Karel van het Reve

Achteraf

==

==

==

Uitgeverij Van Oorschot

Amsterdam

Eerste druk 1999

Vijfde druk (als e-boek) 2024

==

© Copyright 2011 erven karel van het reve, amsterdam

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, op welke wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

==

ISBN 9789028230477

==

www.vanoorschot.nl

Achteraf

(1999)

==

==

Dagje vrij

Morgen wordt koningin Beatrix vijftig jaar. Van die eenendertigste januari 1938 zal menige lezer zich weinig of niets herinneren. Ik des te meer. Tegenwoordig hebben we een overvloed van prinsen en prinsessen, maar in die jaren zag het er bedenkelijk uit: je had koningin Wilhelmina en je had prinses Juliana, en daarmee was de zaak bekeken. Verloving, huwelijk en zwangerschap van prinses Juliana waren dan ook nationale gebeurtenissen van de eerste orde. De regering gaf bijvoorbeeld aan alle schoolkinderen ter gelegenheid van het huwelijk van Bernhard en Juliana een rijmprent cadeau, waarvan de tekst geschreven was door de beroemde dichter Boutens. Het was een moeilijk gedicht, dat ons door onze leraar Nederlands, Binnendijk, moest worden uitgelegd. Van de tekst herinner ik me alleen de regel ‘Dat hebt gij goed en vroom gedaan’.

Het gerucht ging dat Boutens, een grimmige oude man, voor dat gedicht duizend gulden gevraagd en gekregen had. Wij vonden dat erg veel. Duizend gulden! Eigenlijk is het niet zo veel, als je bedenkt dat er honderdduizenden exemplaren van die rijmprent gedrukt zijn. Achteraf vind ik dat hij best tweeduizend gulden had kunnen vragen.

Eind januari stond ons dus een prinsje of een prinsesje te wachten. De regering, in haar grote welwillendheid – je had toen heel welwillende regeringen – had aangekondigd dat op de geboortedag van het prinsenkind de schooljeugd een dag vrij zou krijgen. Bij de schooljeugd gaf dat bericht aanleiding tot ernstige ongerustheid. Gesteld immers, die geboorte wordt om drie uur ’s middags bekendgemaakt. Dan hebben we de rest van die dag vrij, dat wil zeggen een half uur. Dat zou wel zeer bitter zijn. De ministerraad vergaderde over dit probleem en kwam met een compromis – de regeringen van die jaren waren geneigd tot compromissen. Als het heuglijke nieuws vóór de middag bekend werd, kreeg de jeugd de rest van de dag vrij. Gebeurde het na de middag, dan kregen we de rest van die middag plus de volgende dag vrij.

==

==

De mathematici onder ons hadden al gauw uitgerekend, dat een bekendmaking om kwart over twaalf voor ons het voordeligste zou zijn, terwijl een bekendmaking om kwart voor twaalf juist een nationale schoolramp zou betekenen, want dan hielden we er alleen maar een vrije middag aan over. We begrepen dat we te maken hadden met een situatie, waar een rechtvaardige en voor iedereen aanvaardbare oplossing niet tot de mogelijkheden behoort.

Het nieuws zou behalve door radio en pers ook bekendgemaakt worden door klokgelui en kanonschoten: 101 schoten voor een prins en 51 voor een prinses. Over discriminatie werd in die jaren niet gezeurd. Bij ons in de klas zat Hans Mackenzie. Zijn vader was dominee – later is Hans zelf geloof ik ook dominee geworden – en de kerk van die vader stond vlak bij onze school. Daarom had Hans van de rector toestemming gekregen om als het zover was meteen, zonder verlof aan de leraar te vragen, op te staan en de school te verlaten teneinde bij zijn vader de klok te gaan luiden. Hij zat trouwens, als ik me goed herinner, niet ver van de deur.

31 januari 1938 dus. Het eerste lesuur. Ik zat in de raamrij. Soms hoor je dingen die je nog nooit gehoord hebt en toch weet je wat het is. Zo heb ik een keer een zweefvliegtuig horen aankomen en begrepen dat het een zweefvliegtuig was eer ik het zag. Nu hoorde ik opeens paardegetrappel, gecombineerd met het geluid van zeer zwaar belaste wielen met ijzeren velgen. Ik wist meteen: dat is de bereden artillerie. Er is dus een prinsenkind geboren en we hebben dus de rest van de dag vrij.

Dat prinsenkind kon mij niet schelen, want ik was communist. Maar die vrije dag was nooit weg. Ik keek uit het raam en daar trokken de stukken geschut langs de school, op weg naar het opgespoten land ten zuiden van de stad – waar nu de Goudkust is. Zwijgend, snel maar toch waardig, stond Hans Mackenzie op en verliet het lokaal. Weldra weerklonken die 51 schoten en begonnen de klokken te luiden. Beatrix moet dat allemaal gehoord hebben, maar ik denk dat ze het vergeten is.

==

30 januari 1988

==

Boecharin

Onlangs is Nikolaj Boecharin officieel gerehabiliteerd. Hij was een nogal belangrijke Russische communist, die in 1938 op valse beschuldigingen na een geruchtmakend proces is veroordeeld en doodgeschoten op 15 maart 1938, bijna vijftig jaar geleden dus. Hij had zijn misdaden bekend: samenzwering met de nazi’s en bevordering van een Russische nederlaag in een oorlog met Duitsland. Ik geloof dat hij ook met de Japanners had samengezworen. U kunt het nakijken in het stenografische procesverslag, in het Nederlands uitgegeven door uitgeverij Pegasus in Amsterdam, in 1938.

Sinds 1938 is Boecharin een ‘unperson’ geweest. Zijn naam mocht niet genoemd worden. In mijn exemplaar van het in 1986 in Moskou verschenen Encyclopedisch woordenboek (1600 pagina’s, tachtigduizend trefwoorden) komt hij niet voor. Zijn plaats wordt ingenomen door een in 1947 geboren elektrotechnisch ingenieur Nikolaj Boecharin. In datzelfde boek wordt de naam Trotski opengehouden door een architect Noach Trotski (1895–1940), toevallig in hetzelfde jaar gestorven als zijn veel bekendere naamgenoot. Of misschien niet toevallig, want als drager van die naam was je in die jaren je leven in Rusland niet zeker.

De nu gerehabiliteerde Nikolaj Boecharin was overigens zelf een groot liefhebber van schijnprocessen waarop politici beschuldigd werden van medeplichtigheid aan samenzweringen waar ze part noch deel aan hadden. Hij kreeg dus in 1938 een koekje van eigen deeg.

==

==

Eigenlijk is die rehabilitatie een vreemde zaak. Destijds, in 1938, hebben de bekendste juristen van Rusland dat vonnis ondertekend. Toen Gorbatsjov lid werd van de communistische partij, en toen hij rechten studeerde aan de Moskouse universiteit, gold dit openbare, door beroemde buitenlanders bijgewoonde proces als een toonbeeld van rechtspraak, gebaseerd op de wetenschappelijk bewezen leer van Marx en Lenin. Alle landen en alle volkeren konden daar een voorbeeld aan nemen. Maar nu is, vijftig jaar later, het Opperste Gerechtshof van de Sovjet-Unie bijeen geweest en is, ook alweer op grond van de leer van Marx en Lenin, tot de conclusie gekomen dat het proces niet klopte, dat Boecharin ten onrechte bekend heeft en dat hij ten onrechte ter dood is gebracht.

Dezelfde firma die Boecharin ter dood bracht rehabiliteert hem nu. Men heeft kennelijk niet veel respect voor de eigen instellingen en uitspraken. Het doet in de verte een beetje denken aan Lourdes, een badplaats waarvan de wateren door het Vaticaan worden aanbevolen om hun wonderbaarlijke geneeskracht, maar die naar mijn indruk zorgvuldig gemeden wordt door zieke kerkvorsten. Je leest tenminste nooit van een verlamde kardinaal die in een karretje dat water wordt ingereden.

Je zoekt in de geschiedenis vergeefs naar iets dat met zo’n Russische rehabilitatie te vergelijken is. Ik dacht even aan Jeanne d’Arc. Zij hoefde maar een kwart eeuw op rehabilitatie te wachten, en die rehabilitatie had plaats via een uitvoerig proces. De stukken van het proces waarop zij – na net als Boecharin bekend te hebben – ter dood werd veroordeeld en de stukken van het proces waarop ze postuum werd vrijgesproken beslaan samen vijf delen (Parijs 1841–1849). Dat is wat meer dan een paar stukken in de Pravda.

Hoe je het ook bekijkt, die rehabilitatie van Boecharin heeft iets barbaars. Het is alsof de Bund deutscher Mädel bekendmaakt dat Sophie Scholl (in februari 1943 in München ter dood gebracht wegens het verspreiden van tegen Hitler gerichte vlugschriften) gerehabiliteerd is. Of de chef van de Bundeswehr die bekendmaakt dat maarschalk Rommel gerehabiliteerd is. Of de Duitse PEN-club die bekendmaakt dat Kurt Tucholsky en Heinrich Heine niet langer joodse vuilschrijvers, maar begaafde literatoren zijn, wier werk verdient uitgegeven te worden.

Hier moet ik opeens denken aan een stukje televisie van een paar weken geleden, ik weet niet of het op Engeland, Duitsland, België of Nederland was. Een bestuurslid van de Russische schrijversbond – met het stalen gezicht dat bij die functie hoort – maakte bekend dat Boris Pasternak gerehabiliteerd was, en dat zijn bekende roman Dokter Zjivago nu in de Sovjet-Unie zou worden gedrukt. Je kon aan zijn gezicht zien dat hij er nooit ook maar een enkel ogenblik aan gedacht had dat hij, die nu mooi weer stond te spelen voor de kapitalistische televisie, tot nu toe doodkalm lid en zelfs bestuurslid was geweest van een vereniging die diezelfde Boris Pasternak geroyeerd en met vuil overgoten had om geen andere reden dan dat hij een boek had geschreven dat de autoriteiten niet beviel. ‘Het sovjetvolk wil Pasternak lezen,’ zei hij – op dezelfde toon waarop hij of zijn voorganger, toen Pasternak in 1958 de Nobelprijs kreeg, had verkondigd dat het sovjetvolk niet de minste behoefte had om het schandelijke geschrijf van die vuile Pasternak te lezen.

==

13 februari 1988

==

Cokes

Bij ons thuis werd voor de oorlog hoog opgegeven van de voortreffelijke kwaliteit van de Russische Donets-antraciet. De klemtoon lag daarbij op de o van Donets. Later leerde ik op de universiteit dat de klemtoon van het woord Donets juist op de e, en niet op de o lag. Maar tegen beter weten in zeg ik nog steeds Dónets-antraciet. Of wij thuis vroeger ook Donets-antraciet stookten, weet ik niet meer. Tijdens de oorlog stookten wij in ieder geval cokes, een uitstekende brandstof. Goedkoop. En je kreeg op je brandstofbonnen twee keer zoveel cokes als antraciet. Cokes brandde alleen minder lang dan antraciet. Maar als je verstandig stookte en ’s avonds een briket op de gloeiende cokes legde was je kachel meestal de volgende morgen nog aan.

Je kon die cokes bij de kolenboer kopen. Maar je kon hem ook bij de gasfabriek zelf weghalen, dat was goedkoper. Dat ging als volgt. Met een fiets en enige lege zakken begaf je je naar de gasfabriek. Voor ons was dat de gasfabriek aan de Omval. Je nam de pont bij de begraafplaats ‘Zorgvlied’. De fabriek ging om acht uur open, en tegen die tijd stonden er al honderden mensen met hun fietsen voor de poort te wachten. Om dat wachten te vergemakkelijken werd op den duur de volgende regeling bedacht en ingevoerd: om vier uur was de spertijd afgelopen, en mocht je op straat. Je ging dan naar de gasfabriek, en zette je fiets voor de ingang tegen de muur, in rijen van vier. Daarna kon je in de buurt blijven rondlopen of naar huis gaan. Enkele vrijwilligers zagen erop toe dat die fietsen ongedeerd bleven. Om acht uur was iedereen weer present. De poort ging open en de eerste vier, of acht, of zestien fietsen mochten naar binnen. Je ging dan eerst naar een kantoortje, waar je je bonnen inleverde en betaalde voor een of twee mud cokes en opgaf welke maat cokes je wilde hebben. Ik herinner me het woord ‘parel’ voor cokes van een bepaalde afmeting. Dan kreeg je een bonnetje. Je ging dan het fabrieksterrein op – waar het naar kolengas rook – en waar een man stond bij een reusachtige trechter, waar je je zak onder moest houden en waar die man dan door het in- en uittrekken van schuiven een halve mud cokes uit liet vallen.

Waren je twee zakken vol en dichtgebonden, dan hees je ze op je fiets en ging je naar huis. Met twee zakken was het mogelijk te fietsen: een op het stuur en een achterop. Elke zak woog een kilo of dertig. Ik heb het geloof ik ook wel eens met vier zakken gedaan, maar dan moest je ernaast lopen: een zak op het stuur, een achterop, een boven de trappers en een op de middenstang. Thuis moesten die zakken dan naar de zolder gedragen worden. Als je klokke vier het huis uitging, hoorde je bij de fabriek tot de eersten en hoefde je om acht uur niet lang te wachten.

Op een morgen in februari 1941 was ik om half vier opgestaan, had mijn fiets bij de poort gezet en was weer naar huis teruggegaan. Dat was een dilemma: bij die poort rondlopen en wachten tot acht uur was erg lang en vervelend en koud. Naar huis teruggaan kostte tijd, en in de tijd die je overhield om thuis te zijn kon je niet veel doen. Het was te kort om weer te gaan slapen. Maar toch ging ik geloof ik altijd naar huis.

Toen ik die morgen terugkwam stapte ik van de pont op het moment dat de poort openging. Er kwamen mensen van de fabriek naar buiten die riepen dat er geen cokes werd verstrekt, want dat er gestaakt werd omdat alle joden die bij de gemeente in dienst waren ontslagen waren op last van de Duitsers. Er ontstond enige beroering onder de menigte. Ten slotte nam iedereen zijn fiets uit de rij en met de pont gingen we terug naar de kant vanwaar we gekomen waren.

Op de pont werd over de staking gepraat. Een man verkondigde de opvatting dat die staking gericht was tegen de belangen van ‘de arbeiders’: immers wij wilden cokes hebben om te stoken en nu hadden we door die staking geen cokes. De Duitsers, zo redeneerde hij, ondervonden van die staking geen enkele hinder, maar wij arme sloebers waren de klos. Ik weet nog dat ik geweldig kwaad werd en die man voor ‘onderkruiper’ heb uitgescholden. Dat is geloof ik de enige keer geweest dat ik tijdens de oorlog mij in een gezelschap van onbekenden onvoorzichtig heb uitgelaten. Pas later merkten we dat de staking waar wij getuige van waren geweest en waar we, zij het heel zijdelings, aan hadden meegedaan, bekend was geworden als ‘de Februaristaking’.

==

29 februari 1988

==

Protesten

Sommige protesten vind ik een beetje raadselachtig. Een paar jaar geleden werden er in Duitsland en Japan hele veldslagen geleverd tussen politie en in grote opwinding verkerende mensen die met hun protesten wilden voorkomen dat een vliegveld met een nieuwe startbaan werd uitgebreid. Iemand – was het Jan Blokker? – merkte toen op dat wij van geluk mogen spreken dat ons land al vrij ruim voorzien is van spoorwegen en autowegen en vliegvelden, want anders zouden die nu niet meer kunnen worden aangelegd wegens de protesten. Wie naar New York of Benidorm wil zou zich dan eerst per zeilschip naar Londen of per fiets naar Brussel moeten begeven, om daar het vliegtuig te nemen.

Zo is er dezer dagen geprotesteerd tegen de gewoonte van sommige ziekenhuizen om patiënten zonder dat daartoe hun toestemming is gevraagd te testen op aids. Wat is er eigenlijk tegen zo’n test? Je mag een patiënt niet behandelen tegen zijn wil. Akkoord. Ook kan ik me voorstellen dat de patiënt zijn toestemming moet geven voor een of ander zeer ingrijpend onderzoek, zoals een test die gepaard gaat met het lichten van een schedel of het afsnijden en later weer aannaaien van een oor, maar een aidstest bestaat meen ik uit het onderzoeken van iemands bloed – en daar hoeft de patiënt geen last en geen weet van te hebben.

Een ziekenhuis heeft er, vind ik, recht op te weten aan welke ziekten een opgenomen patiënt lijdt. Waarom als iemand het ziekenhuis binnenkomt niet meteen even kijken of hij aids heeft? Ik heb me laten vertellen dat bij zwangere vrouwen die in een ziekenhuis worden opgenomen altijd even gekeken wordt of zij soms syfilis hebben. Geen haan die daar tot dusverre naar gekraaid heeft.

Wat zijn de argumenten van de protesterenden? Sommige patiënten, zeggen zij, willen niet weten of zij aids hebben. Dat is begrijpelijk: er zijn mensen die vermoeden dat ze kanker hebben en niet naar de dokter gaan, omdat zij liever in onzekerheid blijven verkeren. Nog begrijpelijker zijn mensen die niet willen weten of zij seropositief zijn: je hebt zo weinig aan die wetenschap. Je moet dan de rest van je leven doorbrengen in afwachting of je ziek wordt of niet.

==

==

Maar hier moet, lijkt mij, het belang van het ziekenhuis prevaleren boven de wens van de patiënt. Aids is een besmettelijke ziekte. Weliswaar bij lange na niet zo besmettelijk als cholera of tuberculose of meningitis, maar toch besmettelijk. En bovendien dodelijk. Daarom alleen al heeft een ziekenhuis er recht op te weten of een patiënt die men opneemt die ziekte heeft.

Een tussenoplossing zou zijn dat protesterende patiënten wel getest worden op aids, maar dat hun de uitslag van die test niet wordt medegedeeld. Maar ook daar verzetten sommigen zich tegen. We hebben hier geloof ik te maken met een heel primitief en zeer wijdverbreid volksgeloof, dat als volgt geformuleerd kan worden: als ze iets van je weten, dan is dat gevaarlijk. Probeer maar eens in een beetje primitief land een waslijn of een plee te fotograferen, of gewoon een paar voorbijgangers.

Of denk aan het woedende protest, destijds, tegen de volkstelling. Duizenden vooruitstrevende Nederlanders, die uitvoerig geregistreerd stonden bij de Burgerlijke Stand, in het telefoonboek, bij De Volkskrant, bij de VPRO, bij de ANWB, bij bank en giro, bij de belastingdienst en bij veel andere instellingen, wilden beslist niet meedoen aan een volkstelling, waarbij alleen maar geteld werd en niet geregistreerd. Vergeefs probeerde de regering uit te leggen dat er van niemand enig persoonlijk gegeven bewaard zou worden. Vooruitstrevend Nederland wilde het niet geloven en die volkstelling ging niet door.

Veel menselijks is mij blijkbaar vreemd. Ik heb van dergelijke gevoelens nooit last gehad. Ik heb tegen het aftappen van mijn telefoon of het openen van mijn post geen enkel bezwaar, zolang het niet tot storing of vertraging leidt. Ze mogen alles van me weten. Toen ik, lang geleden, correspondent van Het Parool was in Moskou, lag de huissleutel altijd in het krantenbakje op de overloop, zodat de KGB – of het Moskouse filiaal van de CIA – altijd gemakkelijk onze flat binnen kon als wij niet thuis waren.

==

12 maart 1988

==

Examendroom (1)

Naar schatting één keer per jaar droom ik dat ik in de schoolbanken zit. Op welke school is niet duidelijk. Maar zeker is, dat ik bezig ben de hele cursus nog een keer mee te maken tot en met het einddiploma. Waarom ik dat doe is ook duidelijk: het lijkt me nuttig om alles nog eens over te doen.

Tijdens de droom besluipt mij een lichte ongerustheid over het eindexamen. Dat zal niet meevallen. Vaag besef ik dat ik van bepaalde vakken bijna niets meer weet. Tegelijk met die ongerustheid voel ik nog iets anders. De jaren die ik nu bezig ben op school te zitten, en wel voor de tweede keer, zou ik nuttiger kunnen besteden. Waarom zit ik hier eigenlijk? Ik hoef hier helemaal niet te zitten, want ik heb dat einddiploma immers al. Die hele cursus nog een keer overdoen is een aardig idee en misschien wel nuttig, maar het hoeft helemaal niet. Ik kan zo opstappen als ik dat wil. Maar ik blijf zitten en maak me zorgen over het eindexamen.

Dat is mijn persoonlijke variant van wat in de wandeling ‘de examendroom’ wordt genoemd. Die droom schijnt nogal vaak voor te komen. Als je er in gezelschap over begint is er altijd wel iemand die zegt: ja, dat droom ik af en toe ook.

Nadat ik die droom al tientallen keren gedroomd had besloot ik een psychiater te raadplegen. De keuze viel op Dr. S. Freud, Berggasse 19, in Wenen. Zelf is hij niet meer te consulteren, want hij overleed in 1939, maar hij heeft een boek geschreven over dromen. En in dat boek heeft hij het ook over de examendroom. Hij legt uit wat zo’n examendroom betekent. Maar die uitleg vond ik niet zo interessant. Veel interessanter was iets dat hij na die uitleg vertelt, namelijk dat die examendroom alleen optreedt bij mensen die voor een examen geslaagd zijn. Ben je gezakt, dan heb je geen examendroom.

Is dat zo? Freud vertelt dat hij zelf voor bepaalde vakken gezakt is en nooit van die vakken droomt, maar dat hij wel droomt van examens in vakken waarvoor hij geslaagd is. En een van zijn patiënten vertelde hem iets dergelijks. Hij had met succes eindexamen gedaan en droomde daar soms van. Voor een later examen, het officiersexamen, was hij gezakt – en van dat examen droomde hij nooit.

==

==

Nu is een theorie niet bewezen als hij in twee gevallen uitkomt. Hij is zelfs niet bewezen als hij in duizend gevallen uitkomt. Je kunt duizend keer bewijzen dat glazen voorwerpen, in het water gegooid, blijven drijven: je hoeft alleen maar duizend keer een goed gekurkte lege fles te water te laten. Maar daarmee is de stelling niet bewezen. Eigenlijk is een theorie nooit te bewijzen. Je kunt niet bewijzen dat een theorie klopt. Wat wel kan is bewijzen dat een theorie niet klopt. Als je bijvoorbeeld een glazen asbak in het water gooit en die asbak zinkt, dan heb je bewezen dat de stelling dat alle glazen voorwerpen blijven drijven niet houdbaar is.

Wil je iets voor een theorie doen, dan moet je op alle mogelijke manieren proberen te bewijzen dat die theorie niet opgaat. Pas als je na lang zoeken er nog steeds niet in geslaagd bent een glazen voorwerp te vinden dat zinkt ben je gerechtigd te verkondigen dat er iets te zeggen is voor de stelling dat alles wat van glas is blijft drijven.

U begrijpt waar ik heen wil. Ik wil doen wat Freud verzuimd heeft. Ik wil onderzoeken of er ook mensen zijn die gezakt zijn voor een examen en toch die examendroom hebben. Als er zulke mensen bestaan klopt de bewering van Freud niet. Als zulke mensen ook na uitvoerig zoeken niet te vinden zijn pleit dat voor de juistheid van Freuds bewering.

Hoe onderzoek je zoiets? Heel eenvoudig. Ik wend mij tot de lezers van Het Parool. De lezers die nooit van een examen dromen hoeven zich van het bovenstaande niets aan te trekken. De lezers die met goed gevolg een examen hebben afgelegd en soms van dat examen dromen heb ik ook niet nodig. Maar wat ik graag wil hebben is een briefkaart van lezers die geen diploma behaald hebben en toch van een examen dromen. Een stuk of wat van die briefkaarten doen Freuds bewering wankelen. Het uitblijven van die briefkaarten pleit voor de juistheid van zijn stelling. Ik heb zo’n vermoeden hoe dit onderzoek zal aflopen. Maar dat zeg ik niet. Laat mij niet in de steek.

==

26 maart 1988

==

Examendroom (2)

Ik deed veertien dagen geleden een oproep tot de lezers van Het Parool om mij vooral een briefkaart te sturen als zij voor een examen gezakt waren en niettemin af en toe van dat examen droomden. Mijn verwachting was, dat ik geen enkele briefkaart zou krijgen. Maar dat schreef ik er niet bij, want je mag bij zo’n onderzoek de ondervraagden niet beïnvloeden. En wat denkt u nu dat er gebeurde? Mis!

Ik kreeg twee briefkaarten. De ene briefkaart was van mevrouw Simonis in Amstelveen, en de andere was van de heer Lipplaa in Amsterdam. Allebei waren ze gezakt voor een examen en allebei droomden ze van dat examen.

Is daarmee de bewering van Freud weerlegd? Eigenlijk wel. Freud zou natuurlijk zijn bewering kunnen proberen te redden door op de mogelijkheid te wijzen dat die twee briefkaartschrijvers zich alleen maar verbeelden dat zij van dat examen dromen. Ze schamen zich ervoor dat ze destijds voor hun examen gezakt zijn en ze proberen althans wat hun dromen betreft tot de geslaagden te behoren. En daarom maken ze zich als ze ’s morgens wakker worden wijs dat ze van dat examen gedroomd hebben.

Dat vind ik een flauwe en kromme redenering – zoals je die trouwens bij Freud wel meer vindt. Als je de gezakten die zeggen dat ze nooit van een examen dromen op hun woord gelooft, dan moet je die twee briefkaartschrijvers ook op hun woord geloven, vind ik.

Je zou de theorie van Freud toch nog enigszins kunnen redden door de theorie te veranderen en te zeggen dat gezakten bijna nooit van een examen dromen, en dat die twee briefkaartschrijvers tot de zeer, zeer weinigen behoren die zowel gezakt zijn als van examens dromen. Maar die verwaterde theorie is lang zo leuk niet als Freuds oorspronkelijke bewering. Het is net zoiets als wanneer je de wet van Archimedes zou veranderen in ‘een lichaam, ondergedompeld in water, verliest bijna altijd evenveel gewicht als het gewicht van het verplaatste water’.

==

==

O ja, dat zou ik haast vergeten. Mevrouw Simonis schrijft: ‘Jammer dat we geen briefkaarten naar de Berggasse kunnen sturen. Een Oostenrijker een beetje jennen zou ik best fijn vinden op het ogenblik.’ Eigenlijk, mevrouw, is het verkeerd dat u dat fijn vindt. Freud jennen, dat mag. Waldheim jennen, dat mag ook. Maar een Oostenrijker jennen, dat is verkeerd. Geloof me.

==

9 april 1988

==

Meneer Rosa

Twee weken geleden kreeg ik ongelijk: ik had gedacht dat Sigmund Freud het bij het rechte eind had toen hij beweerde dat mensen die voor een examen gezakt waren nooit van dat examen droomden. Dat blijkt niet zo te zijn. Ik heb nu al vier gevallen van mensen die gezakt zijn en toch van dat examen dromen. En naast die vier mensen die gereageerd hebben staan er denk ik tientallen die dezelfde ervaring hebben, maar er niet toe kwamen een briefkaart te schrijven.

Het is bitter om een theorie waar je aardigheid in gehad hebt in rook te zien opgaan. Om mezelf te troosten denk ik dezer dagen aan twee gevallen waarin een theorie die ik aanhing achteraf juist is gebleken. Dat zijn de gevallen van de acteur Jules C. en de ingenieur Ferdi E.

Toen de acteur Jules C. aan het Nederlandse volk vertelde hoe hij door fascistische jongeren ontvoerd en in een rioolbuis te Charleroi gevangen was gehouden dacht ik meteen: hij liegt. Het gekke was dat ik bereid was de twee krankzinnigste dingen die hij vertelde te geloven: dat de ontvoerders hem gedwongen hadden inkopen te doen in een supermarkt, en dat zij hem gedwongen hadden zichzelf vast te binden. Die dingen vielen voor mij onder de rubriek: zoiets geks bedenk je niet, dat moet haast wel waar zijn. Maar dat hij in Charleroi vrijkwam en eerst naar Brussel reisde en toen pas naar de politie ging, dat geloofde ik niet. Als je opeens vrijkomt ben je geneigd dat aan de eerste de beste voorbijganger te vertellen en ga je niet eerst in de trein zitten. (Toen mijn broer Gerard en ik in november 1941 na drie dagen door de Sicherheitsdienst werden vrijgelaten hoefden we alleen maar van de Doelenstraat naar de Jozef Israëlskade te wandelen. Maar ons ongeduld was zo groot, dat we op de Munt in een telefooncel onze bovenburen opbelden om te melden dat we vrij waren.) Later bleek dat ik gelijk had: Jules C. had die hele ontvoering zelf in scène gezet, compleet met dreigbrieven aan vrienden en kennissen.

==

==

Iets dergelijks had ik met Ferdi E. Ik luisterde naar het politiebandje, waarop een onbekende man het Okura Hotel opbelt en vraagt naar meneer Rosa en de telefoon weer neerlegt als blijkt dat er geen meneer Rosa in de lobby aanwezig is. Na afloop van dat bandje zei ik (en ik heb een getuige die dat kan bevestigen): ‘Dat is een gek die alles in zijn eentje gedaan heeft!’

Waarom ik dat dacht? Dat ‘gek’ viel mij in omdat ik jaren geleden een paar keer ben opgebeld door iemand die aan vervolgingswaan leed en mij om raad vroeg, en aan die man moest ik opeens denken toen ik dat bandje hoorde. Er zat in zijn toon iets ‘irreëels’, als u begrijpt wat ik bedoel.

Dat hij ‘alles alleen gedaan’ leek te hebben kwam omdat de stem op het bandje de stem was van een gestudeerd iemand. Ik weet heel weinig van de misdadigerswereld, en daarom denk ik bij een groep ontvoerders vooral aan het soort mensen dat Heineken ontvoerd heeft, vrije jongens van het ‘Jacobse en Van Es’-type, eventueel met pitbullterriër en Mercedes, en met weinig meer dan lagere school. Maar die stem op dat bandje was van een heel ander mensensoort. Het was de stem van iemand die zich bij die vrije jongens niet op zijn gemak zou voelen, leek me. Het zou natuurlijk kunnen, dacht ik nog, dat een stelletje ontvoerders een intellectueel in dienst heeft genomen om de telefoongesprekken te voeren. Maar dat leek me niet waarschijnlijk. Intellectuelen zijn niet te vertrouwen. Bovendien sprak de man op dat bandje met een heel, heel licht joods accent, en veel van die Jacobse en Van Es-jongens zijn denk ik antisemieten.

Kortom, ik had (op naam en adres van de dader na) de zaak eigenlijk opgelost. Maar ik ging niet naar de politie. Ik wilde die mensen niet met mijn vage vermoedens lastig vallen. Ze hadden daar trouwens niets aan gehad. Gisteren bleek me dat er meer mensen die iets wisten niet naar de politie zijn gegaan: ik ken een geleerde die in Landsmeer woont, en die daar mensen kent van de plaatselijke (als ik het goed onthouden heb) bridgeclub. Van die club was ook Ferdi E. lid, en toen zijn medeleden dat bandje hoorden riepen zij uit: dat is Ferdi! Maar zij geloofden hun oren niet en zijn niet naar de politie gegaan.

==

23 april 1988

==

Ontvangenis

Hoe minder je weet, des te trotser ben je op die weinige kennis en des te gretiger kom je in actie als iemand iets zegt dat met die kennis in strijd is. Bart Tromp bijvoorbeeld weet zo goed als alles van Karl Marx. Hij heeft alle boeken van Marx en bijna alle boeken over Marx gelezen. Een deel van die boeken over Marx heeft hij trouwens zelf geschreven. Welnu, als Bart Tromp op een verjaardag zit en iemand van de visite zegt langs zijn neus weg: ‘Volgens Marx is godsdienst opium voor het volk’, dan zwijgt Bart vermoeid.

Ik daarentegen heb maar een paar boeken over Marx en niet meer dan een paar honderd bladzijden van Marx gelezen, en het meeste daarvan ben ik vergeten. Maar iemand hoeft in mijn aanwezigheid maar te zeggen ‘godsdienst is opium voor het volk’, of ik spring op en leg uit dat Marx niet ‘opium voor het volk’, maar ‘opium van het volk’ geschreven heeft. Niet dat dat verschil er veel toe doet, maar ik kan eenvoudig in zo’n geval niet zwijgen.

Hoe minder ik ergens van weet, des te groter is de snelheid waarmee ik opspring om dingen recht te zetten. Ik denk dat iemands geleerdheid omgekeerd evenredig is aan die snelheid. Ik weet bijvoorbeeld zo goed als niets van autotechniek. Maar in 1960 heb ik Joppes autoboek gekocht, een prachtig boek, dat eigenlijk eens in gemoderniseerde vorm opnieuw uitgegeven zou moeten worden. Alles uit dat boek ben ik vergeten, behalve het differentieel. Ik kan precies uitleggen waar het differentieel toe dient en hoe het werkt, en ik ga er al bijna dertig jaar onder gebukt dat niemand mij daar ooit naar vraagt.

Zo weet ik niets van kansrekening. Dat is een heel moeilijke tak van wetenschap, met tal van onopgeloste problemen. Maar één ding weet ik zeker: als bij de roulette het balletje honderd keer achtereen op rood is gevallen, dan is de kans dat het de honderdeerste keer opnieuw op rood valt niet kleiner dan de kans dat het op zwart terechtkomt. Toch denken veel mensen dat de kans op zwart stijgt na een heleboel keren rood achter elkaar. Ik geloof zelfs dat Nico Scheepmaker dat denkt. Ik denk althans dat hij dat denkt, en ik moet eigenlijk mezelf schier dagelijks in bedwang houden om hem niet op te bellen en hem uit te leggen dat hij ongelijk heeft. Je kunt daar makkelijk achter komen door een paar uurtjes achter de roulette te gaan zitten en iedere keer te noteren of het rood of zwart is. Doe je dat lang genoeg, dan blijkt uit je aantekeningen dat tien keer rood de helft van de keren door rood en de helft van de keren door zwart gevolgd wordt. Probeer het maar eens.

==

==

Met de onbevlekte ontvangenis heb ik dat ook. Tien jaar geleden ben ik er bij toeval achter gekomen, dat het onbevlekte van die ontvangenis geen betrekking heeft op de ontvangenis door Maria (de verwekking van Jezus dus), maar op het verwekken van Maria, destijds door haar ouders. Die deden dat zonder bevlekking – wat dat verder ook moge betekenen. Ik word niet moede dat aan iedereen uit te leggen van wie ik vermoed dat de ware toedracht hem onbekend is.

Nog sterker heb ik dat met het jaar 2000. Ik kan nu al pis- en pisnijdig worden op de journalisten, die in december 1999 stukjes zullen schrijven over de eenentwintigste eeuw, die op 1 januari 2000 zal gaan beginnen. Dan begint die nieuwe eeuw helemaal niet! Een nieuwe eeuw begint pas, als de oude eeuw afgelopen is, en een eeuw telt zoals bekend honderd jaar. En het honderdste jaar van de twintigste eeuw eindigt op 31 december 2000, zoals het honderdste jaar van de eerste eeuw op 31 december van het jaar 100 eindigde. Want onze jaartelling begint bij het jaar 1, niet bij het jaar nul. De volgende eeuw begint dus op 1 januari 2001.

In brieven van rond de eeuwwisseling 1899–1900 ben ik die fout ook al tegengekomen. En ook een eeuw eerder: Heinrich Heine schreef dat hij op de grens van twee eeuwen, namelijk in de nacht van 31 december 1799 op 1 januari 1800 ter wereld was gekomen. Die bewering van Heine bevat twee onjuistheden: in werkelijkheid is hij op 13 december 1797 geboren, en ten tweede begint de negentiende eeuw op 1 januari 1801.

==

4 juni 1988

==

Verlies

Als je aanhanger bent van een bepaalde club, Ajax bijvoorbeeld, dan is er geen enkel probleem. Je wilt dat Ajax wint. Maar je zit ook wel eens voor de televisie als er twee clubs spelen waar je niets mee te maken hebt. Waar je geen binding mee hebt. Laat ons zeggen Engeland en Ierland. Of Roemenië en Bulgarije. Of Bayer Leverkusen tegen Borussia Mönchengladbach. Het kan je eigenlijk niet schelen wie er wint. Toch gebeurt er dan iets merkwaardigs. Naarmate de wedstrijd vordert merk je steeds meer dat je ongemerkt een supporter van een van die twee elftallen bent geworden.

Zo gaat het mij tenminste. Het schijnt niet goed mogelijk te zijn een vechtpartij of een wedstrijd aan te zien zonder dat je op den duur partij kiest voor een van beide ploegen.

Daar is op zichzelf niets tegen. Maar in mijn geval komt daar iets onaangenaams bij. Stel Tottenham Hotspur speelt tegen Manchester United. Eigenlijk kan het me niet schelen wie wint. Maar gedurende de wedstrijd merk ik opeens dat ik voor de Spurs ben. En dan, lieve lezer, dan verliezen die Spurs. Zo menig keer heb ik dat zien gebeuren. Er woont in mij een geheimzinnig instinct dat mij partij doet kiezen voor de verliezer. Zodat haast iedere wedstrijd voor mij treurig afloopt.

Heel anders staan de zaken natuurlijk wanneer Oranje speelt, wanneer ons Nationale Elftal de grasmat betreedt. Ik ben een jongen van Jan de Witt, ik ben een onvervalste Nederlander, een trouwe zoon van het volk dat Rembrandt heeft voortgebracht, die de Nachtwacht schilderde, Van Speyk, die liever de lucht in ging dan zich over te geven, Van Gogh, die zijn oor afsneed. Ik kom uit het land van Jan van Schaffelaar, die van de toren sprong, van Lou de Jong, die de Tweede Wereldoorlog voor ons won en daar niet eens een lintje voor wilde hebben, het land van prins Willem Alexander, die met zijn Fordje in een sloot reed.

==

==

Ik ben dus voor het Nederlands elftal. Als op de televisie een van onze tegenstanders ons strafschopgebied gevaarlijk dicht nadert, roep ik ‘leg neer die man!’, hoewel ik weet dat ze mij niet horen kunnen en dat het neerleggen van die man een overtreding is, die eigenlijk afgekeurd moet worden.

Maar ook hier doen zich complicaties voor. Ik ben namelijk behalve pro-Nederlands ook in vrij sterke mate pro-Russisch. Daar kan ik niets aan doen, dat is een beroepsafwijking. Beroepshalve heb ik mij tientallen jaren met Russische zaken beziggehouden, en dat gaat je niet in je kouwe kleren zitten. Dertig, veertig, vijftig jaar lang heb ik alle Russische ellende over mij heen gekregen, en het houdt maar niet op, want hoe meer perestrojka, hoe meer ellende er aan het licht komt. Onlangs meldden de buitenlandse correspondenten in Moskou dat er, op aandringen van onder anderen Ronald Reagan, een gevangene was vrijgelaten, die zesendertig jaar vastgezeten had als ‘christelijk activist’. Zesendertig jaar! Die man heeft gezeten onder Stalin, onder Chroestsjov, onder Brezjnev, onder Andropov, onder Tsjernenko, en niet te vergeten onder Gorbatsjov. Alleen maar omdat hij uiting gaf aan zijn geloof. Aan wie je dan denkt zijn de velen die die zesendertig jaar niet overleefd hebben.

U zult het misschien vreemd vinden, maar dat soort dingen maakt dat ik bij voetbalwedstrijden geneigd ben pro-Russisch te zijn. Die mensen, denk ik dan, hebben zeventig jaar lang niets dan ellende gehad. Laat ze dan tenminste deze wedstrijd winnen! Bovendien spreken zij Russisch, een prachtige taal die ik nog steeds niet heb kunnen leren.

U begrijpt al wat de gevolgen zijn van deze ziekelijke afwijking: bij een wedstrijd tussen Nederland en Rusland word ik bijna tot landverrader. De wedstrijd van afgelopen zondag zag ik in gezelschap van twee kleinzoontjes. Zij waren er rotsvast van overtuigd dat Nederland zou winnen. Gedreven door mijn pro-Russische gevoelens merkte ik op dat die Russen heel sterk waren en dat een Nederlandse overwinning lang niet zeker was. Zij lachten me uit.

We keken samen naar de eerste helft (na de rust moesten ze naar bed). Maar ik had ze de uitslag kunnen voorspellen: tijdens die eerste helft werd ik steeds meer overmand door pro-Nederlandse gevoelens, en ik wist het: als ik vóór een ploeg ben, dan verliest die ploeg. Zo ook deze keer. Misschien is het wel mijn schuld.

==

18 juni 1988

==

Lodewijk XVI

Als u Het Parool van 14 juli nog niet hebt weggegooid, dan moet u het stuk van David Bell nog eens lezen. Het is een van de duizenden stukken die de laatste jaren geschreven zijn over Gorbatsjov, maar het is het eerste stuk dat ik heb uitgeknipt. Bell vergelijkt in zijn stuk Gorbatsjov met Lodewijk XVI, de koning van Frankrijk die in het kader van de Franse Revolutie in 1793 onthoofd is. Rare vergelijking, zult u zeggen. Maar de vergelijking is minder raar dan je zou denken.

Precies tweehonderd jaar geleden was Frankrijk er beroerd aan toe. Stagnatie. Economische ontreddering. In de landbouw was het een bende. De graanoogst was catastrofaal. Het publiek geloofde niet meer aan Kerk en Koning. Ontevredenheid. De mensen lazen vooral schrijvers, die tegen de bestaande orde ingingen, hele of halve godloochenaars en republikeinen: Rousseau, Voltaire, Diderot, Montesquieu. Iedereen had het gevoel, dat het zo niet langer ging. Er moest iets gebeuren.

De koning, Lodewijk XVI, vond net als iedereen dat er iets moest gebeuren. Er moest meer glasnost komen, vond hij. De mensen moesten hun grieven kunnen uiten. Daartoe riep hij een speciale partijconferentie bijeen – pardon: daartoe riep hij in juli 1788 de ‘Staten-Generaal’ bijeen, die sinds ik geloof 1614 niet meer bijeen geweest waren. Daarmee begon iets, dat ten slotte uitliep op de Franse Revolutie. In 1792 werd Lodewijk afgezet en in 1793 werd hij onthoofd.

Precies tweehonderd jaar later speelt zich in Rusland iets vergelijkbaars af. Het land is er beroerd aan toe. Stagnatie. Economische ontreddering. Terwijl ik dit schrijf is in heel Moskou geen suiker te krijgen. Om hongersnood te voorkomen moet graan uit Amerika worden ingevoerd. Het publiek gelooft niet meer in marxisme, leninisme, socialisme, communisme. Iedereen leest boeken van niet-communistische of regelrecht anticommunistische schrijvers: Dostojevski, Solzjenitsyn, Boelgakov, Achmatova, Pasternak. Iedereen heeft al jaren het gevoel dat de toestand eigenlijk ondraaglijk is.

De secretaris-generaal, Michail Gorbatsjov, vindt dat ook. Er moest meer glasnost komen, verklaart hij. De mensen moeten hun grieven kunnen uiten. Hij roept in juli 1988 een partijconferentie bijeen. Zo’n conferentie was er sinds 1941 niet meer geweest. Niemand weet, waar dat allemaal op uit zal lopen.

Zulke vergelijkingen gaan natuurlijk nooit helemaal op. Ik zie Gorbatsjov nog niet onthoofd worden. Maar toch geeft dat stuk van Bell te denken.

Men denkt vaak dat bij revoluties twee partijen tegenover elkaar staan en een grote strijd leveren, een strijd die dan door de revolutionairen gewonnen wordt. De bestorming van de Bastille en zo. Maar die bestorming was een soort straatrel, waarbij nauwelijks gevochten is. Die Bastille, beruchte gevangenis van het oude regime, schijnt toen hij ‘bestormd’ werd zo goed als leeg te zijn geweest. Later is die gebeurtenis door journalisten en makers van geschiedenisboekjes opgeblazen tot een veldslag.

Een revolutie heeft eigenlijk haast geen tegenstanders. Er wordt hier en daar wat gegromd en tegengesputterd. Er zijn relletjes en opstootjes. Er zijn mensen als Ligatsjov, die als ‘tegenstander’ van Gorbatsjov gelden. Maar op die partijconferentie in Moskou was voor zover ik weet niemand die riep: ‘Kameraden! Laat je niet bedotten door die nieuwlichters! Weg met de glasnost! Weg met de perestrojka! Wij horizontalen eisen meer wodka in de winkels en meer politieke gevangenen in de kampen. Pasternak en Solzjenitsyn moeten verboden worden! Het grote sovjetvolk houdt niet van verraders! Leve oom Jozef!’

Ook kun je uit het stuk van Bell leren, dat mensen die een revolutie ontketenen vaak iets heel anders op hun brood krijgen dan ze verwachten. Lodewijk XVI wilde Frankrijk enigszins democratiseren en toch het absolute koningschap handhaven. Dat bleek niet te kunnen. Gorbatsjov wil iedereen vrijuit laten spreken en schrijven en tegelijk de communistische partij laten bepalen hoe ver die vrijheid gaat. Dat is niet eenvoudig. Ook wil hij de economische stagnatie doen verdwijnen, maar het socialistische produktiesysteem, dat ertoe leidt dat er in Moskou geen suiker te krijgen is, handhaven. Dat wordt heel, heel moeilijk.

==

30 juli 1988

Nagelbijter

Te land, ter zee en in de lucht heb je een heleboel dingen: mensen, planten, dieren, wolken. Volgens Exodus 20, vers 4 mag je daar geen afbeeldingen van maken en geen beelden. Ik kan me dat verbod wel indenken. Wanneer je, als God zijnde, al die dingen hebt gemaakt, dan bevalt het je helemaal niet als de mens je gaat plagiëren. Er is er maar Een die iets maakt.

Ben je geen christen, jood of mohammedaan, dan heb je met dat verbod niets te maken. Ik bijvoorbeeld heb helemaal geen bezwaren tegen schilderijen en beelden. Als ik iets tegen laat ons zeggen Auguste Rodin heb, dan is dat niet dat hij beelden heeft gemaakt, maar dat die beelden zo deprimerend zijn. Vooral de Denker vind ik afschuwelijk. Ter Braak noemde dat beeld ‘de nagelbijter’ en de studenten van Columbia University in New York hebben een keer een kopie van dat beeld, dat op het universiteitsterrein staat, een rol wc-papier in de hand gegeven, want als je hem ziet zitten denk je dat hij zit te poepen.

Die wc-rol brengt me op een heel ander verbod. Een verbod dat niet bestaat, maar dat eigenlijk, vind ik, zou moeten bestaan: het verbod om driedimensionale beelden te maken van voorwerpen. Gebeeldhouwde voorwerpen, daar ben ik erg tegen. Daar word ik zenuwachtig van. Als ik God was, zou ik ze verbieden. In het Amsterdamse Bos staat ergens een gebeeldhouwde kruiwagen. Had daar een gebeeldhouwde boer of een gebeeldhouwd varken gestaan, dan zou ik daar vrede mee hebben gehad. Maar nu erger ik me iedere keer als ik daar langs kom. Een gebeeldhouwd paard: vooruit. Een gebeeldhouwde bloem, o.k. Maar een gebeeldhouwde kruiwagen: nee. Dat kan niet.

==

==

Met tekeningen of schilderijen heb ik dat helemaal niet. Rembrandt mag net zoveel bruggetjes en molens tekenen als hij wil. Schilderijen met schepen erop vind ik haast alleen daarom al prachtig. Maar een gebeeldhouwd schip is mij een gruwel. Zelfs een scheepsmodel of een schip in een fles gaat me al bijna te ver. Maar dat kun je als speelgoed beschouwen, en speelgoed mag. Een speelgoedautootje is in orde. Maar tegen een gebeeldhouwd T-Fordje op het graf van de autofabrikant Henry Ford zou ik me met kracht verzetten. Een stenen tank op een oorlogsmonument vind ik ook iets verschrikkelijks.

Soms zijn gebeeldhouwde voorwerpen onvermijdelijk. Maak je een ruiterstandbeeld van koningin Wilhelmina, dan kun je haar niet naakt op dat bronzen paard zetten. Ze moet bronzen kleren aan en ze moet bronzen rijlaarzen dragen. Ze moet op een bronzen zadel zitten en dat paard moet bronzen teugels hebben en bronzen hoefijzers. Maak je een beeld van Goethe, dan is het geoorloofd om hem op een stoel te laten zitten en hem een boek in de hand te geven. Hij las en schreef vaak boeken tenslotte. Maar een beeld maken van alleen maar een stoel of een boek – dat zou verboden moeten worden.

Al jaren denk ik na over wat toch de reden van mijn afkeer zou kunnen zijn. Waarom wel stenen mensen, maar geen stenen stoelen? Waarom wil ik wel een getekende schoen (Van Gogh bijvoorbeeld tekende een heel aardige schoen), maar geen gebeeldhouwde schoen?

Soms denk ik dat ik een antwoord op die vraag heb. Om dat antwoord te begrijpen moeten we even terug naar God. Die wilde niet dat wij beelden maakten van levende wezens, omdat Hij dat zag als een schending van Zijn monopolie. Welnu, het maken van gebeeldhouwde voorwerpen zie ik als een schending van het monopolie van de voorwerpenmaker. Iemand die een kruiwagen tekent maakt alleen maar iets dat een beetje op een kruiwagen lijkt. Maar een beeldhouwer die een stenen kruiwagen maakt, maakt een echte kruiwagen en schendt daarmee het monopolie van de kruiwagenmaker. In zekere zin beledigt hij de echte kruiwagenmaker. Als die beeldhouwer zo graag een kruiwagen wil maken, dan moet hij bij een kruiwagenmaker in dienst gaan en een echte kruiwagen leren maken. Wie een bord uit steen hakt, doet iets wat eigenlijk alleen de pottenbakker doen mag.

Het ergst vind ik machines en onderdelen van machines. Een machine is op zichzelf een kunstwerk. Iemand die van steen een machine nabootst, beledigt de kunstenaar die die machine gemaakt heeft. Rij je over de eilanden van Holland naar Walcheren, dan kom je op een bepaalde plaats langs een monument, dat bestaat uit een gebeeldhouwd tandrad. Iedere keer ben ik kwaad als ik langs dat tandrad kom. Zo heeft iedereen wat.

==

27 augustus 1988

==

Milieu

Twee keer hebben wij meegelopen met de milieu-estafette, en als het even kan doen we volgend jaar weer een dagje mee. De milieu-estafette is een wandeling langs het Pieterpad, en het Pieterpad is een vrij duidelijk afgebakende wandelroute, die loopt van de Pietersberg in het uiterste zuiden des lands tot Pieterburen in het uiterste noorden. De estafette wordt gelopen in een aantal etappes, die in lengte variëren van 15 tot 45 kilometer. Wij kiezen een stuk tussen de 15 en de 20 kilometer, want je moet het niet te gek maken. Voor je het weet loop je je een ongeluk.

Gelopen wordt ten bate van het milieu. Welke baat het milieu vindt bij het langs dat pad lopen van een stuk of dertig man – waaronder bekende Nederlanders zoals Wim Kok, Ria Beckers en Henk van Dorp – is niet helemaal duidelijk, maar het is een heel mooie wandeling, en je spreekt nog eens iemand.

Verleden jaar liepen we ten bate van de vogels, en dit jaar was het ten bate van de bomen. De wandeling was speciaal gericht tegen wat de Duitsers, als betrof het een opera van Wagner, ‘das Waldsterben’ noemen: het afsterven van de bomen door zure regen en uitlaatgassen. We liepen van Hoog Elten naar Doetinchem, en de eerste uren ging het door prachtig bos. Af en toe zag je een kalende boom, maar die zag ik vijftig jaar geleden ook af en toe.

Het is raar met dat ‘Waldsterben’: je ziet het eigenlijk nooit. Terwijl ik dit schrijf kijk ik uit op een stuk of twintig grote Amsterdamse bomen. De ene boom staat er nog schitterender bij dan de andere. Hoe zit dat? Valt er op die bomen geen zure regen? Hebben zij geen last van uitlaatgassen?

Toen we aan die vogelwandelingen meededen liep ik naast iemand die alle vogels kende. Hij wees mij een rode zwartstaart – of was het een zwarte roodstaart? – aan, en een wespendief. Hij kon aan het zingen van bepaalde sijsjes horen of ze al een partner gevonden hadden. Hij kon op bedrieglijke wijze de roep van een koekoek nadoen, zodat hij antwoord kreeg van een andere koekoek.

Die vogels en bomen roepen een oud probleem op. De vraag namelijk of iemand die meer vogels kan herkennen ook meer vogels ziet. Of laat ik het nog anders uitleggen. Is het waar dat iemand die geen Mercedes van een Porsche kan onderscheiden alleen maar een reeks auto’s ziet voorbijrijden, zonder veel verschil tussen de ene auto en de andere?

Ik kan berken, iepen, beuken, eiken, populieren, kastanjes van elkaar onderscheiden. De rest zijn ‘bomen’, onderverdeeld in loofbomen en naaldbomen. Van de vogels herken ik mussen, spreeuwen, eksters, vlaamse gaaien, fazanten, meerkoeten, aalscholvers, futen, wulpen, koolmeesjes, merels, roodborstjes, spechten, kievieten, leeuweriken, zwaluwen, ganzen, zwanen, ooievaars, reigers. De rest zijn voor mij ‘vogels’, onderverdeeld in ‘gewone vogels’, roofvogels, eenden en meeuwen. Soms vliegt er tijdens een wandeling een bruine, ronde vogel met veel lawaai onder mijn voeten op, iets kleiner dan een eend. Ik zeg dan naar het uitkomt ‘vliegende kip’, ‘korhoen’ of ‘kwartel’. Hoe het dier echt heet is mij enige malen verteld, maar ik vergeet het.

Misschien is het inderdaad wel zo, dat iemand die meer namen van dieren, planten en dingen kent ook meer ziet. Toen ik een jaar of tien was leerde mijn grootvader me om weegbree te zoeken voor de konijnen. Sindsdien zie ik overal als ik langs gras loop die weegbree zitten. Als mijn grootvader toen over die weegbree gezwegen had zou mijn leven nu armer zijn.

Je moet iemand hebben die je op jeugdige leeftijd de weg wijst. Maar soms vind je zelf iets uit. Zo zag ik een jaar of tien geleden in een museum (ik denk in Italië) een paar portretten waarop de neuzen van boven breder waren dan normaal. Het bleek dat die portretten allemaal van dezelfde schilder waren, en dat hij Bronzino heette. Sindsdien herken ik op tentoonstellingen Bronzino’s. Dat verrijkt mijn leven geloof ik. Maar hoe die vliegende kip echt heet zal ik niet meer leren.

==

10 september 1988

==

Franz Josef

Franz Josef Strauss is een benijdenswaarde dood gestorven: eerst het Oktoberfest, dan op jacht met de vorst van Thurn und Taxis, en dan direct van die jacht naar de eeuwige jachtvelden.

Ik heb altijd een zwak gehad voor Strauss. Dat mocht eigenlijk niet, want Franz Josef was Katholiek, Rechts en Reactionair, terwijl ik op Joop den Uyl stemde, lid was van de VPRO en abonnee op Vrij Nederland. Maar toch had ik een zwak voor hem.

Daar was om te beginnen die kop. Toen hij nog minister van defensie was had die kop nog niet veel om het lijf. Dat zie je aan de foto’s die nu in de krant staan. Strauss zag er toen nog uit als de gemiddelde Beierse slagersjongen. Maar later werd die kop steeds mooier. Op het laatst leek hij op een Romeinse keizer. Als hij zich in het openbaar vertoonde verbaasde het je dat de mensen hem niet met ‘Ave Caesar’ of iets dergelijks begroetten. Daar kwamen die stierennek en die leuke grijns dan nog bij.

Wat mij ook zeer voor hem innam was dat hij, net als die Romeinse keizers, Latijn kende. Hij zei niet ‘zoals de zaken nu staan’, maar ‘rebus sic stantibus’, en hij bracht die woorden er zo overtuigend uit dat de hele vrijstaat Beieren hem begreep, en trouwens ook de hele Bondsrepubliek. Dat Latijn had hij in de kerk geleerd. (Die kerk had toen nog niet het verderfelijke besluit genomen om van het Latijn op de landstaal over te gaan.) Als koorknaap schijnt de kleine Franz Josef de oude rituele teksten zo vaak gehoord en gesproken en gezongen te hebben, dat hij ten slotte begreep wat ze betekenden. Zijn ouders zagen toen in dat hij onmogelijk slager kon worden en deden hem op het gymnasium.

Ik mocht hem graag horen spreken. Hij was goed in het geven van interviews en nog beter als redenaar. Op enigszins knorrige, ontevreden toon, maar tegelijk met het rotsvaste vertrouwen dat zijn gehoor het met hem eens zou zijn liet hij er geen enkele twijfel over bestaan dat zijn tegenstanders – socialisten, communisten, groenen, RAF-terroristen en dergelijk gespuis – geen knip voor de neus waard waren. Ook van bondskanselier Kohl had hij geen hoge pet op. Ten eerste zat die op een plaats waar eigenlijk hij, Strauss, behoorde te zitten, en ten tweede was die Kohl een kruk. De invloed van Strauss op mijn wereldbeeld is zo groot, dat ik iedere keer als ik Kohl op de buis zie denk: daar heb je die kruk, die op de plaats zit waar mijn vriend Franz Josef eigenlijk behoort te zitten.

m, o.k. Maar een gebeeldhouwde kruiwagen: nee. Dat kan niet.

==

==

Het aardige van Franz Josef was, dat hij aan de ene kant de hoogste macht in de Bondsrepubliek nastreefde, maar anderzijds bereid was ter wille van een gril zijn hele carrière op het spel te zetten. Hij kon, denk ik, Kohl niet uitstaan. Hij begreep dat hij, wilde hij Kohl verslaan, nooit in het openbaar iets slechts van Kohl moest zeggen. Maar het was niet zijn gewoonte een blad voor de mond te nemen. Zo gaf Multatuli luide te kennen dat hij eigenlijk gouverneur-generaal van Nederlands-Indië wilde worden – en juist door dat duidelijk te laten merken maakte hij dat onmogelijk. Iedere keer dat Strauss zei dat die Kohl niets waard was verkleinde hij zijn eigen kansen om ooit bondskanselier te worden. Dat moet Strauss hebben geweten, maar hij trok zich daar niets van aan. Dat sierde hem.

Het mooist vond ik de rel die hem zijn ministerschap van defensie gekost heeft. Oudere lezers zullen zich de zaak herinneren: het weekblad Der Spiegel had iets geschreven dat Strauss niet beviel. Wat doet Strauss? Hij laat een redacteur van dat blad in Spanje arresteren en aan de Bondsrepubliek uitleveren. Uiteraard werd die journalist al gauw weer vrijgelaten en uiteraard moest Franz Josef aftreden, maar dat moet hij ervoor over hebben gehad.

Ik kan me dat goed voorstellen. Er is een Nederlandse journalist, Piet Grijs, die een keer een stuk geschreven heeft waarin hij mij voor ‘huurmoordenaar’ uitmaakte. Iedere keer als wij elkaar ontmoeten mompelt hij zachtjes ‘huurmoordenaar’. Ik sta daar machteloos tegenover. Maar stel nu dat ik minister was, en die Piet Grijs maakt een reisje naar Rome, om een bepaalde passage van Toergenjev op juistheid te controleren. Ik wacht tot hij goed en wel in Rome zit, en dan vraag ik aan de Italiaanse regering om hem te laten arresteren. Ik voeg daar het verzoek bij of de carabinieri bij die arrestatie een paar keer in de lucht willen schieten, om Piet aan het schrikken te maken. Geboeid wordt Piet op Schiphol aan de Nederlandse politie overgedragen. De volgende dag komt hij vrij, maakt hij de blits en moet ik, met schande overladen, aftreden. Maar het idee om iemand die iets onhartelijks over je geschreven heeft in het buitenland te laten arresteren heeft iets heel moois.

==

8 oktober 1988

==

Twintig jaar later

Als u dit leest ben ik in Moskou. Tenminste als ik een visum krijg. Tot nu toe is het me twee keer geweigerd. Maar ze zeggen dat de tijden veranderd zijn.

Ik ben in geen twintig jaar in Moskou geweest. De meeste mensen die ik daar gekend heb zijn weg. Joelian Oksman is dood. Andrej Amalrik is dood. Generaal Grigorenko is dood. Paultje Litvinov is natuurkundeleraar in Amerika. Gjoezel Amalrik schildert in Parijs. Arkadi Belinkov is dood.

We hebben nog maar één vriend in Moskou over. Dat is Volodja. Hij was in 1968 geen dissident. Hij ondertekende geen protestbrieven. ‘Ik onderteken alleen maar brieven aan mijn moeder,’ zei hij. Wij ontmoetten elkaar voor het eerst bij Oksman, waar hij kwam om een gedicht voor te lezen dat hij pas gemaakt had, en waar ik kwam omdat Oksman een beroemde Poesjkin-kenner was. Toen we weggingen nam Volodja me mee naar de schrijversclub. De portier bekeek me argwanend, maar Volodja zei brutaal ‘On so mnoj’ (meneer hoort bij mij) en voerde me mee naar het restaurant van de club, waar hij me op allerlei lekkers wilde trakteren. Maar – onder een socialistische economie heb je dat vaak – er was niets te krijgen behalve wodka. Volodja liet een fles Poolse wodka aanrukken.

Mijn alcoholconsumptie was in die tijd een borrel per maand of zelfs nog minder, maar ik begreep dat ik hier onze nationale eer had op te houden. Onder opgewekte kout dronken we samen die fles leeg. Wankelend kwam ik thuis. Later raakten we bevriend, en toen vertelde Volodja dat hij eigenlijk nooit dronk, maar dat hij die halve fles had leeggedronken om zijn nationale eer op te houden.