I.S. TOERGENJEV

Verhalen

==

==

==

Uitgeverij Van Oorschot

Amsterdam

© Copyright 2024 Vertaling en aantekeningen: FROUKJE

SLOFSTRA en UITGEVERIJ VAN OORSCHOT, AMSTERDAM

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, op welke wijze

ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

==

ISBN 978 90 282 3045 3

==

www.vanoorschot.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2024

Vertaald en van aantekeningen voorzien door Froukje Slofstra.

Een asterisk (*) in de tekst verwijst naar de aantekeningen achterin.

NOTITIES VAN EEN JAGER
(1852)

==

==

CHOR EN KALINYTSJ

Het kan haast niemand die weleens van het Bolchov- naar het Zjizdrindistrict is gereisd zijn ontgaan dat de mensen in het gouvernement Orjol van een heel ander slag zijn dan die in Kaloega. De boer uit Orjol is stuurs en klein van stuk, hij staat krom, kijkt je van onder gefronste wenkbrauwen aan en woont in een armzalig espenhouten huisje, hij werkt in herendienst, doet niet aan handel, voedt zich slecht en draagt bastschoenen; de pachtboer uit Kaloega bewoont een ruim dennenhouten huisje, hij is groot van gestalte, met een zuiver, blank gezicht, en kijkt vrolijk en onvervaard uit zijn ogen, hij handelt in boter en teer, en op feestdagen draagt hij laarzen. De dorpen in Orjol (we hebben het over het oostelijk deel van het gouvernement) liggen meestal te midden van omgeploegde akkers en in de buurt van een laagte waarvan op een of andere manier een modderige vijver is gemaakt. Behalve een paar wilgen, altijd bereid hun diensten te verlenen, en twee, drie schriele berken is er vaak een mijl in de omtrek geen boom te zien; de huisjes staan tegen elkaar aan geschurkt, hun daken bedekt met rottend stro... In Kaloega daarentegen worden de dorpen voor het merendeel omringd door bos; de met planken bedekte huisjes staan verder uit elkaar en rechter overeind; de poorten sluiten stevig, de gevlochten schuttingen om de achtertuinen zijn intact en niet zover scheefgezakt dat ze ieder passerend varken binnen noden... Ook voor de jager heeft het gouvernement Kaloega meer te bieden. In Orjol zullen de laatste bossen en pleinen1 over een jaar of vijf verdwenen zijn, en moerassen heb je er al helemaal niet; in Kaloega daarentegen strekken de bosdomeinen zich honderden wersten ver uit en de moerassen tientallen; de korhoenders, die edele vogels, zijn er nog niet uitgestorven, je vindt er dikke, goedmoedige watersnippen en luidruchtige patrijzen, wier stormachtig opvliegen de schutter en zijn hond verheugd doet schrikken.

Op een jachttocht in het Zjizdrindistrict leerde ik in het veld een kleine landheer uit de streek kennen, Poloetykin, een hartstochtelijk jager en bijgevolg een beste man. Hij had weliswaar zo zijn zwaktes: hij maakte bijvoorbeeld alle rijke, huwbare meisjes in het gouvernement het hof en als hij dan werd afgewezen en het huis uit gezet, klaagde hij met gebroken hart zijn nood bij al zijn vrienden en kennissen, en bleef intussen de ouders van het meisje zure perziken en andere onrijpe opbrengsten van zijn tuin ten geschenke sturen; hij vertelde graag steeds opnieuw dezelfde anekdote, die, hoe hoog meneer Poloetykin de kwaliteiten ervan ook inschatte, beslist nog nooit iemand aan het lachen had gemaakt; hij was vol lof voor de werken van Akim Nachimov* en de novelle Pinna;* hij stotterde; hij had zijn hond Astronoom genoemd; in plaats van ‘echter’ zei hij ‘nochtans’ en hij had thuis de Franse keuken ingevoerd, waarvan het geheim volgens zijn kok bestond in het volledig veranderen van de natuurlijke smaak van elk voedingsmiddel: vlees deed bij deze culinaire meester denken aan vis, vis aan paddenstoelen en macaroni aan kruit; daarbij belandde er geen worteltje in de soep zonder dat het de vorm van een ruit of een trapezium had gekregen. Maar afgezien van die paar onbeduidende gebreken was de heer Poloetykin, zoals gezegd, een beste man.

Op de dag van onze kennismaking nodigde hij me uit bij hem te komen overnachten. ‘Het is zo’n vijf werst naar mijn huis,’ voegde hij eraan toe, ‘te voet is het ver, laten we eerst bij Chor langsgaan.’ (De lezer zal het me vergeven dat ik zijn gestotter niet weergeef.)

‘En wie is die Chor?’

‘Een van mijn boeren. Hij woont hier niet ver vandaan.’

We liepen ernaartoe. De eenzame boerderij van Chor stond op een kaalgeslagen, ontgonnen open plek midden in het bos. Ze bestond uit een paar dennenhouten bouwsels met een schutting eromheen; de grootste hut had aan de voorkant een afdak dat op dunne paaltjes rustte. We gingen naar binnen en werden ontvangen door een lange, knappe jonge kerel van een jaar of twintig.

‘Ha, Fedja! Is Chor thuis?’ vroeg Poloetykin hem.

‘Nee, Chor is naar de stad,’ antwoordde de jongeman met een glimlach die een rij sneeuwwitte tanden liet zien. ‘Moet ik een wagen voor u inspannen?’

‘Doe maar, jongen. En breng ons wat kwas.’*

We betraden de hut. De kale, uit balken opgetrokken wanden werden door niet één Soezdal-prentje ontsierd, in de hoek flakkerde een olielampje voor een zware icoon in een zilveren lijst; de lindehouten tafel was onlangs geschuurd en afgeschrobd, en tussen de balken of langs de raamstijlen schoten geen vlugge kakkerlakken voorbij en er zaten geen peinzende bakkerstorren verscholen. De jonge kerel verscheen algauw weer met een grote witte kroes vol goede kwas, een enorme homp tarwebrood en een houten kommetje met een dozijn zoute augurken. Hij zette al die versnaperingen op tafel, leunde tegen de deur en bleef ons glimlachend gadeslaan. Nog voordat we onze hapjes ophadden kwam er een rammelende wagen voorrijden. We stapten naar buiten en zagen op de bok een jongen zitten van een jaar of vijftien, met krullen en rode wangen; hij had moeite de weldoorvoede, gevlekte hengst in bedwang te houden. Rond de wagen stonden een stuk of zes jonge reuzen, die sprekend op elkaar en op Fedja leken. ‘Allemaal zonen van Chor!’ merkte Poloetykin op. ‘Stuk voor stuk,’ beaamde Fedja, die ons naar buiten gevolgd was, ‘en we zijn met nog meer: Potap is in het bos en Sidor is met de ouwe mee naar de stad... Pas d’r op, Vasja,’ ging hij verder, zich tot de jongen op de bok wendend, ‘rij vlot: je hebt de heer achterin. Let alleen wel op de hobbels en de kuilen, anders maak je de wagen stuk en breng je meneers buik van streek!’ De andere broers grijnsden om Fedja’s kwinkslag.

‘Laat Astronoom plaatsnemen!’ riep Poloetykin plechtig.

Fedja tilde niet zonder genoegen de geforceerd glimlachende hond op en zette hem op de vloer van de wagen. Vasja haalde de teugels aan en we reden weg.

‘Kijk, daar is mijn kantoor,’ zei Poloetykin opeens, en hij wees op een klein, laag huisje. ‘Zullen we even binnenkijken?’

‘Met genoegen.’

‘Het is nu niet in gebruik,’ merkte hij op, terwijl hij uitstapte, ‘maar toch het bezichtigen waard.’

Het kantoor bestond uit twee lege kamers. De bewaker, een oude gebogen man, kwam aandraven van het achtererf.

‘Dag, Minjaïtsj,’ zei Poloetykin, ‘heb je wat water voor ons?’ De gebogen oude man verdween en kwam meteen weer terug met een fles water en twee glazen.

‘Proeft u maar eens,’ zei Poloetykin, ‘ik beschik over uitstekend bronwater hier.’ We dronken elk een glas, waarbij de oude man diep voor ons boog.

‘Goed, dan kunnen we nu, geloof ik, wel verdergaan,’ zei mijn nieuwe vriend. ‘In dit kantoor heb ik de koopman Alliloejev eens voor een gunstige prijs vier desjatienen* bos verkocht.’

We gingen in de wagen zitten en een half uur later reden we al het erf van het herenhuis op.

‘Vertelt u me eens, alstublieft,’ vroeg ik Poloetykin aan tafel, ‘waarom woont Chor apart van uw andere boeren?’

‘Dat is omdat hij een verstandig man is. Vijfentwintig jaar geleden is zijn huisje afgebrand. Daarop kwam hij bij mijn vader zaliger en zei: “Sta me toe, Nikolaj Koezmitsj, in uw bos te gaan wonen, op de moerasgrond. Ik zal u een flinke cijns betalen.” “Maar waarom zou je in het moeras gaan wonen?” “Dat is mijn zaak; ik vraag alleen of meneer zo goed wil zijn me van alle werk vrij te stellen, dan kunt u de cijns heffen die u goeddunkt.” “Vijftig roebel per jaar!” “Zoals u wilt.” “En denk erom: zonder achterstallige betalingen!” “Dat spreekt vanzelf, meneer...” En zo is hij in het moeras gaan wonen. Sindsdien wordt hij ook Chor genoemd, de bunzing.’

‘En is hij er rijk van geworden?’ vroeg ik.

‘Zeker. Hij betaalt me nu honderd zilverroebels cijns, en waarschijnlijk verhoog ik het bedrag nog. Ik heb hem al zo vaak gezegd: “Koop je toch vrij, Chor, waar wacht je op...!” Maar hij verzekert me, de schurk, dat dat niet gaat: “Ik heb het geld niet...” zegt hij. En dat moet ik geloven!’

De volgende dag trokken we meteen na de ochtendthee weer op jagen uit. Toen we door het dorp reden liet Poloetykin de koetsier stilhouden voor een laag huisje en riep schallend: ‘Kalinytsj!’

‘Ogenblikje, meneer, ogenblikje,’ klonk een stem van het erf, ‘even mijn schoenen aanschieten.’

We reden stapvoets verder. Vlak buiten het dorp werden we ingehaald door een lange, magere man van een jaar of veertig met een klein, naar achter hellend hoofdje. Dat was Kalinytsj. Zijn goedmoedige, getaande gezicht met hier en daar een pokputje stond me meteen aan. Kalinytsj (zo hoorde ik later) ging elke dag met zijn heer mee op jacht, hij droeg diens weitas en soms ook het geweer, merkte op waar de vogels neerstreken, haalde water, plukte bosaardbeien, bouwde takkenhutten en ging het rijtuig halen: zonder hem kon Poloetykin geen stap zetten. Kalinytsj was een uiterst opgeruimde, uiterst zachtmoedige natuur; hij liep voortdurend zachtjes te neuriën, keek onbezorgd om zich heen en sprak een beetje door zijn neus, hij kneep glimlachend zijn lichtblauwe ogen tot spleetjes en greep vaak naar zijn dunne, wigvormige baard. Hij liep langzaam maar met grote passen, lichtjes leunend op een lange, dunne stok. In de loop van de dag zei hij af en toe iets tegen me, en hij was me zonder kruiperigheid van dienst, maar voor zijn heer zorgde hij als voor een kind. Toen we ons door de onverdraaglijke middaghitte gedwongen zagen een schuilplaats te zoeken, bracht hij ons naar zijn bijenhof in het diepst van het bos. Hij liet ons binnen in een hutje dat vol hing met bossen geurige, gedroogde kruiden en spreidde vers hooi voor ons uit om op te gaan liggen. Zelf deed hij een soort zak met een net over zijn hoofd, nam een mes, een pot en een smeulend stukje hout en ging naar de bijenhof om een honingraat voor ons af te snijden. We dronken de doorzichtige, lauwe honing als bronwater en vielen in slaap onder het eentonige gezoem van de bijen en het fluisterende geruis van de bladeren.

Ik werd gewekt door een lichte windvlaag... Toen ik mijn ogen opendeed zag ik Kalinytsj op de drempel van de half openstaande deur zitten; hij was bezig met zijn mes een houten lepel te snijden. Ik bleef een hele tijd bewonderend naar zijn gezicht staren, dat zachtmoedig en helder was als een avondhemel. Poloetykin werd ook wakker, maar we stonden niet meteen op. Het is fijn om na een lange tijd lopen en een diepe middagslaap onbeweeglijk in het hooi te liggen: je lichaam koestert zich in loomheid, je gezicht wordt rozig van de zachte warmte en een zoete luiheid doet je ogen dichtvallen. Ten slotte stonden we op en trokken weer het veld in tot de avond. Aan tafel begon ik opnieuw over Chor en Kalinytsj.

‘Kalinytsj is een goede boer,’ zei Poloetykin, ‘hij werkt hard en hij is gedienstig. Zijn bedrijf is in goede staat, hij slaagt er alleen niet in de zaken bij te houden: ik sleep hem steeds weg. Hij gaat elke dag met mij mee op jacht... Zeg nou zelf: wat komt er dan van het boerenwerk terecht?’

Ik gaf hem gelijk en we gingen slapen.

De volgende dag moest Poloetykin naar de stad vanwege een kwestie met zijn buurman Pitsjoekov. Pitsjoekov had een stuk van Poloetykins land omgeploegd, en op dat stuk land een van Poloetykins vrouwelijke lijfeigenen afgeranseld. Ik ging alleen op jacht en hield tegen de avond halt bij de boerderij van Chor. In de deuropening verscheen een kleine, kale oude man, stevig gebouwd en met brede schouders: Chor zelf. Ik nam hem nieuwsgierig op. Zijn gezichtstrekken deden aan Socrates denken: hetzelfde hoge, knobbelige voorhoofd, dezelfde kleine oogjes, dezelfde stompe neus. We gingen samen naar binnen. Het was opnieuw Fedja die me wat melk en wat roggebrood bracht. Chor ging op een bankje zitten, streek uiterst kalm over zijn krullende baard en knoopte een gesprek met me aan. Hij leek zich bewust van zijn waardigheid; hij sprak en bewoog langzaam en lachte nu en dan fijntjes onder zijn lange snor.

We hadden het over het zaaien, de oogst en het boerenbestaan. Het was alsof hij me in alles gelijk gaf; pas later begon ik me opgelaten te voelen, alsof ik de verkeerde dingen zei... Alles klonk anders dan bedoeld. Chor drukte zich af en toe raadselachtig uit, waarschijnlijk uit behoedzaamheid.

Ons gesprek liep ongeveer zo: ‘Maar luister nu eens, Chor,’ zei ik, ‘waarom koop je je niet gewoon vrij?’

‘Waarom zou ik? Nu weet ik wie mijn heer is en wat ik hem aan cijns verschuldigd ben... Wij hebben een goede heer.’

‘Vrij zijn is toch altijd beter,’ merkte ik op.

Chor keek me van opzij aan. ‘Zoveel is zeker,’ zei hij.

‘Nou, waarom koop je jezelf dan niet vrij?’

Chor gaf een ruk met zijn hoofd. ‘Waarmee zou ik dat moeten doen, meneer?’

‘Kom nou toch, ouwe...’

‘Als Chor onder de vrije mensen was,’ vervolgde hij zachtjes, alsof hij tegen zichzelf sprak, ‘zou elke man zonder baard hem de baas zijn.’

‘Dan scheer je je baard toch af?’

‘Wat is een baard? Een baard is als gras: je kunt hem afmaaien.’

‘Nou, wat let je?’

‘Chor zou waarschijnlijk meteen tussen de kooplieden terechtkomen; die hebben een goed leven, en zij dragen tenslotte ook baarden.’

‘Ja, deed je niet al wat aan handel?’ vroeg ik.

‘We doen zo’n beetje in boter en teer... Wat wilt u, meneer, zal ik een wagen voor u inspannen?’

Jij weegt je woorden goed, een uitgekookte kerel ben je, dacht ik. ‘Nee,’ zei ik hardop, ‘een wagen heb ik niet nodig; ik wou morgen gaan jagen in de buurt van je boerderij, en als je het goedvindt blijf ik overnachten in de hooischuur.’

‘U bent welkom. Maar is het daar wel rustig genoeg? Ik zal de vrouwen een laken en een kussen laten brengen voor u. Hé, vrouwen!’ riep hij, terwijl hij overeind kwam, ‘hier komen! En jij, Fedja, ga met ze mee. Vrouwen zijn tenslotte geen snugger volk.’

Een kwartier later bracht Fedja me met een lantaarn naar de schuur. Ik wierp me in het geurige hooi, mijn hond rolde zich op aan mijn voeten; Fedja wenste me goedenacht, de deur piepte en viel dicht. Het duurde nogal lang voordat ik in slaap viel. Er kwam een koe aan de deur, die een paar keer luidruchtig ademhaalde; mijn hond gromde waardig naar haar; er liep een bedachtzaam knorrend varken langs; ergens vlakbij begon een paard op zijn hooi te kauwen en te snuiven. Ten slotte dommelde ik in.

Bij het krieken van de dag maakte Fedja me wakker. Ik mocht die vrolijke, flinke jongen graag, en voor zover ik kon zien was hij ook de lieveling van de oude Chor. Ze dreven allebei heel goedmoedig de spot met elkaar. De oude man kwam me buiten tegemoet. Of het nu was omdat ik de nacht onder zijn dak had doorgebracht of om een andere reden, maar Chor was veel vriendelijker tegen me dan de vorige avond.

‘De samowar staat voor u klaar,’ zei hij met een glimlach, ‘laten we thee gaan drinken.’

We gingen om de tafel zitten. Een struise boerenvrouw, een van zijn schoondochters, bracht ons een kom melk. Al zijn zonen kwamen een voor een de hut binnenlopen.

‘Wat een forse kerels zijn het allemaal,’ zei ik tegen de oude man.

‘Ja,’ antwoordde hij, en hij beet een piepklein stukje suiker af, ‘je zou zeggen dat ze niets te klagen hebben over mij of over mijn oudje.’

‘En wonen ze allemaal bij jou?’

‘Ja, zo willen ze het zelf.’

‘En zijn ze allemaal getrouwd?’

‘Deze apenkop hier niet,’ antwoordde hij wijzend op Fedja, die net als eerder tegen de deur leunde. ‘En Vaska is nog jong, die kan nog wachten.’

‘Waarom zou ik trouwen?’ protesteerde Fedja. ‘Ik heb het zo ook prima. Wat moet ik met een vrouw? Bekvechten soms?’

‘Schei toch uit... ik ken jou! Zilveren ringetjes draag je... Jij zou het liefst de hele tijd om de dienstmeisjes heen lopen te draaien... “Hou op, schaam je!”’ bootste de oude man de meisjes na. ‘Ja, ik ken jou, doetje dat je bent!’

‘Maar wat heb je aan een vrouw?’

‘Een vrouw is een werkkracht,’ merkte Chor gewichtig op. ‘Een vrouw dient haar man.’

‘Maar waar heb ik een werkkracht voor nodig?’

‘Jij laat toch zeker graag het vuile werk door een ander opknappen. We kennen jouw soort.’

‘Nou, huwelijk me dan uit, als het zo zit. Hè? Heb je daar niks op te zeggen?’

‘Kom, zo is het wel genoeg, kletsmajoor. Je ziet: we vallen de meneer lastig. Jouw beurt komt nog wel... Ergert u zich niet, meneer: het is een kleine jongen, ziet u, hij moet nog verstandig worden.’

Fedja schudde zijn hoofd...

‘Is Chor thuis?’ riep een bekende stem achter de deur, en Kalinytsj stapte binnen met een dichtgebonden doek vol bosaardbeien in zijn handen, die hij had geplukt voor zijn vriend Chor. De oude man begroette hem hartelijk. Ik keek Kalinytsj verbaasd aan; ik beken dat ik zulke ‘attenties’ niet had verwacht van een boer.

Die dag ging ik vier uur later op jacht dan gewoonlijk, en ik bleef de drie volgende dagen bij Chor logeren. Ik raakte geboeid door mijn nieuwe kennissen. Waaraan ik hun vertrouwen had verdiend weet ik niet, maar ze spraken ongedwongen met me. Ik schepte er plezier in naar hen te luisteren en hen gade te slaan. De twee vrienden leken volstrekt niet op elkaar. Chor was een doortastend, praktisch man, een rationalist met een hoofd voor administratie. Kalinytsj daarentegen behoorde tot de idealisten en de romantici, de bevlogen lieden en de dromers. Chor zag de realiteit onder ogen, dat wil zeggen: hij had een huis voor zichzelf gebouwd, wat geld gespaard en gezorgd dat hij op goede voet stond met zijn heer en de andere autoriteiten; Kalinytsj liep op bastschoenen en wist zichzelf maar net te bedruipen. Chor had een groot, gehoorzaam en eendrachtig gezin gesticht; Kalinytsj had ooit een vrouw gehad, voor wie hij bang was, en kinderen had hij helemaal niet. Chor keek dwars door Poloetykin heen; Kalinytsj koesterde diepe eerbied voor zijn heer. Chor hield van Kalinytsj en nam hem onder zijn hoede; Kalinytsj hield van Chor en achtte hem hoog. Chor sprak weinig, hij grinnikte altijd maar wat en dacht er het zijne van; Kalinytsj drukte zich gloedvol uit, al miste hij de welbespraaktheid die sommige vlotte fabrieksarbeiders eigen is... Maar Kalinytsj bezat zekere gaven die ook Chor erkende: hij kon wormen uitdrijven, bloedingen, angst en razernij bezweren, en dankzij zijn lichte hand had hij de bijen in zijn macht. Chor vroeg hem in mijn bijzijn om een net gekocht paard naar de stal te leiden, en Kalinytsj voldeed waardig en gewetensvol aan het verzoek van de oude scepticus. Kalinytsj stond dichter bij de natuur, Chor dichter bij de mensen en de maatschappij; Kalinytsj maakte niet graag zijn eigen afwegingen en geloofde alles blind, terwijl Chors kijk op het leven zelfs een zekere ironische verfijning had. Hij had veel gezien, hij wist veel en ik heb veel van hem opgestoken.

Zo heb ik uit zijn verhalen geleerd dat er elke zomer voor de maaitijd een kleine wagen van een bepaald type verschijnt in de dorpen. Er zit een man in een kaftan op die zeisen verkoopt. In contanten vraagt hij één roebel en vijfentwintig kopeke of een wissel van anderhalve roebel; wie op de pof koopt betaalt drie roebel en één zilverroebel. Alle boeren kopen natuurlijk op de pof bij hem. Een week of twee, drie later verschijnt hij opnieuw om zijn geld te vorderen. De boeren hebben dan net de haver binnengehaald en kunnen hem dus betalen; ze nemen de koopman mee de kroeg in en rekenen daar af. Een paar landeigenaren waren op het idee gekomen zelf voor contant geld zeisen te kopen en die aan de boeren uit te delen tegen dezelfde prijs op krediet. Maar dat bleek op weerstand te stuiten bij de boeren en hen zelfs moedeloos te maken – het ontnam hun het genoegen tegen de zeis te tikken, het ding keurend te beluisteren en om en om te draaien in hun handen en een keer of twintig aan de sluwe, kleinsteedse koopman te vragen: ‘Dit is zeker niet zo’n beste, hè jongen?’

Bij de aankoop van sikkels worden dezelfde streken uitgehaald, met slechts dit verschil dat de vrouwen zich dan in de zaak mengen en de verkoper zelf er soms toe drijven noodgedwongen een paar tikken uit te delen, voor hun eigen bestwil. Maar de vrouwen hebben het meest te lijden in het volgende geval. De leveranciers van materiaal aan de papierfabrieken dragen het opkopen van vodden op aan een speciaal soort lieden, die in sommige districten ‘adelaars’ worden genoemd. Zo’n ‘adelaar’ krijgt van de koopman een roebel of tweehonderd in wissels en gaat daarmee op buit uit. Maar in tegenstelling tot de nobele vogel waarnaar hij vernoemd is, valt hij zijn prooi niet open en moedig aan; integendeel, een ‘adelaar’ neemt zijn toevlucht tot slinkse listen. Hij laat zijn wagen ergens in de struiken achter aan de rand van een dorp, en loopt dan als een toevallige voorbijganger of zomaar een plezierwandelaar langs de achtererven en de achtertuintjes. De vrouwen raden intuïtief dat hij eraan komt en sluipen hem tegemoet. Haastig regelen ze hun zaakjes. Voor een paar koperen munten staat de vrouw niet alleen allerhande nutteloze vodden aan de adelaar af, maar vaak ook een hemd van haar man en haar eigen onderrok. De laatste tijd zien de vrouwen er zelfs voordeel in zichzelf te bestelen en op die manier hun hennep, vooral de ongesponnen hennep, van de hand te doen, een belangrijke uitbreiding en verbetering van de bedrijvigheid der adelaars. Maar de boeren van hun kant staan inmiddels evenzeer op scherp, en bij de minste verdenking, bij het kleinste teken van de komst van een adelaar, treffen ze vlug en krachtig hun straf- en voorzorgsmaatregelen. En is het inderdaad geen aanfluiting? Het verkopen van de hennep is hun taak, en ze verkopen het heus wel, niet in de stad – dan zouden ze het daar zelf naartoe moeten slepen – maar aan voorbijtrekkende sjacheraars die er, bij gebrek aan een weegschaal, van uitgaan dat een poed* gelijkstaat aan veertig handenvol – en u weet wat een grote, diepe hand een Rus kan hebben, vooral wanneer hij een beetje moeite doet!

Als onervaren man die ‘niet van het dorp’ was (zoals we bij ons in Orjol zeggen), kreeg ik een heleboel van zulke verhalen te horen. Maar Chor vertelde niet aan één stuk door, hij vroeg me ook zelf over van alles uit. Toen hij begreep dat ik in het buitenland was geweest, brandde hij van nieuwsgierigheid... Kalinytsj bleef niet bij hem achter, maar het waren eerder beschrijvingen van de natuur, bergen, watervallen, bijzondere gebouwen, grote steden die hem aanspraken, terwijl Chor zich voor administratieve en staatkundige kwesties interesseerde. Hij probeerde alles stapsgewijs te ontleden: ‘Gaat dat bij hen net zo als bij ons, of anders? Toe, vertel meneer, hoe dan?’ Kalinytsj riep tijdens mijn verhaal uit: ‘Ach, lieve hemel, stel je voor!’ Chor zweeg, fronste zijn zware wenkbrauwen en merkte slechts af en toe iets op als: ‘Dat zou bij ons niet lukken, maar wat goed zeg, zo hoort het.’ Ik kan niet al zijn vragen voor u herhalen, en dat zou ook zinloos zijn. Maar ik heb aan onze gesprekken één overtuiging overgehouden die de lezers waarschijnlijk zal verrassen: de overtuiging dat Peter de Grote in de eerste plaats een Rus was, juist vanwege zijn hervormingsdrang. De Rus is zo overtuigd van zijn eigen kracht en weerbaarheid, dat hij er niet voor terugschrikt zichzelf kapot te maken: hij houdt zich nauwelijks met zijn verleden bezig en kijkt moedig vooruit. Wat goed is, dat bevalt hem; wat zinnig is, dat neemt hij graag over, en het kan hem niet schelen waar het vandaan komt. Zijn gezonde verstand drijft graag de spot met het droge Duitse rationalisme, maar de Duitsers ‘blijven een curieus volkje’, in de woorden van Chor, en hij is bereid om bij hen in de leer te gaan. Dankzij zijn uitzonderlijke positie, zijn feitelijke onafhankelijkheid, sprak Chor met mij over allerlei dingen waarover een ander nooit een woord los zou laten, al legde je hem onder de molensteen, zoals de boeren zeggen. Hij had een helder inzicht in zijn eigen situatie. In gesprek met Chor hoorde ik voor het eerst de eenvoudige, verstandige taal van de Russische boer. Hij beschikte op zijn manier over een behoorlijk uitgebreide kennis, maar hij kon niet lezen. Kalinytsj wel. ‘Ze hebben die mazzelaar leren lezen en schrijven,’ merkte Chor op, ‘en zelfs zijn bijen zijn van z’n leven nog niet gestorven.’

‘En heb jij je kinderen leren lezen en schrijven?’

Chor bleef even stil. ‘Fedja kan het,’ zei hij toen.

‘En de anderen?’

‘De anderen niet.’

‘Maar waarom niet?’

De oude man gaf geen antwoord en bracht het gesprek op een ander onderwerp. Hij had trouwens, hoe verstandig hij ook was, een heleboel vooroordelen en ingeroeste ideeën. Vrouwen bijvoorbeeld minachtte hij uit de grond van zijn hart, en in een vrolijke stemming treiterde en bespotte hij ze. Zijn oude, kijfachtige echtgenote lag de hele dag op de kachelbank te mopperen en te schelden; haar zonen besteedden geen aandacht aan haar, maar haar schoondochters leefden in angst en vreze. Niet voor niets zingt de schoonmoeder in het Russische volksliedje: ‘Wat ben jij nou voor huisvader, wat moet ik met zo’n zoon!/ Slaan moet je je vrouw, geef die meid haar verdiende loon...’ Op een dag wilde ik voor de schoondochters opkomen en probeerde Chors medelijden te wekken, maar hij wierp kalm tegen: ‘Daar moet u zich niet mee bemoeien, met die onzin, laat de vrouwen maar kibbelen... Als je ze uit elkaar haalt wordt het alleen maar erger, maak uw handen d’r niet vuil aan...’ Soms klom het oude mens van de kachel, riep de waakhond uit de hal – ‘Kom es hier, kom es hier, hondje’ – en sloeg hem met de kachelpook op zijn magere rug, of ze ging onder het afdak staan en ‘blafte’ tegen alle voorbijgangers, zoals Chor het uitdrukte. Maar voor haar man was ze bang, en op zijn bevel trok ze zich weer terug op haar kachelbank.

Bijzonder curieus was het om te luisteren naar een ruzie tussen Chor en Kalinytsj, wanneer ze het over Poloetykin hadden. ‘Nee Chor, over hem wil ik geen kwaad woord horen,’ zei Kalinytsj dan. ‘Maar waarom laat hij geen laarzen voor je maken?’ protesteerde Chor. ‘Pff, laarzen...! Wat moet ik met laarzen? Ik ben een boer!’ ‘Ik ben ook een boer, maar kijk...’ En met die woorden tilde Chor zijn voet op en liet Kalinytsj een laars zien die waarschijnlijk uit mammoetleer was gesneden. ‘Maar jij bent ook niet zomaar een boer!’ antwoordde Kalinytsj. ‘Hij zou tenminste je bastschoenen moeten vergoeden. Je gaat tenslotte met hem mee op jacht, zo verslijt je elke dag wel een paar.’ ‘Hij gééft me geld voor bastschoenen.’ ‘Ja, vorig jaar heeft hij je tien schamele kopeken toegeworpen.’ Kalinytsj wendde zich geërgerd af en Chor schoot in de lach, waarbij zijn kleine oogjes bijna helemaal verdwenen.

Kalinytsj had een nogal aangename zangstem en speelde zo’n beetje op de balalaika. Chor zat vaak lang naar hem te luisteren, tot hij opeens zijn hoofd scheef hield en met een klaagstem inviel. Hij hield vooral van het lied ‘Ach mijn lot, mijn treurig lot!’. Fedja liet geen gelegenheid voorbijgaan om zijn vader te bespotten. ‘Wat heb jij nou te klagen, oude man?’ Maar Chor liet zijn wang op zijn hand rusten, sloot zijn ogen en bleef zich beklagen over zijn lot... Op andere momenten daarentegen was er niemand zo bedrijvig als hij; voortdurend had hij iets omhanden: hij repareerde de wagen, verstevigde de schutting of controleerde de staat van het paardentuig. Hij hield zijn erf overigens niet bijzonder schoon, en op mijn opmerkingen daarover antwoordde hij me eens dat je ‘aan een boerenhuis moet ruiken dat erin geleefd wordt’.

‘Maar moet je zien hoe schoon het is op Kalinytsj’ bijenhof,’ antwoordde ik.

‘Anders zouden de bijen niet in leven blijven, meneer,’ zei hij met een zucht.

‘En u,’ vroeg hij me een andere keer, ‘hebt u een eigen landgoed?’

‘Ja.’

‘Ligt het ver van hier?’

‘Op ongeveer honderd werst.’

‘En woont u op uw landgoed, meneer?’

‘Ja.’

‘Maar u trekt er meestal met uw geweer op uit?’

‘Dat kan ik moeilijk ontkennen.’

‘Daar doet u goed aan hoor, meneer; schiet u maar op korhoenders zoveel u wilt, denk er alleen aan uw rentmeester geregeld te vervangen.’

Op de avond van de vierde dag zond Poloetykin iemand om me te halen. Het speet me afscheid te moeten nemen van de oude man. Kalinytsj en ik gingen samen in de wagen zitten. ‘Nou, vaarwel Chor, maak het goed,’ zei ik. ‘Vaarwel, Fedja.’

‘Vaarwel, meneer, vaarwel, vergeet ons niet.’

We reden weg; de hemel begon net rood op te gloeien.

‘Het wordt schitterend weer morgen,’ merkte ik op, met een blik op de heldere lucht.

‘Nee, het gaat regenen,’ antwoordde Kalinytsj, ‘je hoort de eenden spartelen en het gras geurt sterk.’

We reden het kreupelbos in. Kalinytsj wipte op en neer op de bok, tuurde onafgebroken naar de zonsondergang en begon zachtjes te zingen...

De volgende dag vertrok ik uit het gastvrije huis van de heer Poloetykin.

==

==

1 Een met dicht struikgewas begroeid terrein wordt in Orjol een ‘plein’ genoemd; het plaatselijke dialect kenmerkt zich in het algemeen door allerlei originele, soms heel treffende, soms nogal lelijke woorden en zinswendingen (noot van de auteur).

JERMOLAJ EN DE MOLENAARSVROUW

Die avond gingen de jager Jermolaj en ik op ‘voorjaarsjacht’... Maar misschien weten niet al mijn lezers wat dat is. Luister, heren.

Een kwartier voor zonsondergang, in de lente, loop je een bos in, met je geweer maar zonder hond. Je zoekt een plekje uit ergens vlak bij de bosrand, kijkt om je heen, inspecteert je slaghoedje en knipoogt naar je metgezel. Er verstrijkt een kwartier. De zon gaat onder, maar in het bos is het nog licht, de lucht is zuiver en transparant, de vogels kwetteren honderduit, het smaragdgroene jonge gras glanst vrolijk... Je wacht. Het bos wordt van binnenuit geleidelijk donker, het purperen licht van de zonsondergang glijdt langzaam over de wortels en de stammen van de bomen en kruipt gestaag omhoog, van de onderste, nog vrijwel kale takken naar de roerloos sluimerende boomkruinen. Dan vervagen ook de kruinen zelf; de roze hemel kleurt donkerblauw. Het bos, verzadigd geraakt van een lauwe vochtigheid, geurt sterker nu, het aanwaaiende briesje om je heen gaat liggen. De vogels slapen in, niet allemaal tegelijk maar soort voor soort: eerst vallen de vinken stil, even later de roodborstjes, vervolgens de bosgorzen. Het wordt steeds donkerder in het bos. De bomen vervloeien tot grote, diepzwarte massa’s; schuchter verschijnen de eerste sterretjes aan de donkerblauwe hemel. Alle vogels slapen. Alleen de roodstaartjes en de kleine bonte spechten fluiten af en toe nog even slaperig... Dan verstommen zij ook. Nog één keer schalt de roep van de loofzanger boven je hoofd, ergens in de verte fluit treurig een wielewaal en een nachtegaal slaat zijn eerste triller. Je hart is zwaar van verwachting en plotseling – maar alleen jagers zullen me begrijpen! – plotseling weerklinkt in de diepe stilte een speciaal soort gekras en gesis, is het gelijkmatige klapperen van snelle vleugels te horen, en een houtsnip, zijn lange snavel sierlijk omlaag gericht, komt zwierig uit een donkere berk vliegen, precies in je vizierlijn.

Dat is wat ‘de voorjaarsjacht’ wordt genoemd.

Jermolaj en ik gingen dus op voorjaarsjacht. Maar neem me niet kwalijk, heren: ik moet u eerst laten kennismaken met Jermolaj.

Stelt u zich een man voor van een jaar of vijfenveertig, lang en mager, met een lange, fijne neus, een smal voorhoofd, grijze oogjes, verwarde haren en brede, spottende lippen. Zomer en winter liep hij in een gelige nanking kaftan van Duitse snit, maar met een riem eromheen; hij droeg een blauwe pofbroek en een met astrakanbont afgezette muts, die hem op een joviaal moment was geschonken door een verarmde grondbezitter. Aan zijn riem waren twee zakken vastgemaakt: één van voren, kunstig in twee helften gedraaid voor kruit en voor hagel, en één van achter, voor het wild; de laadproppen plukte Jermolaj uit zijn eigen, kennelijk onuitputtelijke muts. Met de opbrengst van het wild dat hij verkocht had hij makkelijk een giberne en een weitas kunnen kopen, maar zo’n aankoop had hij nooit ook maar overwogen. Hij bleef zijn geweer laden zoals hij het gewend was, waarbij hij tot verbazing van de omstanders behendig vermeed te morsen of hagel en kruit te vermengen. Hij bezat een enkelloops vuursteengeweer, dat ook nog een gemene harde terugslag had, waardoor Jermolajs rechterwang altijd meer gezwollen was dan de linker. Hoe hij raak schoot met dat geweer was een volstrekt raadsel, maar hij miste zelden.

Hij had ook een jachthond, Valetka genaamd, een hoogst eigenaardig schepsel. Jermolaj gaf hem geen eten. ‘Ik ga een hond toch niet voeren,’ redeneerde hij, ‘een hond is een intelligent beest, die vindt zelf wel wat te eten.’ En inderdaad: hoewel Valetka’s extreme magerte zelfs de meest onverschillige voorbijganger opviel, bleef hij in leven en hij leefde lang; hij liep zelfs, ondanks zijn jammerlijke omstandigheden, niet één keer weg en legde geen enkel verlangen aan de dag zijn baas te verlaten. Eén keer, in zijn jonge jaren, was hij er in een vlaag van verliefdheid twee dagen tussenuit geknepen, maar die dwaasheid was gauw overgegaan. Valetka’s meest opmerkelijke eigenschap was zijn onpeilbare onverschilligheid jegens alles ter wereld. Als ik het niet over een hond had, zou ik het woord ‘ontgoocheling’ gebruiken. Gewoonlijk zat hij met zijn korte staart onder zich gedraaid te fronsen, af en toe sidderde hij en hij glimlachte nooit. (Het is welbekend dat honden in staat zijn tot glimlachen, ze glimlachen zelfs heel beminnelijk.) Hij was heel lelijk, en geen verveelde huisknecht liet de gelegenheid voorbijgaan hem genadeloos te bespotten om zijn uiterlijk. Maar Valetka verdroeg alle spot, en zelfs de klappen, merkwaardig koelbloedig. Een bijzonder genoegen verschafte hij de koks, die meteen alles uit hun handen lieten vallen en schreeuwend en scheldend de achtervolging inzetten wanneer hij, toegevend aan een zwakheid die niet alleen honden eigen is, zijn hongerige snuit om de half openstaande deur van de verleidelijk warme en geurige keuken stak. Op jacht onderscheidde hij zich door zijn onvermoeibaarheid en hij had een behoorlijk scherpe neus; maar als hij toevallig een aangeschoten haas te pakken kreeg schrokte hij die gulzig op, tot en met het laatste botje, ergens in de koele schaduw onder een groene struik, op eerbiedige afstand van Jermolaj, die hem in alle bekende en onbekende dialecten de huid vol schold.

Jermolaj behoorde toe aan een van mijn buren, een landheer van de oude stempel. Landheren van de oude stempel houden niet van ‘snippen’ en beperken zich tot tam gevogelte. Alleen bij bijzondere gelegenheden zoals verjaardagen, naamdagen en verkiezingen wagen de koks van ouderwetse landheren zich aan de bereiding van langsnavelige vogels en, met de typische geestdrift van de Rus die niet goed weet wat hij doet, bedenken ze er dan zulke ingewikkelde smaakmakers bij dat de meeste gasten de opgediende schotels nieuwsgierig en aandachtig bekijken, maar er niet van durven proeven. Jermolaj had de opdracht elke maand twee of drie koppels korhoenders en patrijzen te leveren aan de keuken van zijn heer; voor het overige mocht hij leven waar en waarvan hij wilde. Hij was afgedankt als iemand die nergens voor deugt, een ‘lamstraal’ zoals ze bij ons in Orjol zeggen. Van kruit of hagel voorzagen ze hem natuurlijk niet, volgens precies dezelfde principes op grond waarvan hij zelf zijn hond geen eten gaf.

Jermolaj was een hoogst merkwaardig man: zorgeloos als een vogel, behoorlijk praatlustig, zo op het oog verstrooid en onhandig; hij had een hartstochtelijke liefde voor de fles en hield het nooit lang op één plek uit, hij had een waggelende, zwalkende manier van lopen en wist al waggelend en zwalkend zo’n zestig werst per etmaal af te leggen. Hij beleefde de meest uiteenlopende avonturen: hij overnachtte in moerassen, in bomen, op daken, onder bruggen, hij zat meer dan eens opgesloten op zolders, in kelders en in schuren, hij verloor zijn geweer, zijn hond, zijn meest onmisbare kledingstukken, hij werd wreed en langdurig geslagen, en toch kwam hij na enige tijd altijd weer thuis met al zijn kleren aan en zijn geweer en zijn hond bij zich. Vrolijk kon je hem niet noemen, hoewel hij vrijwel continu in een tamelijk goed humeur was. In het algemeen maakte hij de indruk van een zonderling. Jermolaj bleef graag even kletsen met een vriendelijk iemand, vooral met een glaasje erbij, maar nooit langdurig: algauw stond hij op en ging. ‘Maar waar ga je heen, duivel? Het is nacht buiten.’ ‘Naar Tsjaplino.’ ‘Waarom zou je helemaal naar Tsjaplino sjouwen, tien werst verderop?’ ‘Daar ga ik overnachten bij boer Sofron.’ ‘Maar je kunt hier toch blijven slapen.’ ‘Nee, dat gaat niet.’ En daarop trok Jermolaj met zijn Valetka de donkere nacht in, dwars door struiken en kuilen, terwijl boer Sofron hem waarschijnlijk niet eens op zijn erf toeliet en hem misschien zelfs een aframmeling gaf: dat zou hem leren fatsoenlijke mensen lastig te vallen.

Maar tegelijkertijd kon niemand zich met Jermolaj meten in de kunst van het vissen in de lente, bij hoogwater; als geen ander kon hij rivierkreeften pakken met zijn handen, ruiken waar het wild verscholen zat, kwartels lokken, haviken africhten, nachtegalen opsporen met een ‘bosgeestfluitje’ of een ‘koekoeksvlucht’...2 Er was één ding waar hij niet toe in staat was: honden dresseren; daarvoor ontbrak hem het geduld.

Hij had ook een vrouw, die hij één keer per week opzocht. Ze woonde in een vervallen, half ingestorte hut, hield zich ternauwernood in leven en wist nooit of ze de volgende dag te eten zou hebben; in het algemeen droeg ze een bitter lot. De zorgeloze, goedmoedige Jermolaj behandelde haar grof en hardvochtig en nam thuis een dreigende, strenge houding aan. Zijn arme vrouw wist niet hoe ze hem tevreden moest stellen, ze beefde onder zijn blik, kocht met haar laatste kopeke drank voor hem en dekte hem gedienstig toe met haar eigen schapenpels wanneer hij zich pontificaal op de kachelbank liet vallen en als een blok in slaap viel. Zelf had ik meer dan eens een grimmige woestheid bij hem zien doorbreken; de uitdrukking op zijn gezicht wanneer hij een aangeschoten vogel doodbeet beviel me niet. Maar Jermolaj bleef nooit langer dan een dag thuis, en buitenshuis veranderde hij weer in ‘Jermolka’, zoals hij in de wijde omtrek werd genoemd en zoals hij ook zichzelf af en toe noemde. De minste huisknecht voelde zich boven die zwerver verheven, en misschien werd hij juist daarom zo vriendelijk bejegend. De boeren schepten er eerst plezier in achter hem aan te gaan en hem te vangen als een haas in het veld, maar vervolgens lieten ze hem lopen, en toen ze de zonderling eenmaal kenden werd hem geen haar meer gekrenkt; ze gaven hem zelfs een stuk brood en maakten een praatje met hem. Dat was de man die mijn metgezel was bij het jagen en met wie ik op voorjaarsjacht ging in het grote berkenbos op de oever van de Ista.

==

Veel Russische rivieren hebben, net als de Wolga, één heuvelachtige oever en één vlakke. Zo ook de Ista. Het kleine riviertje kronkelt uiterst grillig, als een kruipende slang, het stroomt geen halve werst in een rechte lijn, en op sommige plekken, van de top van een steile heuvel, kun je het zo’n tien werst overzien met zijn door wilgenbosjes en troepen ganzen omringde dammen, vijvers, molens en moestuinen. Het wemelt van de vissen in de Ista, vooral kopvoorns (de boeren vangen ze in de middaghitte met hun handen onder de struiken vandaan). Kleine strandlopers vliegen fluitend af en aan over de stenige, met koele, heldere bronnen bezaaide oevers; wilde eenden zwemmen naar het midden van de vijvers en spieden behoedzaam om zich heen, reigers staan stram in de schaduw, in inhammen en onder aan rotswanden.

==

We stonden ongeveer een uur op wacht, schoten twee koppels houtsnippen, en omdat we voor zonsopgang opnieuw ons geluk wilden beproeven (ook de ochtend is gunstig voor de snippenjacht) besloten we te gaan overnachten in de dichtstbijzijnde molen. We liepen het bos uit en daalden de heuvel af. Donkerblauwe golven trokken over de rivier; de lucht was dichter, verzwaard door de nachtelijke vochtigheid. We klopten aan de poort. Op het erf begonnen honden te blaffen. ‘Wie is daar?’ klonk een hese, slaapdronken stem.

‘Jagers. Laat ons binnen voor de nacht.’ Er kwam geen antwoord.

‘We zullen betalen.’

‘Ik zal de baas waarschuwen... Koest, rotbeesten! Er is niets aan de hand!’

We hoorden de knecht het molenhuisje binnengaan. Hij verscheen algauw weer aan de poort.

‘Nee,’ zei hij, ‘de baas laat u niet op het erf.’

‘Waarom niet?’

‘Hij is bang. Jullie zijn jagers, straks gaat de molen nog in de fik. Moet je dat schiettuig van jullie zien.’

‘Hoe komt hij erbij!’

‘Eerverleden jaar is onze molen ook op die manier afgebrand. Er waren opkopers blijven slapen, die moeten het aangestoken hebben.’

‘Maar we kunnen toch niet buiten slapen, man!’

‘U ziet maar...’ Klossend met zijn laarzen liep hij weg.

Jermolaj overlaadde hem met verwensingen. ‘Laten we naar het dorp gaan,’ zei hij ten slotte met een zucht. Maar het was zeker twee werst lopen naar het dorp...

‘We overnachten hier,’ zei ik, ‘het is zacht buiten. De molenaar laat ons wel wat stro brengen als we ervoor betalen.’ Jermolaj stemde stilzwijgend in. We begonnen opnieuw op de poort te kloppen.

‘Wat nu weer?’ klonk de stem van de knecht. ‘Het kan niet, zeg ik toch.’

We legden hem uit wat we wilden. Hij ging het voorleggen en kwam samen met zijn baas terug. Het hekje piepte. De molenaar verscheen, een lange man met een vlezig gezicht, een stierennek en een grote, ronde buik. Hij stemde in met mijn voorstel. Op honderd passen van de molen stond een kleine, aan alle kanten open keet. Daar brachten ze ons stro en hooi. De knecht plaatste een samowar in het gras naast de rivier, ging op zijn hurken zitten en begon verwoed in de pijp te blazen. Zijn jeugdige trekken werden helder verlicht door de opgloeiende kolen. De molenaar snelde weg om zijn vrouw te gaan wekken en bood me ten slotte zelf aan in het huisje te komen overnachten, maar ik bleef liever in de openlucht. De molenaarsvrouw bracht ons melk, eieren, aardappels en brood. Algauw kwam de samowar aan de kook en we dronken thee. Damp steeg op van de rivier, het was windstil; om ons heen riepen sprieten en er klonken zwakke geluidjes uit de richting van de molenraderen: druppels die van de schoepen vielen misschien, of water dat door de schuiven van de dam sijpelde. We maakten een vuurtje. Terwijl Jermolaj aardappels pofte in de as speelde ik het klaar om in te dommelen...

Ik werd wakker van een zacht, onderdrukt gefluister en keek op: voor het vuur, op een omgekeerde kuip, zat de molenaarsvrouw te praten met mijn metgezel. Ik had al eerder aan haar kleren en haar manier van bewegen en spreken gemerkt dat ze tot het personeel van een herenhuis behoord moest hebben – ze was geen boerenvrouw en niet afkomstig uit de kleine burgerij – maar nu pas kon ik haar trekken goed onderscheiden. Ze leek een jaar of dertig te zijn; haar magere, bleke gezicht droeg nog de sporen van een uitzonderlijke schoonheid; vooral haar grote, droevige ogen vond ik prachtig. Ze leunde met haar ellebogen op haar knieën en liet haar gezicht in haar handen rusten. Jermolaj zat met zijn rug naar me toe en legde houtspaanders op het vuur.

‘Er is weer veepest in Zjeltoechina,’ zei de molenaarsvrouw. ‘Beide koeien van vader Ivan zijn eraan bezweken. God helpe ons!’

‘En uw varkens?’ vroeg Jermolaj na een korte stilte.

‘Die zijn levend en wel.’

‘U zou me toch eens een biggetje kunnen schenken.’

De molenaarsvrouw bleef even stil en zuchtte toen. ‘Wie is dat daar bij u?’ vroeg ze.

‘Een landheer, die van Kostomarovo.’

Jermolaj gooide een paar sparrentakken op het vuur; ze begonnen meteen eendrachtig te knappen en een dikke, witte rook sloeg hem recht in het gezicht.

‘Waarom liet je man ons niet binnen?’

‘Hij is bang.’

‘Tss, met zijn dikke pens... Arina Timofejevna, liefje, breng me eens een glaasje!’

De molenaarsvrouw stond op en verdween in het donker. Jermolaj begon zachtjes te zingen:

==

Lopend naar mijn liefje alle dagen,

Heb ik al mijn laarzen afgedragen...

==

Arina kwam terug met een kleine karaf en een glas. Jermolaj kwam half overeind, sloeg een kruis en sloeg het glas in één keer achterover. ‘Lekker!’ zei hij.

De molenaarsvrouw ging weer op de kuip zitten.

‘Zeg, Arina Timofejevna, kwakkel je nog steeds?’

‘Ja, nog steeds.’

‘Wat heb je dan?’

‘Ik heb ’s nachts zo’n last van het hoesten.’

‘Meneer is geloof ik in slaap gevallen,’ zei Jermolaj na een korte stilte. ‘Als je maar niet naar de dokter gaat, Arina. Daar wordt het alleen maar erger van.’

‘Dat doe ik ook niet.’

‘Kom liever eens bij mij op bezoek.’

Arina boog het hoofd.

‘Ik zal die van mij, mijn vrouw bedoel ik, voor de gelegenheid wegsturen,’ ging Jermolaj verder. ‘Echt, ik doe het.’

‘U doet er beter aan de meneer wakker te maken, Jermolaj Petrovitsj. Ziet u wel, de aardappels zijn gaar.’

‘Laat hem maar pitten,’ merkte mijn trouwe vriend onverschillig op. ‘Hij heeft ver gelopen, logisch dat-ie slaapt.’

Ik draaide me om in het hooi. Jermolaj stond op en kwam naar me toe. ‘De aardappels zijn klaar, meneer; komt u eten?’

Ik kwam onder het afdak vandaan; de molenaarsvrouw stond op van de kuip en wilde weggaan. Ik sprak haar aan. ‘Huurt u deze molen al lang?’

‘Met Pinksteren één jaar.’

‘En waarvandaan is je man afkomstig?’

Mijn vraag leek niet tot Arina door te dringen.

‘Waar je man vandaan komt,’ herhaalde Jermolaj met stemverheffing.

‘Uit Beljov, hij is een burger uit Beljov.’

‘En kom jij ook uit Beljov?’

‘Nee, ik ben... was een lijfeigen dienstmeisje.’

‘Bij wie?’

‘Bij meneer Zverkov. Nu ben ik vrij.’

‘Welke Zverkov?’

‘Aleksandr Silytsj.’

‘Was je niet het kamermeisje van zijn vrouw?’

‘Ja. Hoe weet u dat?’

Ik keek met verdubbelde belangstelling en sympathie naar Arina.

‘Ik ken je heer,’ vervolgde ik.

‘O ja?’ antwoordde ze zachtjes, en ze sloeg haar ogen neer.

Ik moet de lezer vertellen waarom ik Arina zo belangstellend aankeek. In de tijd dat ik in Petersburg verbleef had ik bij toeval kennisgemaakt met de heer Zverkov. Hij bekleedde een nogal belangrijke positie en gold als een bekwaam en doortastend man. Hij had een mollige, sentimentele vrouw, huilerig en kwaadaardig – een banaal en onaangenaam wezen – en een kind, een echt herenzoontje, verwend en dom. Meneer Zverkovs eigen uiterlijk werkte nauwelijks in zijn voordeel: uit zijn brede, haast vierkante gezicht keken listige muizenoogjes, daartussen prijkte een grote, scherpe neus met wijd opengesperde neusgaten, kortgeknipte grijze haren verrezen als een borstel boven zijn gerimpelde voorhoofd en zijn smalle lippen waren voortdurend in beweging en plooiden zich tot een zoetsappige glimlach. Meneer Zverkov stond gewoonlijk met zijn beentjes wijd uiteen geplant en zijn dikke handjes in zijn zakken gestoken. Op een dag liep het eens zo dat we samen in een koets de stad uit reden. We raakten in gesprek. Meneer Zverkov deed, als ervaren en kundig man, een poging mij op de rechte weg te helpen.

‘Sta me toe u erop te wijzen,’ piepte hij ten slotte, ‘dat jullie jongelui de dingen allemaal te achteloos opnemen en beoordelen; jullie kennen je eigen vaderland amper. Rusland is een vreemde voor u heren, dat is het punt! Jullie lezen de hele tijd alleen maar Duitse boeken. Wat jullie bijvoorbeeld beweren over... nou ja, noem eens wat... de kwestie van de lijfeigenen. Dat kan allemaal wel zijn, ik spreek u niet tegen, maar u kent ze niet, u weet niet over wat voor slag mensen het gaat.’ (Meneer Zverkov snoot luid zijn neus en nam een snuif tabak.) ‘Laat me u bijvoorbeeld eens een kleine anekdote vertellen, misschien interesseert het u wel.’ (Meneer Zverkov schraapte zijn keel.) ‘U weet wat voor echtgenote ik heb: een betere vrouw is moeilijk te vinden, dat moet u toegeven. Haar kamermeisjes hebben het getroffen: die leiden een paradijselijk leventje... Maar mijn vrouw heeft zichzelf een regel gesteld: getrouwde meisjes kan ze niet houden. En dat geeft inderdaad geen pas: dan komen er kinderen, en dit en dat – hoe kan een kamermeisje dan nog naar haar mevrouw omkijken zoals het hoort, zorgen dat ze alles krijgt waaraan ze gewend is; dat gaat niet meer, dan heeft ze andere dingen aan haar hoofd. Je moet humaan zijn in je oordelen.

Wel, op een dag reden we door ons dorp – moeilijk te zeggen hoe lang geleden, zeg een jaar of vijftien – en zagen bij de dorpsoudste een heel knap meisje, zijn dochter; ze had zelfs, weet u, iets onderdanigs in haar manier van doen. Mijn vrouw zegt tegen me: “Koko,” – zo noemt ze me, begrijpt u – “laten we dat meisje meenemen naar Petersburg, ze bevalt me, Koko...” “Dat doen we,” zeg ik, “met plezier.” De dorpsoudste lag uiteraard aan onze voeten: zo’n geluk had hij nooit verwacht, begrijpt u... Tja, en het meisje begon natuurlijk als een dwaas te grienen... Het is ook hard in het begin, als ze het ouderlijk huis moeten achterlaten... dat spreekt voor zich. Maar ze raakte gauw aan ons gewend; eerst werd ze naar de meidenkamer gestuurd, ze had natuurlijk nog heel wat te leren. En wat denkt u? Het meisje bleek verbazende vorderingen te maken, mijn vrouw was algauw helemaal weg van haar en benoemde haar, met voorbijgaan van de anderen, tot haar persoonlijke kamermeisje... let wel! En je moet haar nageven, zo’n kamermeisje had mijn vrouw nog nooit, absoluut nooit gehad: gedienstig, bescheiden, gehoorzaam – alles wat je maar wil. Vandaar dat mijn vrouw haar ook, dat moet gezegd, al te erg verwende: ze stak haar in mooie kleren, liet haar mee-eten van onze tafel, gaf haar thee te drinken... Kortom, ze werd van alle denkbare comfort voorzien.

Zo bleef ze een jaar of tien bij mijn vrouw in dienst. En toen opeens, op een mooie ochtend, moet u zich voorstellen, kwam Arina – zo heette ze – onaangekondigd mijn studeerkamer binnen en wierp zich aan mijn voeten. Dat soort dingen kan ik niet uitstaan, zeg ik u in alle eerlijkheid. Een mens mag nooit zijn waardigheid vergeten, nietwaar? “Wat wil je?” “Beste meneer, Aleksandr Silytsj, ik kom u om een gunst smeken.” “Wat voor gunst?” “Wees zo goed me te laten trouwen.” Ik was stomverbaasd, moet ik bekennen. “Maar je weet toch, dom kind, dat de mevrouw geen ander kamermeisje heeft?” “Ik zal de mevrouw blijven dienen zoals ik altijd heb gedaan.” “Onzin, onzin! Mevrouw heeft geen getrouwde kamermeisjes in dienst.” “Malanja kan mijn plaats innemen.” “Hou je adviezen maar voor je!” “Zoals u wilt...” Ik beken dat ik met stomheid geslagen was. Zo iemand ben ik nu eenmaal: niets grieft me zo, niets grieft me zo diep, durf ik wel te zeggen, als ondankbaarheid... Ik hoef u tenslotte niets te vertellen – u weet wat voor vrouw ik heb: een engel, de goedheid zelve. De grootste schurk zou nog met haar te doen hebben. Ik stuurde Arina weg. Die komt wel tot bezinning, dacht ik; je vermoedt niet graag zo’n kwaad, zulke grove ondankbaarheid in een mens, weet u. Maar wat denkt u? Een half jaar later durft ze weer bij me te komen met hetzelfde verzoek. Die keer heb ik haar, dat geef ik toe, kwaad weggestuurd met een ernstige waarschuwing, en gedreigd alles aan mijn vrouw te vertellen. Ik was verontwaardigd... Maar stelt u zich mijn verbazing voor: korte tijd later komt mijn vrouw in tranen naar me toe, zo overstuur dat ik ervan schrok. “Wat is er gebeurd?” “Arina...” U begrijpt... ik schaam me het hardop te zeggen. “Dat kan niet! Van wie dan?” “Van Petroesjka, de huisknecht.”

Ik ontplofte. Zo ben ik nu eenmaal... ik hou niet van halve maatregelen! Petroesjka viel niets te verwijten. Hij kon gestraft worden, maar hem viel volgens mij niets te verwijten. Arina daarentegen... Tja, wat moet je, wat valt daar nog over te zeggen? Ik heb meteen orders gegeven, dat spreekt vanzelf, om haar haren af te knippen, haar een paar ouwe vodden aan te laten trekken en naar het platteland te sturen. Daarmee verloor mijn vrouw een voortreffelijk kamermeisje, maar niets aan te doen: wanorde in huis kan tenslotte niet geduld worden. Het is beter een aangetast lid in één keer af te snijden... Ja, zeg nou zelf, u kent mijn vrouw toch, is ze soms geen... geen engel? Ze had zich per slot van rekening aan Arina gehecht, en Arina wist dat, en toch schaamde ze zich niet om... Vindt u niet? Nee maar, zeg nu eens eerlijk... Wat zouden we het er dan nog over hebben?! Er was hoe dan ook niets aan te doen. Mij persoonlijk heeft het nog lang dwarsgezeten, de ondankbaarheid van dat meisje heeft me werkelijk gegriefd. Hoe je het ook wendt of keert: hart, gevoel – dat moet je bij die mensen niet zoeken! Een vos verliest wel zijn haren, maar niet zijn streken... Laat het ons een les zijn! Maar ik wou u alleen maar aantonen...’ Zonder zijn zin af te maken wendde meneer Zverkov zijn hoofd af, sloeg zijn regenmantel steviger om zich heen en onderdrukte manmoedig zijn onwillekeurige emotie...

Nu begrijpt de lezer waarschijnlijk waarom ik Arina zo belangstellend aankeek.

‘Ben je al lang met de molenaar getrouwd?’ vroeg ik haar ten slotte.

‘Twee jaar.’

‘Maar heeft je heer dat dan toegestaan?’

‘Ik ben vrijgekocht.’

‘Door wie?’

‘Door Saveli Aleksejevitsj.’

‘Wie is dat?’

‘Mijn man.’ (Jermolaj glimlachte voor zich uit.) ‘Heeft mijn heer misschien met u over mij gesproken?’ voegde Arina er na een korte stilte aan toe.

Ik wist niet wat ik op haar vraag moest antwoorden. ‘Arina!’ riep de molenaar uit de verte. Ze stond op en liep weg.

‘Is haar echtgenoot een goede man?’ vroeg ik aan Jermolaj.

‘Best hoor.’

‘En hebben ze kinderen?’

‘Er was er een, maar dat is gestorven.’

‘Ze moet de molenaar wel zijn bevallen dan, of niet? Heeft hij veel betaald om haar vrij te kopen?’

‘Weet ik niet. Ze kan lezen en schrijven. In hun vak is dat... komt dat... van pas. Je zou denken dat ze hem beviel.’

‘Ken jij haar al lang?’

‘Ja. Ik kwam vroeger geregeld in het herenhuis waar ze werkte. Hun landgoed ligt hier niet ver vandaan.’

‘En ken je de huisknecht Petroesjka?’

‘Pjotr Vasiljevitsj? Natuurlijk kende ik die.’

‘Waar is hij nu?’

‘In dienst als soldaat.’

We zwegen even.

‘En haar gezondheid is niet al te best?’ vroeg ik Jermolaj ten slotte.

‘Ach wat! Morgen krijgen we goed jachtweer. Het zou geen kwaad kunnen te gaan slapen nu.’

Een vlucht wilde eenden vloog suizend over onze hoofden en we hoorden ze neerstrijken op de rivier vlakbij. Het was al helemaal donker en het begon koud te worden; in het bos sloeg helder een nachtegaal. We schurkten ons in het hooi en vielen in slaap.

==

==

2Termen waarmee vogelkenners de mooiste ‘motieven’ in de zang van de nachtegaal aanduiden (noot van de auteur).

HET FRAMBOZENWATER

Begin augustus hangt er vaak een ondraaglijke hitte. In die periode is de meest voortvarende en vastberaden man tussen twaalf en drie uur ’s middags niet in staat tot jagen en begint de meest toegewijde hond ‘de sporen van de jager te likken’, dat wil zeggen: hij sjokt met getergd toegeknepen ogen achter hem aan, laat zijn tong overdreven ver uit zijn bek hangen en reageert op de verwijten van zijn meester met nederig gekwispel en een bedremmelde blik, maar is niet vooruit te branden. Op precies zo’n dag was ik op jacht. Ik had lang weerstand geboden aan de verleiding ergens in de schaduw te gaan liggen, al was het maar voor even; mijn onvermoeibare hond ging lang door met snuffelen langs de struiken, ook al verwachtte hij zelf duidelijk geen enkel resultaat van zijn koortsachtige activiteiten. De drukkende hitte dwong me ten slotte om aan het sparen van onze laatste krachten en vermogens te denken. Moeizaam sleepte ik me naar het riviertje de Ista, mijn welwillende lezers al bekend, daalde van de steile oever af en liep over het gele, vochtige zand in de richting van de bron die in de hele streek bekendstaat als ‘het Frambozenwater’. Die bron ontspringt uit een spleet in de oever, verandert geleidelijk in een kleine maar diepe kreek en valt twintig passen verder met een vrolijk klaterend geruis in de rivier. De hellingen van de kreek zijn begroeid met eikenhakhout en rond de oorsprong van de bron groeit laag, fluwelig gras; het koele, zilverige vocht ervan wordt haast nooit door zonnestralen beroerd. Toen ik de bron bereikte zag ik in het gras een scheplepel van berkenschors liggen, door een passerende boer voor algemeen gebruik achtergelaten. Ik leste mijn dorst, ging in de schaduw liggen en keek om me heen. Bij de inham, gevormd door het uitstromen van het bronwater in de rivier en daarom altijd licht rimpelend aan de oppervlakte, zaten twee oude mannen met hun rug naar me toe. De een, nogal groot en stevig gebouwd, met een nette, donkergroene kaftan aan en een gewatteerde pet op, zat te vissen; de ander, klein en mager, blootshoofds en gekleed in een opgelapte jas van gemengde stof, hield een pot wormen op zijn knieën en streek nu en dan met zijn hand over zijn grijze hoofdje, alsof hij het wilde beschermen tegen de zon. Toen ik beter naar hem keek herkende ik Stjopoesjka uit Sjoemichino. Ik vraag de lezer verlof deze man aan hem voor te stellen.

Op een paar werst van mijn landgoed ligt het grote dorp Sjoemichino, met een stenen kerk opgericht ter ere van de Heilige Cosmas en Damianus.* Tegenover die kerk prijkte ooit een omvangrijk houten herenhuis, omringd door allerlei vleugels, dienstverblijven, werkplaatsen, paardenstallen, broeikassen en koetshuizen, badhuisjes en tijdelijke keukens, bijgebouwen voor gasten en rentmeesters, oranjerieën, schommels voor het volk en andere meer of minder nuttige dependances. Het huis werd bewoond door rijke landheren, bij wie alles z’n gangetje ging, tot plotseling, op een mooie ochtend, heel dat weelderige complex tot op de grond afbrandde. De heren verhuisden naar een ander nest; het landgoed verwilderde. Het grote afgebrande terrein veranderde in een moestuin, waarin her en der hopen baksteen lagen, de restanten van de vroegere fundamenten. Van de gespaard gebleven balken werd haastig een hut in elkaar getimmerd, met een dak van de scheepsplanken die een jaar of tien daarvoor waren gekocht om een paviljoen in gotische stijl te bouwen. In die hut werd de tuinman Mitrofan ondergebracht met zijn vrouw Aksinja en hun zeven kinderen. Mitrofan kreeg opdracht groente en fruit te leveren voor de tafel van zijn heer, die nu honderdvijftig werst verderop woonde; Aksinja moest letten op een Tiroler koe, die voor een aanzienlijk bedrag was gekocht in Moskou maar helaas volkomen onvruchtbaar was gebleken en daarom sinds de dag van aankoop nooit melk had gegeven; daarnaast kreeg ze de zorg toevertrouwd voor een gekuifde rookkleurige woerd, de enige overlevende van de hoenderhof. De kinderen werden, gezien hun jonge leeftijd, vrijgesteld van taken, wat hen er overigens geenszins van weerhield in volstrekte luiheid te vervallen.

Bij die tuinman heb ik toevallig een paar keer overnacht; als ik langskwam nam ik komkommers van hem mee, die, God mag weten waarom, zelfs in de zomer uitzonderlijk groot waren, met een flauwe, waterige smaak en een dikke gele schil. Het was bij hem dat ik Stjopoesjka voor het eerst gezien heb. Behalve Mitrofan en zijn gezin en de oude dove kerkvoogd Gerasim, die uit barmhartigheid een klein kamertje mocht bewonen bij een eenogige soldatenvrouw, was er niemand van het huispersoneel overgebleven in Sjoemichino, aangezien Stjopoesjka, met wie ik de lezer wil laten kennismaken, niet kon worden beschouwd als mens in algemene zin, noch als huispersoneel in het bijzonder.

Ieder mens heeft wel enige positie in de maatschappij, of tenminste enkele relaties; ieder lid van het huispersoneel krijgt zo geen loon, dan toch tenminste ‘kost en onderhoud’. Stjopoesjka ontving geen enkele toelage, hij had geen verwanten en niemand wist van zijn bestaan. Hij had zelfs geen verleden, er werd niet over hem gesproken en bij een volkstelling werd hij vast niet meegerekend. Er gingen vage geruchten dat hij ooit ergens in dienst geweest was als huisknecht, maar wie hij was, waar hij vandaan kwam, wiens zoon hij was, hoe hij in Sjoemichino was terechtgekomen, hoe hij aan de voddige kaftan kwam die hij sinds onheuglijke tijden droeg, waar hij woonde en waarvan hij leefde – daar had absoluut niemand enig idee van, en om eerlijk te zijn vroeg ook niemand het zich af.

Grootvader Trofimytsj, die de stamboom van alle personeelsleden kende in opgaande lijn tot in de vierde graad, zelfs die had maar één keer gezegd dat hij zich meende te herinneren dat Stepan familie was van de Turkse vrouw die de heer zaliger, brigadier Aleksej Romanytsj, in zijn konvooi had meegebracht van een veldtocht. Zelfs op feestdagen, dagen van algehele hartelijkheid waarop iedereen volgens oude Russische gewoonte gastvrij werd onthaald op boekweitpasteitjes en wodka, zelfs op die dagen kwam Stjopoesjka niet opdagen bij de buiten neergezette tafels en de wijnvaten, hij kwam niemand groeten, kuste de heer niet de hand, sloeg geen glas – gevuld door de vette hand van de rentmeester – achterover onder het oog van de heer en op diens gezondheid; hooguit stopte een goede ziel die de arme drommel passeerde hem een half opgegeten pasteitje toe. Op paaszondag kreeg hij de vredeskus, maar hij sloeg zijn smoezelige mouw er niet voor terug en haalde geen roodgeverfd eitje uit zijn achterzak om het met ingehouden adem en knipperend met zijn ogen aan de jongeheer of de jongedame te geven of zelfs aan de mevrouw zelf. ’s Zomers woonde hij in een voorraadschuurtje achter het kippenhok, ’s winters in de kleedkamer van het badhuis; bij strenge vorst overnachtte hij op de hooizolder. Mensen waren eraan gewend hem te zien, soms gaven ze hem zelfs een schop, maar niemand praatte met hem en hijzelf leek nog nooit van zijn leven een mond te hebben opengedaan.

Na de brand vond die verschoppeling onderdak – of een ‘stek’, zoals ze in Orjol zeggen – bij de tuinman Mitrofan. De tuinman liet hem met rust, hij nodigde Stjopoesjka niet uit bij hem in te trekken, maar hij verjoeg hem evenmin. Stjopoesjka woonde ook niet bij de tuinman: hij huisde, dat wil zeggen, hij hing rond, in de moestuin. Hij liep en bewoog zich zonder enig geluid te maken; hij nieste en hoestte enigszins schichtig achter zijn hand; hij was voortdurend stilletjes aan het redderen en het rondscharrelen als een mier – eeuwig op zoek naar eten, uitsluitend naar eten. En het was waar: als hij zich niet van de ochtend tot de avond om zijn kostje had bekommerd, dan zou mijn Stjopoesjka van honger zijn omgekomen. Het is een slechte zaak ’s ochtends niet te weten waarmee je je ’s avonds kunt voeden! Nu eens zit Stjopoesjka tegen de schutting geleund aan een rammenas te knagen of op een wortel te zuigen, of hij verkruimelt een modderige krop kool in zijn schoot; dan weer zeult hij steunend met een emmer water, of hij maakt een vuurtje onder een kleine pot en vist een paar zwarte brokjes uit zijn borstzak die hij erin werpt; of hij timmert in zijn rommelhok aan een stuk hout, slaat er een spijker in en maakt er een broodplank van. En dat alles doet hij zwijgend, alsof hij om een hoekje gluurt: je hoeft maar naar hem te kijken of hij duikt weg. Soms verdween hij opeens voor een dag of twee; zijn afwezigheid werd natuurlijk door niemand opgemerkt... Voor je het wist was hij er weer, zat hij weer ergens bij de schutting en legde steels houtspaanders onder een driepotig kookpotje. Hij had een klein gezicht, gelige oogjes, haar tot aan zijn wenkbrauwen, een spits neusje, reusachtige, transparante oren als een vleermuis en een baard alsof hij zich twee weken geleden had geschoren, nooit korter en nooit langer. Dat was de Stjopoesjka die ik tegenkwam op de oever van de Ista in gezelschap van een andere oude man.

Ik ging naar hen toe, groette en ging naast hen zitten. Nu herkende ik ook Stjopoesjka’s metgezel: het was Michajlo Saveljitsj, bijgenaamd Toeman, een vrijgelaten lijfeigene van graaf Pjotr Iljitsj ***. Hij woonde in bij een aan de tering lijdende burger uit Bolchov, de eigenaar van een herberg waar ik geregeld overnachtte. Tot op de dag van vandaag kunnen jonge ambtenaren en andere niet te druk bezette mensen die over de grote weg naar Orjol reizen (de diep in hun gestreepte kussens weggezakte kooplieden hebben wel wat anders aan hun hoofd) even voorbij het grote dorp Troïtski vlak aan de weg een enorm houten huis van twee verdiepingen zien staan; het is volkomen vervallen, met een ingestort dak en dichtgespijkerde ramen. Midden op de dag, bij helder, zonnig weer, biedt de ruïne een onvergelijkelijk treurige aanblik. Hier woonde ooit graaf Pjotr Iljitsj, een rijke magnaat uit vroeger tijden, die bekendstond om zijn gastvrijheid. In zijn huis kwam het hele gouvernement bijeen om te dansen en glorieus te feesten, onder het oorverdovende geschetter van een huisorkestje, en het gedaver van knalbussen en Romeinse kaarsen. En waarschijnlijk moet menige oude vrouw die nu langs het vervallen bojarenpaleis rijdt zuchten bij de herinnering aan die vervlogen tijden en haar vervlogen jeugd. Jarenlang heeft de graaf doorgefeest, jarenlang heeft hij minzaam glimlachend rondgekuierd in de menigte onderdanige gasten, maar helaas bleek hij niet zijn hele leven op zijn landgoed te kunnen teren. Toen hij volledig geruïneerd was, vertrok hij naar Petersburg om een betrekking te zoeken en stierf in een hotelkamer voordat er ook maar iets geregeld was. Toeman was zijn hofmeester geweest en had nog bij leven van de graaf de vrijheid gekregen. Het was een man van een jaar of zeventig, met een prettig, regelmatig gezicht. Hij glimlachte bijna voortdurend op een goedmoedige, deftige manier, zoals tegenwoordig alleen mensen uit de tijd van Catharina de Grote nog doen; als hij praatte stak hij zijn lippen traag naar voren en perste ze weer samen, kneep zijn ogen vriendelijk tot spleetjes en sprak de woorden enigszins nasaal uit. Ook zijn neus snuiten en tabak snuiven deed hij bedaard, alsof hij serieuze zaken afhandelde.

‘En, Michajlo Saveljitsj,’ begon ik, ‘heb je iets gevangen?’

‘Kijkt u maar in de mand: twee baarzen en een stuk of vijf kopvoorntjes... Laat eens zien, Stjopa.’

Stjopoesjka hield me de mand voor.

‘Hoe gaat het, Stepan?’ vroeg ik.

‘B... b... b... best hoor, meneer,’ antwoordde Stepan haperend, alsof er gewichten aan zijn tong hingen.

‘En maakt Mitrofan het goed?’

‘J... ja hoor, meneer.’ De arme kerel wendde zich af.

‘Ze willen niet bijten,’ zei Toeman, ‘het is te warm. De vissen liggen allemaal onder de struiken weggekropen te slapen... Doe er nog es een worm aan, Stjopa.’ (Stjopoesjka pakte een worm, legde hem op zijn handpalm, sloeg er een paar keer op, prikte hem aan de haak, spuugde erop en gaf hem aan Toeman.) ‘Dank je, Stjopa... En u, meneer,’ vervolgde hij, zich tot mij wendend, ‘bent u aan het jagen?’

‘Zoals je ziet.’

‘Natuurlijk, meneer... En hebt u daar een Engelse hond of een foerlander?’* De oude man liet bij gelegenheid graag merken dat ook hij het een en ander van de wereld wist.

‘Zijn ras weet ik niet, maar het is een goeie.’

‘Zeker, meneer... En gaat u weleens rijden met de honden?’

‘Ik heb een meute of twee.’

Toeman glimlachte en knikte.

‘Precies, zo is het: de een is een liefhebber van honden, de ander geeft er niks om. Ik denk maar zo, met mijn simpele verstand: honden moet je eerder houden voor het aanzien, zogezegd... En om alles op orde te hebben: de paarden mooi op stal, verzorgers voor de honden – alles helemaal zoals het hoort. De graaf zaliger – God hebbe zijn ziel! – was eerlijk gezegd nooit een liefhebber, maar toch hield hij honden, en een keer of twee per jaar reed hij uit. Dan verzamelden de jachtknechten zich op de binnenplaats in hun rode jasjes met goudgalon en bliezen op de hoorn; Zijne Excellentie kwam naar buiten en ze brachten hem zijn paard. Zijne Excellentie klom in het zadel en de eerste jachtmeester hielp hem in de stijgbeugels, nam zijn muts af en reikte hem daarin de teugels aan. Dan klapte Zijne Excellentie met zijn zweep, de jachtknechten vuurden de honden aan, en daar gingen ze dan. Achter de graaf aan reed een rijknecht, die de twee lievelingshonden van de heer aan een zijden hondenriem hield en alles zo’n beetje in het oog hield, weet u... Hoog in zijn kozakkenzadel zat-ie, die rijknecht; hij had van die rode wangen en zijn ogen gingen alle kanten uit... Er waren natuurlijk altijd ook gasten bij... Een mooi vermaak, en alles even respectabel... Pff, ik ben ’m kwijt, verdomme!’ riep hij er opeens achteraan, en hij rukte aan zijn hengel.

‘De graaf heeft er flink op los geleefd in zijn tijd, of niet?’ vroeg ik.

De oude man spuugde op een worm en wierp zijn hengel weer uit.

‘Het was een grote sinjeur, zoveel is zeker. De voornaamste personen uit Petersburg, kan je wel zeggen, kwamen bij hem langs. Die zaten dan met hun lichtblauwe lintjes bij hem aan tafel te eten. Maar hij was ook een meesterlijke gastheer. Dan riep-ie me bij zich en zei: “Toeman,” zei-die, “voor morgen moeten we levende sterlet hebben, zorg dat je d’r aan komt, hoor je?” “Begrepen, Uwe Excellentie.” Hij liet alles regelrecht uit Parijs komen: geborduurde kaftans, pruiken, reukwater, eersteklas lodeklonje, snuifdozen, van die kolossale schilderijen. En als hij een banket gaf – herejezus! Dan had je vuurwerk, pleziertochtjes... Er werden zelfs kanonnen afgevuurd. Er stonden alleen al een stuk of veertig muzikanten paraat. Hij had een Duitse kapelmeester, die het nogal hoog in de bol gekregen had: hij wilde met de meneer aan één tafel eten. Dus Zijne Excellentie liet hem de deur uit zetten: in mijn huis, zegt-ie, kunnen de muzikanten het wel alleen af. De wil van de heer is wet, zoveel is zeker. En gedanst dat er werd: tot de ochtend dansten ze door, en meestal was het de lakosses-matradoer...* Hé, ho, ik heb je, jongen!’ (De oude man trok een kleine baars uit het water.) ‘Hier, Stjopa. De meneer was een echte heer,’ vervolgde de oude man, terwijl hij zijn hengel weer uitwierp, ‘en een goed hart had-ie ook. Als-ie je sloeg, bijvoorbeeld, dan was hij het ook zo weer vergeten. Het enige was dat-ie er matressen op na hield. O herejezus, die vrouwen! Die hebben hem de das omgedaan. Terwijl hij meestal matressen van lage komaf koos. Wat konden die nog meer willen, zou je denken. Maar nee hoor: ze moesten altijd het duurste hebben wat er in heel Europa te vinden was. Kijk, dat je het er een beetje van neemt, dat is logisch, zo leven de heren nou eenmaal... Maar daarom hoef je hem nog niet te ruïneren. Eéntje was het ergste: Akoelina heette ze, nu is ze dood – God hebbe haar ziel! Het was een eenvoudig meisje, de dochter van de veldwachter van Sitov, maar vals dat ze was! Ze sloeg de graaf geregeld in zijn gezicht. Ze had hem volkomen behekst. Een neef van me heeft ze naar het leger gestuurd: hij had sjokkelaa gemorst op haar nieuwe jurk... en hij was niet de enige. En toch was het een mooie tijd!’ voegde de oude man er met een diepe zucht aan toe, en hij boog zwijgend het hoofd.

‘Jullie hadden een strenge heer dus, als ik het goed begrijp?’ vroeg ik na een korte stilte.

‘Dat waren toen zo de gebruiken, meneer,’ antwoordde de oude man, en hij schudde zijn hoofd.

‘Zo gaan de dingen tegenwoordig niet meer,’ merkte ik op, zonder mijn ogen van hem af te laten.

Hij keek me van opzij aan. ‘Tegenwoordig is het natuurlijk beter,’ mompelde hij, en hij wierp zijn hengel ver uit.

We zaten in de schaduw, maar ook in de schaduw was het benauwd. De zware, hete lucht leek gestold; je gloeiende gezicht hunkerde naar een briesje, maar het was windstil. De zon beukte neer uit de blauwe, donker wordende hemel; recht voor ons, op de andere oever, lag een geel veld haver, waar hier en daar alsem tussen groeide, en er was niet één aar die bewoog. Iets lager stond een boerenpaard tot zijn knieën in de rivier lui met zijn natte staart te zwaaien. Nu en dan zwom een grote vis onder een overhangende struik naar de oppervlakte, maakte een paar luchtbellen en zonk stil naar de bodem, een flauwe rimpeling achterlatend. Sprinkhanen sjirpten in het rossig verdroogde gras, kwartels riepen lusteloos, haviken zweefden vloeiend over de velden en bleven vaak vlug klappend met hun vleugels op één plek hangen, hun staart gespreid als een waaier. We zaten onbeweeglijk, verpletterd door de hitte. Plotseling klonk achter ons, in de kreek, een geluid: iemand daalde af naar de bron. Ik keek om en zag een boer van een jaar of vijftig, onder het stof, met een hemd en bastschoenen aan en een rieten knapzak en een grove jas over zijn schouders geworpen. Hij liep naar de bron, dronk gulzig en richtte zich op.

Toeman tuurde naar hem en riep toen: ‘Hé, Vlas? Hallo, jongen. Waar kom jij vandaan?’

‘Hallo, Michajlo Saveljitsj,’ zei de boer, en hij kwam naar ons toe lopen. ‘Van ver.’

‘Waar zat je dan?’ vroeg Toeman.

‘Ik ben naar Moskou geweest om de heer te zien.’

‘Waarom?’

‘Om hem iets te vragen.’

‘Wat dan?’

‘Dat-ie wat van de cijns afdoet of dat-ie me in herendienst neemt, of me laat verhuizen... Mijn zoon is doodgegaan en in mijn eentje red ik het niet.’

‘Je zoon is dood?’

‘Ja. Hij was koetsier in Moskou,’ voegde de oude man er na een korte stilte aan toe, ‘en hij hielp me de cijns op te brengen, om eerlijk te zijn.’

‘Dus je betaalt cijns nu?’

‘Ja.’

‘En, wat zei je heer?’

‘Wat meneer zei? Hij joeg me weg. Hoe durf je direct bij mij te komen, zei die. Daar is de rentmeester voor. Zoiets moet je eerst aan de rentmeester melden, zei-die; ja, en waar zou ik je ook heen moeten sturen? Betaal jij eerst je schuld maar eens af, zei-die. Hij sprong uit zijn vel.’

‘Tja, en toen ben je teruggekomen?’

‘Ja. Ik wou nog uitzoeken of mijn jongen niks had nagelaten, maar ik kon er geen wijs uit worden. Ik zeg tegen zijn baas: “Ik ben Filipps vader”, en hij antwoordt: “Hoe kan ik dat weten? Je zoon heeft hoe dan ook niks nagelaten,” zegt-ie, “hij staat nog bij me in de schuld.” Nou, toen ben ik maar gegaan.’

De boer vertelde dat alles met een lachje, alsof het over iemand anders ging, maar er glommen tranen in zijn kleine, samengeknepen oogjes en hij vertrok zijn lippen.

‘Dus nu ga je naar huis?’

‘Ja, waar moet ik anders heen? Mijn vrouw zal inmiddels wel op een houtje bijten.’

‘Je zou toch... kun je geen...’ begon Stepan opeens, maar hij raakte in de war, viel stil en begon door de pot met wormen te woelen.

‘En ga je naar de rentmeester?’ ging Toeman verder, met een licht verbaasde blik op Stepan.

‘Waarom zou ik? Ik sta hoe dan ook in de schuld. Mijn zoon is voor zijn dood een jaar ziek geweest, dus ook zijn deel van de cijns is achterstallig... ’t Is een goed ding dat er bij mij toch niks te halen valt... Ja, jongen, je kan hoog of laag springen, het levert niks op: bij mij vang je bot!’ (De boer moest lachen.) ‘Hij kan me wat, die Kintiljan Semjonytsj...’ Vlas schoot weer in de lach.

‘Wat krijgen we nou? Dat is niet mooi van je, jongen,’ zei Toeman nadrukkelijk.

‘Hoezo? Wat kan ik...?’ Vlas’ stem begaf het. ‘Pff, die hitte,’ vervolgde hij, zijn gezicht afvegend met zijn mouw.

‘Wie is uw heer?’ vroeg ik.

‘Graaf Valerian Petrovitsj ***.’

‘Een zoon van Pjotr Iljitsj?’

‘Pjotr Iljitsj’ zoon,’ antwoordde Toeman. ‘Pjotr Iljitsj zaliger heeft hem Vlas’ dorp nog bij leven geschonken.’

‘Is hij in goede gezondheid?’

‘Hij ziet er puik uit, goddank,’ antwoordde Vlas, ‘zijn hoofd is helemaal rood en dik geworden.’

‘Kijk meneer,’ zei Toeman tegen mij, ‘rond Moskou zou het gaan, maar om hier cijns te moeten betalen is wat anders.’

‘En hoeveel is het per huishouden?’

‘Vijfennegentig roebel per huishouden,’ mompelde Vlas.

‘Nou, ziet u wel, en het is maar een klein stukje akkergrond, verder is het allemaal bos van de heer.’

‘En dat is verkocht, heb ik gehoord,’ merkte de boer op.

‘Nou, ziet u... Stjopa, geef eens een worm... Hé, Stjopa? Wat is er, ben je in slaap gevallen?’

Stjopoesjka schrok op. De boer kwam bij ons zitten. Er viel weer een stilte. Op de andere oever hief iemand een lied aan, een eindeloos treurig lied... De arme Vlas verzonk in somber gepeins...

Een half uur later gingen we uiteen.

==

==

DE DISTRICTSDOKTER

Op een dag in de herfst, toen ik terugkwam van een verre jachttocht, vatte ik kou en werd ziek. Gelukkig logeerde ik in een hotel in de districtshoofdstad toen ik koorts kreeg; ik liet een dokter halen. Na een half uur verscheen de districtsdokter, een kleine, schriele man met zwart haar. Hij schreef me het gebruikelijke zweetmiddel voor, gebood me mosterdpleisters aan te brengen, schoof mijn vijfroebelbiljet heel behendig, met afgewende blik en een droog kuchje, onder zijn manchet en stond al op het punt om te vertrekken toen hij alsnog aan de praat raakte en bleef zitten. Beroerd van de koorts voorzag ik een slapeloze nacht en ik was blij een praatje te kunnen maken met een vriendelijk iemand. We kregen thee gebracht. Mijn dokter kwam op dreef. Het was geen domme vent, hij drukte zich vlot en nogal geestig uit. Het is vreemd gesteld op de wereld: je hebt mensen die je al lang kent en met wie je op vriendschappelijke voet staat zonder dat je ooit een openhartig, diepgaand gesprek met ze hebt gevoerd, en anderen met wie je nauwelijks kennis hebt gemaakt of je vertelt ze je hele levensverhaal al, alsof je te biecht gaat, of zij jou het hunne. Ik weet niet waaraan ik het vertrouwen van mijn nieuwe vriend verdiend had, maar hij kreeg zomaar ineens ‘de geest’, zoals men zegt, en vertelde me over een nogal opmerkelijk voorval. Het is zijn verhaal dat ik nu onder de aandacht van de welwillende lezer breng, voor zover mogelijk in de woorden van de dokter zelf.

==

‘Misschien kent u,’ begon hij met een zwakke, bevende stem (aangetast door onvermengde berkenschorstabak), ‘misschien kent u de plaatselijke rechter wel, Pavel Loekitsj Mylov? Nee? Nou ja, dat maakt ook niet uit.’ (Hij kuchte en wreef in zijn ogen.) ‘Kijk, het was, ziet u, hoe kan ik het zo zeggen dat er geen woord gelogen bij is, tijdens de Grote Vasten, het dooide volop. Ik zat bij de rechter; we deden een spelletje préférence. Het is een brave man, onze rechter, en een liefhebber van préférence. Ineens’ – dat woord gebruikte mijn dokter voortdurend – ‘zegt hij tegen me: “Uw bediende vraagt naar u.” “Wat wil hij?” vraag ik. “Hij heeft een briefje voor u, van een patiënt zeker.” “Geef maar hier,” zeg ik. En inderdaad: het was van een patiënt... Goed, geeft niets – dat is onze broodwinning, begrijpt u. Het bleek een grondbezitster te zijn, een weduwe, die me schreef: mijn dochter is stervende, stond er, kom in godsnaam meteen, ik heb een rijtuig gestuurd om u te halen. Tja, alles goed en wel, maar ze woonde op twintig werst van de stad, het was donker buiten en de wegen waren in erbarmelijke staat. De weduwe was bovendien verarmd, meer dan twee zilverroebels hoefde ik niet te verwachten, en zelfs dat was twijfelachtig; misschien zou ik me tevreden moeten stellen met een lap linnen of een andere kleinigheid. Maar de plicht gaat boven alles, begrijpt u: er lag een mens op sterven. Dus ik geef mijn kaarten aan Kalliopin, een van de vaste spelers, en ga naar huis. Daar zie ik een wagentje voor de stoep staan, bespannen met boerenpaarden – met van die dikke trommelbuiken en een wollige vacht, net vilt – en een koetsier die uit beleefdheid blootshoofds op de bok zit. Nou jongen, denk ik, jouw heren hebben zo te zien betere tijden gekend... U lacht erom, maar laat me u vertellen: wie het zelf niet breed heeft, let op al die dingen... Als een koetsier vorstelijk rechtop zit, als hij zijn muts niet verfrommelt, fijntjes glimlacht in zijn baard en met zijn zweepje speelt, dan kun je op een paar mooie briefjes rekenen. Maar hier lag het duidelijk anders. Nou ja, niets aan te doen, denk ik: de plicht gaat boven alles. Ik pak de onontbeerlijke medicijnen mee en ga op weg. Gelooft u me, ik had het bijna niet gehaald. Het was een helse tocht: stromen water, sneeuw, modder, diepe kuilen, en toen bleek er ineens een dam doorgebroken – wat een ellende! Maar ik ben er gekomen. Het was een klein huisje met een strooien dak. Er brandde licht achter de ramen: ze wachtten kennelijk op me. Ik ga naar binnen. Een oude vrouw komt me tegemoet, een achtenswaardige dame met een kapje op. “Red haar,” zegt ze, “ze sterft.” “Maakt u zich geen zorgen...” zeg ik, “waar is de zieke?” “Deze kant uit alstublieft.” Ik word een proper kamertje binnengeleid; in de hoek brandt een lichtje voor een icoon en op het bed ligt een meisje van een jaar of twintig, bewusteloos. Ze gloeit helemaal, ze ademt zwaar: hoge koorts. Er zijn twee andere meisjes bij, haar zussen, dodelijk verschrikt en in tranen. “Gisteren was ze kerngezond en at ze met smaak,” vertellen ze, “vanochtend klaagde ze over hoofdpijn, en vanavond is ze er opeens zo aan toe...” “Maakt u zich geen zorgen,” zei ik maar weer – dat is de plicht van de dokter, weet u – en ik ging aan het werk. Ik gaf haar een aderlating, liet mosterdpleisters aanbrengen, schreef een drankje voor. Intussen keek ik naar haar, ik keek en weet u: ik had, zowaar ik leef, nog nooit zo’n gezicht gezien... Ze was een schoonheid, kortom! Ik werd overmand door medelijden. Zulke lieflijke trekken, die ogen... Toen werd ze goddank rustiger; het zweet brak haar uit, ze leek bij bewustzijn te komen; ze keek om zich heen, glimlachte, streek met een hand over haar gezicht... Haar zussen bogen zich over haar heen en vroegen hoe ze zich voelde. “Best hoor,” antwoordde ze, en ze draaide zich om. Ik zag dat ze in slaap gevallen was. “Goed,” zei ik, “nu moeten we de zieke met rust laten.” Daarop slopen we allemaal op onze tenen de kamer uit; alleen het kamermeisje bleef achter om te waken. In de salon stond de samowar op tafel, met een fles Jamaicaanse rum ernaast: in ons vak kun je daar niet buiten. Ze schonken me thee in en vroegen of ik wilde blijven slapen. Ik nam het aanbod aan: waar kon ik op dat uur nog heen! De oude vrouw bleef maar zuchten en steunen. “Wat is er?” vroeg ik. “Ze blijft leven, maakt u zich geen zorgen, u kunt beter zelf wat gaan rusten: het loopt tegen tweeën.” “Laat u me dan wakker maken als er iets gebeurt?” “Natuurlijk, natuurlijk.” De oude dame trok zich terug en de meisjes gingen ook naar hun kamer; voor mij werd een bed opgemaakt in de salon. Ik ging liggen, maar vreemd genoeg viel ik niet in slaap, hoe uitgeput ik ook was. Ik kon het zieke meisje maar niet uit mijn hoofd zetten. Ten slotte hield ik het niet meer uit en stond abrupt op: laat ik even gaan kijken, dacht ik, hoe het met de patiënte gaat. Haar slaapkamer lag naast de salon. Dus ik stond op en opende zachtjes, met bonzend hart, de deur. Ik keek naar binnen: daar zat het kamermeisje te slapen; haar mond hing open en ze snurkte zelfs, de rotmeid! De zieke lag met haar gezicht naar me toe en haar armen krachteloos gespreid, het arme meisje. Ik stapte op haar toe... En ineens doet ze haar ogen open en staart me aan! “Wie is daar? Wie is daar?” Ik raakte in de war. “Niet schrikken, juffrouw,” zei ik, “ik ben de dokter, ik kom kijken hoe u zich voelt.” “De dokter?” “Ja, ja, uw moeder heeft me laten halen uit de stad. We hebben u een aderlating gegeven, juffrouw; nu zou u moeten rusten, dan hebben we u over een dag of twee met Gods hulp weer op de been.” “Ach, ja, ja, dokter, laat me niet doodgaan... Alstublieft, alstublieft.” “Lieve hemel, hoe komt u daarbij!” Ze heeft weer koorts, dacht ik bij mezelf; ik voelde haar de pols, en inderdaad: koorts. Ze keek me aan en ineens pakte ze mijn hand. “Ik zal u vertellen waarom ik niet dood wil gaan, ik zal het u vertellen, ik zal het u vertellen... nu zijn we alleen; u mag het alleen aan niemand... luister...” Ik boog me over haar heen; ze bracht haar lippen naar mijn oor, haar haren raakten mijn wang – het duizelde me, moet ik bekennen – en ze begon te fluisteren... Ik begreep er niets van... Natuurlijk: ze ijlde... Ze fluisterde maar door, en zo vlug, het klonk niet eens als Russisch; toen stopte ze, huiverde, liet haar hoofd op het kussen vallen en zwaaide dreigend met haar vinger. “Denk erom, dokter, aan niemand...” Ik wist haar met moeite te kalmeren, gaf haar te drinken, maakte het kamermeisje wakker en verliet de kamer.’

Op dat punt nam de dokter opnieuw gespannen een snuif tabak; hij leek even te verstijven. ‘De volgende dag echter,’ vervolgde hij, ‘ging het tegen mijn verwachting in niet beter met de zieke. Ik piekerde en piekerde, en besloot toen ineens te blijven, hoewel er andere patiënten op me wachtten... En u weet, daar kun je niet achteloos over doen zonder dat je praktijk eronder lijdt. Maar ten eerste was de zieke werkelijk in een kritieke staat, en ten tweede, om u de waarheid te zeggen, voelde ik zelf een sterke genegenheid voor haar. Bovendien vond ik de hele familie aardig. Het waren weliswaar geen vermogende mensen, maar wel uitzonderlijk ontwikkelde, zou je kunnen zeggen. De vader was een geleerd man geweest, een schrijver. Hij was natuurlijk in armoede gestorven, maar hij had zijn kinderen een uitstekende opvoeding weten te geven; en hij had ook een heleboel boeken nagelaten. Of het nu was omdat ik me zo inzette voor de zieke of om andere redenen, maar iedereen in huis raakte bijzonder op me gesteld, mag ik wel zeggen, alsof ik deel uitmaakte van de familie. Intussen werd de toestand van de wegen nog slechter: alle verbindingen waren zogezegd volkomen afgesneden; zelfs medicijnen uit de stad waren slechts met moeite te verkrijgen... De zieke knapte niet op. De dagen regen zich aaneen. Maar ziet u, meneer... het was toen dat...’ De dokter zweeg. ‘Ik weet niet hoe ik het u moet uitleggen...’ Hij snoof weer wat tabak, kuchte en nam een slok thee. ‘Ik zal het u ronduit zeggen, mijn patiënte... hoe moet ik het... nou ja, ze werd verliefd op me... Of nee, verliefd is niet het woord... maar ze vatte toch... ik weet echt niet hoe ik...’ De dokter sloeg zijn ogen neer en bloosde.

‘Nee,’ vervolgde hij toen levendig, ‘liefde was het niet. Je moet tenslotte je plaats kennen. Ze was een ontwikkeld, verstandig, belezen meisje, terwijl ik, zogezegd, al mijn Latijn vergeten ben. En wat mijn figuur betreft (de dokter wierp glimlachend een blik naar beneden) kan ik ook nergens op bogen, lijkt me. Maar ik ben ook weer niet geheel misdeeld: ik neem geen blad voor de mond en met mijn gezond verstand is niets mis. Ik begreep bijvoorbeeld heel goed dat Aleksandra Andrejevna – zo heette ze – geen liefde voor me voelde maar eerder iets als genegenheid of achting. Hoewel ze zich in dat opzicht misschien zelf wel vergiste, ze was tenslotte, dat ziet u ook in, niet in een staat om... Trouwens,’ voegde de dokter eraan toe, die duidelijk verlegen was over zijn hele hortende, ademloos uitgestoten verhaal, ‘ik ben geloof ik een beetje de draad kwijt... Zo begrijpt u er niets meer van... Laat ik het u liever in volgorde vertellen.’

Hij dronk zijn glas thee leeg en ging verder op een rustiger toon. ‘Goed. Dus het ging steeds slechter met mijn patiënte, slechter en slechter. U bent geen medicus, waarde heer; u kunt niet begrijpen wat er in het hart van een dokter omgaat, vooral in het begin, wanneer hij doorkrijgt dat hij de ziekte niet de baas kan. Dan blijft er weinig van je zelfvertrouwen over! Je voelt je ineens onbeschrijflijk onzeker. Het lijkt alsof je alles wat je wist vergeten bent, alsof de patiënt geen vertrouwen meer in je heeft en alsof je ontreddering de anderen al begint op te vallen: ze noemen onwillig de symptomen voor je op, kijken je wantrouwend aan, fluisteren met elkaar... Ah, afschuwelijk! Er moet toch een medicijn tegen de ziekte bestaan, denk je, je hoeft het alleen maar te vinden. Zou dit het zijn? Je probeert het: nee, dit niet. Je wacht niet af of het medicijn naar behoren werkt, je grijpt nu eens het een, dan weer het ander. Je pakt steeds je formularium erbij... Dit is het, denk je, ik heb het! Eerlijk gezegd sla je het soms zomaar ergens open: op hoop van zegen, denk je... En intussen sterft de patiënt; een andere dokter zou hem vast gered hebben. Hier is medisch overleg nodig, zeg je; ik kan de verantwoordelijkheid niet op me nemen. En wat sla je een figuur in zulke gevallen! Nou ja, het went mettertijd, het gaat over. Er sterft iemand, maar het was niet jouw schuld: je hebt volgens de regels gehandeld. Maar wat onverdraaglijk blijft, is om het blinde vertrouwen te zien dat mensen in je hebben, terwijl je zelf voelt dat je niet bij machte bent te helpen. Precies zo’n blind vertrouwen had de hele familie van Aleksandra Andrejevna in mij gesteld: ze vergaten eraan te denken dat hun dochter in gevaar was. Ik van mijn kant verzekerde hun ook dat het niets ernstigs was, terwijl de moed me in de schoenen zonk. Tot overmaat van ramp zorgde de dooi voor zulke slechte wegen dat de koetsier dagenlang onderweg was met de medicijnen. Ik verliet de kamer van de zieke niet meer, ik kon me niet losrukken, ik vertelde haar allerlei grappige anekdotes, weet u, en we speelden kaart. ’s Nachts bleef ik opzitten. De oude dame bedankte me met tranen in haar ogen en ik dacht bij mezelf: ik verdien je dankbaarheid niet. Ik beken u openlijk – waarom zou ik het nu nog verborgen houden – dat ik verliefd was op mijn patiënte. En Aleksandra Andrejevna raakte aan mij gehecht: ze liet vaak niemand anders haar kamer binnen. Ze begon gesprekken met me te voeren: ze vroeg waar ik had gestudeerd, hoe ik leefde, wie mijn ouders waren en bij wie ik aan huis kwam. Ik had het gevoel dat praten haar geen goed deed, maar om het haar nu resoluut te verbieden, weet u, dat kon ik niet. Vaak greep ik naar mijn hoofd en dacht: wat doe je nou, rotzak? Maar dan nam ze mijn hand weer in de hare, keek me langdurig aan, wendde zich met een zucht af en zei: “Wat bent u toch een goed mens!” En ze had zulke gloeiende handen, zulke grote, smachtende ogen. “Ja,” zei ze, “u bent goed, u bent een goed mens, u bent niet zoals onze buren... nee, u bent heel anders, heel anders... Hoe is het mogelijk dat ik u niet eerder heb leren kennen!” “Kalmeert u toch, Aleksandra Andrejevna,” zei ik, “geloof me, ik heb niet het gevoel... Ik weet niet waaraan ik dit heb verdiend, maar wees nu kalm, wees in godsnaam kalm... alles komt goed, u wordt weer beter.” Intussen moet ik u vertellen,’ voegde de dokter eraan toe, waarbij hij zich vooroverboog en zijn wenkbrauwen hoog optrok, ‘dat ze weinig omgang hadden met de buren, omdat de kleine lieden van een andere statuur waren dan zij, terwijl hun trots hen verbood zich met de rijke landheren in te laten. Ik zeg u: het was een bijzonder ontwikkelde familie, vandaar dat ik me zo gevleid voelde, weet u. Ze nam haar medicijnen uitsluitend van mij aan... Ik hielp haar overeind, het arme meisje, ze keek me in de ogen terwijl ze haar drankje slikte... en mijn hart bonsde wild. Intussen ging het slechter en slechter met haar: ze sterft, dacht ik, ze sterft onherroepelijk. Geloof me, ik was liever zelf in het graf gaan liggen. En al die tijd sloegen haar moeder en haar zussen me gade, keken me in de ogen... en verloren hun vertrouwen. “Wat heeft ze? Hoe gaat het?” “Niets ernstigs, geen zorgen!” Ach wat: niets – mijn hoofd liep ervan om. Daar zat ik dan op een nacht, opnieuw alleen wakend bij de zieke. De dienstmeid was er ook en snurkte op volle kracht... Nou ja, je kon het dat arme mens ook niet kwalijk nemen: ook zij had zich uitgesloofd. Aleksandra Andrejevna had zich de hele avond slecht gevoeld: de koorts matte haar af. Tot middernacht had ze onafgebroken liggen woelen; ten slotte leek ze in slaap gevallen te zijn, in ieder geval lag ze stil en bewoog niet meer. In de hoek brandde de lamp voor de icoon. Ik zat ook met hangend hoofd te dommelen, weet u. Plotseling had ik een gevoel alsof ik een por in mijn zij kreeg, ik draaide me om... en Here God! Aleksandra Andrejevna kijkt me met grote ogen aan... haar lippen staan open en haar wangen gloeien. “Wat is er?” “Ik ga dood, toch, dokter?” “God beware!” “Nee dokter, nee, zeg me alstublieft niet dat ik blijf leven... alstublieft... als u wist... Luister, in godsnaam, u mag mijn toestand niet voor me verhelen!” Ze ademde jachtig. “Als ik zeker weet dat ik moet sterven... dan zal ik u alles vertellen, alles!” “Aleksandra Andrejevna, alstublieft!” “Luister, ik heb geen moment geslapen, ik heb lang naar u gekeken... In godsnaam... Ik vertrouw u, u bent een goed mens, u bent een eerlijk mens, ik smeek u in naam van alles wat heilig is op de wereld: zeg me de waarheid! Als u wist hoe belangrijk het voor me is... Dokter, zeg me in godsnaam: ben ik in gevaar?” “Wat kan ik u zeggen, Aleksandra Andrejevna – alstublieft!” “In godsnaam, ik smeek u!” “Ik kan het niet voor u verhelen, Aleksandra Andrejevna: u bent inderdaad in gevaar, maar God is genadig...” “Ik ga sterven, ik ga sterven...” Ze leek verheugd, haar gezicht begon zo te stralen dat ik ervan schrok. “Nee, wees niet bang, wees niet bang, de dood boezemt me geen enkele angst in.” Ze kwam ineens overeind en steunde op een elleboog. “Nu... ja, nu kan ik u zeggen dat ik u dankbaar ben uit de grond van mijn hart, dat u een goed en rechtschapen man bent, dat ik van u hou...” Ik wierp haar een verdwaasde blik toe; het sloeg me koud om het hart, weet u. “Hoort u wat ik zeg, ik hou van u...” “Aleksandra Andrejevna, waar heb ik dat aan verdiend!” “Nee, nee, u begrijpt me niet... je begrijpt me niet...” En ineens strekte ze haar armen uit, nam mijn hoofd vast en kuste me. Geloof me, ik slaakte bijna een kreet... ik viel op mijn knieën en verborg mijn hoofd in de kussens. Ze zweeg; haar vingers beefden in mijn haren; ik hoorde dat ze huilde. Ik begon haar te troosten en te bezweren dat... tja, ik weet eigenlijk niet meer wat ik haar allemaal zei. “U maakt de dienstmeid nog wakker, Aleksandra Andrejevna... ik dank u... geloof me... wees nu kalm.” “Wat zou het, wat zou het,” herhaalde ze, “God zij met hen; laat ze maar wakker worden, laat ze maar komen: het doet er niet toe, ik ga toch dood... En waarom doe jij zo onzeker, waar ben je bang voor? Til je hoofd op... Of misschien houdt u niet van me, misschien vergis ik me... in dat geval moet u me vergeven.” “Wat zegt u nu, Aleksandra Andrejevna? Ik hou van u, Aleksandra Andrejevna.” Ze keek me recht in de ogen en opende haar armen. “Omarm me dan...” Ik zeg u eerlijk: ik begrijp niet dat ik die nacht niet gek geworden ben. Ik had het gevoel dat mijn patiënte zichzelf te gronde richtte, ik zag dat ze niet bij haar volle verstand was, ik begreep ook dat ze zonder het besef van haar naderende dood geen gedachte aan mij gewijd zou hebben. En wat wilt u, het is ook verschrikkelijk om te sterven op je vijfentwintigste, zonder ooit van iemand gehouden te hebben: dat was wat haar kwelde, dat was waarom ze zich uit wanhoop dan maar aan mij vastklampte – begrijpt u het nu? Nee, ze liet me niet los uit haar omhelzing. “We moeten oppassen, Aleksandra Andrejevna,” zei ik, “en u moet ook zichzelf ontzien.” “Waarom zou ik me ontzien,” zei ze, “waarvoor? Ik moet toch sterven...” Dat bleef ze maar herhalen. “Als ik zou weten dat ik zou blijven leven en weer een keurig meisje zou worden, dan zou ik me schamen, diep schamen... maar nu?” “Maar wie heeft u gezegd dat u zult sterven?” “Nee, nee, genoeg, je maakt me niets meer wijs, je kunt niet liegen, luister naar jezelf.” “U gaat niet dood, Aleksandra Andrejevna, ik maak u beter. We vragen uw moeders zegen... Dan kunnen we ons in de echt laten verbinden en voortaan gelukkig zijn samen.” “Nee, nee, u hebt me uw woord gegeven dat ik moet sterven... Je hebt het me beloofd... je hebt het me zelf gezegd.” Het werd me bitter te moede, bitter om een heleboel redenen. U weet hoe het is: soms zijn het kleine voorvallen, schijnbaar van geen belang, die je het pijnlijkst raken. Ze kwam ineens op het idee naar mijn naam te vragen, niet mijn achternaam, maar mijn voornaam. Nu wil het ongeluk dat ik Trifon heet. Ja, ja, meneer, Trifon, Trifon Ivanytsj. Iedereen in huis noemde me “dokter”. Er was niets aan te doen, ik zei: “Trifon, juffrouw.” Ze kneep haar ogen tot spleetjes, schudde haar hoofd en fluisterde iets in het Frans – ach, ongetwijfeld iets onaardigs – en vervolgens schoot ze in de lach, ook niet erg aardig. En zo bleef ik bijna de hele nacht bij haar zitten. ’s Ochtends verliet ik de kamer als verdoofd; ’s middags na de thee kwam ik weer terug. Mijn God, mijn God! Ze was niet te herkennen, ze leek op sterven na dood. Zo waar als ik leef: achteraf begrijp ik niet, begrijp ik werkelijk niet hoe ik die beproeving heb doorstaan. Drie dagen en drie nachten hield mijn patiënte het nog vol... en wat voor nachten! Wat ze allemaal niet tegen me zei! En in de laatste nacht, moet u zich voorstellen, ik zat naast haar en smeekte God nog maar om één ding: om haar zo snel mogelijk tot zich te nemen, en mij ook... Ineens kwam de oude dame, haar moeder, de kamer binnenstuiven... Ik had haar, de moeder, de dag ervoor gezegd dat er weinig hoop meer was, dat het er slecht voor stond en dat het geen slecht idee zou zijn een priester te laten komen. Zodra het zieke meisje haar moeder zag, zei ze: “Wat fijn dat je gekomen bent... kijk naar ons, wij houden van elkaar, we hebben elkaar ons woord gegeven.” “Waar heeft ze het over, dokter, wat zegt ze nu?” Ik verstijfde. “Ze ijlt,” zei ik, “het is de koorts...” Waarop zij me onderbrak: “Hou op, hou op, je zei net iets heel anders, en je hebt de ring van me aangenomen... wat huichel je nu? Mijn moeder heeft een goed hart, ze zal ons vergeven, ze zal het begrijpen, en ik ben stervende; waarom zou ik liegen? Geef me je hand...” Ik sprong op en stormde de kamer uit. De oude dame had alles natuurlijk geraden.

Maar ik zal u niet langer vermoeien, het valt mij zelf eerlijk gezegd ook zwaar om me dit alles te herinneren. Mijn patiënte overleed de volgende dag. God hebbe haar ziel!’ voegde de dokter er vlug en met een zucht aan toe. ‘Voor ze stierf vroeg ze haar familieleden de kamer uit te gaan en haar alleen te laten met mij. “Vergeef me,” zei ze, “ik heb u misschien onrecht gedaan... het komt door mijn ziekte... maar geloof me, ik heb van niemand meer gehouden dan van u... Vergeet me niet... koester mijn ring...”’

De dokter wendde zich af. Ik pakte zijn hand.

‘Pff!’ zei hij, ‘laten we het over iets anders hebben. Of hebt u geen zin in een spelletje préférence? Mannen als wij, weet u, moeten zich niet in zulke verheven gevoelens wentelen. Wij kunnen beter zorgen dat onze kinderen niet piepen en dat onze vrouw niet loopt te kijven. Want ik ben sindsdien een wettig huwelijk aangegaan, zoals dat heet... Ja, ja... Met een koopmansdochter: zevenduizend bracht ze mee. Ze heet Akoelina, dat doet niet onder voor Trifon. Een kwaadaardig mens, moet ik u zeggen, maar gelukkig slaapt ze de hele dag. Een spelletje préférence dan maar?’

We legden allebei eerst een kopeke in. Trifon Ivanytsj won tweeënhalve roebel van me en ging laat naar huis, innig tevreden over zijn zege.

==

==

MIJN BUURMAN RADILOV

In de herfst zitten de houtsnippen vaak in oude lindeboomgaarden. Daar hebben we er nogal veel van in het gouvernement Orjol. Toen onze voorvaderen een plek uitkozen om te gaan wonen, bestemden ze altijd een paar desjatienen* goede grond voor een boomgaard met lindelanen. Vijftig, hooguit zeventig jaar later zijn die landgoederen, die ‘adelsnesten’, geleidelijk van de aardbodem verdwenen, de houten huizen zijn vergaan of verkocht om afgebroken te worden, van de stenen dienstvertrekken resten alleen nog hopen puin, de appelbomen zijn doodgegaan of gekapt voor brandhout, de schuttingen en omheiningen zijn neergehaald. Alleen de lindebomen zijn net als vroeger glorieus opgeschoten en nu, omringd door geploegde akkers, herinneren ze onze lichtzinnige generatie aan onze ‘in God ontslapen vaderen en broeders’. Zo’n oude linde is een schitterende boom. Zelfs voor de nietsontziende bijl van de Russische boer blijft hij gespaard. Met zijn fijne gebladerte en zijn machtige, zich breed in alle richtingen uitstrekkende takken werpt hij een eeuwige schaduw.

Op een dag, toen ik met Jermolaj door de velden zwierf op jacht naar patrijzen, zag ik ergens opzij een verwaarloosde boomgaard liggen en liep die richting uit. Zodra ik bij de rand van de boomgaard kwam, vloog een houtsnip klapperend met zijn vleugels op uit een struik. Ik schoot, en op datzelfde moment klonk op een paar passen van mij een kreet: het verschrikte gezicht van een jong meisje keek achter een boom vandaan en verdween meteen weer. Jermolaj kwam naar me toe hollen: ‘Hoe kunt u hier nou schieten? Hier woont een landheer.’

Nog voordat ik hem had geantwoord en nog voordat mijn hond me met nobele waardigheid de dode vogel had gebracht, klonken er vlugge passen; een lange man met een snor kwam uit het struikgewas en bleef met een misnoegd gezicht voor me staan. Ik putte me uit in verontschuldigingen, noemde mijn naam en bood hem de op zijn domein geschoten vogel aan.

‘Zoals u wilt,’ zei hij glimlachend, ‘ik neem uw vogel graag aan, maar op één voorwaarde: dat u bij ons blijft eten.’

Ik beken dat zijn voorstel me niet bepaald verheugde, maar het was onmogelijk af te slaan.

‘Ik ben de landeigenaar hier; we zijn buren bovendien. Radilov, misschien hebt u de naam weleens gehoord,’ vervolgde mijn nieuwe kennis. ‘Vandaag is het zondag, het diner zal niet slecht zijn, anders zou ik u niet uitnodigen.’

Ik antwoordde wat men in zulke gevallen antwoordt en liep achter hem aan. Een onlangs gebaand paadje voerde ons vlug het lindebosje uit; we kwamen in een moestuin. Tussen de oude appelbomen en de weelderig uitgegroeide kruisbessenstruiken schemerden ronde, bleekgroene kroppen kool; hopscheuten slingerden zich om hoge palen; in de perken prijkten dichte rijen bruine staken omwonden met verdroogde erwtenranken; grote, platte pompoenen leken rond te slingeren op de grond; komkommers hingen onder hun bestofte, hoekige bladeren te vergelen; langs de omheining wiegden hoge brandnetels; hier en daar groeiden plukken Tataarse kamperfoelie, vlier en hondsrozen: de restanten van de vroegere bloembedden. Naast een kleine visvijver, gevuld met roodachtig, slijmerig water, was een put omringd door waterplassen, waarin bedrijvige eenden plenzend rondwaggelden. Op een grasveldje lag een hond bevend over zijn hele lijf en met toegeknepen ogen op een bot te knauwen; een bonte koe liep er lui te grazen en zwiepte af en toe haar staart tegen haar magere rug. Het paadje maakte een bocht: van achter dikke wilgen en berkenbomen doemde een oud, grijs huis op met een houten dak en een scheefgezakte veranda. Radilov bleef staan.

‘Wat ik me trouwens net bedenk,’ zei hij, terwijl hij me goedmoedig recht in de ogen keek, ‘misschien hebt u wel helemaal geen zin om binnen te komen. In dat geval...’

Ik liet hem niet uitpraten en verzekerde hem dat het me integendeel groot genoegen zou doen bij hem te blijven eten.

‘Nou ja, het is aan u.’

We gingen naar binnen. Een jonge kerel in een lange kaftan van dik blauw laken begroette ons op de veranda. Radilov vroeg hem meteen om Jermolaj een glaasje wodka te brengen. Mijn jachtmetgezel boog eerbiedig naar de rug van de genereuze schenker. Uit de hal, die vol hing met vogelkooien en was beplakt met allerlei kleurige platen, kwamen we in een klein vertrek – Radilovs werkkamer. Ik deed mijn jagersuitrusting uit en zette mijn geweer in de hoek; een jongeman in een jas met lange panden borstelde me ijverig af.

‘Goed, laten we nu naar de salon gaan,’ zei Radilov vriendelijk, ‘dan stel ik u aan mijn moeder voor.’

Ik volgde hem. Op de divan in het midden van de salon zat een kleine oude vrouw met een bruine japon aan en een wit kapje op; ze had een goedig, mager gezicht en een schuchtere, treurige blik in haar ogen.

‘Mag ik u voorstellen, moeder: onze buurman ***.’

De oude vrouw stond even op en maakte een buiginkje voor me, zonder de kamgaren reticule los te laten die ze als een dikke zak in haar benige handen hield.

‘Verblijft u al lang in deze streek?’ vroeg ze met een zwakke en zachte stem, knipperend met haar ogen.

‘Nee mevrouw, sinds kort.’

‘En bent u van plan hier lang te blijven?’

‘Tot de winter, denk ik.’

De oude vrouw zweeg.

‘En dit hier,’ viel Radilov in, wijzend op een lange, magere man die ik niet had opgemerkt toen ik de salon binnenkwam, ‘dit is Fjodor Micheïtsj. Kom, Fedja, laat onze gast eens een staaltje van je kunst zien. Waarom zit je zo weggekropen in de hoek?’

Fjodor Micheïtsj stond meteen op van zijn stoel, nam een waardeloos ogende viool van de vensterbank, pakte de strijkstok niet bij het uiteinde vast, zoals het hoort, maar in het midden, liet de viool tegen zijn borst rusten, sloot zijn ogen en begon een dansje te maken, waarbij hij een liedje neuriede en over de snaren zaagde. Hij moest een jaar of zeventig zijn. Een lange nanking pandjesjas bungelde treurig om zijn schrale, knokige leden. Al dansend schudde hij nu eens overmoedig met zijn hele lijf en leek dan weer te bevriezen: zijn kleine, kale hoofdje maakte een zwaai, hij rekte zijn pezige hals, trappelde op de plaats en zakte soms met zichtbare moeite door de knieën. Uit zijn tandeloze mond kwam een beverige stem. Radilov zag waarschijnlijk aan mijn gezicht dat Fedja’s ‘kunst’ me geen groot genoegen verschafte.

‘Goed hoor, ouwe, zo is het genoeg,’ zei hij, ‘je mag je beloning gaan halen.’

Fjodor Micheïtsj legde zijn viool meteen weer in de vensterbank, maakte eerst een buiging voor mij, als gast, daarna voor de oude vrouw en vervolgens voor Radilov en verliet de kamer.

‘Ooit was hij ook een landheer,’ vervolgde mijn nieuwe kennis, ‘en een rijke ook. Maar hij is aan de grond geraakt, en nu woont hij bij mij... Maar in zijn tijd gold hij als de grootste gangmaker in het gouvernement: hij heeft twee vrouwen bij hun echtgenoten weggekaapt, hij had liedjeszangers in dienst en zelf zong en danste hij meesterlijk... Maar zal ik niet wat wodka laten brengen? Want de maaltijd staat al op tafel.’

Een jong meisje, hetzelfde meisje van wie ik in de tuin een glimp had opgevangen, kwam de kamer binnen.

‘Ah, daar is Olja ook!’ merkte Radilov op, zijn hoofd een stukje omdraaiend, ‘ik beveel haar aan in uw gunst... Kom, laten we aan tafel gaan.’

We begaven ons naar de eetkamer en gingen zitten, waarbij Fjodor Micheïtsj, wiens oogjes glommen en wiens neus enigszins rood zag van zijn ‘beloning’, ons zingend begeleidde: ‘Laat het overwinningsgeschal daveren!’* Voor hem was apart gedekt in de hoek op een klein tafeltje zonder kleed. De arme oude man kon zich niet beroemen op zijn properheid, daarom werd hij altijd op enige afstand van het gezelschap gehouden. Hij sloeg een kruis, zuchtte en begon te schrokken als een wolf. Het diner was inderdaad niet slecht, en aangezien het zondag was ontbraken noch de bibbergelei noch de Spaanse windjes (pasteitjes).* Aan tafel begon Radilov, die tien jaar in een infanterieregiment gediend had en op veldtocht naar Turkije was geweest, verhalen te vertellen. Ik luisterde aandachtig naar hem en nam intussen heimelijk Olga op. Ze was niet bijzonder mooi, maar de kalme, vastberaden uitdrukking van haar gezicht, haar brede, witte voorhoofd, haar dikke haren en vooral haar bruine ogen, klein maar intelligent, helder en levendig, zouden ook ieder ander in mijn plaats getroffen hebben. Ze leek ieder woord van Radilov te volgen; haar gezicht drukte geen belangstelling uit, maar vurige aandacht. Radilov zou gezien zijn leeftijd haar vader kunnen zijn; hij zei ‘jij’ tegen haar, maar ik raadde meteen dat ze niet zijn dochter was. In de loop van het gesprek maakte hij gewag van zijn overleden vrouw; ‘haar zus’, voegde hij er wijzend op Olga aan toe. Ze begon onmiddellijk te blozen en sloeg haar ogen neer. Radilov bleef even stil en veranderde van gespreksonderwerp. De oude vrouw zei gedurende de hele maaltijd geen woord, at zelf bijna niets en deed geen moeite mij gastvrij te onthalen. Er ging een soort angstige, hopeloze verwachting uit van haar gelaatstrekken, het oudemensenverdriet dat het hart van de toeschouwer zo pijnlijk doet samenkrimpen. Tegen het eind van de maaltijd maakte Fjodor Micheïtsj aanstalten de lof te zingen van het gastgezin en de gast, maar na een blik op mij bracht Radilov hem tot zwijgen. De oude man veegde over zijn lippen, knipperde met zijn oogjes, maakte een buiging en ging weer zitten, maar nu op het uiterste randje van de stoel. Na afloop van het diner gingen Radilov en ik naar zijn werkkamer.

Mensen die volkomen in beslag genomen worden door een idee of een hartstocht hebben merkbaar iets gemeen, een uiterlijke overeenkomst in hun manier van doen, hoe verschillend hun kwaliteiten, eigenschappen, maatschappelijke positie en opvoeding verder ook zijn. Hoe langer ik Radilov gadesloeg, hoe meer ik de indruk kreeg dat hij tot die categorie mensen behoorde. Hij kon op een ongedwongen, zelfs betrokken toon praten over het beheer van zijn landgoed, over de oogst, het maaien, de oorlog, de roddels die in het district rondgingen en de aankomende verkiezingen, maar dan liet hij zich opeens weer met een zucht in zijn stoel zakken en streek over zijn gezicht als een door zwaar werk afgemat man. Zijn hele goedhartige, warme wezen leek vervuld en doortrokken van één enkel gevoel. Het was me al eerder opgevallen dat ik bij hem geen enkel enthousiasme kon ontdekken voor eten of wijn, noch voor de jacht, voor de ‘nachtegalen van Koersk’ of aan vallende ziekte lijdende duiven, noch voor Russische literatuur, voor telgangers, huzarenjasjes, kaarten of biljart, noch voor dansfeesten, tochtjes naar hoofd- of provinciesteden, voor papierfabrieken of suikerraffinaderijen, noch voor kleurig beschilderde prieeltjes, thee of het verwende wangedrag van de buitenste trekpaarden, noch zelfs maar voor de dikke koetsiers die hun riem opsjorren tot hun oksels, die geweldige koetsiers wier ogen, God weet waarom, bij elke beweging wegdraaien en haast uit hun kassen rollen...

Wat is dat nou voor landheer! dacht ik. Ondertussen deed hij zich helemaal niet voor als een sombere, door het lot gefnuikte man. Integendeel, er ging een ongerichte welwillendheid en hartelijkheid van hem uit en een haast aanstootgevende bereidheid zich vriendschappelijk te verhouden tot wie hij maar tegenkwam. Weliswaar voelde je tegelijkertijd dat hij met niemand werkelijk bevriend kon raken of vertrouwelijk worden, niet omdat hij geen enkele behoefte had aan andere mensen, maar omdat hij een geheel naar binnen gericht leven leidde. Als ik Radilov aandachtig opnam kon ik me niet voorstellen dat hij nu gelukkig was, of dat hij het ooit was geweest. Een knappe man was hij ook niet, maar in zijn blik, in zijn glimlach, in zijn hele wezen lag iets bijzonder aantrekkelijks verscholen – ja, verscholen. Zodat je zin kreeg hem beter te leren kennen, van hem te gaan houden. Natuurlijk liet zich soms ook kennen als de provinciale landheer die hij was, maar toch was hij een sympathieke kerel.

We waren net een gesprek begonnen over de nieuwe adelsprefect van het district, toen van achter de deur Olga’s stem klonk: ‘De thee is klaar.’ We liepen naar de salon. Fjodor Micheïtsj zat in zijn hoekje tussen het raam en de deur, met zijn benen bescheiden ingetrokken. Radilovs moeder zat een kous te breien. Door de open ramen woeien uit de tuin een herfstige frisheid en de geur van appels aan. Olga schonk bedrijvig thee. Ik bekeek haar nu aandachtiger dan voor het eten. Ze sprak heel weinig, zoals alle meisjes in de provincie, maar bij haar bespeurde ik tenminste niet het verlangen een goede opmerking te maken, gepaard aan een pijnlijk besef van leegte en onmacht; ze zuchtte niet om een overvloed aan onuitsprekelijke gevoelens te suggereren, ze sloeg haar ogen niet ten hemel, ze zat niet dromerig en vaag te glimlachen. Ze keek kalm en onbewogen, als iemand die bijkomt van een groot geluk of een grote schrik. Haar tred en haar bewegingen waren kordaat en vrij. Ik vond haar erg aantrekkelijk.

Radilov en ik pakten ons gesprek weer op. Ik kan me niet meer herinneren hoe we kwamen op de constatering dat het vaak de onbeduidendste dingen zijn die de meeste indruk op mensen maken, eerder dan de belangrijkste.

‘Ja,’ zei Radilov, ‘dat heb ik zelf ondervonden. Ik ben getrouwd geweest, zoals u weet. Niet lang... drie jaar. Mijn vrouw is gestorven in het kraambed. Ik dacht dat ik haar niet zou overleven. Ik was kapot van verdriet, maar ik kon niet huilen; ik liep rond als een waanzinnige. Ze werd passend aangekleed en op de tafel gelegd, hier in deze kamer. De priester kwam, de kosters kwamen, ze begonnen te zingen, te bidden, wierook te branden; ik knielde en boog tot op de grond, maar ik kon geen traan laten. Mijn hart was als versteend en mijn hoofd ook – mijn hele lichaam voelde zwaar. Zo ging de eerste dag voorbij. Kunt u het geloven? Ik viel die nacht zelfs in slaap. De volgende ochtend ging ik de kamer binnen waar mijn vrouw lag. Het was zomer, de zon bescheen haar van hoofd tot voeten, en zo helder. Plotseling zag ik...’ (Op dat punt rilde Radilov onwillekeurig.) ‘Wat denkt u? Een van haar ogen was niet helemaal dicht, en over dat oog liep een vlieg... Ik sloeg als een blok tegen de grond, en toen ik weer bijkwam begon ik te huilen, te huilen – ik kon niet meer stoppen...’

Radilov zweeg. Ik keek naar hem, en toen naar Olga... De uitdrukking op haar gezicht zal ik nooit meer vergeten. De oude vrouw legde de kous op haar knieën, nam een zakdoek uit haar reticule en veegde steels een traan weg. Fjodor Micheïtsj stond abrupt op, pakte zijn viool en hief met zijn schorre, zonderlinge stem een lied aan. Hij wilde ons waarschijnlijk opvrolijken, maar bij de eerste klanken huiverden we, en Radilov verzocht hem zich rustig te houden.

‘Overigens,’ vervolgde hij, ‘wat gebeurd is, is gebeurd; je kunt het verleden niet terugroepen, en uiteindelijk... gaat alles maar beter zoals het gaat op deze wereld,* zoals geloof ik Voltaire zei,’ voegde hij er haastig aan toe.

‘Ja,’ antwoordde ik, ‘natuurlijk. Bovendien kun je ieder ongeluk doorstaan, en geen enkele situatie is zo afschuwelijk dat je je er niet uit kunt bevrijden.’

‘Denkt u?’ vroeg Radilov. ‘Tja, misschien hebt u wel gelijk. Ik weet nog dat ik in Turkije* halfdood in een veldhospitaal lag: ik had tyfus. Ons onderkomen was niet om over naar huis te schrijven – wat wil je in oorlogstijd, we waren allang blij. Opeens werden er nog meer zieken binnengebracht, maar waar moesten ze die neerleggen? De arts draafde van hot naar her; er was nergens plaats. Toen kwam hij aan mijn bed staan en vroeg aan de hospik: “Leeft hij nog?” Die antwoordde: “Vanochtend wel.” De arts boog zich over me heen en luisterde of ik nog ademde. De beste man verloor zijn geduld. “’t Is toch een dom wijf, de natuur,” zei hij, “hier ligt een man te sterven – want hij sterft hoe dan ook–, maar hij zet zich schrap, het blijft maar aanslepen, en intussen neemt hij alleen maar plek in en hindert de anderen.” Nou, dacht ik bij mezelf, je staat er slecht voor, Michajlo Michajlytsj... En kijk: ik ben beter geworden en ik leef nog steeds, zoals u ziet. Het lijkt er dus op dat u gelijk hebt.’

‘Ik heb hoe dan ook gelijk,’ antwoordde ik, ‘zelfs als u was gestorven, was u toch uit uw afschuwelijke situatie bevrijd.’

‘Natuurlijk, natuurlijk,’ voegde hij eraan toe, en hij sloeg onverhoeds hard met zijn hand op de tafel. ‘Je moet alleen een besluit durven nemen... Wat heeft het voor zin een afschuwelijke situatie te laten voortduren? Waarom zou je treuzelen en tijdrekken?’

Olga stond vlug op en liep de tuin in.

‘Kom, Fedja, een dansliedje!’ riep Radilov.

Fedja sprong op. Hij liep door de kamer met het speciale, uitsloverige loopje van de jongen die voor geit speelt bij een tamme beer* en begon te zingen: ‘Op een dag voor onze poort...’

Buiten klonk het gerammel van een licht rijtuigje dat kwam voorrijden, en even later kwam een grote, stevige en breedgeschouderde oude man de kamer binnen, de vrije boer Ovsjanikov. Maar Ovsjanikov is zo’n merkwaardig en oorspronkelijk personage dat ik, met goedvinden van de lezer, een ander fragment aan hem zal wijden. Aan mijn huidige verhaal kan ik alleen nog toevoegen dat Jermolaj en ik de volgende dag zodra het licht werd op jacht gingen en na de jacht naar huis, dat ik Radilov een week later weer opzocht maar noch hem noch Olga thuis trof en dat ik twee weken later hoorde dat hij plotseling was verdwenen: hij was, met achterlating van zijn moeder, vertrokken naar een onbekende bestemming, samen met zijn schoonzusje. Die gebeurtenis had het hele gouvernement in beroering gebracht en was het gesprek van de dag, en toen pas kon ik Olga’s gezichtsuitdrukking tijdens het verhaal van Radilov echt begrijpen. Er sprak indertijd niet alleen medeleven uit haar blik, maar ook vurige jaloezie.

Voordat ik het dorp verliet bracht ik een bezoek aan Radilovs oude moeder. Ik trof haar in de salon; ze zat te kaarten, Fjodor Micheïtsj en zij deden een potje doeratsjki.

‘Hebt u al bericht van uw zoon?’ vroeg ik haar ten slotte.

De oude vrouw begon te huilen. Ik heb haar niet meer naar Radilov gevraagd.

DE ODNODVORETS* OVSJANIKOV

Stelt u zich, waarde lezers, een grote, gezette man van een jaar of zeventig voor met een gezicht dat enigszins aan dat van Krylov* doet denken: een heldere, intelligente blik onder borstelige wenkbrauwen, een waardige houding, een afgemeten manier van spreken en een langzame tred – daar hebt u Ovsjanikov. Hij droeg een tot bovenaan toe dichtgeknoopte wijde, blauwe herenjas met lange mouwen, een paars zijden sjaaltje om zijn hals en blinkend opgepoetste laarzen met kwastjes, en bood in het algemeen de aanblik van een gegoede koopman. Hij had prachtige handen, zacht en wit, waarmee hij in de loop van een gesprek vaak aan de knopen van zijn jas voelde. Waardig en log, scherpzinnig en lui, oprecht en koppig als hij was, deed Ovsjanikov me denken aan de Russische bojaren van voor Peter de Grote... Een ferjaz* zou hem niet misstaan hebben. Hij was een van de laatste mensen uit een vroeger tijdperk.

Al zijn buren droegen hem de grootste achting toe en beschouwden de omgang met hem als een eer. De andere odnodvortsy aanbaden hem zowat, namen al uit de verte hun muts voor hem af en droegen hem op handen. In het algemeen is een odnodvorets tot op heden moeilijk te onderscheiden van een boer: zijn bedrijf ligt er nauwelijks beter bij, zijn kalveren krijgen nog steeds boekweit, zijn paarden zijn op sterven na dood en hun tuig is van touw. Ovsjanikov was een uitzondering op de algemene regel, hoewel hij ook weer niet als een rijkaard gold. Hij woonde alleen met zijn vrouw in een gezellig, proper huisje en hield een paar bedienden, die hij traditioneel Russisch kleedde en omschreef als ‘arbeiders’. Zij waren het ook die op zijn land werkten. Hij gaf zich niet uit voor een edelman, deed niet alsof hij een landheer was en vergat zogezegd nooit zijn plaats: hij ging nooit bij de eerste uitnodiging zitten en stond altijd op zodra er een nieuwe gast binnenkwam, maar met zo’n waardigheid, zo’n majestueuze vriendelijkheid dat de gast onwillekeurig nog dieper voor hem boog.

Het was niet uit bijgeloof dat Ovsjanikov vasthield aan de oude gebruiken (hij was tamelijk vrijdenkend), maar uit gewoonte. Zo had hij het niet begrepen op koetsen met vering, omdat hij die te onrustig vond: hij reed of in een renwagentje rond of in een klein, mooi rijtuigje met leren kussens, en hij mende zijn brave, voskleurige draver zelf. (Hij had alleen voskleurige paarden in zijn stal.) De koetsier, een jonge, roodwangige kerel met een bloempotkapsel, een platte muts van schapenbont op en een blauwige, met een riem omgorde kiel aan, zat eerbiedig naast hem. Ovsjanikov sliep altijd na het eten, ging op zaterdag naar het badhuis, las alleen religieuze boeken (waarvoor hij gewichtig een ronde, zilveren bril op zijn neus zette), hij stond vroeg op en hij ging vroeg naar bed. Hij schoor zich echter wel en droeg zijn haren op z’n Duits kortgeknipt. Hij ontving zijn gasten uiterst hoffelijk en hartelijk, maar hij maakte geen diepe buiging voor ze, sloofde zich niet uit en vergastte ze niet op allerlei gedroogde en ingelegde delicatessen. ‘Vrouw!’ zei hij langzaam, zijn hoofd nauwelijks omdraaiend en zonder overeind te komen. ‘Breng de heren eens een lekker hapje.’ Hij beschouwde het als een zonde zijn graan te verkopen – dat was tenslotte een gave van God – en in 1840, ten tijde van de algehele hongersnood en de schrikbarend hoge prijzen, had hij zijn hele voorraad uitgedeeld aan de omwonende landheren en boeren; het jaar daarna hadden ze hem hun schuld dankbaar in natura terugbetaald.

Ovsjanikovs buren kwamen vaak bij hem met het verzoek een twist te beslechten of tussen hen te bemiddelen, en ze legden zich bijna altijd bij zijn oordeel neer en luisterden naar zijn raad. Velen onder hen waren dankzij hem tot een definitieve afbakening van hun percelen gekomen... Maar na twee of drie aanvaringen met grondbezitsters verklaarde hij voortaan af te zien van elke bemiddeling tussen personen van het vrouwelijk geslacht. Hij had geen geduld voor zenuwachtigheid en paniekerige haast, voor het geklets en de ‘drukte’ van de vrouwen. Toen zijn huis eens in brand vloog en een van zijn arbeiders schreeuwend bij hem kwam binnenstormen – ‘Brand! Brand!’ – zei Ovsjanikov kalm: ‘Waarom schreeuw je zo? Geef me mijn muts en mijn stok eens aan...’ Hij dresseerde zijn paarden graag zelf. Op een dag galoppeerde een vurige, jonge bitjoek3 met hem van een helling, recht op een ravijn af. ‘Hoho, jonge dwaas, dat wordt je dood,’ bromde Ovsjanikov goedmoedig, en even later vloog hij het ravijn in met zijn renwagentje, de jongen die achterin zat en het paard. Gelukkig lagen er hopen zand op de bodem van het ravijn. Niemand raakte gewond, alleen verdraaide de bitjoek zijn been. ‘Zie je nou wel,’ vervolgde Ovsjanikov op kalme toon, terwijl hij opkrabbelde, ‘ik zei het je toch.’

Hij had een echtgenote uitgekozen die bij hem paste. Tatjana Iljinitsjna Ovsjanikova was een rijzige, imposante en zwijgzame vrouw, die altijd een bruine zijden omslagdoek droeg. Er ging iets koels van haar uit, hoewel er niemand was die over haar strengheid klaagde: integendeel, ze werd door veel arme lieden ‘moedertje’ en ‘weldoenster’ genoemd. Haar regelmatige gezichtstrekken, grote donkere ogen en fijne lippen getuigden ook nu nog van haar ooit befaamde schoonheid. Kinderen had Ovsjanikov niet.

Ik had hem, zoals de lezer al weet, bij Radilov leren kennen en zocht hem een paar dagen later op. Ik trof hem thuis. Hij zat in een grote leren leunstoel en las in een menologium.* Een grijze kat zat op zijn schouder te spinnen. Hij ontving me vriendelijk en waardig, zoals zijn gewoonte was. We raakten in gesprek. ‘Vertelt u me nu eens eerlijk, Loeka Petrovitsj,’ zei ik terloops, ‘was het vroeger, in uw tijd, niet beter?’

‘In sommige opzichten wel, kan ik u zeggen,’ antwoordde Ovsjanikov, ‘we leidden een rustiger leven; er was meer tevredenheid, dat is waar... Maar toch hebben we het nu beter, en uw kinderen zullen het, met Gods hulp, nog beter hebben.’

‘Ik had verwacht, Loeka Petrovitsj, dat u hoog op zou geven van vroeger tijden.’

‘Nee, daar heb ik weinig reden toe. Om een voorbeeld te geven: u bent een landheer van nu, net zo’n landheer als wijlen uw grootvader, maar u zult nooit over evenveel macht beschikken. En u bent ook een ander soort man. Ook tegenwoordig zijn er heren die het ons moeilijk maken, maar dat is kennelijk onvermijdelijk. Je kunt alleen maar stug doorgaan en je rug rechthouden. Nee, de dingen die ik in mijn jeugd gezien heb, die zie je nu toch niet meer.’

‘Wat bedoelt u dan zoal?’

‘Laat me uw grootvader nog eens als voorbeeld nemen. Dat was een heerszuchtig man! Hij heeft ons odnodvortsy behoorlijk dwarsgezeten. Misschien kent u – ja, wie kent er zijn eigen land nu niet – het wigvormige stukje grond dat van Tsjaplygino naar Malinin loopt? U hebt er nu haver staan. Wel, dat is van ons, helemaal van ons. Uw grootvader heeft het van ons afgepakt; hij kwam te paard aanrijden, wees ernaar, zei: “Dat hoort bij mijn bezittingen” en nam het in bezit. Mijn vader zaliger (God hebbe zijn ziel!) was een billijk man, maar hij was ook heetgebakerd. Hij legde zich er niet bij neer – wie verliest er nu graag zijn bezit? – en diende een klacht in bij het gerecht. Hij was echter de enige; de anderen waren te bang om zijn voorbeeld te volgen. En dus kreeg uw grootvader te horen dat Pjotr Ovsjanikov hem voor het gerecht gedaagd had, “vanwege de grond die u hem afgenomen zou hebben...” Daarop stuurde uw grootvader meteen zijn jachtmeester Baoesj met zijn mannen op ons af... Ze namen mijn vader mee en brachten hem naar uw landgoed. Ik was nog een kleine jongen en rende op blote voeten achter hen aan. En wat denkt u? Ze voerden hem naar uw huis en gaven hem onder de ramen een afranseling. Uw grootvader stond op het balkon toe te kijken, en uw grootmoeder zat aan het raam en keek ook. Mijn vader riep: “Moedertje, Marja Vasiljevna, help me, beschermt u me alstublieft!” Maar ze richtte zich alleen maar een stukje op om het beter te kunnen zien. En zo dwongen ze mijn vader de belofte af het land op te geven, en ze lieten hem nog bedanken ook omdat hij er levend van afkwam. Vandaar dat het nog steeds in uw bezit is. Gaat u maar eens aan uw boeren vragen hoe dat stukje land genoemd wordt. “Knuppellandje”, heet het in de volksmond, omdat het met de knuppel is afgepakt. Dat is waarom wij, kleine luiden, niet terugverlangen naar de oude gebruiken.’

Ik wist niet wat ik Ovsjanikov moest antwoorden en ik durfde hem niet aan te kijken.

‘We kregen er nog een andere buurman bij in die tijd, Komov, Stepan Niktopolionytsj Komov. Die maakte mijn vader het leven pas echt zuur – was het niet met het een, dan wel met het ander. Het was een dronkaard die graag voor gastheer speelde; en als hij aangeschoten raakte en in het Frans zei: “C’est bon”4 en zich de lippen aflikte, nou, berg je dan maar! Hij stuurde iemand bij al zijn buren langs om ze uit te nodigen. Zijn trojka’s stonden altijd klaar. En als je bedankte, dan kwam hij meteen daarna zelf bij je binnenvallen... Een uiterst vreemde man was het! In “nuchterlijke” staat loog hij niet, maar met een glaasje op begon hij te vertellen dat hij in Petersburg drie huizen aan de Fontanka had: een rood huis met één schoorsteen, een geel huis met twee schoorstenen en een blauw huis zonder schoorstenen, en drie zonen (terwijl hij nooit zelfs maar getrouwd geweest was): één bij de infanterie, één bij de cavalerie en een derde die eigen baas was... En hij vertelde dat in elk van die huizen een zoon van hem woonde, dat bij de oudste admiraals langskwamen, bij de tweede generaals en bij de jongste alleen maar Engelsen. Dan stond hij op en zei: “Op de gezondheid van mijn oudste zoon, die is het meest respectvol!” en hij schoot vol. En wee degene die niet meedeed aan de toost. “Ik laat je neerschieten!” zei hij dan, “en ik sta niet toe dat ze je begraven...!” Of hij sprong op en schreeuwde: “Dans, volk Gods, voor jullie plezier en tot mijn vertroosting!” Tja, je moest wel, al viel je er dood bij neer, je moest dansen. Voor zijn lijfeigen boerenmeisjes was hij een volstrekte plaag. Soms moesten ze de hele nacht, tot de ochtend, in koor zingen, en wie de hoogste noot haalde kreeg een beloning. Als ze moe begonnen te worden liet hij zijn hoofd in zijn handen rusten en jammerde: “Ach, wat een eenzaam weesje ben ik! Lieve hemel, ze laten me allemaal in de steek!” Dan spoorde de stalknecht de meisjes meteen weer aan. Mijn vader viel bij hem in de smaak; wat doe je eraan? Het scheelde niet veel of hij had mijn vader het graf in gedreven, maar toen stierf hij goddank zelf: hij tuimelde in dronken staat van een duiventil... Zulke buren hadden we toen!’

‘Wat zijn de tijden veranderd!’ merkte ik op.

‘Ja, ja,’ beaamde Ovsjanikov. ‘Toch moet erbij gezegd dat de adel in die jaren in grotere weelde leefde. Om over de hoge heren nog maar te zwijgen: daar heb ik er heel wat van gezien in Moskou. Het schijnt dat ze tegenwoordig ook daar uitsterven.’

‘Bent u in Moskou geweest?’

‘Ja, lang, heel lang geleden. Ik ben nu tweeënzeventig en ik ben op mijn zestiende naar Moskou gegaan.’ Ovsjanikov zuchtte.

‘Wie hebt u daar gezien?’

‘Ik heb een heleboel hoge heren gezien, zoals iedereen trouwens; ze leidden een openbaar leven, alom bewonderd en aangegaapt. Alleen aan wijlen graaf Aleksej Grigorjevitsj Orlov-Tsjesmenski* kon niemand tippen. Ik heb hem meer dan eens gezien; mijn oom was zijn hofmeester. De graaf woonde bij de Kaloegapoort, aan de Sjabolovka. Dat was nog eens een seigneur! Zo’n waardigheid, zo’n minzame manier van groeten – onvoorstelbaar was het, onbeschrijflijk. Alleen zijn rijzige gestalte al maakte indruk, en dan zijn kracht en zijn blik! Zolang je hem niet kende, niet in zijn nabijheid verkeerde, maakte hij je schuchter en bevreesd, maar wie dichter bij hem kwam koesterde zich in zijn zon en vrolijkte helemaal op. Hij hield niemand op afstand en liep overal warm voor. Bij de paardenrennen mende hij zelf en streed tegen iedereen: hij liet zijn tegenstanders nooit meteen achter zich, hij was er niet op uit de ander te vernederen of te overweldigen, maar haalde hem vlak voor de eindstreep in. En daarbij bleef hij zo beminnelijk: hij troostte zijn tegenstander en prees diens paard. Hij was een duivenmelker en hield eersteklas tuimelaars. Af en toe kwam hij in zijn leunstoel op de binnenplaats zitten en gaf opdracht de duiven te laten uitvliegen; op de omringende daken stonden mannen met geweren als bescherming tegen de haviken. Aan de voeten van de graaf werd een grote zilveren kom met water neergezet; zo kon hij in het water naar de duiven kijken. Er waren honderden armen en bedelaars die op zijn zak teerden... En wat een geld deelde hij niet uit! Als hij boos werd was het alsof je de donder hoorde rollen. Dan kromp je ineen van angst, maar je kon je tranen beter verbijten: in een oogwenk glimlachte hij alweer. Gaf hij een feest, dan voerde hij heel Moskou dronken. En wat was het toch een intelligente kerel! Hij had tenslotte de Turken verslagen. Daarnaast hield hij van worstelen; uit alle hoeken van het land, uit Toela, uit Charkov, uit Tambov, werden er krachtpatsers bij hem gebracht. Als hij de overwinnaar was beloonde hij zijn tegenstander, en als iemand van hem won, dan overlaadde hij hem met geschenken en kuste hem op de lippen... Tijdens mijn verblijf in Moskou organiseerde hij een drijfjacht zoals Rusland nooit eerder had gezien: hij prikte een datum en nodigde drie maanden van tevoren zowat alle jagers uit het hele rijk uit. En ze stroomden massaal toe. Ze brachten honden mee, drijvers – ja, ze kwamen met een waar leger. Eerst werd er een groots feest aangericht en vervolgens trokken ze de stad uit. Het zag werkelijk zwart van het volk! En wat denkt u? De hond van uw grootvader liet alle andere achter zich.’

‘Heette die niet Milovidka?’ vroeg ik.

‘Milovidka, ja, Milovidka... De graaf vroeg hem herhaaldelijk of hij zijn hond mocht kopen, “je kunt ervoor vragen wat je wil”. “Nee, graaf,” zei uw grootvader, “ik ben geen koopman, zelfs waardeloze vodden verkoop ik niet. Als zaak van eer zou ik misschien bereid zijn u mijn vrouw af te staan, maar niet Milovidka... Ik zou mezelf nog eerder gevangen geven.” En Aleksej Grigorjevitsj prees hem: “Zo mag ik het horen,” zei hij. Uw grootvader nam de hond in zijn rijtuig mee naar huis. En toen Milovidka doodging begroef hij haar begeleid door muziek in de tuin, hij begroef de hond en op het graf liet hij een steen met een inscriptie plaatsen.’

‘Dus Aleksej Grigorjevitsj krenkte nooit iemand?’ vatte ik samen.

‘Zo gaat het toch altijd: alleen wie zelf benepen is, houdt een ander klein.’

‘En wat was die Baoesj voor man?’ vroeg ik na een korte stilte.

‘Hoe kunt u nou van Milovidka gehoord hebben, maar niet van Baoesj? Dat was uw grootvaders eerste jachtmeester en de verzorger van de honden. Uw grootvader hield niet minder van hem dan van Milovidka. Het was een onverschrokken man; wat uw grootvader ook beval, hij deed het meteen, hij zou zich voor hem in het vuur geworpen hebben... En als hij de honden aanhitste leken zijn overslaande kreten het hele bos te vullen. Soms weigerde hij ineens halsstarrig dienst, steeg van zijn paard en ging liggen... En zodra de honden zijn stem niet meer hoorden was het afgelopen. Ze gaven het warme spoor op en verloren elke interesse. Oei, wat werd uw grootvader dan woedend! “Ik hang die nietsnut op, al wordt het mijn dood! Ik keer die antichrist binnenstebuiten! Ik trek hem zijn hielen door de keel, de kwelgeest!” En het eindigde ermee dat hij hem liet vragen wat hij nodig had en waarom hij niet verderging. Gewoonlijk vroeg Baoesj in zulke gevallen om een borrel, sloeg die achterover, stond op en zette het weer op een uitgelaten roepen.’

‘U houdt, geloof ik, ook van de jacht, Loeka Petrovitsj?’

‘Vroeger had ik graag meegedaan... Nu niet meer, mijn tijd is voorbij nu. Maar in mijn jonge jaren... Tja, weet u, het was lastig, gezien mijn positie. Boeren als wij moeten de adel niet navolgen. Het komt wel voor, natuurlijk, dat iemand van onze stand, meestal een onbekwame dronkaard, tegen de heren aan schurkt... maar wat is daar nou aan! Hij zet zichzelf alleen maar voor schut. Ze geven hem een waardeloos, struikelend paard, gooien voortdurend zijn muts op de grond en weten hem steeds per ongeluk te raken als ze hun paard de zweep geven. En hij moet almaar blijven lachen en de anderen vermaken. Nee, ik zeg u: hoe lager je stand, hoe strenger je je in de hand moet houden, anders maak je jezelf te schande. Ja,’ vervolgde Ovsjanikov met een zucht, ‘er is veel water naar de zee gestroomd sinds ik op de wereld ben; er zijn andere tijden aangebroken. Vooral bij de adel zie ik een grote verandering. De kleine landeigenaren hebben allemaal óf een ambtelijke betrekking aanvaard óf ze verblijven niet langer op één plaats, en wat de grootgrondbezitters betreft: die zijn niet te herkennen. Ik heb ze nog eens goed bekeken, die grote landheren, bij gelegenheid van de minnelijke afpaling.* En ik moet zeggen: het doet je hart goed, zo voorkomend en beleefd als ze zijn. Het enige wat mij verbaast is dit: ze hebben zich in alle wetenschappen bekwaamd en ze zijn zo welbespraakt dat ze ieders hart weten te raken, maar ze hebben geen enkel begrip van zaken en geen flauwe notie van hun eigen belang – ze laten zich blind om de tuin leiden door hun lijfeigen rentmeester.

U kent misschien Aleksandr Vladimirytsj Koroljov wel – is dat geen edelman ten voeten uit? Knap om te zien, rijk, heeft aan de universteit gestudeerd en is zelfs in het buitenland geweest, geloof ik, hij is welbespraakt, bescheiden en drukt ons allemaal de hand. Kent u die? Goed, luister dan. Vorige week kwamen we bijeen in Berjozovka, op uitnodiging van onze bemiddelaar, Nikifor Iljitsj. En Nikifor Iljitsj zegt: “We moeten de afpaling voltooien, heren. Het is een schande, onze streek ligt achter op alle andere. Laten we de zaak ter hand nemen.” Dus dat deden we. Er kwamen discussies op gang en vervolgens ruzies, zoals dat gaat; onze zaakgelastigde begon dwars te liggen. Maar Porfiri Ovtsjinnikov was de eerste die uit zijn vel sprong. En waar wond de man zich zo over op? Zelf bezat hij geen meter grond, hij behartigde de belangen van zijn broer. “Nee, daar trap ik niet in!” schreeuwde hij. “Dan hebt u de verkeerde getroffen. Laat me die plannen zien! Breng de landmeter, die judas, maar eens hier!” “Waar komen uw eisen nu eigenlijk op neer?” “Houdt u me voor een idioot? Denkt u dat ik mijn eisen zomaar voor u op tafel ga leggen...? Nee, laat me de plannen eerst maar eens zien, dat is wel het minste!” En hij sloeg met zijn hand op de plannen. Marfa Dmitriëvna was dodelijk beledigd. “Hoe durft u mijn reputatie te besmeuren?” schreeuwde ze. “Die reputatie van u zou ik mijn bruine merrie nog niet toewensen,” antwoordde hij. Hij kreeg een glas madera opgedrongen. Dat kalmeerde hem, waarna de anderen hun stem begonnen te verheffen. Intussen zat Aleksandr Vladimirytsj Koroljov, de goeierd, in een hoek op de knop van zijn wandelstok te bijten en schudde alleen maar zijn hoofd. Ik voelde me opgelaten, de moed ontbrak me, het liefst was ik hard weggelopen. Wat zou hij van ons denken? Opeens stond Aleksandr Vladimirytsj op en gaf te kennen dat hij iets wilde zeggen. “Heren, heren,” maande de bemiddelaar nerveus, “Aleksandr Vladimirytsj wil iets zeggen.” En je moet het de landjonkers nageven: ze zwegen allemaal meteen. Dus Aleksandr Vladimirytsj begon en zei dat het leek alsof we vergeten waren waarvoor we bijeengekomen waren. De minnelijke afpaling was ontegenzeggelijk voordelig voor grondbezitters, zei hij, maar waarom werd ze eigenlijk ingevoerd? Om het leven van de boer te verlichten, om het hem makkelijker te maken te werken en zijn cijns af te dragen. Zoals het nu staat kent een boer zijn eigen land niet en moet hij vaak vijf werst rijden om te gaan ploegen. Wat kun je dan nog voor cijns heffen? Vervolgens zei Aleksandr Vladimirytsj dat het een zonde was voor een landheer om zich niet om het welzijn van zijn boeren te bekommeren, dat zijn boeren hem door God waren toevertrouwd en dat uiteindelijk, alles welbeschouwd, hun voordeel en ons voordeel een en hetzelfde waren – gaat het hun goed, dan gaat het ons goed, gaat het hun slecht, dan gaat het ons slecht... – en dat het bijgevolg verkeerd en onverstandig was vanwege futiliteiten niet tot een akkoord te komen... En zo ging hij maar door... Wat een mooie woorden! Hij raakte je recht in je hart... De landheren bogen allemaal het hoofd, en ikzelf schoot haast vol. Eerlijk waar, zelfs in de oude boeken vind je zulke toespraken niet. En waar liep het op uit? Hij weigerde zelf om vier desjatienen mossige moerasgrond af te staan en wilde zijn land niet verkopen... “Ik ga dat moeras met mijn eigen mensen droogleggen,” zei hij, “ik wil er een lakenfabriek bouwen volgens de laatste inzichten. Die plek heb ik speciaal uitgekozen, daar heb ik zo mijn redenen voor...” En zelfs al stond hij in zijn recht, het ging er gewoon om dat zijn buurman, Anton Karasikov, had verzuimd Koroljovs rentmeester honderd papieren roebels toe te schuiven. En zo gingen we uiteen zonder iets tot stand gebracht te hebben. En Aleksandr Vladimirytsj meent nog steeds dat hij het gelijk aan zijn kant heeft en praat voortdurend over de lakenfabriek, alleen is hij nog niet aan de drooglegging van het moeras begonnen.’

‘En hoe beheert hij zijn landgoed?’

‘Hij voert voortdurend innovaties door. De boeren sputteren tegen, maar daar moet je niet naar luisteren. Aleksandr Vladimirytsj pakt het goed aan.’

‘Hoe bedoelt u, Loeka Petrovitsj? Ik dacht dat u aan traditie hechtte?’

‘Voor mij ligt het anders. Ik ben tenslotte geen edelman en geen landheer. Wat stelt mijn bedrijf nou voor? En ik kan ook niet anders. Ik probeer rechtvaardig en volgens de wet te handelen – meer niet. De jonge heren keren zich tegen de oude orde, en dat juich ik toe. Het is tijd dat we ons verstand gaan gebruiken. Het probleem is alleen dat ze te veel theoretiseren. Ze behandelen de boer als een pop: ze blijven maar met hem spelen, tot hij breekt, en dan gooien ze hem weg. En dan is het de rentmeester, een lijfeigene, of de beheerder, een Duitser van geboorte, die de boer weer in het gareel moet krijgen. Als nu eens een van die jonge heren gewoon zelf het voorbeeld gaf en liet zien hoe je leiding moet geven aan je bedrijf...! Waar loopt dit op uit? Zal ik de nieuwe orde voor mijn dood nog wel te zien krijgen? Wat een vreemde toestand! Het verleden is afgestorven en de jeugd nog niet geboren.’

Ik wist niet wat ik Ovsjanikov moest antwoorden. Hij keek om zich heen, schoof dichter naar me toe en vervolgde op gedempte toon: ‘Hebt u weleens van Vasili Nikolaïtsj Ljoebozvonov gehoord?’

‘Nee.’

‘Legt u me dit wonderlijke geval dan alstublieft eens uit. Ik kan er met mijn verstand niet bij. Het waren zijn eigen boeren die me erover vertelden, maar ik kan geen wijs uit hun verhaal. Ljoebozvonov is een jongeman, weet u, die onlangs het bezit van zijn moeder heeft geërfd. Hij reisde dus af naar het familiedomein. De boeren waren samengekomen om zich te vergapen aan hun heer. Vasili Nikolaïtsj kwam naar buiten. De boeren keken hun ogen uit: wat een gezicht! Hun heer droeg een fluwelen broek, als een koetsier,* en laarzen met een bontrand; hij had een rood hemd aangetrokken en een koetsierskaftan; zijn baard had hij laten staan, hij had een merkwaardig hoedje op zijn hoofd en zijn gezicht stond vreemd – misschien was hij dronken, misschien niet, hij leek in ieder geval niet helemaal goed bij zijn hoofd. “Dag, jongens!” zei hij. “God zij met jullie!” De boeren maakten een diepe buiging voor hem, maar zonder iets te zeggen: ze waren schuchter geworden, weet u. En zelf leek hij ook onzeker. Hij begon hen toe te spreken: “Ik ben een Rus,” zei hij, “en jullie zijn Russen; ik hou van al het Russische... Ik draag Rusland in mijn bloed en in mijn ziel...” En opeens beval hij: “Wel, kinderen, zing eens een Russisch volksliedje!” De boeren stonden te trillen op hun benen, ze waren volkomen verdwaasd. Eén waaghals hief een lied aan, maar meteen daarna dook hij weg en verborg zich achter de anderen...

Wat mij verwondert: we hebben wel meer van zulke heren gekend, doldrieste landjonkers, onverbeterlijke losbollen die zich kleedden als een soort koetsiers en die dansten, gitaar speelden, zongen en dronken met het huispersoneel en feestten met de boeren. Maar deze hier, Vasili Nikolaïtsj, is net een nuffig meisje: hij is almaar boeken aan het lezen of aan het schrijven, of anders loopt hij gedichten voor te dragen; hij praat met niemand, gaat iedereen uit de weg en wandelt doelloos door de tuin alsof hij treurt of zich verveelt. De vorige rentmeester kneep ’m aanvankelijk: voor Vasili Nikolaïtsj’ aankomst draafde hij bij alle boeren langs om ze allemaal te groeten – als de kat die wel wist wiens vlees hij had opgevreten. En de boeren kregen hoop. Geen sprake van, jongen! dachten ze. Wacht jij maar, er zwaait wat voor jou, uitzuiger dat je bent! Maar het liep anders – hoe dan precies? Dat blijft een raadsel voor God zelf. Vasili Nikolaïtsj riep de rentmeester bij zich en zei blozend en met vlug op en neer gaande borst: “Denk erom dat u rechtvaardig bent en niemand onderdrukt. Is dat duidelijk?” En sindsdien heeft hij hem niet meer ontboden! Hij woont als een vreemde op zijn eigen landgoed. Goed, dus de rentmeester herademde, en de boeren durven zich niet tot Vasili Nikolaïtsj te wenden: ze zijn bang. Ja, dat is nog het meest verbazende: de heer groet hen minzaam en kijkt hen vriendelijk aan, terwijl zij pijn in de buik krijgen van angst. Zeg nu zelf, m’n beste, is dat geen wonderlijk geval? Misschien ben ik oud en dwaas geworden: hoe dan ook, ik begrijp het niet.’

Ik antwoordde Ovsjanikov dat meneer Ljoebozvonov waarschijnlijk ziek was.

‘Wat nou, ziek! Hij is breder dan hij lang is en hij heeft ondanks zijn jonge jaren godbetert een gezicht als een vollemaan... Maar goed, wie weet!’ En Ovsjanikov zuchtte diep.

‘Even afgezien van de adel,’ begon ik, ‘wat kunt u me zeggen over de odnodvortsy, Loeka Petrovitsj?’

‘Nee, alstublieft, spaar me!’ zei hij haastig. ‘Ik zou u het een en ander kunnen vertellen... maar ach wat!’ Ovsjanikov maakte een moedeloos gebaar. ‘Laten we liever thee gaan drinken... Boeren zijn boeren, tja, en eerlijk gezegd: wat moeten we anders?’

Hij zweeg. Er werd thee gebracht. Tatjana Iljinitsjna stond op van haar plaats en kwam dichter bij ons zitten. In de loop van de avond was ze een paar keer geruisloos weggelopen en even ongemerkt weer binnengekomen. Er heerste stilte in de kamer. Ovsjanikov dronk traag en waardig het ene kopje na het andere.

‘Mitja is vandaag langs geweest,’ merkte Tatjana Iljinitsjna zachtjes op.

Ovsjanikov fronste. ‘Wat wilde hij?’

‘Hij kwam excuus vragen.’

Ovsjanikov schudde zijn hoofd.

‘Tja, wat zegt u me daarvan,’ vervolgde hij tegen mij. ‘Wat moet je beginnen met familieleden? Je kunt ze moeilijk de rug toekeren... Zo ben ik gezegend met een neef. Een flinke jongen met een gezond verstand, dat staat buiten kijf; hij kon goed leren, maar verder valt er weinig van te verwachten. Hij is in staatsdienst geweest, maar dat heeft hij niet volgehouden: hij zag er geen toekomst in... Denkt zeker dat hij van adel is... ja, en zelfs wie dat wel is wordt niet meteen tot generaal benoemd. Dus nu heeft hij geen werk... En dat zou nog tot daaraan toe zijn, als hij zich niet tot oproerkraaier had ontpopt. Hij stelt verzoekschriften op voor de boeren, schrijft rapporten, leest de dorpsoudsten de les, roept de landmeters ter verantwoording, hangt in kroegen rond en geeft zich af met dienstontduikers, stadslui en portiers in herbergen. Dat kan natuurlijk niet lang goed gaan. Hij heeft al meerdere waarschuwingen gekregen van de veldwachters en de politie. Gelukkig weet hij zich er meestal met een grap van af te maken: hij maakt ze aan het lachen, en dan zitten zij later met de gebakken peren... Maar alles goed en wel, zit hij niet bij jou op je kamertje?’ voegde hij eraan toe, zich tot zijn vrouw wendend. ‘Ik ken je toch: jij bent veel te goedhartig, jij hebt hem onder je hoede genomen.’

Tatjana Iljinitsjna sloeg glimlachend haar ogen neer en bloosde.

‘Dacht ik het niet,’ vervolgde Ovsjanikov. ‘Je kunt het ook niet laten, jij! Goed, laat hem dan maar binnenkomen. Het zij hem vergeven, de dwaas, omwille van onze dierbare gast... Toe dan, vraag hem binnen...’

Tatjana Iljinitsjna liep naar de deur en riep: ‘Mitja!’

Mitja, een jongeman van een jaar of achtentwintig, lang en slank, met krullend haar, kwam de kamer binnen en bleef toen hij mij zag bij de deur staan. Hij droeg kleren van Duitse snit, maar de onnatuurlijk grote plooien van het smokwerk op de schouders maakten onmiskenbaar duidelijk dat ze door een waarlijk Russische kleermaker gemaakt moesten zijn.

‘Kom binnen, kom binnen,’ zei de oude man, ‘waarom sta je zo schuchter te doen? Bedank je tante maar: je excuses zijn geaccepteerd. Mag ik u voorstellen, m’n beste,’ vervolgde hij, wijzend op Mitja, ‘dit is mijn eigen neef, met wie ik het nooit eens kan worden. De dag des oordeels is aangebroken!’ (We knikten elkaar toe.) ‘Nou, vertel eens, wat heb je nu weer uitgehaald? Waar beschuldigen ze je van?’

Mitja had duidelijk geen zin om uitleg te geven en zich te rechtvaardigen ten overstaan van mij.

‘Later, oom,’ mompelde hij.

‘Nee, niet later, nu,’ hield de oude man vol. ‘Je voelt je natuurlijk opgelaten tegenover meneer de landeigenaar; des te beter, dat zal je leren. Nou? Toe dan, vertel maar. Wij luisteren.’

‘Ik hoef me nergens voor te schamen,’ begon Mitja levendig, en hij schudde zijn hoofd. ‘Zegt u nou zelf, oom. De odnodvortsy van Resjetilov komen bij me met het verzoek hen bij te staan. “Wat is er dan?” vraag ik. “Het gaat om onze graanschuren. Die zijn in goede staat, piekfijn in orde. Opeens verschijnt er een ambtenaar die zegt dat hij orders heeft de schuren te inspecteren. Hij bekijkt ze en zegt: ‘Uw schuren zijn verwaarloosd, ik constateer ernstige tekortkomingen en zie me genoodzaakt de autoriteiten in te lichten.’ ‘Wat voor tekortkomingen dan?’ ‘Daar heb ik notitie van gemaakt,’ zegt hij. We kwamen bijeen en besloten dat we de ambtenaar naar behoren moesten afkopen, maar de oude Prochorytsj hield ons tegen: ‘Daarmee geef je ze alleen maar zin in meer,’ zegt hij. ‘Moet dat nou? We kunnen toch wel ergens verhaal halen?’ Wij hebben naar de oude man geluisterd en ons de woede van de ambtenaar op de hals gehaald. Hij heeft een klacht ingediend en een belastend rapport geschreven. En nu worden we ter verantwoording geroepen.” “Maar zijn jullie graanschuren echt in goede staat?” vroeg ik. “Piekfijn in orde, God is onze getuige, en er ligt een wettige hoeveelheid graan in opgeslagen...” “Nou,” zei ik, “dan hoeft u nergens bang voor te zijn.” En ik heb een verklaring voor hen geschreven... In wiens voordeel de zaak wordt beslecht is nog niet bekend... Maar dat mensen zich bij u beklaagd hebben over mijn inmenging ligt voor de hand: iedereen is zichzelf het naast.’

‘Dat geldt voor iedereen, maar kennelijk niet voor jou,’ zei de oude man zacht. ‘En hoe zit het met de boeren van Sjoetolomovo, wat heb je daar voor streken uitgehaald?’

‘Hoe weet u dat?’

‘Ik weet ervan, zoals je merkt.’

‘Ook in die zaak heb ik gelijk, maar dat mag u zelf weer uitmaken. De boeren van Sjoetolomovo hebben een buurman, Bespandin, die opeens vier desjatienen van hun land omploegde; die grond is van mij, zei-die. De boeren van Sjoetolomovo dragen cijns af, hun heer is naar het buitenland vertrokken; zegt u nou zelf: wie moet er nou voor hen opkomen? En het land is ontegenzeggelijk van hen, het behoort sinds eeuwen her aan de boeren toe. Dus ze kwamen bij mij en vroegen of ik een petitie wilde schrijven. Dat heb ik gedaan. Toen meneer Bespandin ervan hoorde begon hij dreigementen te uiten: “Ik draai hem zijn schouderbladen uit hun voegen, die Mitja,” zei hij, “ik hak zijn hele hoofd van zijn schouders...” Dat zullen we nog weleens zien: voorlopig zit het er nog op.’

‘Hou je praatjes maar voor je, het loopt nog slecht af met dat hoofd van jou,’ zei de oude man. ‘Je bent een volstrekte gek!’

‘Maar oom, u hebt me toch zelf altijd gezegd...’

‘Ik weet het, ik weet wat je gaat zeggen,’ onderbrak Ovsjanikov hem. ‘Natuurlijk: een mens moet rechtvaardig zijn en heeft de plicht zijn naaste te helpen. En soms moet je daarbij jezelf niet ontzien. Maar gedraag jij je echt altijd zoals zou moeten? Laat je je niet meetronen naar de kroeg? En krijg je daar geen glaasje, vragen ze je niet nederig, zo van: “Help ons toch, beste Dmitri Alekseïtsj, we zullen je dankbaarheid betonen”, en stoppen ze je daarbij niet onderhands een zilverroebel of een blauw briefje toe? Nou? Vertel eens, gebeurt dat nooit?’

‘Goed, dat kan ik niet ontkennen,’ antwoordde Mitja met neergeslagen ogen. ‘Maar ik neem niets aan van de armen en doe niets wat strijdig is met mijn geweten.’

‘Nu neem je niets aan, maar als het jouzelf tegenzit wordt dat wel anders. Niets wat strijdig is met je geweten... ga toch weg! Je neemt het zeker alleen voor heiligen op... Ben je Borka Perechodov soms vergeten? Wie sloofde zich voor hem uit? Wie hield hem de hand boven het hoofd? Hè?’

‘Perechodov had alle ellende aan zichzelf te danken, dat is waar...’

‘Verduistering van staatsgelden... Geen licht vergrijp!’

‘Maar moet u zich voorstellen, oom: armoede, een gezin...’

‘Armoede, armoede... Het is een dronkaard, een speler – dat is het ’m!’

‘Hij is gaan drinken van verdriet,’ merkte Mitja op zachtere toon op.

‘Van verdriet! Tja, als hij je zo aan het hart ging, dan had je hem moeten helpen en niet zelf met die dronkaard in de kroeg moeten gaan zitten. Wat een kletsmajoor – zoiets heb ik nog nooit gezien!’

‘Het is een beste man...’

‘Dat zijn ze bij jou allemaal... Hadden ze hem niet iets gestuurd...’ vervolgde Ovsjanikov tegen zijn vrouw, ‘daar, je weet wat ik bedoel...’

Tatjana Iljinitsjna knikte.

‘Waar heb je de afgelopen dagen uitgehangen?’ begon de oude man weer.

‘Ik ben in de stad geweest.’

‘Je hebt vast aan één stuk door gebiljart, theegedronken en op je gitaar getokkeld, je bent de departementen afgedraafd, hebt petities zitten opstellen in achterkamertjes en rondgeparadeerd met koopmanszoontjes. Of niet soms? Vertel.’

‘Zo ongeveer, ja,’ zei Mitja met een glimlach. ‘O ja! Wat ik bijna was vergeten: Anton Parfjonytsj Foentikov vraagt of u zondag bij hem komt eten.’

‘Ik ga niet naar die dikbuik toe. Die zet je peperdure vis voor en dan giet hij er ranzige boter over. Dank je vriendelijk!’

‘En verder ben ik Fedosja Michajlovna tegengekomen.’

‘Welke Fedosja?’

‘Die van Garpentsjenko, de landheer die Mikoelino per opbod heeft gekocht. Fedosja uit Mikoelino. Ze heeft in Moskou gewerkt als naaister en altijd plichtsgetrouw haar cijns betaald, honderdtweeëntachtig-en-een-halve roebel per jaar... En ze kent haar vak: in Moskou kreeg ze goede bestellingen. Maar nu heeft Garpentsjenko haar laten terugkomen; hij houdt haar op het landgoed en geeft haar geen enkele taak. Ze zou bereid zijn zich vrij te kopen en dat heeft ze haar heer ook gezegd, maar hij neemt maar geen besluit. U kent Garpentsjenko, oom; kunt u niet eens met hem gaan praten? Fedosja zou een goede som betalen voor haar vrijheid.’

‘Toch niet van jouw geld, hè? Nou ja, al goed, ik zal hem erop aanspreken. Maar ik weet het niet hoor,’ vervolgde de oude man met een stuurs gezicht, ‘die Gartsjenko, God vergeve me, is een vrek: hij koopt wissels op, leent geld tegen rente, verwerft landgoederen die onder de hamer komen... Wie heeft hem in deze streek gebracht? Wat moet je met die mensen van elders? Hij is niet makkelijk tot rede te brengen, maar goed, we zullen zien.’

‘Doe uw best, oom.’

‘Ja, ja, ik doe mijn best. Pas jij maar op je tellen, pas d’r op! Nee, nee, je hoeft je niet te verdedigen... God zij met je! Maar kijk voortaan goed uit, Mitja, anders loopt het niet goed met je af – wat ik je zeg, dan gaat het mis. Ik kan je niet altijd de helpende hand bieden... ik ben zelf ook geen invloedrijk man. Nou, ga met God.’

Mitja verliet de kamer, Tatjana Iljinitsjna liep achter hem aan.

‘Schenk hem wat thee in, weekhartig mens,’ riep Ovsjanikov haar na. ‘Het is geen domme jongen,’ ging hij verder, ‘en een goede ziel, ik maak me alleen zorgen om hem. Maar neem me niet kwalijk dat ik u zo lang met kleinigheden lastigval.’

De deur naar de hal ging open. Een kleine, grijze man in een fluwelen jasje kwam binnen.

‘Ah, Franz Ivanytsj!’ riep Ovsjanikov. ‘Dag! Hoe is het met u?’

Sta me toe, waarde lezer, u ook deze heer voor te stellen.

Franz Ivanytsj Lejeune, een landheer uit Orjol en mijn buurman, had de eervolle titel van Russisch edelman op enigszins ongebruikelijke wijze verworven. Hij was geboren in Orléans uit Franse ouders en was als trommelslager meegegaan met de veldtocht van Napoleon* naar Rusland. In het begin liep alles op rolletjes; onze Fransman was met opgeheven hoofd Moskou binnengetrokken. Maar op de terugweg was de arme monsieur Lejeune, halfbevroren en zonder zijn trommel, in handen gevallen van boeren uit Smolensk. De boeren sloten hem een nacht lang op in een leegstaande vollerij; de volgende ochtend leidden ze hem naar een wak in de buurt van een dijk en begonnen de trommelslager ‘de la grrrrande armée’5 te vragen hun zijn eerbied te betonen, dat wil zeggen: onder het ijs te duiken. Monsieur Lejeune zag niets in dat voorstel en probeerde de boeren uit Smolensk op zijn beurt in zijn Franse dialect te overreden hem te laten terugkeren naar Orléans. ‘Daar, messieurs,6 wacht mijn moeder op me, une tendre mère.’7 Maar de boeren, waarschijnlijk onbekend met de geografische ligging van de stad Orléans, bleven hem voorstellen onder water het slingerende Gniloterkariviertje af te reizen. Ze moedigden hem al aan met lichte duwtjes tegen zijn nek- en rugwervels, toen er opeens tot onbeschrijflijke vreugde van Lejeune gerinkel van belletjes klonk. Een enorme slee met een kakelbont kleed over de overdreven hoge achterkant kwam, getrokken door een driespan roodbruine vjatka-paarden, de dijk op rijden. In de slee zat een dikke, roodwangige landheer in een wolvenpels.

‘Wat doen jullie daar?’ vroeg hij aan de boeren.

‘We verdrinken een fransoos, meneer.’

‘O,’ zei de landheer onverschillig, en hij wendde zich af.

‘Monsieur! Monsieur!’ riep de ongelukkige.

‘Kom nou!’ zei de wolvenpels verwijtend, ‘dat valt met twaalf volkeren Rusland binnen, steekt Moskou in brand, vervloekte kerel, trekt het kruis van de Ivan de Grote-klokkentoren en nu is het “Monsieur, monsieur!” met zijn staart tussen de benen. Z’n verdiende loon... Kom, we gaan, Filka...’

De paarden zetten zich in beweging.

‘Of nee, wacht eens even!’ voegde de landheer eraan toe. ‘Zeg mesjeu, weet je iets van muziek?’

‘Sauvez moi, sauvez moi, mon bon monsieur!’8 smeekte Lejeune.

‘Wat een volk toch, er is er niet één bij die Russisch kent! Moeziek, moeziek, savez moeziek voes? Savez? Toe dan! Comprenez? Savez moeziek voe? Zjoe-ee piano savez?’

Ten slotte begreep Lejeune wat de landheer van hem wilde en knikte bevestigend.

‘Oui, monsieur, oui, je suis musicien, je joue de tous les instruments possibles! Oui, monsieur... Sauvez moi, monsieur!’9

‘Nou, dan heb je geluk,’ antwoordde de landheer. ‘Mannen, laat hem gaan; hier hebben jullie twintig kopeke voor wodka.’

‘Dank u, meneer, dank u. Hier, pakt u hem maar aan.’

Lejeune werd in de slee gezet. Hij was ademloos van vreugde, hij huilde, sidderde, boog het hoofd en bedankte de landheer, zijn koetsier en de boeren. Hij droeg niets anders dan een groene borstrok met roze linten, en het vroor dat het kraakte. De landheer wierp een zwijgende blik op zijn blauwe, verstijfde ledematen, wikkelde de ongelukkige in zijn eigen bontjas en nam hem mee naar huis. De bedienden kwamen aandraven. De Fransman werd haastig warm gewreven, gevoed en aangekleed. De landheer bracht hem naar zijn dochters.

‘Kijk eens, kinderen,’ zei hij, ‘ik heb een leraar voor jullie gevonden. Jullie zeurden maar door om lessen muziek en Frans dialect: hier heb je je Fransman, en hij speelt nog piano ook... Nou mesjeu,’ ging hij verder, wijzend op een gammel pianootje dat hij vijf jaar geleden had gekocht van een Jood die eigenlijk in eau de cologne handelde, ‘laat ons je kunsten maar eens zien: zjoe-ee!’

Lejeune ging stijf van angst op de stoel zitten: hij had nog nooit van zijn leven een piano aangeraakt.

‘Zjoe-ee, speel dan!’ herhaalde de landheer.

Met de moed der wanhoop sloeg de arme man op de toetsen als op een trommel; hij deed maar wat, op goed geluk... ‘Ik was er zeker van,’ vertelde hij later, ‘dat mijn redder me in de kraag zou grijpen en het huis uit zou gooien.’ Maar tot stomme verbazing van de onwillige improvisator klopte de landheer hem even later goedkeurend op de schouder.

‘Goed, goed,’ zei hij, ‘ik zie dat je je zaakjes kent, ga nu maar wat rusten.’

Na een week of drie werd Lejeune overgedaan aan een andere landheer, een rijke en ontwikkelde man die op hem gesteld raakte vanwege zijn vrolijke en zachtmoedige karakter. Hij trouwde met een pupil van hem, ging in staatsdienst en werd in de adelstand verheven. Later huwelijkte hij zijn dochter uit aan een landheer uit Orjol, Lobyzanjev, een dragonder buiten dienst en amateurdichter, en ging ook zelf in Orjol wonen.

Het was diezelfde Lejeune, of Franz Ivanytsj, zoals hij nu genoemd werd, die tijdens mijn bezoek binnenkwam bij Ovsjanikov, met wie hij goed bevriend was.

Maar misschien is het de lezer inmiddels gaan vervelen met mij bij de odnodvorets Ovsjanikov te zitten en daarom zal ik er verder welsprekend het zwijgen toe doen.

==

==

3 Bitjoeks zijn een speciaal paardenras dat wordt gefokt in het gouvernement Voronezj rond de bekende Chrenovoje-stoeterij, die ooit aan gravin Orlova toebehoorde (noot van de auteur).

4 Lekker.

5 van het grrrrote leger.

6 heren.

7 een liefhebbende moeder.

8 Red me, red me, mijn beste meneer!

9 Ja, meneer, ja, ik ben musicus, ik bespeel alle mogelijke instrumenten! Ja, meneer... Red me, meneer!

LJGOV

‘Laten we naar Ljgov gaan,’ zei de onze lezers reeds bekende Jermolaj op een dag tegen me, ‘daar kunnen we naar hartenlust eenden schieten.’

Voor de ware jager zijn wilde eenden geen bijzonder aantrekkelijke prooi, maar bij gebrek aan ander wild luisterde ik naar mijn jachtmaat. Het was begin september: de houtsnippen waren nog niet aangevlogen en ik had er genoeg van door de velden achter de patrijzen aan te draven. En dus vertrokken we naar Ljgov.

Ljgov is een groot steppedorp met twee molens en een bijzonder oude stenen kerk met één koepel aan het moerasriviertje de Rosota. Een werst of vijf voorbij Ljgov verandert dat riviertje in een weidse plas omzoomd met dicht riet – majer genoemd in de streektaal – dat even weelderig groeit op de eilandjes in het midden. Op die plas, in de inhammen en de luwten tussen het riet, had een onafzienbare massa eenden van alle mogelijke soorten zijn habitat gevonden: wilde eenden, halftamme eenden, pijlstaarten, talingen, duikeenden enzovoorts. Kleine vluchten vlogen voortdurend af en aan over het water, maar als er een schot gelost werd vlogen er zulke wolken eenden op dat de jager onwillekeurig naar zijn muts greep en een langgerekt pfoe-oe... uitbracht. Jermolaj en ik wilden langs de plas lopen, maar ten eerste zit de eend, een verstandige vogel, niet vlak aan de waterkant, en ten tweede: zelfs al had een slome, onervaren taling onze schoten niet ontweken en het leven gelaten, dan nog waren onze honden niet in staat geweest het beest uit het dichte riet te halen. Die konden, al hun nobele opofferingsgezindheid ten spijt, noch zwemmen noch over de bodem lopen en zouden alleen maar onnodig hun kostbare neuzen openhalen aan de scherpe randen van de rietstengels.

‘Nee,’ zei Jermolaj ten slotte, ‘dit wordt niks, we moeten aan een bootje zien te komen... Laten we teruggaan naar Ljgov.’

Dat deden we. We hadden nog maar een paar passen gelopen toen er van achter een dicht wilgenbosje een nogal haveloze speurhond op ons af kwam rennen. Achter de hond doemde een man van gemiddelde lengte op; hij had een blauwe, behoorlijk versleten jas aan, een gelig vest en een vale broek – gris de lin of bleu d’amour – die haastig in zijn laarzen vol gaten was gepropt, om zijn hals droeg hij een rode doek en over zijn schouders een enkelloops geweer. Terwijl onze honden met het voor hun ras gebruikelijke Chinese ceremonieel hun nieuwe kennis besnuffelden die, zichtbaar wantrouwig, met zijn staart tussen zijn benen en zijn oren naar achter geklapt stond te tollen, waarbij hij zijn poten stijf hield en zijn tanden liet zien, kwam de onbekende op ons af en neeg bijzonder beleefd het hoofd. Hij moest een jaar of vijfentwintig zijn. Zijn lange donkerblonde haren waren helemaal volgesmeerd met kwas en staken in stijve pieken overeind, zijn kleine bruine oogjes knipperden vriendelijk en zijn hele gezicht, waar hij een zwarte zakdoek omheen gebonden had alsof hij kiespijn had, glimlachte beminnelijk.

‘Mag ik me voorstellen,’ begon hij met zachte, flemende stem, ‘ik ben Vladimir, een plaatselijke jager. Toen ik hoorde van uw komst en begreep dat u hier naar de waterkant wilde komen besloot ik u, als u daar niets op tegen hebt, mijn diensten aan te bieden.’

Vladimir de jager sprak net als een jonge provinciale acteur in de rol van jeune premier. Ik accepteerde zijn aanbod, en nog voordat we Ljgov bereikt hadden was ik op de hoogte van zijn levensgeschiedenis. Hij was een vrijgelaten huisbediende. In zijn prille jeugd had hij muzieklessen gevolgd, daarna had hij gewerkt als kamerdienaar. Hij kon lezen en schrijven en had voor zover ik kon vaststellen een of twee boekjes gelezen; nu leefde hij, zoals zovelen in Rusland, van de hand in de tand, zonder vaste betrekking, en beet nog net niet op een houtje. Hij drukte zich uitzonderlijk elegant uit en schepte duidelijk trots in zijn verfijnde manieren. Het kon niet anders of hij was ook een onverbeterlijke rokkenjager, en naar alle waarschijnlijkheid een succesvolle: Russische meisjes houden van welbespraaktheid. Terloops gaf hij me te verstaan dat hij weleens langsging bij de lokale landheren, dat hij bezoeken aflegde in de stad, préférence speelde en kennissen had in de hoofdstad. Hij was een meester in het glimlachen en beschikte over een uitgebreid repertoire: vooral de bescheiden, gereserveerde glimlach die om zijn lippen speelde wanneer hij naar iemand anders luisterde stond hem goed. Hij hoorde je aan, stemde volmondig met je in, maar verloor toch nooit het besef van zijn persoonlijke waardigheid en wilde je als het ware laten weten dat ook hij bij gelegenheid zijn mening te kennen kon geven. Jermolaj, die niet al te ontwikkeld en bepaald niet subtiel was, begon hem te tutoyeren. Je had de spottende grijns moeten zien waarmee Vladimir hem ‘u’ en ‘meneer’ bleef noemen.

‘Waarom hebt u die zakdoek omgebonden?’ vroeg ik. ‘Hebt u kiespijn?’

‘Nee meneer,’ antwoordde hij, ‘het is een veel funester gevolg van onvoorzichtigheid. Ik had een vriend, een brave man maar bepaald geen jager, zoals je wel vaker ziet. Op een dag zegt hij tegen me: “Neem me eens mee op jacht, mijn beste: ik ben benieuwd te zien wat dat vermaak inhoudt.” Dat kon ik hem als makker natuurlijk niet weigeren, dus ik bezorgde hem een geweer en nam hem mee op jacht. Nadat we zo een tijdje gejaagd hadden, kregen we zin om uit te rusten. Ik ging onder een boom zitten terwijl hij nonchalant met zijn geweer begon te spelen, waarbij de loop op mij gericht was. Ik vroeg hem daarmee op te houden, maar onervaren als hij was, luisterde hij niet. Er viel een schot, en dat heeft me mijn kin en de wijsvinger van mijn rechterhand gekost.’

We kwamen in Ljgov. Vladimir en Jermolaj hadden allebei besloten dat jagen zonder boot onmogelijk was. ‘Soetsjok heeft een vletje,’ merkte Vladimir op, ‘maar ik weet niet waar hij het verstopt heeft. We zouden even bij hem langs moeten.’

‘Bij wie?’ vroeg ik.

‘Een man uit het dorp, Soetsjok* is zijn bijnaam.’

Vladimir en Jermolaj gingen naar Soetsjok. Ik zei dat ik bij de kerk op hen zou wachten. Bij het bekijken van de graven op het kerkhof stuitte ik op een zwart uitgeslagen, vierhoekige urn met de volgende inscripties; aan één kant stond in het Frans: ‘Ci gît Théophile Henri, vicomte de Blangy’;10 aan de andere: ‘Onder deze steen ligt het lichaam begraven van de Franse onderdaan graaf Blangy, geboren 1737, gestorven 1799, 62 jaar oud’; aan de derde kant: ‘Hij ruste in vrede’ en aan de vierde:

==

Onder deze steen ligt een Franse emigrant

Van oude naam, talent en goede stand.

Rouwend om vrouw en familie

Verliet hij zijn land geknecht door tirannie,

Bevoer de woeste stromen,

En vond in Rusland een veilig heenkomen.

Als onderwijzer heeft hij zich trouw van zijn taak gekweten,

Moge hij zich bij God voor eeuwig geborgen weten.

==

De komst van Jermolaj, Vladimir en de man met de vreemde bijnaam Soetsjok haalde me uit mijn overpeinzingen. De blootsvoetse, haveloze en onverzorgde Soetsjok zag eruit als een gewezen huisbediende van een jaar of zestig.

‘Heb je een bootje?’ vroeg ik.

‘Ja,’ antwoordde hij met een toonloze, raspende stem, ‘maar het is er slecht aan toe.’

‘Hoezo?’

‘De nagels zijn eruit gevallen; het lekt tussen de naden door.’

‘Dat is geen ramp!’ riep Jermolaj. ‘Die kunnen we dichten met hennep.’

‘Welja, dat kan,’ beaamde Soetjok.

‘Wie ben je eigenlijk?’

‘De visser bij het landhuis.’

‘Een visser, terwijl je boot in zo’n staat verkeert?’

‘Er zit toch geen vis in onze rivier.’

‘Vis houdt niet van muf moeraswater,’ merkte mijn jachtmaat gewichtig op.

‘Goed,’ zei ik tegen Jermolaj, ‘zorg jij voor hennep en maak die boot voor ons in orde, maar schiet op.’

Jermolaj liep weg.

‘Dat gaat op zinken uitlopen, of niet?’ vroeg ik aan Vladimir.

‘God is genadig,’ antwoordde hij. ‘In ieder geval mag je aannemen dat het geen diepe plas is.’

‘Nee, diep is-ie niet,’ merkte Soetsjok op, die een vreemde manier van spreken had, alsof hij half sliep, ‘en de bodem ligt vol slib en algen, helemaal dichtgegroeid met algen is-ie. Er zijn trouwens ook een paar diepe plekken.’

‘Maar als er zoveel algen zijn kunnen we niet roeien,’ merkte Vladimir op.

‘Wie roeit er ook in een vlet? Je moet bomen. Ik zal met jullie meekomen, ik heb daar een vaarboom liggen, en anders gaat het ook met een schop.’

‘Een schop is niet praktisch, die reikt misschien niet overal tot de bodem,’ zei Vladimir.

‘Dat is waar, een schop is minder geschikt.’

Ik ging op een graf zitten wachten op Jermolaj. Vladimir ging discreet een stukje verderop zitten. Soetsjok bleef staan waar hij stond, liet het hoofd hangen en vouwde oudergewoonte zijn handen op zijn rug.

‘Vertel eens,’ begon ik, ‘ben je hier al lang visser?’

‘Zeven jaar,’ antwoordde hij, opschrikkend.

‘En wat voor werk deed je daarvoor?’

‘Daarvoor was ik koetsier.’

‘Wie heeft je dan ontslagen als koetsier?’

‘De nieuwe mevrouw.’

‘Welke mevrouw?’

‘Die ons heeft gekocht. U kent haar misschien niet: Aljona Timofejevna, een dikke dame... niet jong meer.’

‘Hoe kwam ze op het idee een visser van je te maken?’

‘God mag het weten. Toen ze hier aankwam van haar landgoed in Tambov liet ze al het huispersoneel bijeenroepen en kwam ons zelf begroeten. We kusten haar eerst de hand, en dat liet ze toe: ze werd niet boos... En toen begon ze ons een voor een vragen te stellen: wat we deden, wat onze taak precies was. Ik kwam aan de beurt, en ze vroeg: “En jij?” “Koetsier,” zeg ik.

“Koetsier? Wat ben jij nou voor koetsier? Moet je jezelf eens zien! Nee, als koetsier kan ik je niet gebruiken, voortaan ben je een visser en je scheert je baard af. Elke keer dat ik hier ben zorg jij dat er vis geserveerd wordt, hoor je?” Sindsdien ben ik dus een visser. “En denk erom,” zei ze nog, “zorg voor het onderhoud van de plas...” Maar hoe moet je een plas onderhouden?’

‘Wie was jullie vorige heer?’

‘Sergej Sergeïtsj Pechterev. Hij heeft ons geërfd. En ook hij heeft ons niet lang gehouden, zes jaar maar. Bij hem was ik koetsier... niet in de stad, daar had hij andere, alleen buiten.’

‘En ben je altijd koetsier geweest?’

‘Nee, zeg! Pas bij Sergej Sergeïtsj werd ik er een, daarvoor was ik kok, weer niet in de stad, alleen hierbuiten.’

‘Voor wie was je kok?’

‘Voor de oude landheer, Afanasi Nefedytsj, Sergej Sergeïtsj’ oom. Hij was het die Ljgov gekocht heeft, Afanasi Nefedytsj, en die het landgoed heeft nagelaten aan Sergej Sergeïtsj.’

‘Van wie heeft hij het gekocht?’

‘Van Tatjana Vasiljevna.’

‘Welke Tatjana Vasiljevna?’

‘Die vorig jaar gestorven is ergens bij Bolchov... in de buurt van Karatsjev; een oude vrijster, ze is nooit getrouwd geweest. Kent u haar niet? We zijn aan haar overgedaan door haar vader, Vasili Semjonytsj. Zij is heel lang de landeigenares geweest... een jaar of twintig.’

‘En bij haar was je ook kok?’

‘Eerst wel, later ben ik koffieschenker geworden.’

‘Wat?’

‘Koffieschenker.’

‘Wat is dat voor taak?’

‘Weet ik niet, meneer. Ik hoorde bij het buffet en heette Anton, op verzoek van mevrouw, en geen Koezma.’

‘Is je echte naam Koezma?’

‘Ja.’

‘En was je de hele tijd koffieschenker?’

‘Nee, niet de hele tijd, ik was ook achteur.’

‘Echt?’

‘Ja, echt... ik speelde in het keather. Onze mevrouw had een eigen keather opgericht.’

‘Wat voor rollen speelde je?’

‘Wat bedoelt u?’

‘Wat deed je in het theater?’

‘Weet u dat niet? Ze kwamen me halen en trokken me verkleedkleren aan; en dan moest ik verkleed rondlopen, of staan, of zitten, al naargelang. Dit moet je zeggen, zeiden ze, en dat zei ik dan. Eén keer was ik een blindeman... Ze deden een erwt onder elk van mijn oogleden. Jawel!’

‘En wat deed je daarna voor werk?’

‘Daarna ben ik weer kok geworden.’

‘Waarom werd je teruggestuurd naar de keuken?’

‘Mijn broer was weggelopen.’

‘En onder de vader van je eerste mevrouw, wat was je toen?’

‘O, van alles: eerst was ik loopjongen, toen voorrijder, daarna werkte ik in de tuin en zorgde voor de jachthonden.’

‘O ja? Dus je ging mee jagen met de honden?’

‘Ja, tot ik een keer een doodsmak maakte: ik viel van mijn paard en het paard raakte gewond. De oude heer was heel streng: hij liet me afranselen en deed me in de leer bij een schoenmaker in Moskou.’

‘Hoezo in de leer? Was je geen kind meer toen je hondenverzorger werd?’

‘Ik was al over de twintig.’

‘Dan ga je toch nergens meer in de leer?’

‘Jawel hoor, wel als de heer het zo beschikt. Gelukkig stierf hij kort daarna; toen zonden ze me terug naar het landgoed.’

‘Wanneer heb je het vak van kok geleerd?’

Soetsjok hief zijn magere, gelige gezicht op en grijnsde. ‘Moet je daarvoor leren dan? Vrouwen koken toch ook!’

‘Nou,’ zei ik, ‘jij hebt nogal wat gezien van je leven, Koezma! Wat doe je nu als visser wanneer er geen vis is?’

‘Ik beklaag me niet hoor, meneer. Ik dank God dat ze me een visser gemaakt hebben. Er is nog een andere ouwe man zoals ik, Andrej Poepyr, die staat op last van mevrouw aan de schepkuip in de papierfabriek. Het is zondig om je niet nuttig te maken, zei ze... En Poepyr had nog wel op een gunst gehoopt: hij heeft een neef die in mevrouws kantoor werkt; die had beloofd de mevrouw erop aan te spreken, een goed woordje voor hem te doen. Nou, mooi niet! Terwijl ik met eigen ogen gezien heb hoe Poepyr zijn neef erom smeekte.’

‘Heb je een gezin? Ben je getrouwd geweest?’

‘Nee meneer, nooit. Wijlen Tatjana Vasiljevna – God hebbe haar ziel! – stond niemand toe te trouwen. Hemel beware! “Ik ben toch ook ongetrouwd gebleven,” zei ze, “waarom al die heisa? Wat willen ze toch?”’

‘Waar leef je nu van? Krijg je loon?’

‘Loon, meneer? Ze geven me te eten – de Heer zij geprezen! – en daar ben ik allang blij mee. Moge God onze mevrouw een lang leven schenken!’

==

Jermolaj kwam terug. ‘De boot is in orde gebracht,’ zei hij bars. ‘Ga je boom halen, jij!’

Soetsjok draafde weg. Gedurende mijn hele gesprek met de arme oude man had Vladimir de jager hem schampere blikken toegeworpen.

‘Een domme kerel, meneer,’ zei hij zodra Soetsjok weg was, ‘een boer zonder enige ontwikkeling, meer niet. Een bediende kun je hem niet noemen... en maar opscheppen. Hij, een acteur... zegt u nou zelf, meneer! Daar hoeft u zich niet mee te vermoeien, hoor, zulke praatjes.’

Een kwartier later zaten we al in Soetsjoks vletje. (De honden hadden we in een boerenhut achtergelaten onder toezicht van Jehoediil de koetsier.) Comfortabel was het niet, maar jagers zijn wel wat gewend. Aan het stompe achtereind stond Soetsjok te bomen, Vladimir en ik zaten op het bankje in het midden, Jermolaj was op het voorste puntje gaan zitten. Ondanks de hennep stond het water algauw aan onze voeten. Gelukkig was het kalm weer; de plas lag er slaperig bij.

We kwamen nogal langzaam vooruit. De oude man had moeite zijn lange boom, die helemaal omwonden was met groene algenslierten, uit het plakkerige slib te trekken; ook de aaneengesloten ronde bladeren van de waterlelies remden ons bootje in zijn vaart. Ten slotte kwamen we bij het riet en kon de pret beginnen. De eenden, verschrikt door ons onverwachte verschijnen in hun domein, vlogen met klapperende vleugels op, ze maakten zich massaal los van de plas, eendrachtig klonken meteen daarop onze schoten en het was een plezier om te zien hoe die kortstaartige vogels door de lucht buitelden en zwaar in het water plonsden. We kregen natuurlijk niet alle aangeschoten eenden te pakken: de lichtgewonde vogels doken onder en sommige op slag gedode vogels vielen in zulk dicht riet dat zelfs Jermolajs lynxogen ze niet konden ontdekken, maar toch lag ons bootje tegen etenstijd tot de rand toe vol met waterwild.

Vladimir bleek tot Jermolajs grote opluchting helemaal niet zo’n goede schutter. Na ieder gemist schot keek hij verbaasd, inspecteerde zijn geweer en blies het door, begreep er niets van en legde ons ten slotte uit waarom hij gemist had. Jermolaj schoot feilloos, als altijd, en ik nogal slecht, zoals gewoonlijk. Soetsjok sloeg ons gade met de blik van een man die zijn heer van jongs af aan trouw gediend heeft, af en toe riep hij: ‘Daar, daar is er nog een!’ en intussen krabde hij zich voortdurend de rug, niet met zijn handen maar door zijn schouders te bewegen. Het was schitterend weer: hoog aan de hemel dreven ronde witte wolken kalm voorbij, helder weerspiegeld in het water, rondom fluisterde het riet, hier en daar blonk de plas als staal. We wilden net terugkeren naar het dorp toen er plotseling iets nogal onaangenaams gebeurde.

We hadden al eerder gemerkt dat er langzaamaan steeds meer water de vlet binnensijpelde. Vladimir had de taak gekregen te hozen met behulp van een pollepel die mijn vooruitziende jachtmaat voor alle zekerheid had gestolen van een onoplettende boerenvrouw. Alles ging goed zolang Vladimir zijn plichten niet verzaakte. Maar tegen het eind van de dag vlogen de eenden, bij wijze van afscheid leek het, in zulke massale vluchten op dat we nauwelijks tijd hadden onze geweren opnieuw te laden. In het vuur van de actie besteedden we geen aandacht meer aan de staat van ons vletje, tot Jermolaj opeens een bruuske beweging maakte (hij wierp zich languit op de rand in een poging een gedode vogel te grijpen), waardoor ons gammele bootje overhelde, water schepte en plechtig naar de bodem zonk, gelukkig niet op een diepe plaats. We gaven een schreeuw, maar het was al te laat: even later stonden we tot onze nek in het water, omringd door dobberende eendenlijken. Nu kan ik niet zonder in de lach te schieten terugdenken aan de bleke, verschrikte gezichten van mijn kameraden (waarschijnlijk zag ik er ook niet bepaald blozend uit), maar ik moet toegeven dat ik er op het moment zelf de grap niet van inzag. Ieder van ons hield zijn geweer boven zijn hoofd en Soetsjok, die waarschijnlijk gewend was zijn heren na te doen, stak zijn vaarboom omhoog.

Jermolaj verbrak als eerste de stilte. ‘Verdomd nog aan toe!’ gromde hij, en hij spuugde in het water. ‘Wat een vertoning! En het komt allemaal door jou, ouwe duivel!’ beet hij Soetsjok fel toe. ‘Wat is dit nou voor boot?’

‘Het spijt me,’ prevelde de oude man.

‘Ja, en jij bent ook een mooie,’ vervolgde mijn jachtmaat, zijn hoofd naar Vladimir toe draaiend, ‘waar zat je met je gedachten? Jij zou toch hozen? Wat een nietsnut!’

Maar Vladimir was niet in staat tot antwoorden: hij beefde als een riet, klappertandde en glimlachte wezenloos. Er was niets meer te bekennen van zijn welbespraaktheid, zijn verfijnde gevoel voor decorum en besef van persoonlijke waardigheid.

Het vervloekte vletje schommelde zwakjes onder onze voeten... Op het moment van de scheepsramp had het water ijskoud aangevoeld, maar we wenden er algauw aan. Toen ik over de eerste schrik heen was keek ik om me heen: rondom, op zo’n tien passen van ons, groeide riet, voorbij de rietpluimen was in de verte de oever te zien. Niet best, dacht ik.

‘Wat nu?’ vroeg ik aan Jermolaj.

‘Even zien: hier overnachten gaat niet,’ antwoordde hij. ‘Hier, hou jij mijn geweer eens vast,’ zei hij tegen Vladimir. Vladimir gehoorzaamde zwijgend.

‘Ik ga een doorwaadbaar stuk zoeken,’ vervolgde Jermolaj zelfverzekerd, alsof elke plas noodzakelijkerwijs een doorwaadbare passage moest hebben. Hij pakte Soetsjoks boom mee en begaf zich in de richting van de oever, voorzichtig de bodem aftastend.

‘Kun je zwemmen?’ vroeg ik.

‘Nee,’ klonk zijn stem van achter het riet.

‘Nou, dan verdrinkt hij,’ was het onverschillige commentaar van Soetsjok, die ook daarvoor al niet zozeer het gevaar als wel onze woede had gevreesd, en die nu, volkomen gelaten, alleen nog af en toe diep ademhaalde en geen enkele behoefte leek te voelen zijn positie te veranderen.

‘En zonder dat het ergens goed voor is,’ voegde Vladimir er klagerig aan toe.

Jermolaj bleef meer dan een uur weg. Dat uur leek ons een eeuwigheid. Eerst schreeuwden we nerveus over en weer, daarna kwamen zijn antwoorden steeds minder vaak en ten slotte hoorden we hem helemaal niet meer. In het dorp luidden de klokken voor de avonddienst. We praatten niet met elkaar, we probeerden zelfs elkaars blik te vermijden. De eenden vlogen boven onze hoofden; sommige wilden vlak bij ons neerstrijken, maar stegen dan opeens weer op, ‘in kaarsvlucht’, zoals dat heet, en vlogen kwakend weg. We begonnen verkleumd te raken. Soetsjok knipperde met zijn ogen, alsof hij op het punt stond te gaan slapen.

Ten slotte, tot onze onbeschrijflijke vreugde, kwam Jermolaj terug.

‘En?’

‘Ik ben op de oever geweest; er is een doorwaadbare passage... Komt u maar mee.’

Wij wilden meteen gaan, maar Jermolaj haalde eerst onder water een touw uit zijn zak, bond de gedode eenden bij hun poten vast, nam de uiteinden tussen zijn tanden en waadde vooruit; Vladimir volgde hem en ik Vladimir. Soetsjok sloot de stoet. Het was ongeveer tweehonderd passen naar de oever, Jermolaj liep kordaat en zonder stilstaan door (zo goed had hij zich de route ingeprent), hij riep alleen af en toe: ‘Naar links! Daar rechts is een kuil!’ of: ‘Rechts houden, daar links zak je weg...’ Soms kwam het water ons tot aan de kin en de arme Soetsjok, die de kleinste van ons allemaal was, kreeg het een paar keer binnen en blies bellen. ‘Hé, hé, hé,’ riep Jermolaj dan dreigend tegen hem, en Soetsjok maakte watertrappelend een sprong en bereikte zo een hogere plaats. Maar zelfs in hoge nood durfde hij mij niet bij een jaspand te grijpen. Uitgeput, vuil en nat kwamen we uiteindelijk bij de oever.

Een uur of twee later, nadat we onze kleren zo goed en zo kwaad als het ging hadden laten drogen, zaten we allemaal in een grote hooischuur klaar voor ons avondmaal. Jehoediil de koetsier, een uiterst trage man, moeilijk in beweging te krijgen, bedachtzaam en slaperig, stond bij de deur en hield Soetsjok dwingend zijn tabaksbuil voor. (Ik heb gemerkt dat koetsiers in Rusland heel vlug vriendschap sluiten.) Soetsjok snoof verbeten, tot hij er misselijk van werd; hij spuugde, hoestte en voelde zich duidelijk innig tevreden. Vladimir bood een kwijnende aanblik, hield zijn hoofd scheef en zei weinig. Jermolaj wreef onze geweren schoon. De honden kwispelden uitsloverig in afwachting van hun havermout; de paarden stampten en hinnikten onder het afdak... Langzaam ging de zon onder; zijn laatste stralen liepen in brede, bloedrode banen uiteen; gouden wolkjes verspreidden zich steeds kleiner wordend over de hemel, als een stukgespatte, wegspoelende golf... Uit het dorp klonk gezang.

==

==

10 Hier rust Théophile Henri, graaf van Blangy.

DE BEZJINWEIDE

Het was een schitterende julidag, een van die dagen die je alleen ziet wanneer het weer lange tijd bestendig blijft. Vanaf de vroege ochtend is de hemel helder; de zonsopgang vlamt niet op, maar verspreidt zich als een zachte blos. De zon – niet vurig gloeiend, zoals bij droge hitte, niet flets purper als voor een storm, maar licht en minzaam stralend – strijkt zachtjes onderlangs een smalle, lange wolk, schijnt er helder doorheen en verzinkt dan weer in zijn paarse nevel. De ijle bovenrand van een uitgerekt wolkje glinstert slangachtig, met een glans als van gesmeed zilver... Maar daar breken de speelse stralen alweer door – en vrolijk en majestueus, alsof het zijn vleugels uitslaat, rijst het machtige hemellichaam op. Rond het middaguur verschijnen er meestal een heleboel hoge, ronde wolken, goud-grijs met tere witte randen. Als eilanden, verspreid over een eindeloos ver overstromende rivier die hen omspoelt met zijn diep doorschijnende, effenblauwe zijarmen, komen ze nauwelijks van hun plaats; verder weg, bij de horizon, bewegen ze naar elkaar toe en drommen samen tot er geen blauw meer tussen te zien is; maar ze hebben zelf de azuurblauwe kleur van de hemel aangenomen, ze zijn volledig doortrokken van licht en warmte. De bleke, lichtpaarse kleur van de horizon verandert de hele dag niet en is overal gelijk: nergens pakken zich donkere onweerswolken samen, hooguit lopen er een paar blauwige strepen van boven naar beneden: een nauwelijks waarneembaar motregentje. Tegen de avond verdwijnen die wolken; de laatste, duister en vaag als rook, vlijen zich als roze pluimen neer tegenover de ondergaande zon. Op de plek waar hij even kalm is ondergegaan als hij opklom aan de hemel hangt nog even een bloedrood schijnsel boven de donker geworden aarde en vlakbij, zachtjes flakkerend als een voorzichtig gedragen kaarsje, gloeit de Avondster op. Op zulke dagen zijn alle kleuren gedempt: helder, maar niet fel; alles draagt het stempel van een roerende schuchterheid. Het kan heel heet zijn op zulke dagen, de glooiende velden liggen soms gewoon te dampen, maar de wind verdrijft en verspreidt de drukkende hitte, en kleine dwarrelwinden – een onmiskenbaar teken van bestendig weer – trekken als hoge, witte zuilen over de paden door de akkers. De droge, zuivere lucht ruikt naar alsem, gemaaide rogge en boekweit; zelfs een uur voor het vallen van de nacht voel je geen vochtigheid. Dit is het weer waar de boeren op hopen voor het binnenhalen van het koren...

Op precies zo’n dag was ik eens op jacht naar korhoenders in het Tsjerndistrict in het gouvernement Toela. Ik vond en schoot behoorlijk veel vogels; mijn volle weitas sneed me meedogenloos in de schouder. Pas toen het avondrood uitdoofde en de kille schaduwen dichter werden en zich uitbreidden in de lucht die nog licht was, ondanks het verdwijnen van de stralen van de ondergaande zon, besloot ik uiteindelijk naar huis te gaan. Met snelle passen stak ik een langgerekt ‘plein’ van struikgewas over en beklom een heuvel, maar in plaats van de vertrouwde vlakte met het eikenbosje rechts en het lage witte kerkje in de verte die ik had verwacht, zag ik een heel ander, mij onbekend landschap. Aan mijn voeten strekte zich een smalle vallei uit; recht tegenover me verhief zich de steile muur van een dicht espenbos. Stomverbaasd bleef ik staan en keek om me heen... Hé, dacht ik, ik ben helemaal op de verkeerde plek uitgekomen, ik ben te ver naar rechts afgeweken. En me verwonderend over mijn vergissing daalde ik vlug de helling af. Een onaangename, roerloze vochtigheid sloeg me meteen om het lijf, alsof ik een kelder was binnengegaan. Het dichte, hoge gras op de bodem van de vallei was doorweekt en glom wittig als een glad tafelkleed; ik durfde er niet doorheen te lopen, klauterde zo vlug mogelijk tegen de andere helling op en liep, links aanhoudend, langs een espenbos verder. Vleermuizen fladderden al boven de sluimerende boomtoppen, geheimzinnig cirkelend en trillend tegen de wazig lichte hemel; hoog boven me vloog een verlate jonge havik in een kaarsrechte lijn haastig terug naar zijn nest. Zodra ik bij die hoek ben, zei ik tegen mezelf, zie ik de weg liggen, dan ben ik een werst of wat omgelopen.

Ten slotte bereikte ik de rand van het bos, maar daar was helemaal geen weg: woekerende, lage struiken strekten zich weids voor me uit en daarachter was in de verte een braakliggend veld te zien. Ik bleef weer staan. ‘Wat vreemd! Waar ben ik dan toch?’ Ik probeerde na te gaan hoe ik in de loop van de dag was gelopen. ‘Ah! Dat is het Parachinkreupelhout!’ riep ik ten slotte uit. ‘Natuurlijk! En dan moet dat het Sinejevbosje zijn... Maar hoe kan ik zo ver afgedwaald zijn? Merkwaardig! Nu moet ik dus de rechterkant uit.’

Ik liep naar rechts, door het struikgewas. Intussen was de nacht aangeslopen en gezwollen als een donderwolk; het was alsof het duister tegelijk met de avondnevels van alle kanten opkroop en zelfs uit de lucht neerdaalde. Ik kwam bij een onbetreden, overwoekerd paadje en besloot dat te volgen, oplettend voor me uit turend. Alles om me heen werd vlug donker en stil: alleen de kwartels riepen af en toe. Een kleine nachtvogel kwam laag en onhoorbaar aanzweven op zijn zachte vleugels, botste bijna tegen me op en dook verschrikt opzij. Ik kwam bij de rand van het struikgewas en liep langs een open veld verder. Het werd moeilijk dingen in de verte te onderscheiden; over het veld lag een vaag schemerlicht, daarachter, ieder moment dichterbij komend, rees een sombere duisternis in reusachtige wolken op. Mijn stappen klonken omfloerst in de verkillende lucht. De bleek geworden hemel begon opnieuw blauw te kleuren – maar dit was het blauw van de nacht, waarin kleine sterretjes begonnen te glinsteren en te flakkeren.

Wat ik voor een bosje had aangezien bleek een donkere, ronde bult te zijn. ‘Maar waar ben ik toch?’ herhaalde ik weer hardop, en ik bleef voor de derde keer staan en keek vragend naar mijn Engelse geelgevlekte hond Dianka, die zonder twijfel het verstandigste was van alle viervoetige schepsels. Maar het verstandigste der viervoetige schepsels kwispelde alleen maar met haar staartje, knipperde treurig met haar vermoeide oogjes en gaf me geen enkele bruikbare raad. Ik geneerde me tegenover haar en zette verbeten de pas erin, alsof ik ineens had geraden welke kant ik uit moest; ik liep om het heuveltje heen en stond toen plots in een ondiepe, rondom omgeploegde kom. Een vreemd gevoel beving me. De kom had vrijwel exact de vorm van een ketel met schuin oplopende wanden; op de bodem stonden een paar grote, recht omhoogwijzende witte stenen – het leek alsof ze naar beneden waren gekropen voor een geheim beraad – en het was er zo doodstil en verlaten, de hemel hing er zo drukkend en somber boven, dat mijn hart samenkromp. Een of ander wild diertje zat zwak en klaaglijk te piepen tussen de stenen. Ik klom haastig weer tegen de bult op. Tot dan toe had ik nog niet de hoop verloren de weg naar huis te vinden, maar op dat moment drong definitief tot me door dat ik volstrekt verdwaald was. Zonder nog enige poging te doen de omgeving te herkennen, die nu bijna geheel in het duister verzonken was, liep ik afgaand op de sterren recht vooruit – op goed geluk... Ongeveer een half uur zwoegde ik zo voort, moeizaam de ene voet voor de andere plaatsend. Zo’n desolate streek had ik denk ik nog nooit gezien: nergens flikkerde een lichtje, er was geen enkel geluid te horen. De ene glooiende heuvel volgde op de andere, de velden strekten zich uit zover het oog reikte en de struiken leken plotseling vlak voor mijn voeten uit de grond op te schieten. Ik liep en liep en stond op het punt ergens te gaan liggen tot de ochtend, toen ik opeens aan een huiveringwekkende afgrond stond.

Ik trok gauw mijn uitgestoken been terug, en door het nauwelijks transparante nachtelijke halfduister zag ik ver onder me een immense vlakte liggen. Daaromheen, van me afbuigend in een halve cirkel, liep een brede rivier; aan de staalachtige weerspiegelingen van het hier en daar vaag schitterende water viel te raden hoe hij stroomde. De heuvel waarop ik stond eindigde opeens in een bijna loodrechte helling; de enorme contouren ervan staken zwart af tegen de blauwige leegte van de lucht, en recht onder me, in de hoek gevormd door de afgrond en de vlakte, rookten en brandden rood vlammend onder aan de steile helling twee kleine vuren zij aan zij, naast de rivier, die op dat punt een roerloze, donkere spiegel was. Om die vuren heen scharrelden mensen en bewogen schaduwen, soms werd de voorste helft van een kleine krullenkop even helder verlicht...

Eindelijk begreep ik waar ik terechtgekomen was. Dit grasland stond in onze streek bekend als de Bezjinweide... Maar er was geen enkele kans dat ik nog thuis zou komen, zeker niet bij nacht: ik zakte door mijn benen van uitputting. Ik besloot naar de vuren toe te gaan en in gezelschap van die mensen, die ik voor herders aanzag, de ochtend af te wachten. Ik daalde zonder ongelukken af, maar ik had de laatste tak waaraan ik me vastgreep nog niet losgelaten of er kwamen twee grote, witte, ruige honden woest blaffend op me af stormen. Rond het vuur klonken schelle kinderstemmen; een paar jongetjes sprongen vlug op. Ik gaf antwoord op hun geschreeuwde vragen. Ze kwamen naar me toe rennen en riepen meteen de honden terug, die vooral gealarmeerd waren door de verschijning van mijn Dianka; ik liep hun tegemoet.

Ik had me vergist toen ik de mensen die rond de vuren zaten voor herders hield. Het waren gewoon boerenjongens uit de naburige dorpen die de paardenkuddes bewaakten. Bij warm zomerweer worden de paarden in onze streek ’s nachts naar buiten gedreven om te grazen: overdag laten de vliegen en de horzels hen niet met rust. Het is voor de boerenjongens een groot feest de kuddes voor het vallen van de avond naar buiten te jagen en ze in de ochtendschemering terug te drijven. Blootshoofds zitten ze in hun oude pelsjasjes op de felste paarden en jakkeren vrolijk joelend en schreeuwend voort, ze zwaaien met hun armen en benen, wippen hoog op en schateren het uit. Wolken fijn, geel stof waaien op en stuiven over de weg; het eendrachtige hoefgetrappel is tot ver te horen, de paarden draven met gespitste oren, en voor alle andere uit, met zijn staart hoog en voortdurend van gang wisselend, galoppeert een ruwharig vospaardje met klitten in zijn verwarde manen.

Ik vertelde de jongens dat ik verdwaald was en ging bij hen zitten. Ze vroegen me waar ik vandaan kwam, bleven toen even stil en schoven een stukje op. We maakten een praatje. Ik ging onder een kaalgevreten struik liggen en keek om me heen. Het was een prachtig tafereel: een kringvormige, rossige weerschijn trilde rond de vuren en leek steunend tegen het donker te vervagen; af en toe wierp een oplaaiende vlam zijn schijnsel even tot buiten die kring; een smalle tong van licht likte langs de kale wilgentakken en verdween meteen weer; scherpe, langgerekte schaduwen drongen op hun beurt kortstondig binnen en reikten tot aan de vuren: de duisternis streed met het licht. Soms, wanneer het vuur zwakker brandde en de lichtkring zich vernauwde, dook uit het opkruipende duister opeens een paardenhoofd op, roodbruin met een kronkelige bles of helemaal wit; het dier keek ons onderzoekend en stompzinnig aan, ijverig kauwend op het lange gras, liet dan zijn hoofd zakken en verdween meteen weer. Je hoorde alleen nog hoe het bleef kauwen en snuiven. Vanaf een verlichte plek is het moeilijk te zien wat er in het donker gebeurt, vandaar dat de dingen om me heen bedekt leken met een vrijwel zwarte sluier. Maar verder weg, naar de horizon toe, tekenden de heuvels en de bossen zich als vage, lange vlekken af. Plechtig en onmetelijk hoog verhief de zuivere, donkere hemel zich boven ons in al zijn geheimzinnige pracht. Een zoete beklemming drukte op je borst bij het inademen van die speciale, zwoele en frisse geur, de geur van een Russische lentenacht. Er was vrijwel geen geluid te horen in de omtrek... nu en dan de onverwacht luide plons van een grote vis in de rivier vlakbij en het zachte geruis van het riet langs de oever, dat licht aan het schommelen gebracht werd door een aanrollende golf... Alleen de vuren knapperden zachtjes.

De jongens zaten om het vuur, net als de twee honden die het eerder op mij voorzien hadden. Ze konden zich nog een tijdlang niet bij mijn aanwezigheid neerleggen, en terwijl ze met slaperig toegeknepen ogen in het vuur tuurden gaven ze af en toe een grom waaruit een bijzonder gevoel van eigenwaarde sprak; eerst gromden ze, later jankten ze zachtjes, alsof ze treurden om de onvervulbaarheid van hun verlangen. Er waren vijf jongens: Fedja, Pavloesja, Iljoesja, Kostja en Vanja. (Uit hun gesprekken maakte ik op hoe ze heetten, en ik zal ze nu aan de lezer voorstellen.)

De eerste, de oudste van allemaal, Fedja, zou je een jaar of veertien geven. Het was een slanke jongen met mooie en fijne, enigszins spitse gezichtstrekken, blonde krullen, lichte ogen en een permanente half vrolijke, half verstrooide glimlach. Uit zijn hele verschijning bleek dat hij van gegoeden huize was en niet uit noodzaak hier in het veld was, maar zomaar, voor zijn plezier. Hij droeg een kleurig sitsen hemd met een gele rand, de nieuwe korte kiel die hij had omgeslagen gleed bijna van zijn smalle schoudertjes; aan zijn lichtblauwe gordel hing een kammetje. Zijn laarzen hadden lage schachten en waren duidelijk van hem, niet van zijn vader.

De tweede jongen, Pavloesja, had verwarde, zwarte haren, grijze ogen, brede jukbeenderen en een bleek, pokdalig gezicht met een grote maar regelmatige mond; zijn hele hoofd was enorm, een waterhoofd zogezegd, en hij was lomp en gedrongen van bouw. Het was een onooglijke jongen – ik kan het moeilijk anders zeggen – en toch stond hij me aan: hij keek heel open en verstandig uit zijn ogen en ook zijn stem klonk krachtig. Op zijn kleding kon hij niet bogen: die bestond uit niet meer dan een juten hemd en een opgelapte broek.

Het gezicht van de derde jongen, Iljoesja, was nogal onbeduidend: lang, met een haakneus en bijziende ogen, drukte het een soort onnozele, ziekelijke zorgelijkheid uit; hij klemde onafgebroken zijn lippen opeen en fronste zijn wenkbrauwen, alsof hij zijn ogen samenkneep tegen het vuur. Zijn gele, haast witte haren staken in pieken onder de platte vilten muts uit die hij telkens met twee handen over zijn oren trok. Hij had nieuwe bastschoenen en beenwindsels aan; een dik touw dat drie keer om zijn middel gewonden was snoerde zijn propere zwarte kiel netjes in. Net als Pavloesja zag hij eruit alsof hij niet ouder was dan twaalf.

De vierde, Kostja, een jongen van een jaar of tien, wekte mijn nieuwsgierigheid met zijn peinzende, treurige blik. Hij had een klein, mager gezichtje vol sproeten, spits toelopend naar onder als dat van een eekhoorn: zijn lippen waren bijna niet te onderscheiden. Maar het waren zijn grote, zwarte, vochtig glanzende ogen die een vreemde indruk maakten: ze leken iets te willen zeggen waarvoor de taal – zijn taal in ieder geval – geen woorden kende. Hij was klein van stuk, tenger gebouwd en nogal armoedig gekleed.

De laatste jongen, Vanja, had ik eerst bijna niet opgemerkt: hij lag op de grond en deed stilletjes een dutje onder een stuk zeildoek, waar hij alleen af en toe zijn blonde krullenkop onder vandaan stak. Het jongetje was hooguit zeven.

Zo lag ik dus onder de struik en nam de jongens van terzijde op. Boven een van de vuren hing een klein keteltje; daarin kookten ze de ‘piepers’. Pavloesja hield ze op zijn knieën gezeten in de gaten en prikte in het kokende water met een houtspaander. Fedja lag leunend op een elleboog op de grond, zijn korte kiel was opengevallen. Iljoesja zat naast Kostja en kneep zijn ogen nog steeds even gespannen tot spleetjes. Kostja liet zijn hoofd een beetje hangen en tuurde in de verte. Vanja verroerde zich niet onder zijn zeildoek. Ik deed alsof ik sliep. Langzaamaan begonnen de jongens weer te praten.

Eerst kletsten ze maar wat, over het werk van morgen, over de paarden, maar opeens wendde Fedja zich tot Iljoesja en vroeg, alsof hij het gesprek oppakte waar ze gebleven waren: ‘Dus heb je die huisgeest nu gezien?’

‘Nee, ik heb hem niet gezien – je kán hem ook niet zien,’ antwoordde Iljoesja met een hese, zwakke stem, waarvan de klank precies paste bij zijn gezichtsuitdrukking, ‘maar ik heb hem wel gehoord... En ik was niet de enige.’

‘Waar zit hij bij jullie?’ vroeg Pavloesja.

‘In het oude gebouw, bij de schepkuipen.’

‘Gaan jullie dan echt naar de fabriek?’

‘Natuurlijk. We zijn papierglanzers, mijn broer Avdjoesjka en ik.’

‘Tss! Fabrieksarbeiders!’

‘Maar hoe heb je hem dan gehoord?’ vroeg Fedja.

‘Het ging zo. We waren met z’n tienen: mijn broer Avdjoesjka en ik, Fjodor Michejevski, Ivasjka Kosoj, de andere Ivasjka, die van de Rode Heuvels, Ivasjka Soechoroekov was er ook bij en nog een paar andere jongens, de hele ploeg dus, en we moesten in het oude gebouw, bij de schepkuipen, overnachten. Dat wil zeggen: het hoefde niet, maar Nazarov, de opzichter, liet ons niet gaan: “Waarom zouden jullie helemaal naar huis gaan, jongens,” zei-die, “er is veel werk morgen, blijf toch gewoon hier.” En dus bleven we, en toen we allemaal waren gaan liggen zei Avdjoesjka: “Maar stel nou, jongens, dat de huisgeest komt...?” En hij had het nog niet gezegd, Avdej, of er begon boven onze hoofden iemand rond te lopen; wij lagen beneden en hij liep boven, bij het rad. We hoorden hoe de planken doorbogen en kraakten onder zijn stappen; toen liep hij recht over onze hoofden, en opeens stroomde het water ruisend, ruisend over het rad; het rad draaide luid kletterend rond, maar de schuiven van de sluis zaten nog dicht. Wie kan die nou opgehaald hebben om het water door te laten, vroegen we ons af; maar het rad draaide en draaide maar, tot het opeens stopte. Toen liep-ie weer boven ons naar de deur en begon bedaard de trap af te dalen, op zijn gemak, de treden steunden gewoon onder zijn gewicht... Zo kwam hij bij onze deur, waar hij bleef staan wachten – en toen opeens vloog de deur wijd open. Wij schrokken ons kapot; we keken, maar er was niets... Plotseling begon in een van de kuipen het schepraam te bewegen, het kwam omhoog, werd weer ondergedompeld en bewoog heen en weer alsof iemand het uitspoelde, tot het weer op zijn plek bleef hangen. Daarna werd bij een andere kuip de haak van de spijker genomen en weer opgehangen; vervolgens was het alsof iemand naar de deur liep en moest hoesten, een soort kriebelhoest, als een schaap klonk het, heel luid... We vielen allemaal tegen elkaar aan, kropen achter elkaar weg... Zo bang als we toen waren!’

‘Krijg nou wat!’ zei Pavel. ‘Waarom moest hij hoesten?’

‘Weet ik niet; van het vocht misschien?’

Iedereen zweeg.

‘Zeg,’ vroeg Fedja, ‘zijn de aardappels gaar?’

Pavloesja prikte erin.

‘Nee, nog niet... Tss, moet je die plons horen,’ voegde hij eraan toe, en hij draaide zijn gezicht in de richting van de rivier, ‘vast een snoek... En daar viel een sterretje.’

‘Nee, ik zal jullie eens wat vertellen, jongens,’ begon Kostja met een schril stemmetje, ‘moet je horen wat mijn vader me laatst vertelde.’

‘We luisteren, hoor,’ zei Fedja op bevoogdende toon.

‘Jullie kennen Gavrila toch, de timmerman uit de nederzetting?’

‘Natuurlijk kennen we die.’

‘Maar weten jullie waarom hij altijd zo somber is en nooit es wat zegt? Nou, dat komt zo. Hij ging een keer, zei vader, hij ging een keer het bos in, jongens, om noten te zoeken. Dus hij ging het bos in voor noten en verdwaalde. Hij kwam – God mag weten waar hij uitkwam. Hij liep en hij liep, maar nee hoor jongens! Hij kon het pad niet meer vinden, en het was al nacht buiten. Toen ging hij maar onder een boom zitten en zei tegen zichzelf dat hij daar zou wachten tot de ochtend; hij ging zitten en dommelde in. Plotseling hoorde hij hoe iemand hem riep. Hij keek op: er was niemand. Hij dommelde weer in, en weer hoorde hij zijn naam roepen. Hij keek nog eens en nog eens: voor hem op een tak zat een waternimf te schommelen. Ze riep hem lachend bij zich, ze stikte van het lachen... En de maan scheen helder, zo helder, zo schel scheen de maan dat alles zichtbaar was, jongens. Dus ze riep hem en ze zat daar lichtend wit op haar tak, net een voorntje of een grondel, of je hebt ook van die zilverig witte karpers... Gavrila de timmerman bestierf het gewoon, jongens, en zij zat daar maar te lachen, weet je, en ze bleef hem maar wenken. Gavrila wilde al opstaan en de nimf gehoorzamen toen hem opeens iets werd ingefluisterd, door de Heer waarschijnlijk: hij bekruiste zich... En een moeite dat-ie had om dat kruis te slaan, jongens: mijn hand leek wel van steen, zei-die, hij wou niet bewegen... Krijg nou toch wat! Maar zodra hij een kruis geslagen had, jongens, hield de kleine waternimf op met lachen en begon ze opeens te huilen... Ze huilde en ze veegde haar ogen af met haar haren en haar haren waren groen als hennep. Gavrila raakte niet op haar uitgekeken, en vroeg haar ten slotte: “Waarom huil je toch, bosheksje?” En de nimf zei tegen hem: “Als jij je niet bekruist had, mensenkind, dan hadden jij en ik tot het einde der dagen in vreugde samengeleefd; ik huil en ik treur om het kruis dat jij geslagen hebt; maar niet alleen ik zal wegkwijnen; ook jij zult tot het einde der dagen moeten treuren.” Daarna verdween ze, jongens, en Gavrila begreep meteen hoe hij zijn weg het bos uit moest vinden. En het is sinds die dag dat hij almaar zo somber rondloopt.’

‘Goeie genade!’ zei Fedja na een korte stilte. ‘Maar hoe kan zo’n kwade bosgeest een christelijke ziel beheksen? Hij heeft haar toch niet gehoorzaamd?’

‘En toch is het zo gegaan!’ zei Kostja. ‘En Gavrila beweerde dat ze een schril, klaaglijk stemmetje had, als een pad.’

‘Vertelde je vader dat zelf?’ vroeg Fedja verder.

‘Ja. Ik lag op de slaapbank, ik heb alles gehoord.’

‘Vreemde zaak! Hij heeft toch niets om somber over te zijn? Ze moet hem leuk gevonden hebben, als ze hem riep.’

‘Kan niet anders!’ viel Iljoesja in. ‘Wat dacht je? Ze wou hem kietelen, dat wou ze. Dat is wat ze doen, die waternimfen.’

‘Hier moeten toch ook nimfen zitten,’ merkte Fedja op.

‘Nee,’ antwoordde Kostja, ‘dit is een zuivere plek, hier is het open. Het enige is dat de rivier dichtbij is.’

Ze werden allemaal stil. Plotseling klonk ergens in de verte een langgerekt, galmend, haast steunend geluid, een van die onbegrijpelijke nachtelijke geluiden die soms opklinken in de diepe stilte, omhoogrijzen, in de lucht blijven hangen en zich ten slotte langzaam, wegstervend verspreiden. Je luistert scherp en lijkt niets op te vangen, maar toch galmt er iets. Het was alsof iemand heel, heel lang schreeuwde, ver weg aan de horizon, en alsof iemand anders in het bos antwoordde met een hoog, scherp lachje; over de rivier joeg een ijl, sissend gefluit. De jongens keken elkaar aan en huiverden...

‘God zij met ons!’ fluisterde Ilja.

‘Ach wat, schijterds!’ riep Pavel. ‘Wat maken jullie je nou druk? Kijk, de piepers zijn klaar.’ Ze schoven allemaal naar het keteltje toe en begonnen van de dampende aardappels te eten; alleen Vanja verroerde zich niet.

‘Wat is er, hoef je niet?’ vroeg Pavel. Maar hij kwam niet onder zijn zeildoek vandaan. Het keteltje was algauw helemaal leeg.

‘Hebben jullie gehoord, jongens,’ begon Iljoesja, ‘wat er pas is gebeurd bij ons in Varnavitsy?’

‘Op de dijk, bedoel je?’ vroeg Fedja.

‘Ja, ja, op die dijk die is doorgebroken. Een naargeestige plek, het is niet pluis daar, helemaal niet pluis. Er liggen allemaal diepe spleten en ravijnen omheen, en die ravijnen zitten vol slangen.’

‘Nou, wat is er gebeurd? Vertel...’

‘Goed, luister. Misschien weet je het niet, Fedja, maar op die plek ligt een drenkeling begraven. Het is lang geleden dat hij verdronk, toen de vijver nog diep was; alleen zijn graf is nog te zien, maar meer dan een klein heuveltje is het niet... Onlangs riep de rentmeester Jermil de hondenverzorger bij zich en zei: “Ga de post eens halen, Jermil.” Het is altijd Jermil die naar het postkantoor rijdt; hij heeft zijn honden allemaal laten creperen: ze blijven, om wat voor reden dan ook, gewoon niet leven bij hem, niet één, terwijl hij een goede hondenverzorger is; hij heeft zich alles eigen gemaakt. Dus Jermil ging de post halen en bleef een tijdje hangen in de stad; toen hij terugreed was hij behoorlijk aangeschoten. Het was nacht, een heldere nacht; de maan scheen... Jermil reed over de dijk: zo liep zijn weg. Daar reed hij, Jermil de hondenverzorger, en voor zich, op het graf van de drenkeling, zag hij een mooi wit lammetje lopen, zo eentje met krulletjes. Dat neem ik mee, hier verdwaalt het maar, dacht Jermil, en hij steeg af en pakte het op... Het lam gaf geen krimp. Jermil liep naar zijn paard, maar het dier sprong achteruit, brieste en schudde met zijn hoofd. Jermil wist het te kalmeren, klom met het lam in het zadel en reed verder; het lam hield hij tegen zijn borst geklemd. Hij keek naar het beestje, en het lam keek terug, het keek hem recht in de ogen. Hij werd er akelig van, Jermil de hondenverzorger: nooit geweten, zei hij bij zichzelf, dat schapen iemand zo in de ogen kunnen kijken. Maar hij trok zich er niets van aan en begon het lam over zijn vacht te strijken: “Bèèè, bèèè,” zei hij. En opeens ontblootte het lam zijn tanden en blaatte terug: “Bèèè, bèèè...”

De verteller had die laatste klank nog niet uitgebracht of de twee honden sprongen opeens op, stormden uitzinnig blaffend weg van het vuur en verdwenen in het donker. Alle jongens schrokken zich dood. Vanja krabbelde vlug onder het zeildoek vandaan. Pavloesja rende schreeuwend achter de honden aan. Hun geblaf verwijderde zich snel... Je hoorde het onrustige getrappel van de opgeschrikte paarden. ‘Grijze! Zjoetsjka!’ schreeuwde Pavloesja luid. Even later verstomde het geblaf; Pavloesja’s stem klonk nu van heel ver... Er verstreken nog enkele ogenblikken; de jongens keken elkaar ontredderd aan, in angstige afwachting, leek het, van wat zou komen... Plotseling hoorden ze hoe een paard daverend kwam aangalopperen. Vlak voor het vuur hield het abrupt halt; zich vasthoudend aan de manen gleed Pavloesja soepel van zijn rug. De twee honden sprongen ook weer in de lichtkring en gingen meteen liggen, met hun rode tong uit de bek.

‘Nou, wat is daar? Wat is het?’ vroegen de jongens.

‘Niets,’ antwoordde Pavel, en hij beduidde het paard opzij te gaan, ‘gewoon, de honden hadden iets geroken. Ik dacht dat het een wolf was,’ voegde hij er op onverschillige toon aan toe, terwijl zijn borst vlug op en neer ging.

Onwillekeurig bewonderde ik Pavloesja. Hij zag er bijzonder knap uit op dat moment. Zijn onooglijke gezicht, verlevendigd door de snelle rit, gloeide van onbeschroomde durf en resolute vastberadenheid. Zonder zelfs maar een stok in zijn hand was hij ’s nachts, zonder enige aarzeling, alleen achter een wolf aan gegaloppeerd... Wat een geweldige jongen, dacht ik, terwijl ik naar hem keek.

‘Hebben jullie ze weleens gezien, die wolven?’ vroeg de bangelijke Kostja.

‘Er zitten er altijd veel hier,’ antwoordde Pavel, ‘maar ze worden alleen ’s winters brutaal.’

Hij nestelde zich weer voor het vuur. Terwijl hij op de grond ging zitten legde hij zijn hand op de ruige nek van een van de honden, waarop het verheugde beest lange tijd zijn kop stilhield en Pavloesja met dankbare trots van opzij aankeek.

Vanja kroop weer weg onder het zeildoek.

‘Wat een angstaanjagende dingen vertel je ons, Iljoesjka,’ begon Fedja, die als zoon van een rijke boer geacht werd het gesprek te leiden (zelf praatte hij weinig, alsof hij bang was daarmee aan waardigheid in te boeten). ‘De honden hadden natuurlijk ook iets duisters bespeurd, toen ze het op een blaffen zetten... Ik had al gehoord dat het op die plek niet pluis was.’

‘In Varnavitsy? Zeg dat wel, akelig is het er! Ze hebben daar meer dan eens de oude landheer gezien, zeggen ze, de heer zaliger. Hij schijnt rond te lopen in een lange kaftan, almaar zuchtend en steunend, alsof hij iets zoekt op de grond. Opa Trofimytsj heeft hem een keer staande gehouden: “Wat loopt u toch te zoeken op de grond, waarde Ivan Ivanytsj?”’

‘Heeft hij dat echt gevraagd?’ onderbrak Fedja hem verbaasd.

‘Ja, echt.’

‘Die durft, Trofimytsj... En wat zei hij?’

‘“Springzaad,* zoek ik,” zei hij. En het klonk hol, zo hol: springzaad. “En waar heb je springzaad voor nodig, waarde Ivan Ivanytsj?” “Het benauwt me,” zei hij, “het graf benauwt me, Trofimytsj: ik wil eruit, eruit...”’

‘Krijg nou wat! Hij had nog niet lang genoeg geleefd zeker,’ merkte Fedja op.

‘Wat een wonder!’ zei Kostja. ‘Ik dacht dat je alleen op gedenkzaterdag de doden kon zien.’

‘Je kunt de doden op ieder moment zien,’ kwam het zelfverzekerde antwoord van Iljoesja, die, voor zover ik kon beoordelen, beter dan de anderen op de hoogte was van alle soorten volksgeloof. ‘Maar op gedenkzaterdag kun je ook de levenden zien, ik bedoel: degenen die dat jaar aan de beurt zijn om te sterven. Je hoeft alleen maar ’s nachts in het kerkportaal te gaan zitten en naar de weg te blijven turen. Dan zie je ze allemaal langskomen, degenen die dat jaar moeten sterven. Bij ons in het dorp is oma Oeljana vorig jaar naar het kerkportaal gegaan.’

‘En, heeft ze iemand gezien?’ vroeg Kostja nieuwsgierig.

‘Reken maar. Eerst zat ze een hele tijd te wachten, zonder iemand te zien of te horen... Ze dacht alleen steeds dat ze ergens een hondje hoorde blaffen... Plotseling zag ze een jongetje komen aanlopen over de weg met alleen een hemdje aan. Ze keek nog eens goed: het was Ivasjka Fedosejev...’

‘Die in de lente gestorven is?’ vroeg Fedja.

‘Precies, die. Hij liep zonder één keer op te kijken... Maar Oeljana herkende hem. En even later zag ze een vrouw naderen. Ze tuurde en tuurde – ach, lieve hemel! – ze was het zelf, het was Oeljana zelf die over de weg liep.’

‘Hoe bedoel je?’ vroeg Fedja.

‘Zoals ik het zeg: ze liep daar zelf.’

‘Hoe kan dat nou, ze is toch nog niet dood?’

‘Het jaar is ook nog niet om. Kijk maar eens goed naar haar: die maakt het niet lang meer.’

Ze werden weer stil. Pavel gooide een handvol droge takken op het vuur. Ze staken zwart af tegen de plotseling oplaaiende vlammen, knapperden, rookten en trokken krom, waarbij de verbrande uiteinden omhoogkrulden. De vuurgloed schoot onrustig flakkerend alle kanten uit, vooral omhoog. Plotseling vloog, de hemel mag weten waarvandaan, een witte duif regelrecht de lichtkring binnen, fladderde verschrikt in het rond, badend in de hete gloed, en verdween toen weer met klappende vleugels.

‘Die moet de weg naar huis kwijt zijn,’ merkte Pavel op. ‘Nu vliegt hij door tot hij ergens een obstakel tegenkomt, en dan wacht hij daar de ochtend af.’