begin was het schrik, ontreddering, peilloze leegte en angst geweest, later volgden enkel vlagen van neerslachtigheid, nog later dacht ze er niet meer zoveel aan, de dood werd net als het leven een vraag die toch niet wegging, dus daar kon je maar beter niet zoveel meer aan denken. Maar ze had nog nooit, zoals nu, zo’n zweem van tederheid, van genegenheid gevoeld als ze aan dood dacht, ja, licht en vredig voelde het, als een slaapliedje op een fluit in de nacht. Niet dat O wilde sterven als de schilder haar liefde niet zou accepteren, oh nee, dat zeker niet. Nee, maar wel: als haar toenmalige man niet van haar zou willen scheiden, dan zag ze geen leven meer voor zich. Trouwens, wat de schilder betrof, ze had zich nog niet eens afgevraagd of ze hem de liefde wel moest verklaren.

==

==

20

==

Ze kwam thuis. Het eerste wat ze dacht toen ze de man zag die haar echtgenoot nog was: waar moet ik slapen? Dat was de dringendste vraag: waar moest ze die nacht slapen? Met deze man in één kamer de nacht doorbrengen, ze kon het eenvoudig niet meer. Dat was natuurlijk geen wettelijke kwestie, het was zelfs geen kwestie van gevoelens, geen gewetenskwestie of een kwestie van verlangen. Wat haar gevoelens aanging – ze was zelfs bereid hem met haar dood gerust te stellen, om hem het leed te besparen, hem blij en gelukkig te maken. Wat haar geweten aanging – ze had op het moment nog geen enkele verantwoordelijkheid jegens de schilder, dus ze kon nog gerust met deze man die nog altijd haar echtgenoot was het bed delen. En verlangen? Als ze hem zo voor zich zag, deze man, wist ze dat ze nog nooit, ook nu niet, enige fysieke afkeer van hem had gevoeld en dat ze, in een andere stemming, nog altijd de liefde met hem zou kunnen bedrijven. Maar nu dus niet. Zou ze dat nooit meer kunnen? Misschien, maar ze wist het niet. Wat was het? Het leek enkel een kwestie van vorm, de vorm was een belemmering, of misschien een kwestie van ritueel, een misplaatst ritueel, zo leek het op dit moment in elk geval. Zoals je bij een bruiloft geen begrafenisceremonie hield en op een begrafenis geen bruidsmars inzette. Op dit moment was de vorm van het allergrootste belang. Al begreep ze zelf niet waarom ze die vorm zo belangrijk vond, zo vasthield aan de vorm. Heel waarschijnlijk hierom: neem een bedrieger, de ander weet niet dat hij hem bedriegt, maar de bedrieger zelf weet heel goed wat hij aan het doen is, en zal daarom nooit zichzelf meer op die manier kunnen bedriegen. Dat was het punt – elke vorm was een manier van je uitspreken, ergens voor uitkomen, of dat nou openlijk of heimelijk was, elke vorm kwam neer op de waarheid vertellen of de waarheid verraden. Je kon je oren en ogen ergens voor sluiten, maar niet de oren en ogen van je geest, je wezen, niemand ontkwam eraan dat je je met een vorm blootgaf. Neem seks, die naakte ontmoeting, als dat geen naakte, eerlijke, onomwonden liefdesbekentenis was, dan was het wel een naakte, openlijke minachting en ontkenning van de liefde.

‘Ik ben bekaf, wil vroeg slapen, ik ga wel in de woonkamer liggen.’

Ze durfde haar man niet aan te kijken toen ze dat zei, ze durfde nergens naar te kijken, meteen draaide ze zich om en liep de woonkamer in, het was lomp, laag, zwak en sluw tegelijk. Die nacht lag ze hartgrondig van zichzelf te walgen, zichzelf te verwensen, onvermoeibaar sloeg de dood in haar binnenste met zijn vleugels. Was dit dan liefde? vroeg ze zich af. De vorm waarmee je aan een wettelijk huwelijk kon ontsnappen, was die echt voorbehouden aan de liefde? Had ze ooit wél liefde gevoeld voor deze onschuldige man maar nu gewoon niet meer? Maar ze wilde hem juist zo graag alle leed besparen, hem blij en gelukkig maken – dat was waar, echt en ongelogen waar, was dat allemaal geen liefde dan? Wat was het anders? Waarom vond iedereen de dood het ergste wat er was, de dood? Als een meisje van zestien vroeg ze zich vol angst en verwarring, vol ongeduld ook af: wat is in hemelsnaam liefde? Iets wettelijks was het niet, nee, dat niet. Ook niet iets van het geweten, althans, daar begon het niet mee en daar werd het niet door bepaald. Het was ook niet enkel lichamelijk genot, nee, het ging niet alleen daarom. Maar was het dan ook niet zorg, zorg en bescherming? Nee. Althans niet alleen maar. Niet in de eerste plaats. In wezen eigenlijk niet. Anders gold liefde voor wel heel veel personen. Zorg en bescherming met daarbij seksueel verlangen, was dat het dan? Welnee, natuurlijk niet, het was in elk geval geen kwestie van een simpele optelsom. Maar wat was het dan wel?

Ik vraag het me ook af.

Na het aanbreken van de dag hoorde O de onschuldige man een hele tijd voor de kamerdeur heen en weer lopen, wel twee uur lang, ze bleef stil liggen en ademde zo zacht mogelijk. Toen de voetstappen waren weggestorven begon ze geluidloos te huilen. De voetstappen waren de voordeur uitgegaan, de trappen af, tot ze ze niet meer hoorde, niets meer hoorde... Ze staarde naar een foto van hem en haar samen aan de muur, van eeuwen geleden leek het wel, alle herinneringen aan hem waren al louter begrippen geworden, zonder levende inhoud. Ze kende hem; ze wist zijn naam; hij was haar echtgenoot, ja, wás; ze had ‘echtelijke omgang’ met hem gehad, ja, een seksleven, ook wel ‘ter kamer gaan’ of ‘de liefde bedrijven’ genoemd; ze hadden geen kinderen gekregen, omdat ze dat zelf pertinent niet wilde, hij was twee keer met haar mee geweest voor een ‘opgewekte abortus’... Het leek allemaal informatie uit een dossier, onbezielde, getypte items. Een ondergestofte map vol broos, vergeeld papier, uit een ver verleden. Ze probeerde zich te herinneren wanneer ze voor het laatst intiem waren geweest, elkaars huid hadden gevoeld. Wanneer? En hoe? Het lukte haar niet, ze was het vergeten, totaal vergeten, waarschijnlijk wist hij het ook niet meer, dacht ze, en toch was het de laatste keer geweest, bedroevend dat ze zich daar toen niet bewust van waren geweest, bedroevend en niet meer terug te draaien dat ze dat moment nu niet meer konden markeren... Op blote voeten liep ze langzaam door de twee kamers van hun appartement, vrijuit huilend nu, ze hurkte een tijdje tegen de muur, zat een tijdje met haar armen om haar knieën op de vloer, en liet haar tranen de vrije loop, ze wist het, ze wist dat er niets meer te redden viel: ze moest van hem scheiden.

==

==

21

==

Over die onschuldige man weet ik niets. Ik heb hem nooit ontmoet. Volgens sommigen was het een zachte, goeiige, bijna sullige man, die zich met gemak aan de kant liet zetten, door iedereen die zich maar even wat sterker maakte dan hij; hij zou er niet tegenin gaan of er iets tegenin weten te brengen. Volgens anderen was hij juist helemaal geen goedgelovige goedzak, integendeel, hij had gewoon een enorme zelfbeheersing, O’s verandering had hij allang opgemerkt maar hij had niets gevraagd en gewoon afgewacht tot ze er zelf mee kwam, ja, een hoge dunk van zichzelf had hij, O was amper begonnen zich uit te spreken of hij had zich al omgedraaid om zijn spullen te pakken, en met een kort ‘goed, van mij heb je geen last meer’ was hij, reistas op zijn schouder gehesen, vertrokken. De dag dat ze de scheidingsformaliteiten moesten afhandelen hadden ze elkaar weer gezien, maar hij had geen woord gezegd en geen verklaring van haar willen aanhoren; sindsdien had ze hem nooit meer ontmoet. Volgens weer anderen leek hij misschien wel gul en grootmoedig, die onschuldige man, maar was hij dat in wezen helemaal niet, eigenlijk had hij gezegd: ‘Prima, ik krijg mijn wraak nog wel. Maar wees niet bang, ik zal niet kleinzielig zijn.’ En toch, niemand had gezegd dat hij niet van O hield, of dat haar vertrek hem koud had gelaten, niemand vond ook dat O van hem had moeten houden, nooit had iemand zich laten ontvallen dat het goed of slecht was dat O hem had verlaten. Als ze het over O hadden, noemden ze hem hooguit zijdelings even, ventileerden ze wat oppervlakkige vermoedens, maar verder niets, voor de rest van de tijd bestond hij niet. In mijn herinnering, althans, is er verder geen enkel teken van leven meer van hem geweest.

==

==

IV
Deuren van de kindertijd

22

==

Volgens mij begon het leven van Z, als schilder dan, op een middag op zijn negende, op net zo’n winterse middag als ik ooit zelf heb meegemaakt. Het begon met een veer in een porseleinen vaas. Een veer van een grote vogel, wit, simpel en sierlijk, krachtig, los van de wereld. Het begon bij de intredende dooi, in een waterkoud weekend. Het begon met de betovering door een mooi, groot huis en met de verbazing bij het betreden daarvan. Het begon in een ruime, bijna uitgestrekte kamer in dat mooie, grote huis, waar het licht van de middagzon door de Franse ramen in nette, rechte vlakken op de vloer viel en aan de uiteinden ‘opkrulde’ tegen de muren, de muren die lichtblauw waren, winters blauw, maar nevelig groen werden waar de zon kwam, en uiteindelijk zacht lichtpaars wanneer de zon op het punt stond te verdwijnen. Alles begon met die eerste keer in zijn leven dat hij alleen, op zichzelf, een kameraadje ging opzoeken, een meisje van zijn leeftijd – een vrouw van ook negen jaar.

Het was een huis waar we nog nooit binnen waren geweest. Z, ik en misschien nog wat andere kinderen, we hadden het gebouwd zien worden, prachtig mooi, en ons allemaal voorstellingen gemaakt van het interieur. Maar een paar decennia geleden was dat nog een interieur geweest waarvan gewone kinderen zoals wij zich eigenlijk amper een voorstelling konden maken.

Er liep een netwerk van steegjes tussen de grote, grijze huizenblokken, alles oud en donker. De smeltende, slinkende sneeuw lag in lelijke hopen langs de straat en druppelde onbekommerd van de honderden jaren oude dakranden. De lucht was fris, de winterzon stond ontzettend ver weg, de kou drong in je botten. In je eentje op weg door de smalle steegjes, kort en lang, in je eentje tussen de oude huizen door, hoog en laag, je handen in je mouwen, soms even tegen je oren die pijn deden van de kou maar dan weer gauw terug in je mouwen. Linksaf, rechtsaf, met bochten mee, en overal weer die eindeloze stegen en huizen, je begon je af te vragen waar je in hemelsnaam was, je begon het je af te vragen, ja, en net toen je het je echt afvroeg stond het daar ineens, een oranjegeel gebouw, niet hoog, wel groot, stralend als een wolkeloze avondgloed. Een mooi en ook heel verrassend gebouw, mijn negenjarige ik verdwaalde er bijna in. Ik had verwacht dat ik binnen een rechte gang zou aantreffen, vanwaar je aan weerszijden alle deuren zou kunnen zien, maar nee, de gang verscheen en verdween, kronkelde langs vernuftig, listig aangelegde hallen en hooghartig, grillig afgescheiden ruimtes. Het was overal zo smaakvol en statig, de vredige stilte zo doortrokken van voorname geheimzinnigheid, dat je vanzelf langzamer ging lopen, met ingehouden adem.

Ik had nog nooit zoveel deuren gezien, overal waar ik kwam gesloten deuren, soms zag ik alleen maar deuren om me heen, zeven of acht of ik weet niet meer hoeveel, deuren zonder raampjes, het was alsof ik in dat wrede spelletje terecht was gekomen – kom, probeer maar, kijk maar, kijk maar achter welke deur de mooie schone zit en achter welke deur de woeste tijger. Ik deed een deur open: allemaal kleren, rijen herenjassen en herendassen, rijen damesjurken en damesschoenen, alles lichtjes geurend naar mottenballen. Ik trok een andere deur open: allemaal lichtgroene tegelmuren met achter een doorzichtig gordijn een bed, althans, dat leek het, maar dat was het niet, er hing ook een bepaalde geur in het halfdonker, nee, het was een even lichtgroene badkuip. Nog een deur: allemaal lage kasten tegen de muren, de hele kamer rond, met achter de glazen deurtjes kunstvoorwerpen: van stro gemaakte huisjes, naakte vrouwenfiguren in steen, vazen van brons en glas, houten mensenhoofden, dingen waarvan het niet duidelijk was wat ze voorstelden... De kamer weer uit, nog een deur opengeduwd: daarbinnen een kat en tienduizend boeken, een rustig slapende kat en kasten vol met boeken, duizenden, netjes naast elkaar. Achter een andere deur bleken nog twee deuren te zitten, er was een dunne straal helder licht en er stond een pot rustige en toch uitbundige bloemen. Vanachter de deur naast de bloemen klonk langzaam pianospel, aankloppen, geen antwoord, deur openduwen, een enorme ruimte! Een hoop zitbanken en dan, ver weg aan het eind van een groot, glad tapijt, kon ik, op de rug, een meisje zien zitten, netjes rechtop, ik vroeg iets maar ze antwoordde niet, ze had niets gehoord, ze kantelde alleen even haar hoofd waardoor haar los vallende haar, samen met de los vallende pianonoten, haar gezicht bedekte. Ik durfde niet verder te vragen, ging de kamer weer uit en bleef roerloos, radeloos staan bij de deur, verrast, verwonderd, maar misschien ook beschaamd, bang om minderwaardig te zijn, en vanaf dat moment zou ik die plek voor altijd onthouden. Dat wil zeggen, de plek zelf zou in mijn lange, lange geheugen onbestendig blijken, zelfs wat schimmig worden, en alleen die verrassing, die verwondering, die angst en die schaamte zouden echt langdurig in mijn herinnering achterblijven. Met Z was het vast net zo, ook hij had vast de gevoelens, de omstandigheden onthouden, want later zou hij die deuren, die ramen, die bewerkte muren, die luie kat en die pot uitbundige bloemen lukraak, kriskras, vervormd en vertekend op zijn doek overbrengen, net als dat kalme, onbekende pianospel (over dat doek zou hij na honderden pogingen nog altijd niet tevreden zijn; decennia later zou ik het te zien krijgen en terugdenken aan die ervaring die we allebei hadden gehad...). Maar wat als ik de deur naar buiten niet meer kon vinden? En als ik niet meer zo snel mocht huilen omdat ik al negen was? Ik begon die lange kronkelgang maar weer te volgen en alle dichte deuren open te duwen, ja, door al die deuren moest ik heen, naar huis. Overal hoorde ik nog zacht de piano, door alle deuren heen moest ik naar huis. Al die deuren openduwend vergat ik het meisje te zoeken, ik wilde alleen maar naar huis. En zo liep ik dan uiteindelijk die kamer in – in mijn schrijversnachten is het net alsof ik achter Z aan die kamer inloop.

Z liep op zijn negende die kamer in en zag die grote vogelveer. In het tegenlicht leken de glasroeden van de ramen lichtgrijs, alle glasvlakken hadden de zachte, heldere glans van condens en ijsbloemen. Er was niemand, er was niets anders, alleen die veer in die porseleinen vaas, en het onbewerkt houten tafeltje waarop de vaas stond. Maar misschien was dat enkel Z’s achtergebleven indruk, jaren later. Een herinnering die door de erosie van de tijd voortdurend aan verandering onderhevig was geweest. In zijn verdere, ongewisse leven zou schilder Z ontelbare malen proberen die vroege herinnering op het doek vast te leggen, om er alleen maar achter te komen hoe ongrijpbaar het gevoel bleef, het gevoel van dat ene moment. Er was niemand, er was maar één geopende deur, waardoor de pianomuziek zacht naar binnen bleef komen, hij liep de kamer in op het ritme van een droomachtige melodie. Behalve dat houten tafeltje, die porseleinen vaas en die witte vogelveer was er niets, de kamer was ruim, bijna uitgestrekt, hij liep de kamer in en met de aangeboren gevoeligheid van een kind leek hij iets herkend te hebben. Misschien was het een aanwijzing van het lot, alle deuren zaten dicht maar deze ene stond zomaar open, met de voorbeschikte gevoeligheid van een schilder ontdekte Z die mooie, trotse veer in die kamer vol winterlicht. Ze stond in een schaduwplek naast een raam, smetteloos wit, groot en lang, het bovenstuk recht en stevig, de top sierlijk wiegend, onberoerd en toch rusteloos. Geleid door de kunstenaarsdrift die vroeg of laat toch in hem zou neerdalen, liep Z langzaam naar de veer toe of stond hij er juist in een oogwenk bij, het was alsof ze elkaar na lange tijd weer ontmoetten, weer verenigd waren, alsof ze een band uit een vorig leven hadden, hij keek haar sprakeloos aan, vergat waar hij was, vergat dat hij naar huis wilde, vergat zijn bevreesdheid, staarde naar de veer, verdwaasd, verbluft, eenzaamheid was plots iets prijzenswaardigs geworden, neerslachtigheid iets eerbiedwaardigs, een al heel lang klaarliggende melodie had eindelijk maat en ritme gekregen. Heel waarschijnlijk was de toekomst van de schilder op dat moment beklonken. Z’s kleine gestalte stond bewegingloos in de avondgloed van dat moment, als een gelovige die een orakel aanhoort. Het was alsof alles door het bestaan van die veer was uitgewist, alles zijn luister verloren had en niets er meer toe deed, alleen de donsjes en pluisjes van de veer wiegden nog mooi en verheven, licht en vrij in de wind, en zouden voor altijd voor woeling en onrust in zijn leven blijven zorgen.

==

==

23

==

Als het daarbij gebleven was, had O eens gezegd, was het misschien heel anders gelopen.

In haar laatste paar jaren rookte O af en toe een sigaret. De rook kringelde voor haar gezicht, zodat ik haar niet goed kon zien.

Zoals met dat mooie spelletje, zei ze, je hebt de ene deur geopend en dus niet de andere, maar als je die andere nou had geopend en niet die ene, en daardoor naar binnen was gegaan, dan was alles heel anders gelopen.

Hoe anders?

Daar gaat het niet om, zei O, niemand weet wat er achter die niet geopende deur zit, maar de twee deuren leiden naar twee verschillende werelden, twee werelden die elkaar misschien wel nooit ontmoeten.

Wat bedoelde ze? Of: wie bedoelde ze?

O blies gemaakt verstrooid de rook voor haar ogen weg, als een excuus om mijn blik te ontwijken.

Ik geef toe dat ik op dat moment bijna iets van leedvermaak voelde: dit was de eerste keer geweest dat O een ontwijkende houding aannam als ze over Z – de betoverende Z – sprak.

==

==

24

==

Ooit vroeg ik O: Wat schildert Z de laatste tijd zoal?

Ze zei: Eigenlijk schildert hij alleen maar die ene middag.

Die veer?

Nee. Die middag. Wat Z echt wil schilderen, zijn leven lang al, is enkel die waterkoude middag.

Is dat niet hetzelfde dan?

Het zou heel goed kunnen dat het die middag niet bij die veer is gebleven.

==

==

25

==

Voor lerares O stond het vast dat wat er daarna was gebeurd nog veel belangrijker was geweest, schilder Z had daar vast nog iets anders meegemaakt.

Wat dan?

Vast iets wat hem, net als die veer, zijn leven lang niet meer heeft losgelaten.

Maar wat dan? Wat voor soort iets?

Dat weet alleen Z.

Maar je weet toch dat hij daarheen ging om een meisje op te zoeken?

Jaja, dat is waar, maar daar heeft hij het nooit meer over gehad.

==

==

26

==

Misschien was het een mooi meisje. Dat met haar schoonheid geregeld de dromen van een jongen bezocht. Stel dat de jongen op een dag een schilderij maakte en de volwassenen hem overlaadden met lof, stel dat hij op een dag een rennend paard schilderde en geloofde dat het een echt paard was, waardoor hij opeens de onbedwingbare wens kreeg er het meisje van zijn dromen mee versteld te doen staan: dat ze eerst versteld naar het paard zou kijken en daarna, langzaam opkijkend, versteld naar hem. Dat was dan zijn eerste hartstocht. Niet langer was híj het die almaar versteld naar háár keek – al zou je het misschien ook om kunnen draaien, het was het moment waarop de jongen voor het eerst een droom, een ideaal najoeg. Met zijn droom goed opgeborgen, op een plek die hij zelf nog niet eerder had ontdekt, ging hij op een winterse middag op weg...

Misschien was het helemaal geen mooi meisje. Ging het niet om haar schoonheid. Ging het om haar stem, het lied dat ze zong, en dat ze erbij huilde, dat ze haar emoties niet had kunnen bedwingen toen ze het zong. Haar stem die van onder een weids podiumlicht op een zomeravond rechtstreeks de dag en nacht aanhoudende dromen van de jongen in was gestroomd. Als dat zo was, tenminste, als het zo is gegaan. Als het zo was dat hij zich almaar voorstellingen bleef maken van de plek waar die heldere stem zou wonen, dat die voorstellingen van hem almaar toenamen en gepaard gingen met een stilaan toenemende vreugdeloosheid, dat de plek gaandeweg steeds mysterieuzer en enigmatischer werd, dat zelfs de buren daar de meest benijdenswaardige mensen ter wereld begonnen te worden, als dat allemaal zo was, dan was dat de eerste onrust die in de jongen opstak. En al begreep hij niet waar die onrust vandaan kwam, zijn dagen, van het eerste tot het laatste licht, waren nooit meer hetzelfde, het was zijn eerste stap op die alles bepalende weg naar de droom. De eerste stap die er altijd had moeten komen, en misschien wel juist bij die intredende dooi...

Maar wie weet ging het om heel iets anders. Het kon van alles zijn geweest. Bij die intredende dooi had van alles zijn gedachten op hol kunnen brengen en hadden er allerlei wegen naar zijn droom kunnen leiden. Bijvoorbeeld de vrolijkheid, de opgeruimdheid van het meisje, of de zachte voorkomendheid van haar moeder. Bijvoorbeeld de verzorgde manieren van het meisje, of enkel de geheimzinnigheid en voornaamheid die uitgingen van de plek waar ze woonde. Of anders de moed en het rechtvaardigheidsgevoel van het meisje: toen hij een keer beledigd en uitgelachen was, was ze voor hem opgekomen, of had ze hem met een simpele blik laten weten dat ze aan zijn kant stond. En anders haar bedachtzame maar onverstoorbare mededogen: toen de jongen een keer vanwege het een of ander niet naar huis durfde, was ze met hem meegelopen. Of haar natuurlijke charme als lid van het andere geslacht: met een simpele maar resolute waarschuwing had ze de onredelijke, trotse jongen voor misdragingen behoed. Dit alles, en nog veel meer, had bij de jongen de onrust op kunnen wekken die er vroeg of laat toch moest komen, had de jongen ertoe kunnen brengen er op die waterkoude middag opuit te gaan, om zijn droom te gaan bevestigen.

Wie was dat meisje waarover schilder Z zich die droomvoorstellingen maakte?

Het beeld van schilder Z die op pad gaat om dat meisje op te zoeken, lijkt erg op een ervaring die ik zelf ooit heb gehad. De manier waarop hij dat meisje opzocht en de manier waarop ik ooit een meisje opzocht lopen in mijn schrijversnachten onontwarbaar in elkaar over.

Kwam die intredende dooi niet wat vroeg, voor Z of voor mij? Negen jaar, was dat niet wat al te vroeg?

Een negenjarige jongen die er met een klein plannetje opuit trok, die met een naïef excuus zijn mannelijke leven begon. Een netwerk van steegjes tussen eindeloze, oude huizenblokken, grijs en laag, met ergens daarin een mooi, stil gelegen gebouw. Een heel verrassend gebouw, ik werd er een beetje bang van. De stille ernst ervan maakte me een beetje bang. De ondoorgrondelijke rust en vreemdheid maakten me een beetje beschaamd, bang om minderwaardig te zijn, ik wilde naar huis. De onvoorspelbare gang die verscheen en verdween, de ontelbare deuren, de ontelbare dichte deuren, de steeds opeenvolgende hallen en grillig afgescheiden ruimtes, de zware plafonds en muren die elk geluid tegenhielden, elk geluid opslokten, waardoor je niets meer durfde te zeggen. Maar het meisje, dat ook negenjarige meisje, trok zich daar niets van aan, ze babbelde en giechelde erop los, huppelend ging ze me voor (of ging ze Z voor).----Kom----ga mee naar mijn kamer----kom, Z----hierheen ‘Hé! Wat doe jij ineens hier?’ zei ze vrolijk.----Hier woont de oppas----nee----niet daarheen, Z----daar is niemand----‘Goh! Wat doe jij ineens hier?’ zei ze vrolijk.----Dat is mijn broers kamer----sst----laat hem maar----hier woont mijn zus----ze is er nu niet----ze is daarginds piano aan het oefenen----hoor je dat niet, Z----haar piano----‘Hoelang was je er al? Oh, waar moest je eigenlijk heen dan?’ zei ze vrolijk.----Dat is mijn moeder (zachte voorkomendheid)----hihi----ze wist nog niet dat je er was----en mijn vader (tienduizend boeken, tienduizend ondoorgrondelijke boeken)----dat is mijn vader----oh, Z, hem niet storen hoor----laten we gewoon naar mijn kamer gaan----kom----kom nou----‘Tjonge! Wat doe jij ineens hier, kwam je toevallig voorbij?’ zei ze vrolijk. Haar kamer. Ik liep achter haar aan haar kamer in. Daar was het wat beter, niet zo groot en weids, niet meer zo zwaar en drukkend, het geluid kon er ook normaal stromen. Ze haalde al haar kleurige boeken tevoorschijn, sloeg ze een voor een open en vertelde enthousiast de verhalen eruit. Vertelde ze die aan mij? Ik keek om me heen en vond alles wat ik daar zag bijzonderder, betoverender dan die verhalen. Ik zei niets. Ik wist niet wat te zeggen. De jongen was zijn kleine plannetje vergeten. De negenjarige schilder had zijn zorgvuldig voorbereide excuus misschien niet eens gebruikt, het ‘echte paard’ rustte nog in zijn jaszak. Uiteindelijk heb ik helemaal niets tegen dat meisje gezegd. Ik kon niets bedenken. Ik stond daar alleen maar, verwonderd, voortdurend met mijn hoofd, mijn blik, in de rondte draaiend, even gaan zitten ben ik ook, en naar het raam gelopen om naar buiten te kijken. Het was een eigenaardige tijd daar. De jongen luisterde gewillig naar het negenjarige meisje, deed alles wat ze wilde, reageerde op alles wat ze vroeg, zonder ook maar iets te begrijpen van wat ze nu eigenlijk allemaal zei...

Maar. Maar wat als op dat moment de verre pianoklanken op waren gehouden en er lichte voetstappen naderbij waren gekomen, wat als opeens de deur openging en de oudere zus van het meisje stapte naar binnen, een oudere zus die zowel qua uiterlijk als uitdrukking uitermate kil overkwam – kil, maar mooi. De zus zag de jongen, zag Z maar keek hem niet aan, en zei enkel tegen het meisje: ‘Waarom breng je hém hier? Nou? Waarom laat je ze hier binnen?’ (Ze, waarom zei ze ze? Wie waren ze? Ik en wie nog meer? Hoeveel meer?) De vrolijkheid van het meisje was in één klap verdwenen, mompelend boog ze haar hoofd. En wat als, nadat haar oudere zus was weggegaan, ook haar oudere broer was binnengekomen – een bedaarde, of misschien bedrukte jongeman. Een broer die enkel een korte blik op Z wierp, maar wel een heel scherpe blik, zonder iets te zeggen, waarna hij zich ook weer zonder iets te zeggen omdraaide en wegging. Zodra de deur zachtjes achter hem was dichtgegaan, zachtjes op een klein kiertje na, fluisterde het meisje tegen Z: ‘Misschien moet je anders maar gaan, ja? Ga maar naar huis.’ Ik kom morgen wel weer, wilde de jongen zeggen. Morgen, dacht Z, morgen was niet zover weg, en misschien kon hij ook wat vroeger komen, wat sneller lopen op straat. Vervolgens riep ergens in het huis een vrouw om de oppas: ‘Tante!’ ‘Tan... te!’ Een aangename maar krachtige stem, die gestaag door de lange gang rolde. Z dacht denk ik dat het de moeder van het meisje was. Maar het was niet haar moeder die verscheen, de oppas kwam binnen. Een flinke tijd schetterde het zware zuidelijke accent van de oppas door de kamer, en nadat het luidruchtige zuidelijke accent een flinke tijd had rondgeschetterd, ging het negenjarige meisje Z zonder nog een kik te geven voor en bracht hem naar de voordeur. Zelfs op dat moment was Z’s droom nog één grote brij. Maar wat als het lot vastbesloten was om voor zo’n kleine jongen nog een laatste deur open te doen, en wat als het lot Z uitkoos en mij in de steek liet? Dan zou Z, terwijl hij die kronkelgang met de steeds opeenvolgende hallen uitliep, nog net een stem hebben gehoord die mij nooit heeft bereikt: ‘Waarom laat ze zomaar een vreemd kind binnen... wie heeft gezegd dat dat mocht...’ Waarschijnlijk hoorde hij zoiets. Waarschijnlijk hoorde Z, terwijl de wintermiddag ten einde liep, die stem. Ik was in de steek gelaten, ik was dat betoverende huis al uitgelopen, maar Z, al had hij dezelfde ervaring als ik, zat net een stapje achter mij, was net iets later dan ik, hij merkte namelijk opeens dat het ‘echte paard’ uit zijn jaszak was gevallen, op de gladde vloer, en draaide zich om om het te zoeken, waarna een tochtvlaag opeens nog een laatste deur voor hem opende en die stem voor altijd in de negenjarige jongen zou blijven naklinken: ‘Waarom brengt ze die vreemde kinderen mee... die kinderen van de straat... zeg haar dat ze ze nooit meer binnenlaat...’ (Ah, weer die ze. Nu begrijp ik wel zo’n beetje wie daarmee bedoeld werd.) Als dat zo was, als het zo is gegaan, dan had de droom van schilder Z, in die echo, op zijn negende, plotseling een bepaalde richting gekregen.

==

==

27

==

Was dit nu wat O bedoelde met ‘als je die andere deur geopend had en niet die ene, was alles heel anders gelopen’? Was dit dus wat ze bedoelde met ‘de twee deuren leiden naar twee verschillende werelden, twee werelden die elkaar misschien wel nooit ontmoeten’? Is dit wat O wist over die waterkoude middag? Het valt niet meer na te gaan.

Toen schilder Z op negenjarige leeftijd weer naar huis liep was de zon al onder en werd het bijna donker, het was kouder dan toen hij gekomen was, de sneeuw die van de dakranden drupte bevroor weer tot ijspegels.

Terwijl ik nu, op een veelvoud van die negenjarige leeftijd, nog eens met Z mee naar huis loop, zie ik in de ogen van de jongen een eerste, ontroerende verwarring. Ik hoor hem zijn pas soms ineens versnellen en dan weer vertragen. Hij moet vast denken aan zijn onschuldige moeder. Ik hoor hoe op zijn adem, net als op de wervelende wind in de steegjes, langzaam maar zeker een zweem kille wrok meezweeft. Die wrok, die Z voor het eerst in zijn leven voelt, is heel wel mogelijk tegen zichzelf gericht: waarom blijf je steeds maar (steeds maar!) omkijken naar dat mooie, grote, allang in het donker opgeslokte huis? Maar uiteindelijk maakt het niet uit op wie zijn kille wrok het die waterkoude middag en avond heeft voorzien, of wie hij er juist mee óntziet. Het zal niet verhinderen dat er op datzelfde moment op andere plekken ook warme middagen en vrolijke weekenden kunnen zijn. De compositie van de wereld zal wat dat betreft niet wezenlijk veranderen, de verhouding tussen koud en warm zal niet wezenlijk veranderen. Maar dat wil niet zeggen dat een luchtstroom in het poolgebied geen wolkbreuk rond de evenaar kan veroorzaken. Zolang er aan Gods menselijke komedie wordt voortgeschreven, is niets onmogelijk.

==

==

28

==

Bijvoorbeeld: waar was O op dat moment? Waar was O in dat waterkoude of anders aangenaam warme weekend?

O bestond al toen Z negen was, ze was waarschijnlijk vier. Waar was O op het ogenblik dat Z plotseling die sierlijk wiegende veer zag? Waarschijnlijk nog in het zuiden, waar ze naar het zacht vallende maanlicht keek of voor het eerst de regen op de bananenbladeren hoorde roffelen. Of ze was al van het zuiden naar het noorden gekomen, waar ze in de warme armen van haar moeder met wijdopen ogen naar de gierende noordenwind buiten luisterde. Wat als zij in dat mooie, grote huis was, als zij dat meisje was (alleen dan niet van negen maar van vier)? In mijn herinnering is zoiets heel goed mogelijk. Wat was het kleine meisje O aan het doen toen Z sprakeloos van ontzetting voor die grote vogelveer stond, tijdens alles wat er daarna nog was gebeurd, op het moment dat hij op weg naar huis die wrok tegen zichzelf voelde opkomen? Wat dacht het kleine meisje O toen allemaal? Ze deed en dacht vast alles wat een meisje van vier kon doen of denken, alleen kon ze nog niet weten dat er op de wereld juist iets gebeurd was dat onlosmakelijk met haar lot verbonden zou blijken. Het zou het nog heel lang duren, nog tientallen jaren duren, er zouden nog ontelbare ketens van karma doorlopen moeten worden voordat de onrust, de woeling, die die gebeurtenis zou opwekken bij haar aan zou komen, haar leven zou gaan beïnvloeden, maar op die waterkoude middag stond de bestemming van het kleine meisje O al vast. Als je vanuit het standpunt van de vierjarige O naar de toekomst keek, zou je zeggen dat die ongewis was, voor haar open lag, keek je vanuit haar eindbestemming terug op het spoor van haar leven, dan zag je maar één weg, maar één voorbestemd pad. Zo is het met alle levens, zo gaat het met alle mensen.

Zo gaat het met ons allemaal.

Wat we ook proberen om ons een beetje in iemands geschiedenis te verdiepen, we zullen ons moeten verhouden tegenover ‘de geschiedenis’. Vroeger geloofde ik dat de geschiedenis niet bestond, heel die zogenaamde geschiedenis was enkel giswerk van nu over het verleden (van de lateren over de vroegeren) – gaan we niet altijd uit van onze eigen situatie? Ik ben niet van plan die opvatting op te geven, ik probeer hem alleen te verzoenen met een andere: de geschiedenis bestaat wel, want als ons bij onze geboorte al een bepaalde situatie is opgelegd, als je wakker wordt vanuit het niets (het onmetelijke niets) en ziet dat je in een onverbiddelijk web bent geplaatst, als een knoop in een al bestaand netwerk bent geweven (je ziet niet waar de lijnen vandaan komen of waar ze naartoe gaan, dat is Gods geïmproviseerde weefwerk), dan bewijst dat dat de geschiedenis wel degelijk echt bestaat. Deze twee haaks op elkaar staande opvattingen heffen elkaar niet per se op.

==

==

29

==

Waar houdt het onmetelijke niets op? Bij mij, bij ‘ik’.

Als ik wakker word, mijn ogen opendoe, is het niets op slag verdwenen, ik zie de wereld.

Vanaf de knoop in het net die de wereld mij heeft toebedacht begint het niets te verdwijnen, vanaf die knoop waar het niets verdwijnt begint de wereld zich uit te breiden, zich uit te breiden met verwachtingen voor mij, of zich uit te breiden langs mijn verwachtingen...

==

==

30

==

Ik herinner me nog mijn eerste verwachting. Het was op een zondag, en het duurde van de ochtend tot de middag, helemaal tot het donker werd.

Die zondag had mijn moeder me beloofd me een dagje uit te nemen, waarheen weet ik niet meer, misschien de dierentuin, het kan ook iets anders zijn geweest. In ieder geval had ze het al lang geleden beloofd, die zondag gingen we iets leuks doen, zeker weten; iemand die voor het eerst in zijn leven ergens naar uitkijkt, weet zoiets zeker. Zelfs die ochtend beloofde ze het nog: ja, we gaan, natuurlijk gaan we. Eindelijk was het dan zover, dacht ik. Opstaan, tanden poetsen, eten, het was een lenteochtend, met een stralende zon. Gaan we? Nog even wachten, we gaan zo. Ik rende naar de deur en ging vast buiten staan, goed, even wachten, ik verstopte me achter de deur en na een tijdje begreep ik dat het niet zomaar ‘even wachten’ zou worden, ik moest nog maar even stil achter de deur blijven staan. Toen moeder naar buiten kwam vergat ik haar te laten schrikken, waarom had ze ineens een boodschappenmand bij zich? We zouden toch gaan, zei u? Straks, eerst even boodschappen doen, daarna gaan we. Meteen na de boodschappen? Ja. Het werd moeilijk vol te houden. Wachtend tot ze terugkwam hinkelde ik over de stoeptegels. Ik keek naar de lucht, naar de wolken, wachtend tot ze terugkwam, ongerust en opgewonden tegelijk. Ik porde met een tak in een mierenhoop en kroop rond op zoek naar nog meer mierenhopen. Ik was het enige kind op de binnenplaats, niemand om met me te spelen. Gehurkt in het hoge gras bladerde ik door een tijdschrift, een filmblad dat ik al zo vaak had bekeken, er stonden meisjes in, ouder dan ik, allemaal erg mooi. Hurkend in het gras stelde ik me voor waar ze woonden, wat ze op dat moment aan het doen waren, wie hun broers en zussen en ouders waren, hoe hun stemmen zouden klinken. Er zaten alweer plukjes vers groen tussen het wilde gras, de binnenplaats was groot, groot en verlaten. Moeder kwam terug maar begon meteen druk de boodschappen op te ruimen. Gaan we? U zei toch dat we na de boodschappen zouden gaan? Ja ja, je ziet toch dat ik nog even bezig ben? Nou, dat is niet eerlijk! Ik zit toch al heel lang te wachten? U heeft het toch beloofd? De hele ochtend rende ik achter mijn moeders benen aan. Gaan we? Wanneer gaan we nou? Kom nou, toe nou... Zo liep ik zeurend achter haar aan, toekijkend hoe ze het ene na het andere klusje deed. Ik was nog kleiner dan haar benen, ik zie ze nog altijd voor me, tot op de dag van vandaag, die onafgebroken rondlopende benen, ze stopten nooit, geregeld botsten ze tegen me op, geregeld raakte ik er tussen verstrikt, viel ik bijna om. Vanmiddag dan, zei mijn moeder, vanmiddag gaan we, na je dutje. Echt, zei ze, vanmiddag gaan we, echt. Maar nu was het mijn schuld, mijn eigen schuld, ik sliep te lang door. Toen ik wakker werd zag ik mijn moeder kleren wassen. Het was nog niet te laat om te gaan. Ik keek naar de lucht, het was nog niet te laat. Gaan we nog? Ja. Nu meteen? Even die kleren nog wassen. Dit keer zou ik het niet over mijn kant laten gaan. Ik wist niet hoelang het kostte om die stapel kleren te wassen, maar zij vast wel. Ik ging op mijn hurken bij haar zitten en keek toe, zwijgend, in afwachting. Ik moest niet meer weglopen, zei ik tegen mezelf, niet meer in slaap vallen, en zodra de kleren gewassen waren zou ik haar meetrekken, ze mocht het echt niet nog langer uitstellen. Ik keek naar de kleren in en naast de tobbe, ik keek naar de zon, naar het licht, en ik zweeg, ik keek naar de kleren die werden uitgewrongen en naar het schuim dat eruit werd geperst, ik voelde het licht om me heen langzaam flauwer worden, minder warm, minder fel worden, steeds verder weg trekken, vervagen, ik zweeg en opeens begon ik het door te krijgen. Ook nu nog kan ik die langzame en tegelijkertijd plotse verandering van het licht voelen, de komst van die eenzame, mistroostige avond, zelfs het geluid van mijn moeder die de natte kleren tegen elkaar wrijft kan ik nog horen, een geluid zo eindeloos als de voetstap van de tijd. Die zondag. Die dag. Ineens merkte moeder dat haar jongen roerloos op zijn hurken zat, dat hij zat te huilen, geluidloos te huilen. Geschrokken, voelde ik, sloeg ze het water van haar handen en trok me tegen zich aan, in haar armen. En ik hoorde haar zeggen, me kussend steeds maar zeggen: ‘Oh het spijt me, oh het spijt me...’ Die zondag zouden we een dagje uit gaan, waarheen weet ik niet meer. Op zijn hurken zat de jongen naast die grote, zware wastobbe, dicht tegen zijn moeder aangetrokken, zijn ogen gesloten, niet langer kijkend naar de zon, het licht nu onherroepelijk verdwijnend, een en al mistroostigheid om hem heen.

Zonder enige reden ga ik ervan uit dat deze herinnering ook een herinnering van het kleine meisje O is geweest. Of ze nu in het zuiden of het noorden was, O heeft ook vast een herinnering als deze gehad. Al was de binnenplaats bij haar misschien nog groter en verlatener, het gras misschien nog hoger en dichter, de ondergaande zon misschien nog grootser en stiller, haar moeder had net zo geschrokken als de mijne een geluidloos huilend kind in haar armen gesloten. Alleen had O zich in haar leven nooit meer uit die kilte, die troosteloosheid van dat verdwijnende licht kunnen losmaken. Die mensen heb je nu eenmaal, in het wrede voorjaar voel ik vaak hun aanwezigheid, of het nou op een drukke of verlaten plek is, overal voel ik hun mistroostige hoop en verlangen zich uitbreiden. Of ze nu dood of levend is, gezien vanaf de knoop in het net die de wereld mij heeft toebedacht, zal O altijd dat in het wilde voorjaarsgras zittende, dat in de allerlaatste avondzon hurkende kind zijn, dat zich koppig vastklampt aan een mooie droom.

Haar leven lang heeft O nooit uit dat voorjaarsgras, die allerlaatste avondzon weg kunnen lopen, nooit kunnen accepteren dat die mooie droom onherroepelijk zou verdwijnen; daarin verschilt O van mij, en daarom leef ik nog, terwijl O de wereld al heeft verlaten. En Z? Op die wintermiddag, tot aan de avond toe, heeft hij beslist niet gehuild en is hij ook door niemand in de armen genomen, hij heeft door die laatste andere deur die openging een boodschap uit de wereld opgevangen, een bericht dat een gevoelige jongen binnendrong en daar, in zijn binnenste, voor een onophoudelijke, almaar aanzwellende woeling zou zorgen; daarin verschilt Z van mij en van O. En dit schijnbaar kleine, minieme verschil was voor de lotsgodin een vertrekpunt om haar enorme verbeeldingskracht te laten gelden.

==

==

V
Geliefden

31

==

Wie was dat meisje voor wie schilder Z op zijn negende zomaar dat labyrintische mooie huis binnenliep? Dat meisje voor wie ik of welke jongen dan ook voor het eerst in zijn leven een mannelijke hartstocht opvatte, wie was zij? Of anders gezegd, wie is, in de toekomst, in mijn schrijversnachten, tussen alle vrouwen die een diepe indruk op me hebben achtergelaten, de voortzetting van dat droomachtige, schimachtige meisje?

N. Soms heb ik het gevoel dat het N is. Ja, regisseuse N.

Op bepaalde tijden, bepaalde plekken, bij bepaalde gebeurtenissen en bepaalde gedachten die door me heen gaan, wordt dat meisje opeens N, wordt ze de vrouw op wie dokter F al vanaf zijn kindertijd gek was. Dat al zo lang bestaande en steeds veranderende schimmenbeeld komt, na vele jaren en via vele mensen, bij N tot stilstand, vindt in het beeld, het leven en het lot van N een soort concordantie, krijgt iets blijvends. Waarop, vervolgens, een soort niets zich omzet in iets, iets echts wat in N’s net wordt gevlochten – of preciezer gezegd, wat in N’s knoop in het net wordt gevlochten, en daarmee geschiedenis krijgt.

(Al komt N’s leeftijd, als je het narekent, niet overeen met die van het kleine meisje, gedachten trekken zich daar niks van aan, kennen geen leeftijd. Daarom zal zij heus niet voor altijd op N’s knoop vast blijven zitten, ze kan later, net als eerder, tegelijkertijd zelfs, ook weer of ook nog een andere vrouw zijn, T bijvoorbeeld, of X, of misschien wel simpelweg O. Niemand kan van tevoren weten in wie dat soort gedachten haar laten veranderen.)

N dook voor het eerst op in dat filmblad. Dat blad dat ik tussen het wilde gras in het voorjaar doorbladerde. Als ik niemand had om mee te spelen keek ik vaak dat tijdschrift door, keek ik naar de filmfoto’s van een bepaalde groep mooie meisjes. Hoe vaak ben ik die film in mijn kindertijd, mijn jeugd, wel niet gaan zien. ‘Naar welke film ga je nou weer?’ vroeg mijn oma dan, of: ‘Naar welke film ben je nou weer geweest?’ Ik verzon dan zomaar een titel. Maar eigenlijk ging ik steeds naar dezelfde. Ik kon er geen genoeg van krijgen. Hun sprookjesachtige uiterlijk, hun sprookjesachtige schoolplein en klaslokalen, hun sprookjesachtige zomerkamp, kampvuur, duiven, zonnebloemen en populieren... Hun sprookjesachtige toekomst waar ze met hun sprookjesachtige onschuld naar uitkeken. Ik weet niet of de oude kaartjesverkoper van de bioscoop – ik wil me al die kaartjesverkopers graag voorstellen als één oude man, haast als een soort oude koster van een kerk – of hij gemerkt heeft dat er een jongen steeds naar dezelfde film kwam kijken, een jongen wiens kinderlijke bewondering met elke keer dat hij de film uitkwam weer wat meer veranderd was in droeve verdwazing. Die jongen, die haast onzichtbare, haast zwevende jongen, dat ben ik, denk ik, maar het is ook de kinderherinnering van elke man, lijkt me. Haast onzichtbaar, haast zwevend loopt hij, die jongen, als in lang vervlogen tijden uit legenden, over een willekeurig weggetje onder de oneindige wolken en hemel, in een droom misschien of in een verlangen van alle tijden tot nu – maar misschien is hij uiteindelijk toch echt, die waterkoude wind na de sneeuw trotserend, een mooi huis binnengegaan. Het middaglicht had steeds de eenzame, zangerige roep van straatventers of ambachtslieden overgebracht, en toen het licht langzaam wegtrok, had hij vast op zoek gewild naar een van die mooie meisjes.

Niet wetend dat hij later ook echt een van die meisjes zou leren kennen.

En die ene, dat was N.

Toen ik N leerde kennen, was ze al van middelbare leeftijd en werkte ze als regisseur in een filmstudio. Ze was lang en slank en nog altijd erg mooi. Op haar veertigste verjaardag heb ik bij haar thuis een glaasje gedronken. Een glaasje te veel. Ik vroeg haar of ze nog wist dat ze vroeger in dat grote huis woonde. Natuurlijk, zei ze. Dat huis, zei ik, dat huis leek wel een paleis! Ben je daar geweest dan? vroeg ze. Wie kende je daar dan? Ik vroeg of haar zus nog piano speelde. Wat? zei ze, ze had helemaal geen zus! En die broer van je, zei ik, die heel bedaarde jongen, een beetje een bedrukt type, niet? Nou, zei ze, jij hebt wel genoeg gedronken. Ze pakte mijn glas af en zei dat ze helemaal geen broers of zussen had. Ik keek haar aan en vroeg me af wie ze dan was. Ik keek haar bijna onbeschaamd aan en bedacht uiteindelijk dat het ook eigenlijk niet uitmaakte wie ze was, ze was nog altijd even mooi, net zo zacht en voorkomend als haar moeder, ook al had ik haar moeder amper gezien, ze was nog altijd even mooi, maar niet zoals haar oudere zus (haar zus was mooi maar kil), ook al zei ze dan dat ze geen zus had. Nee, het maakte echt niet uit wie ze was, ze had nog altijd een oude kerkkoster nodig om haar te bewaken, veertig was ze? Nou, zelfs op haar tachtigste zou dat sprookjesachtige nog niet uit haar gezicht verdwenen zijn. Het maakt niet uit, zei ik, echt, het maakt niets uit. Tegelijkertijd stelde ik me zo voor dat ze in de liefde vast ongelofelijk vurig en hartstochtelijk zou zijn.

‘Had je die dag nou van je ouders op je kop gekregen toen hij weg was?’ vroeg ik.

‘Op mijn kop, hoezo?’

‘Ze hadden ongelijk. Ze hadden het mis. Je ouders, je broer en je zus, zelfs de oppas, ze hadden het allemaal mis.’

‘Volgens mij kun je beter even gaan liggen.’

‘In hoofdstuk IV dachten ze dat de schilder een kind van de straat was. Een slecht kind, dus. Ze hadden het mis, echt.’

‘Kom, genoeg, ga maar even liggen. Hoofdstuk IV, waar heb je het over... Ja, hier, ga hier maar even liggen.’

‘Oh, nou, laat maar, het maakt niet uit, echt niet. Maar de schilder, die zit er nog altijd mee.’

‘Schilder? Welke schilder? Wie bedoel je?’

‘Doet er niet toe. Die schilder was toen gewoon een jongen zoals alle andere. Het is hetzelfde voor alle jongens, toch? Alleen heeft hij de pech dat het steeds maar dieper in zijn herinnering is komen te staan. Ik ken hem, ik weet waarom hij altijd maar die vogelveer blijft schilderen, die veer die hij steeds sierlijker, statiger, trotser en afstandelijker maakt. Ik weet zelfs waarom O de wereld vaarwel heeft gezegd...’

‘Ga nou maar even slapen, ja?’

‘Wa... waarom... even slapen?’

‘Je bent al aan het dromen, volgens mij.’

Ik staarde haar aan, heel lang (tot vandaag aan toe zelfs, ja, voor altijd), zonder vast te kunnen stellen of ze nu in een sprookje zat of pardoes uit een sprookje de werkelijkheid was ingestapt.

‘Maar, toen ik dat voorjaar in het wilde gras naar je keek, wat was jij toen aan het doen dan?’

‘Weet ik niet. Mijn vader was toen net een boek aan het schrijven, misschien zat ik naar hem te kijken, hoe hij schreef.’

‘Dat sprookjesboek?’

‘Nee, hij zat toen vol toewijding een boek te schrijven dat aan alle sprookjes een einde moest maken.’

==

==

32

==

De reden waarom N in mijn schrijversnachten regisseuse N is, waarom ze in mijn herinnering dat beroep heeft gekregen, is omdat er gezegd werd dat ze in die ene, vroegtijdige zomer opeens de bevlieging kreeg om met een geleende camera en twee jonge acteurs midden op straat tussen de mensen drie filmrollen vol te schieten. Ze was ervan overtuigd dat geen enkele regisseur ooit zulke grootse en overweldigende scènes had neergezet of ooit nog zou neerzetten. Het idee voor haar film was simpel, uiterst simpel: een mannelijke en een vrouwelijke hoofdpersoon die elkaar koortsachtig zochten te midden van een wemelende mensenmassa, meer niet. Haar aanwijzingen voor de acteurs waren al even simpel: ‘Eén: de twee personages beleven net hun eerste, hartstochtelijke liefde. Twee: ze hebben elkaar in die kolkende massa per ongeluk uit het oog verloren.’ ‘En verder?’ vroegen de acteurs. ‘Weet ik niet,’ zei N hoofdschuddend. ‘Waar is het script dan?’ ‘Heb ik niet. Er is geen script, ik heb nog niet eens een verhaal. Die twee geliefden moeten elkaar zoeken, dat is het, verder ben ik nog niet gekomen.’ ‘Maar hoe weten we dan zeker dat je dit idee ook echt gaat gebruiken, straks, in je verhaal?’ N zei: ‘Omdat ik één ding geloof, namelijk: wat we allemaal ooit kunnen verliezen en waar we allemaal hoe dan ook naar op zoek zullen moeten, is... liefde!’ En N zei: ‘Ik durf te zeggen dat er hier op dit moment, gewoon binnen ons gezichtsveld, wel duizenden geliefden naar elkaar op zoek zijn, en de heer in de hemel bidden om liefde.’ Met haar camera op een platte bakfiets staand zoomde regisseuse N in op de jonge acteurs die zich elk een weg door de mensenzee baanden en volgde zo de twee geliefden die elkaar ongerust zochten. Een stel journalisten bestookte haar met vragen. ‘Wanneer denkt u uw film ooit uit te kunnen brengen?’ ‘Daar maak ik me niet druk om,’ antwoordde N. ‘Vraagt u zich wel eens af of u hem echt af kunt maken?’ ‘Ik maak hem hoe dan ook een keer af,’ antwoordde N. ‘En als de acteurs tegen die tijd nou eens niet meer geschikt zijn? Als ze al te oud zijn bijvoorbeeld?’ N dacht even na en zei: ‘Voor de liefde is elke leeftijd geschikt. Als ik tegen die tijd nog leef trommel ik ze alsnog op en film ik hoe twee oude grijsaards innig kussend aan vroeger terugdenken, innig kussend terugdenken aan hun jarenlange, of zelfs levenslange, pijnlijke zoektocht.’ Uit de menigte klonk opeens een stem: ‘Alleen maar kussend, mevrouw de regisseur? Komt er geen seks in uw liefdesfilm?’ Er ging wat gegniffel rond. ‘Zeker, meneer, goed dat u het zegt,’ antwoordde de regisseuse, ‘bij zo’n aangrijpend liefdesverhaal hoort natuurlijk beslist een mooi en niets verhullend ritueel moment, dat zal heus niet ontbreken!’ Het gelach smoorde in een korte, stemmige stilte – waaruit plots een groot applaus losbarstte. Een journalist vroeg door: ‘En de tijd tussen die jeugd en die oude dag, hoe pakt u dat dan aan? Door wie laat u dat dan spelen?’ ‘Door iedereen,’ zei N. Ze draaide haar camera driehonderdzestig graden in het rond en zei: ‘Alle geliefden kunnen hun steentje bijdragen, van nu helemaal tot dan!’ Ze oogstte er weer een luid applaus mee. Er werd gezegd dat er in de menigte toen plotseling een jonge basstem begon te zingen: Oh moeder word nu toch niet boos, zo heeft de jeugd van nu toch lief... Alle jongeren, werd er gezegd, begonnen mee te zingen, sopraan, tenor en alles: Oh moeder, oh-oh... oh moeder, oh-oh... Iemand van mijn leeftijd, werd er gezegd, merkte op: ‘Heeft die regisseuse vroeger niet ook in films gespeeld? Ze komt me ergens bekend van voor.’ Er werd gezegd dat alle mensen van middelbare leeftijd en alle ouderen ook mee begonnen te zingen: Oh moeder word nu toch niet boos, oh moeder word nu toch niet boos... zo heeft de jeugd van nu toch lief...

==

==

33

==