Karel van het Reve

Luisteraars!

==

==

==

Uitgeverij Van Oorschot

Amsterdam

Eerste druk 1995

Zesde druk (als e-boek) 2024

==

© Copyright 2011 ERVEN KAREL VAN HET REVE, AMSTERDAM

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, op welke wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

==

==

ISBN 9789028230484

==

www.vanoorschot.nl

Luisteraars!

(1995)

Inleiding

Lang, lang geleden, in 1979, werd mij gevraagd of ik iedere maand – of iedere vier weken, daar wil ik af zijn – een stukje proza wilde inspreken voor een Nederlandstalige uitzending van de Wereldomroep. Een gesproken ‘column’ dus, die op twee manieren werd uitgezonden: rechtstreeks de lucht in door de Wereldomroep zelf, of via een Nederlands programma van een buitenlandse omroep. Zo’n buitenlandse omroep – in Canada, in Australië – kreeg dan per post de door mij ingesproken tekst in de vorm van een geluidsbandje toegezonden. De lengte van zo’n praatje was drie, vier minuten. Ik kon praten over welk onderwerp ik maar wilde. Ik nam de uitnodiging aan.

Het was niet de bedoeling, begreep ik, dat ik de Nederlandse luisteraars – emigranten, reizigers, diplomaten, zakenlieden, zeeslepers, baggeraars – op de hoogte zou houden van Nederlandse toestanden en ontwikkelingen. Daar was ik ook niet geschikt voor, want ik was – en ben – slecht op de hoogte van wat zich in Nederland afspeelt.

Ik sprak dus over van alles. Ik had geen idee van wie er naar me luisterde. Ik bedacht soms zelf een luisteraar, iemand die in de duistere binnenlanden van Afrika of in het Braziliaanse regenwoud of in de steenwoestenij van Manhattan aan de radio gekluisterd zat en van mij de meest uiteenlopende dingen te horen kreeg – van de korte inhoud van een stuk van Shakespeare tot het zeehondenbestand in de Waddenzee.

Omdat die luisteraars ver weg waren, en bovendien luisteraars waren en geen lezers – ze konden de tekst geen tweede keer bekijken als hun iets niet duidelijk was – klinkt hier en daar in dit boek misschien een zekere nadrukkelijkheid door. Ik moest duizenden kilometers overschreeuwen om die luisteraar in de rimboe te bereiken. Met deze uitgave in boekvorm moet ik wel geen duizenden, maar toch tien, twintig jaren overschreeuwen. Ik hoop dat het me gelukt is.

==

Aan de tekst van de stukken is voor deze uitgave niets veranderd, behalve enkele spel- en taalfouten die verbeterd zijn. De datum onder elk stuk geeft de dag aan dat het stuk is ‘ingesproken’. De uitzending volgde meestal een paar dagen later.

==

==

Universiteit

Waar de laatste tien jaar veel veranderd is, dat is op de universiteit. De organisatie van de universiteit is veranderd en het onderwijs is veranderd en de studenten zijn veranderd. Over die studenten wordt veel geklaagd, een klacht die veel gehoord wordt is dat de studenten veel dommer zijn dan vroeger omdat tegenwoordig iedereen maar gaat studeren en de toelatingseisen voor de universiteit steeds lager worden. Nou is het waar dat er veel meer studenten zijn dan tien, twintig jaar geleden en de toelatingseisen zijn zonder twijfel verlaagd. Als je vroeger aan de faculteit der letteren wou studeren dan moest je in staat zijn om zonder woordenboek een Latijnse, een Griekse, een Franse, een Duitse en een Engelse tekst die je nog nooit eerder gezien had in fatsoenlijk Nederlands te vertalen. Dat hoeft nu niet meer en dat is natuurlijk een verarming. Vooral omdat de creatieve expressie, de maatschappijkunde en dat soort vakken heel weinig om de hakken lijken te hebben. Maar dat de studenten dommer zijn dan vroeger, dat is niet zo, geloof ik. Wat je wel merkt is het verdwenen zijn van een verschijnsel dat je culturele pretentie zou kunnen noemen.

Ik zal u uitleggen wat ik met dat woord bedoel. Als een universitair docent vroeger op college zei: Byron of Goethe of Marx, dan trok iedereen een gezicht van: ja, natuurlijk, hoe was het alweer, Byron hè, George lord Byron, Engelse dichter 1788–1824, auteur van Don Juan, Childe Harold, manke poot had hij, groot vrouwenjager, een tijdje in Venetië gewoond, erg rijk, hield van zwemmen, gestorven in Griekenland, had Grieken geholpen in de oorlog tegen de Turken. Dat wisten de studenten van twintig jaar geleden natuurlijk niet allemaal, maar ze wisten wel, dat ze het behoorden te weten, dat ze geacht werden dat te weten. En als ze het niet wisten dan zochten ze het thuis stiekem op of ze vroegen het aan hun moeder, want ook in het gezelschap van hun medestudenten was het een beetje beschamend om openlijk te moeten bekennen dat je nog nooit van Byron had gehoord. Tegenwoordig is het anders. De machtige ongeschreven wet dat iemand die aan de universiteit letteren studeert behoort te weten wie Byron is, die wet bestaat niet meer. Die wet is door de universitaire revolutie weggevaagd. Als ik nu op college de naam Byron noem dan trekken de studenten een gezicht van over wie heeft hij het nu weer. Dat is als je wilt een verarming van onze cultuur, er zijn geen dingen meer die iedereen verondersteld wordt te weten. Maar dat wil niet zeggen dat studenten onwetender zijn dan vroeger. Ze weten alleen maar verschillende dingen en dat is weer voor het onderwijs een beetje lastig. Er zijn geen boeken meer die ze allemaal gelezen hebben, geen dingen meer die ze allemaal weten. Vroeger kon je bij het onderwijs geven aanknopen bij wat iedere student wist: de eed in de Kaatsbaan, Bonifatius te Dokkum vermoord, Philips II die tegen Willem van Oranje zei: Niet de Staten, maar gij, gij, gij!, Vondel die in kousen handelde, de toespraak tot de hoofden van Lebak, de Emser Depesche, de tocht naar Chatham, de brand van Moskou of de versregel: de bomen dorren in het laat seizoen.

Dat kan allemaal niet meer. Als ik op college uitroep: ‘Niet de Staten, maar gij, gij, gij!’, dan kijken de studenten me glazig aan, ze weten niet waar ik het over heb. Ik geloof dat zoiets referentiekader heet. Er is geen gemeenschappelijk referentiekader meer. Daar komt nog bij dat de studenten over het algemeen betrekkelijk weinig kranten lezen en weinig televisie kijken. En het enige referentiekader tussen een docent en een student dat overblijft, dat is dan de Koninklijke familie, Lucky Luke, Asterix en Kuifje. In die vier onderwerpen is iedereen thuis en die dingen kun je net zo goed als referentiekader gebruiken als het geuzenvendel op de thuismars en niet de Staten, maar gij, gij, gij!

==

27 december 1979

==

==

Toerisme

Wat zich geweldig heeft uitgebreid de laatste tientallen jaren, dat is het reizen, het toerisme. Als de bouwvak vroeger vakantie had, dan gingen ze naar het Spaanderswoud of het Uddelermeer. Later kwam daar, bij wijze van spreken, Zuid-Limburg bij en de Ardennen, waar vroeger alleen Jacques Perk kwam, met zijn moeder. De Rijn, het Teutoburgerwald – al deze gebieden werden veroverd door de massatoerist. De bouwvakkers zitten nu aan de Spaanse Middellandse-Zeekust en op de Balearen. Een heer van stand die de autobus met Nederlandse toeristen wil ontlopen moet uitwijken naar Kenya of Ceylon of Borneo.

Maar als de nood het hoogst is, is de redding nabij, in de zeer letterlijke zin. De eenvoudigste vorm van toerisme, het lopen, komt er weer in. Vroeger kón je eenvoudig niet lopen, of je moest met enige sherpa’s door Nepal trekken. Ik herinner me dat ik zo’n vijftien jaar geleden eens geprobeerd heb een wandeltocht door Overijssel te maken. Met behulp van folders van plaatselijke VVV’s probeerde ik een wandelroute van een week samen te stellen – maar toen ik begon te lopen bleken veel zandwegen en wandelpaden door asfaltwegen te zijn vervangen met druk autoverkeer. Bepaalde routes waren zelfs helemaal niet meer terug te vinden, en te voet tellen die dingen aan. Vijf kilometer langs de rand van een druk bereden autoweg lopen kan een gevoelige intellectueel bijna sanatoriumrijp maken, vooral als op de kaart die hij bij zich heeft een rustiek landweggetje staat aangegeven.

Maar nu is dat allemaal veranderd. Niet dat het aantal asfaltwegen is afgenomen, integendeel, maar groepen geestdriftige lieden zijn op dit ogenblik bezig Nederland te overtrekken met een net van wandelroutes, zodat het binnenkort mogelijk wordt om van Amsterdam naar Maastricht te wandelen zonder dat je last hebt van auto’s en bromfietsen. Een aantal van die routes is trouwens al klaar: in Drenthe, Overijssel, Noord-Holland, en andere provincies. Die routes zijn vaak duidelijk gemarkeerd. Bovendien zijn er routebeschrijvingen te krijg of te koop. Er is in Amsterdam zelfs een speciale winkel die niets anders doet dan wandelroutes en wandelkaarten verkopen. Hier en daar heeft deze zaak al zo’n geraffineerde vorm aangenomen dat je op bepaalde routes van hotel tot hotel kunt wandelen terwijl je bagage je per auto achterna wordt gebracht, zodat je je schone sokken en je lectuur niet op je rug hoeft mee te sjouwen.

Maar dat is nog niet alles. Dat uitzetten van wandelroutes beperkt zich niet tot Nederland. Je kunt ook door Europa wandelen. Misschien geïnspireerd door de duizenden kilometers lange trails in de Verenigde Staten zijn er nu ook in Europa paden waarlangs je bijvoorbeeld van Bergen op Zoom naar Nice kunt lopen. Een heel eind, maar je hoeft het niet in één ruk te doen. Ik hoorde dezer dagen van een familie die een aantal jaren achtereen zijn vakantie op dat pad van Bergen op Zoom naar Nice heeft doorgebracht. Ze begonnen bij Bergen op Zoom, liepen een paar weken en gingen toen weer naar huis. Het volgend jaar gingen ze verder waar ze gebleven waren. Naarmate de kinderen groter werden, werd het terrein geaccidenteerder. En zo schijnen ze in zes jaar naar Nice gelopen te zijn. Voor Nederlanders in den vreemde, die het drukke stadsleven in Amerika, Afrika, Azië en Australië willen ontlopen, is dit misschien een idee: de rustige wandelroutes van Europa wachten u.

==

28 februari 1980

==

==

Was vroeger alles beter?

De zo vaak gehoorde bewering dat alles vroeger beter was dan nu, en vooral dat alles tegenwoordig veel slechter is dan vroeger berust geloof ik op een misverstand. Naarmate je ouder wordt, wordt je leven minder leuk, en daarom ben je geneigd te denken dat alles minder leuk wordt: de literatuur (vroeger had je nog echte schrijvers, nu niet meer), de veiligheid op straat (vroeger kon je ’s avonds laat rustig over straat lopen, nu niet meer), de politiek (vroeger had je geen communisten, nu wel), de godsdienst (vroeger had je nog echte katholieken en echte protestanten, nu niet meer) en het weer (vroeger had je nog koude winters en warme zomers, nu is het kwakkelen geblazen en elfstedentocht ho maar). De meeste van die beweringen zijn niet erg juist. Een paar jaar geleden nog hadden we twee hete zomers die zo droog waren dat het leger de boeren moest helpen om hun akkers nat te houden, en deze winter zowel als de vorige winter heb ik een paar keer op de gladde ijzers gestaan. Dertig jaar geleden had je in Nederland en in Oost-Europa veel meer communisten dan nu. In het christendom is in Nederland inderdaad een beetje de klad gekomen, maar daar staat tegenover dat het bijvoorbeeld in Polen en Rusland floreert als nooit tevoren.

Maar, als je serieus gaat zoeken kun je toch nog wel iets vinden dat vroeger beslist beter was dan nu, iets dat echt slechter geworden is. Zoiets is bijvoorbeeld het onderwijs in vreemde talen in Nederland. Vroeger stond dat onderwijs op hoog peil: toen ik eindexamen deed moest ik zonder woordenboek een stukje vertalen uit het Duits, uit het Frans, uit het Engels, uit het Grieks en uit het Latijn, en ik maak van deze gelegenheid gebruik om er even op te wijzen dat ik die vijf stukjes allemaal voldoende maakte. Tegenwoordig, hoor ik, gaat dat anders. Een student van mij vertelde me een paar dagen geleden dat hij zijn Frans aan het ophalen was. Ik prees hem, en zei dat ik eigenlijk ook mijn Frans zou moeten gaan ophalen, want ik kan het wel lezen en verstaan, maar niet spreken. Toen bleek dat hij, student in de letteren, in totaal drie jaar Franse les had gehad, en ik acht jaar. Dat is wel een verschil. Wat men op de middelbare school doet in de tijd die wij vroeger aan het leren van vreemde talen besteedden weet ik niet. Veel goeds, vrees ik, is het niet.

Die onkunde van vreemde talen heeft vreemde gevolgen. Onlangs bijvoorbeeld stond in een heel deftige krant, NRC Handelsblad, een recensie over de pas gepubliceerde briefwisseling tussen Jung en Freud, twee bekende zenuwartsen, de een Zwitser, de ander Oostenrijker. Het gekke nu was dat die recensie ging over de Engelse editie van die briefwisseling. Terwijl beide heren met elkaar gecorrespondeerd hebben in het Duits, leest de Nederlandse lezer die brieven blijkbaar liever in een Engelse vertaling, dat wil zeggen in een Engelse bewerking, want echt vertalen doen de Engelsen bijna nooit. Ander voorbeeld. Dezer dagen stuurde me een collega een wetenschappelijke verhandeling over het begrip Lumpenproletariat bij Marx. Het was een heel interessant stuk, bestemd voor een vakblad. En wat zag ik tot mijn stomme verbazing? Alle citaten uit Marx waren door mijn collega in het Nederlands vertaald. Hij rekende er blijkbaar op dat de Nederlandse sociologen voor wie dat artikel bestemd was, toch al niet het slimste deel van ons volk, niet in staat waren citaten van Marx te lezen in de taal waarin ze geschreven waren. Dat is treurig.

==

28 februari 1980

==

==

Amsterdam, 30 april

Menigeen die in de binnenlanden van Afrika woont zal misschien wel eens willen weten hoe de gebeurtenissen van 30 april in Amsterdam zijn overgekomen op een bewoner van die stad. Dat zal ik u vertellen. Wij wonen in het centrum, en onze ramen kijken uit op de Magere Brug. We hebben radio en televisie, alleen onze antenne is kapot. We hebben wel een huisantenne, maar daar zie je niet veel mee. Dus voor de buis zitten en alles zien, dat kon niet. We zouden dat bovendien toch niet gedaan hebben, omdat zon- en feestdagen bij ons thuis de dagen zijn dat de telefoon stilstaat en er gewerkt kan worden. Bleef over de radio. Het was bekend dat de omroepvereniging VARA samen met Radio-Stad een reportage zou maken van de pogingen om de inhuldiging van koningin Beatrix te verstoren, maar we hadden geen van tweeën zin om naar Radio-Stad te luisteren. Als je oud en reactionair bent ergert zo’n uitzending je te veel. Het ergert je zelfs nog meer dan het oranjegezwijmel dat je vroeger op dit soort dagen door de radio hoorde – even kruiperig, even dom en even voorspelbaar. Bleef dus over het officiële verslag, dat wij af en toe aanzetten en waar u waarschijnlijk dezelfde stukjes uit gehoord hebt als wij. Het verschil tussen u en ons was dat wij de hele dag een helikopter boven ons hoofd hadden. Ik kan u verzekeren dat dat erg vervelend is. Je krijgt er een kregel gevoel van. Bij sommige Amsterdammers richtte die kregelheid zich tegen de koningin, tegen de inhuldiging, tegen burgemeester Polak en tegen de Mobiele Eenheid. Bij mij, bekrompen reactionair, richtte zich die kregelheid vooral tegen Radio-Stad, de VARA, de krakers en de demonstranten. Verder hoorden we enig lawaai, dat uit de richting van de Blauwbrug kwam – een steenworp afstands van ons huis, maar zien konden we niets, behalve de waterkanonnen van de politie die zich aan de overkant van de Amstel langs Carré naar het strijdtoneel repten. Ook hoorden we ontploffingen, waarvan we later begrepen dat het traangasgranaten waren. Het hoogtepunt van de dag was voor ons het moment dat er een aantal donkergekleurde getraliede autobusjes vlak voor onze deur stopten. Er kwamen een stuk of vijftig leden van de mobiele eenheid uit. Ze zagen er prachtig uit: donkere uniformen zonder enige franje, grote bromfietshelmen met vizier, in de linkerhand een schild en in de rechterhand iets wat geloof ik een ‘lange lat’ heet. Ze zetten aan twee kanten de Magere Brug af. Wij keken uit het raam en dachten: nu zullen we dan eindelijk zelf kunnen zien hoe voor- en tegenstanders van de monarchie elkaar te lijf gaan. Ik overwoog nog even of ik onze auto die op twintig meter van de frontlinie stond een paar grachten verder neer zou zetten, maar je moet in zulke gevallen het noodlot niet tarten, vind ik. Als het het lot van die auto is om door tegenstanders van de milieuvervuiling in brand gestoken te worden, dan wordt hij toch wel in brand gestoken, al breng ik hem helemaal naar de Apollolaan. Enfin, aan beide kanten van de Magere Brug stond dus die Mobiele Eenheid opgesteld. Voorbijgangers bleven nieuwsgierig staan, en ook reden er personen op motorfietsen af en aan, die met één hand hun voertuig bestuurden en met de andere hand een radio-ontvanger tegen hun oor hielden, luisterend, begrepen we, naar de politieradio, en naar de aanwijzingen van Radio-Stad, die de liefhebbers erop wees waar je met stenen kon gooien. Maar bij de Magere Brug werd niet gevochten. De verdedigers van de openbare orde sprongen op een gegeven moment weer in die autobusjes en verdwenen uit ons gezichtsveld. U hoeft dus in midden-Afrika niet te denken, dat u minder van de troebelen in Amsterdam gehoord en gezien hebt dan iemand die midden in die stad woont. Misschien kan dat een troost zijn.

==

26 juni 1980

==

==

Rellen

Je hebt van die nieuwe woorden waarvan je soms absoluut niet weet wat ze betekenen. Identiteit bijvoorbeeld. Ik bedoel niet het gewone woord identiteit, van ‘de identiteit van het slachtoffer kon nog niet worden vastgesteld’, maar de moderne betekenis van ‘identiteit’ zoals ‘het horecabedrijf wenst een eigen identiteit’ of ‘deze roman gaat over een jongeman die op zoek is naar zijn identiteit’. Ik mag hangen als ik weet wat dat betekent.

Maar er zijn ook modewoorden die een duidelijke betekenis hebben, bijvoorbeeld ‘communicatiestoornis’. Dat betekent gewoon een storing in de communicatie. Als u niet begrijpt wat ik beweer en ik begrijp niet wat u bedoelt, dan is er tussen ons sprake van een communicatiestoornis. Heel eenvoudig en begrijpelijk dus. Ik moest aan dat woord denken tijdens de recente troebelen in Amsterdam. Jaren geleden hadden we in Amsterdam ook troebelen. Nu heb je Polak tegen de krakers, toen had je Van Hall tegen de provo’s. Je had toen een man in Amsterdam, genaamd Jasper Grootveld – heel aardige man trouwens, ik heb hem laatst gesproken, want hij bestaat nog steeds, terwijl Van Hall al enige jaren dood is – en die Jasper Grootveld liep door de stad en overal waar hij reclame voor sigaretten zag, schreef hij er met grote letters op: kanker. Dat baarde toen groot opzien, want reclameteksten werden in die tijd als iets heiligs en onschendbaars beschouwd. Nu hadden de autoriteiten die Jasper natuurlijk gewoon zijn gang kunnen laten gaan, of hem op kunnen sluiten wegens milieuverontreiniging, maar dat deden ze niet, want ze dachten: wij moeten proberen die provo’s te begrijpen. En nu is het zo, dat zodra mensen echt gaan proberen elkaar te begrijpen, dan ontstaat er een communicatiestoornis. Met die Jasper Grootveld ging dat zo. De politie wilde eens rustig met hem praten en nodigde hem uit voor een gesprek. Nu dachten die politiefunctionarissen: die Grootveld, die is blijkbaar een tegenstander van sigaretten, hij vindt het roken van sigaretten een gevaar voor de volksgezondheid. Dat zit hem hoog. Als we nou met hem gaan praten, dan zijn we natuurlijk wel zenuwachtig en dan willen we dus graag roken, maar laten we die man nou niet voor het hoofd stoten en laten we nou van tevoren afspreken dat we niet zullen roken tijdens dat gesprek. Afijn, die Jasper komt praten, en wat blijkt? Hij rookt als een schoorsteen.

De fout van die politiemensen was deze. Ze dachten: die man heeft het steeds maar over de schadelijkheid van het roken, zijn kreet ‘ugge-ugge’ was zelfs een tijd lang in heel Amsterdam bekend, hij beschadigt reclame voor sigaretten door de hele stad – hij zal dus wel heel erg tegen het roken zijn. En dat was niet zo. Het was heel anders. Die Jasper wilde enige deining veroorzaken en om deining te hebben moet je een kreet hebben. En zijn kreet was ‘ugge-ugge’ – maar daar bedoelde hij verder niets mee.

Ik moest aan dit alles denken tijdens de jongste troebelen in Amsterdam. Ook nu weer vragen de autoriteiten zich af, wat die demonstranten, die stenengooiers nu eigenlijk willen, waar zij door gedreven worden. En alweer is men geneigd aandacht te besteden aan wat deze jongens voor kreten slaken. En die kreten zijn de modekreten van deze tijd: de nood in de Derde Wereld, de woningnood in de steden, de milieuvervuiling. En wat denken de autoriteiten, de psychologen, de sociologen, de journalisten? Dat die jongeren werkelijk in milieuvervuiling, kernenergie en dergelijke geïnteresseerd zijn. En zo krijg je de merkwaardige situatie, dat koningin Beatrix en prins Claus studie gaan maken van de woningnood en van de Derde Wereld en van de milieuvervuiling, in de hoop zo iets meer te begrijpen van die stenengooiers. Maar daarmee vergroten zij alleen maar de kloof tussen zichzelf en die stenengooiers, want als er één ding is waar die stenengooiers nu juist niet in geïnteresseerd zijn dan is het de milieuvervuiling. Anders zouden zij niet zo’n rommel achterlaten als zij zich voor hun idealen inzetten.

==

26 juni 1980

==

==

Huizenmarkt ingestort

Gisteren was ik in Leiden. Er is daar sinds 1575 een universiteit, waar ik sinds 1957 aan verbonden ben. Over die universiteit zou ik u heel rare dingen kunnen vertellen, maar dat doe ik niet. Ik liep daar door een buitenwijk met van die huizen uit 1930, toen er nog mooie ruime herenhuizen werden gebouwd met erkers. Na de oorlog zijn die erkers door de Delftse school verboden. Heel eigenaardige toestand eigenlijk die als je het mij vraagt in strijd is met de geest van onze grondwet: je mag in Nederland zeggen wat je wil, schrijven wat je wil, stemmen op wie je wil, denken wat je wil, de godsdienst belijden die je wil, schilderen en componeren wat je wil, maar bouwen wat je wil is verboden: je moet de tekeningen eerst laten zien aan een aantal bekrompen heren uit Delft. Maar goed, daar wil ik het niet over hebben. Ik liep door die straatjes van voor de oorlog, en de zon scheen heel helder, zoals dat voor de oorlog ook zo vaak gebeurde, en ik waande me in 1938. En opeens zag ik dat die indruk van 1938 nog versterkt werd doordat er in elk straatje wel aan één huis een papier hing met grote letters: te koop. Dat zag je vroeger veel, zo’n papier. Het is na de oorlog ook wel eens voorgekomen, denk ik, dat je zo’n papier zag hangen, maar niet twee, drie keer in één straatje. Dat komt allemaal, heb ik me laten vertellen, omdat in ons vaderland de huizenmarkt in elkaar aan het storten is. Die huizenmarkt is jarenlang een soort windhandel geweest. Het ging als volgt. Een sociale werker of een leraar aardrijkskunde ging trouwen en kocht een huis. Hij nam op dat huis uiteraard een hypotheek. Tegen de tijd dat hij wat meer verdiende en wat kinderen had gekregen kocht hij een groter huis, weer met een hypotheek. Dat grotere en veel duurdere huis kon hij best betalen, want zijn oude huis was intussen stevig in prijs gestegen. Een paar jaar later herhaalde hij die operatie nog een keer, zodat hij zonder veel moeite in steeds grotere en duurdere huizen kwam te wonen. Het kopen van een huis was een uitstekende geldbelegging, want je kon er zeker van zijn dat de prijs van je huis veel sneller zou stijgen dan de geldontwaarding, als u begrijpt wat ik met deze niet erg duidelijke formulering bedoel. Op het laatst was het zo, dat een huis in Nederland twee keer zo duur was als een huis in de Verenigde Staten. Zoals dat met windhandel gaat: eens komt er een eind aan. Een tijd lang komt het er niet op aan wat je voor een tulpebol betaalt, want je weet dat die bol over een paar maanden het dubbele waard is. Tot het mis gaat natuurlijk. En nu gaat het mis, en overal staan huizen te koop, die niemand kopen wil. Het akeligst zijn die sociale werkers en die aardrijkskundeleraren eraan toe die een paar maanden geleden een nieuw en zeer duur huis hebben gekocht in het vertrouwen dat ze hun oude huis voor veel geld van de hand konden doen. En nu kunnen ze dat oude huis opeens aan de straatstenen niet kwijt. En dus zitten ze in plaats van met één zware hypotheek met twee zware hypotheken, zodat ze, als je het omrekent, een huur betalen die ver boven hun draagkracht uitstijgt. Als ze iedere maand dat geld betaald hebben blijft er heel weinig over om van te leven. Ze moeten hun kleren kopen bij het Leger des Heils. Zij roken shag in plaats van sigaretten. Het gebruik van wijnen en gedestilleerd hebben zij tot het uiterste minimum moeten inkrimpen. Ze eten nog net geen hondebrood. Zij worden op het ogenblik in Nederland de nieuwe gehakteters genoemd. Vroeger waren de gehakteters de gezinnen van de eenvoudige werkman, die ’s morgens met een pakje brood en een keteltje koffie van huis ging. De nieuwe gehakteters zijn nu de aardrijkskundeleraren, die het slachtoffer zijn geworden van het ineenstorten van de huizenmarkt. Als u als planter of als welzijnswerker in Afrika enig geld hebt overgespaard, en u wilt daarvoor een huis in Nederland kopen, dan moet u dat nu doen. Ik garandeer niets natuurlijk. Als de huizenmarkt verder ineenstort kan het natuurlijk zijn dat een huis van 200.000 gulden dat nu voor 160.000 te koop is over twee jaar al uw eigendom is voor 120.000. In dat geval kunt u beter nog twee jaar wachten.

==

26 juni 1980

==

Hoe veilig is Amsterdam?

Menigeen die in de binnenlanden van Afrika woont wil misschien van een inboorling wel eens weten wat er waar is van de bewering dat je in Amsterdam op klaarlichte dag door rovers overvallen kunt worden, dat het ’s nachts op straat helemaal niet pluis is en dat je beter niet naar de schouwburg of de bioscoop kunt gaan of naar een verjaarsvisite, want bij terugkomst vind je je huis leeggeroofd. Welnu, ik ben een inboorling van Amsterdam en ik kan u dat allemaal precies vertellen, vraagt u maar. Dus u wilt weten of het waar is dat wie in Amsterdam de straat op gaat door rovers wordt uitgeschud. Tja, die vraag is niet zo gemakkelijk te beantwoorden. Ik ben bijvoorbeeld in de achtenvijftig jaar dat ik in Amsterdam woon nog nooit op straat beroofd, maar laatst sprak ik een bekende Nederlandse publicist, genaamd Ischa Meijer, en die vertelde me dat hij kort geleden door twee potige dieven van zijn portefeuille beroofd was bij het verlaten van zijn dure flat aan een van onze grachten. Ook is nog niet zo lang geleden mijn vrouw van haar portemonnee beroofd in lijn vier, op weg naar het Centraal Station, zodat ze geen kaartje voor de trein kon kopen en aan een onbekende meneer een kwartje moest vragen om mij op te bellen met het verzoek haar een nieuwe geldvoorraad te brengen. Mocht u ooit uit de binnenlanden van Afrika in Amsterdam terechtkomen, dan zou ik u inderdaad aanraden voorzichtig te zijn in lijn vier. Een Russische vriendin van ons is in diezelfde lijn vier van haar handtasje beroofd. Ze vroeg nog aan de dief haar die tas terug te geven, maar dat deed hij niet. Misschien verstond hij haar niet.

Wat de inbrekers betreft kan ik u het een en ander vertellen, want er wordt in ons huis ongeveer één keer per jaar ingebroken. We hebben, geloof ik, deze week onze vijfde inbraak gehad. Je hebt twee soorten inbraken. Terwijl je thuis bent en terwijl je niet thuis bent. Wij zaten bijvoorbeeld in de huiskamer en mijn vrouw zei: er loopt iemand op de bovenverdieping, moet je niet eens gaan kijken. Onzin, zei ik, allemaal verbeelding. Maar even later hoorde ik zelf ook duidelijke voetstappen. Ik ging naar boven en zag de inbreker nog net door een raampje naar buiten verdwijnen. De andere keer lagen wij in bed, en werd er aan onze slaapkamerdeur gemorreld. Er morrelt iemand aan onze slaapkamerdeur, zei mijn vrouw. Ga eens kijken. Ook nu wilde ik haar niet geloven. Maar toen hoorde ik dat morrelen ook. Ik zocht mijn bril, deed het licht aan, stond op en rukte de slaapkamerdeur open, om de inbreker op het ongeoorloofde van zijn handelingen te wijzen. Maar hij was al weg: ik hoorde zijn voetstappen beneden in de gang en toen het dichtslaan van de buitendeur. Wij waren de vorige avond net van een buitenlandse reis teruggekomen, en in mijn colbertje, net buiten onze slaapkamerdeur in de gang aan een haakje hangend, zat mijn pas, mijn giropas en mijn girocheques. De dief had alles meegenomen, en twee dagen later kreeg ik een keurige afschrijving van het girokantoor: twintig cheques van tweehonderd gulden had de dief verzilverd.

Maar het vervelendste zijn de inbraken als je niet thuis bent: je komt ’s avonds thuis en je hele huis is overhoop gehaald. De rommel is onvoorstelbaar en je wordt ontzettend kwaad. Je zou de inbreker wel met je eigen handen willen wurgen, maar dat kan niet, want hij is allang vertrokken. De politie leeft mee, neemt een paar vingerafdrukken, maakt procesverbaal op, maar de dief blijft vrij rondlopen en komt een half jaar of een jaar later weer terug, en weer haalt hij je hele huis overhoop. Een paar dagen geleden kwamen we thuis en een keukenraam, dat nog nooit open was geweest, stond wijd open. Grote rommel in de keuken en de radio was weg. Maar zo kwaad als de eerste keer was ik toch niet. Je went aan die dingen, zoals u gewend bent aan de geheimzinnige geluiden van de tropennacht.

==

26 juni 1980

==

Naaktlopen

U bent, waarde toehoorder in de binnenlanden van Afrika, natuurlijk op de hoogte van de steeds toenemende verloedering van Nederland. Krakers, straatrovers die je een mes in je lijf stoten als je je geld niet snel genoeg afgeeft, de opheffing van de KVP, De Volkskrant krijgt steeds meer abonnees, Koot en Bie gebruiken vieze woorden op de tv, abortus wordt niet langer gestraft en noem maar op. Ook de naaktstranden winnen steeds meer terrein aan onze kust. Je kunt haast niet meer langs de zee lopen of je komt naakte mensen tegen. Als je van Bergen aan Zee naar Camperduin wandelt passeer je kilometers naaktstrand. En niet alleen is de totale lengte van de naaktstranden in Nederland de laatste jaren groter geworden, die stranden zelf zijn ook veranderd. Ze zijn, hoe zal ik het zeggen, gewoner geworden. Dat fanatieke dat die naaktlopers vroeger hadden, dat hebben ze niet meer. Vroeger kon je aan hun strenge gezichten zien dat het naaktlopen een stuk van hun levensovertuiging was, net als het eten van onbespoten fruit of het demonstreren tegen kerncentrales. Nu is het naaktlopen meer een mode geworden, een steeds meer in zwang komende gewoonte die nauwelijks meer iets met onbespoten fruit en kerncentrales en vegetarisme en het spreken van Esperanto te maken heeft. Je merkt dat aan het op die stranden door elkaar heen lopen en zitten en liggen van naakte en slechts gedeeltelijk naakte mensen. In hetzelfde gezelschap zie je mensen met zwempakken aan zitten praten met badgasten die geheel bloot zijn. Ik wandelde deze zomer een keer van Bergen aan Zee naar Camperduin. Ik was eerst in zuidelijke richting door de duinen naar Bergen aan Zee gelopen. Het was een bloedhete dag, en het was net hoog water, zodat de strook strand waar ik op wandelde nogal smal was. Ik botste bij wijze van spreken ieder ogenblik tegen naakte wandelaars op. Ik schaamde mij, want ik was de enige volledig geklede persoon in de verre omtrek, op een enkele in confectiepak gestoken gastarbeider na, die hier kwam kijken naar wat je in Turkije niet zo vaak ziet. Mijn eigen aanwezigheid hier kwam mij uiterst ongepast voor. Ik was uitgegaan om te wandelen, maar nu het zo warm was wilde ik eigenlijk wel zwemmen. Maar ik had geen zwembroek bij me. Opeens drong het tot me door dat ik betrekkelijk eenvoudig aan al mijn moeilijkheden een eind kon maken: door namelijk ook naakt te gaan lopen. Dan kon ik gaan zwemmen en ik viel meteen niet meer zo op. Maar dat soort dingen zijn gemakkelijker gezegd dan gedaan. Ik ben bijna zestig jaar oud, ik heb een bleke, intellectuele huidskleur, en mijn buik had iets dunner kunnen zijn. Maar toch heb ik het gedaan. Het viel aanvankelijk trouwens mee: je gaat in het zand zitten en je kleedt je uit. En zo lang je nu maar stil in het zand blijft zitten is er bij wijze van spreken niets aan de hand. Maar ik moest nu nog zien dat ik in het water kwam. Daartoe moest ik het strand oversteken waar telkens mensen voorbij liepen die misschien in een schaterlach zouden uitbarsten als ze mij in al mijn schamelheid voorbij zouden zien komen. Waar ik vooral tegenop zag was om op weg naar het water een in zwempak gehulde persoon tegen te komen. Ook overwoog ik wat nu gênanter was: het tegenkomen van een man of het tegenkomen van een vrouw. Ik bedacht ten slotte de volgende oplossing: ik wachtte tot er van beide kanten een naakt echtpaar kwam aanwandelen, zodat ik als ik het water inliep alleen naakte mensen zou ontmoeten, mensen dus die mij als het ware niets zouden kunnen verwijten. Toen bleek alles erg mee te vallen. Sterker nog: een zestigjarige zwembroekdrager wordt geloof ik meer aangestaard dan een zestigjarige naaktloper, want het al te nadrukkelijk naar iemand kijken is op het naaktstrand geen gewoonte. Ik zal het u nóg sterker vertellen: toen ik daar liep en zwom en weer uit het water kwam kreeg ik het gevoel dat het zwemmen met een zwembroek aan eigenlijk iets onwelvoegelijks heeft, dat een zwempak eigenlijk een scabreus kledingstuk is, en dat het eigenlijk netter, fatsoenlijker, behoorlijker, redelijker is om naakt te zwemmen. Ik ben daarna, als het even kon, altijd aan het naaktstrand gaan zwemmen. Ten offer gevallen, zou je kunnen zeggen, aan de toenemende verloedering van Nederland. Hoewel ik verder een reactionair ben gebleven: ik ben nog steeds een voorstander van kerncentrales.

==

6 november 1980

Krakers

Als de Wereldomroep zijn plicht doet, dan weet u wat krakers zijn, en dan hebben woorden als Grote Keizer, Prins Hendrikkade en zelfs de geheimzinnige woorden Vogel Struys voor u een duidelijke betekenis. Ik weet niet of de Wereldomroep wel eens die krakers zelf aan het woord gelaten heeft. Wij inwoners van Nederland horen en zien ze bij wijze van spreken dagelijks. Laatst stond er in Het Parool een interview met een advocaat van die krakers. Als je het mij vraagt zijn die krakers jongelui uit de betere kringen, die graag voor hun beurt een huis willen hebben, waarvan de huur door iemand anders wordt opgebracht. Die advocaat leek me een erg aardige jongen die geweldig zijn best deed om verontwaardigd te zijn over het grote onrecht dat de krakers voortdurend wordt aangedaan, niet alleen door gemeentebesturen en politie, maar ook door onze kapitalistische pers, die heel lelijke dingen over ze schrijft. Zo hebben er bijvoorbeeld vóór de ontruiming van de flats aan de Amsterdamse Prins Hendrikkade in verschillende kranten foto’s gestaan waarop het gekraakte pand te zien was met in de dakgoot een ijskast en het onderschrift ‘Klaar voor de strijd’. Door die foto werd dus min of meer de indruk gewekt dat de krakers die ijskast in de goot geplaatst hadden als mogelijk wapen om naar beneden te gooien. En dat was helemaal de bedoeling niet. Ik citeer nu de advocaat van de krakers: hij zegt in dat interview in Het Parool: ‘Weet je wat ik opruiend vind? Die foto’s in de kranten, op de voorpagina’s, vlak voor de ontruiming van de flats op de Prins Hendrikkade, met die ijskast in de dakgoot, en met het onderschrift: klaar voor de strijd. Als je dan achteraf bekijkt wat er is gebeurd, dat er gewoon... Er is nóóit door de krakers op de Prins Hendrikkade gezegd dat ze die ijskast naar beneden wilden duwen om mensen van de Mobiele Eenheid te verpletteren.’

Als vredelievend burger – nu ben ik weer aan het woord – kan ik die foto’s alleen maar betreuren, en ook dat onderschrift betreur ik. Inderdaad wordt door zo’n foto en door zo’n onderschrift de indruk gewekt als zouden de krakers die ijskast in de dakgoot als dreigement bedoeld hebben. Wat afschuwelijk van die kranten om die foto’s te publiceren! En dan nog met dat onderschrift ‘klaar voor de strijd’! Zou zoiets nou niet te voorkomen zijn geweest? Als de krakers nu eens met zo’n hoofdredacteur waren gaan praten van tevoren? Er zou zelfs, bedenk ik nu opeens, nog een veel beter middel zijn geweest. Als ze toch niet van plan waren om zelfs maar die indruk te wekken, zou het dan misschien geen aardig idee zijn geweest om die ijskast niet in de goot te zetten? Dan had hij ook niet gefotografeerd kunnen worden, want een ijskast in een keuken of huiskamer is geen nieuws. Trouwens als je erover nadenkt krijg je zelfs wel enig begrip voor die kranten en voor die journalist die dat onderschrift heeft gemaakt. Want als jongelieden een huis kraken en een ijskast in de dakgoot zetten dan is het voor ons onnozele burgers erg moeilijk te bedenken waarom die ijskast op die zo ongebruikelijke plaats is opgesteld. Je denkt dan haast vanzelf dat die ijskast daar is neergezet om naar beneden gegooid te worden. Hier heeft de voorlichting van de krakers gefaald. Ze hadden – misschien is dit een tip voor later – via Radio-Stad en via hun eigen zender wereldkundig kunnen maken dat die ijskast alleen maar als versiering in die dakgoot stond, of als protest tegen de consumptiemaatschappij die ons ijskasten opdringt die wij helemaal niet nodig hebben, want waarom zou je geen zure melk drinken. Het zijn tenslotte alleen maar de multinationals die voordeel hebben van zo’n ijskast. En de kapitalistische pers natuurlijk.

==

6 november 1980

==

Komkommers

Stel u hebt een nichtje en dat nichtje heeft toen zij klein was een hele emmer vol komkommers leeggegeten en daarna twee dagen bewusteloos gelegen. Als u zo’n nichtje hebt, dan hebt u waarschijnlijk ook de neiging om af en toe, op verjaardagen of in een café, over dat nichtje te vertellen. En dat doet u ook. Maar neem nu eens aan dat u een schrijver bent, een maker van teksten. Dan hebt u al gauw behoefte om die mededeling over uw nichtje schriftelijk te doen. En dan begint de moeilijkheid. Een ingezonden stuk waarin van komkommers en bewusteloosheid wordt verteld neemt een redactie alleen op in het kader van een discussie over komkommers of bewusteloosheid, en zo’n discussie wordt heel zelden gevoerd. Een geleerd stuk schrijven over de gevolgen van te veel komkommers eten wilt u niet en kunt u trouwens niet, want u hebt geen verstand van komkommers. Wat nu? Er blijft niets anders over dan dat nichtje langs een reusachtige omweg ter sprake te brengen. Je schrijft een roman. Dat is een heel werk. Bovendien moet je rekening houden met de kritiek. Je kunt geen roman gaan schrijven over een meisje dat steeds maar komkommers eet. Dat vinden Wam de Moor en Aad Nuis en Reinjan Mulder niet goed. Dus je schrijft een boek over een lesbisch meisje dat op zoek is naar haar identiteit. Je bent weliswaar helemaal niet lesbisch, en je weet weliswaar niet wat ‘identiteit’ hier betekent – dat kun je trouwens ook niet weten want het betekent niets – maar zoals gezegd, je moet rekening houden met de critici. En als jeugdherinnering op bladzij dertig heeft dat meisje dat incident met die komkommers. Of je schrijft een roman over een man, ook al op zoek naar zijn identiteit, die in een café komt waar twee mannen aan de tapkast staan en de een zegt tegen de ander: ‘Ik heb een nichtje en die heeft toen ze klein was een keer een emmer komkommers leeggegeten en toen is ze twee dagen bewusteloos geweest.’ Eventueel verleng je die scène nog door die andere man iets terug te laten zeggen: ‘nee maar!’ of ‘jaha’ of ‘God is groot’ of ‘van je vrienden moet je het maar hebben’. Maar dan is het ook uit en moet je verder met die roman. Eventueel kun je ook een autobiografie schrijven: hoe ze thuis lid waren van de SDAP, hoe je iedere morgen gewekt werd door de VARA-haan, hoe de meester ‘Het geuzenvendel op de thuismars’ voorlas, en wat er daarna allemaal gebeurde. En in een van de eerste hoofdstukken, bij het bespreken van de familie van je vader, kun je dan dat nichtje met die komkommers ter sprake brengen.

Maar wat een verschrikkelijke omwegen zijn dat allemaal! Is er nu echt geen literair genre, waarin zo’n komkommers etend nichtje zonder omwegen ter sprake kan worden gebracht? Eigenlijk niet. Er zijn in de loop der eeuwen enkele pogingen ondernomen om zo’n genre van de grond te krijgen. Je zou bijvoorbeeld het boek Tristram Shandy van de Engelse achttiende-eeuwse schrijver Lawrence Sterne tot dat genre kunnen rekenen. Dat boek is immers formeel een biografie, een levensbeschrijving. Maar als het boek uit is, is de held pas een paar uur oud. Verder is het boek helemaal gevuld met dingen die met het onderwerp van het boek eigenlijk niets te maken hebben, het staat vol met nichtjes en komkommers. Ook Das Buch Legrand van de negentiende-eeuwse Duitse dichter Heinrich Heine zou je zo’n boek kunnen noemen: het heeft geen centraal onderwerp, het springt van de hak op de tak.

Ik vertel u dit allemaal omdat ons klein landje de eer toekomt ook zo’n boek te hebben voortgebracht dat geen roman is, geen bundel verhandelingen, geen betoog, geen geschiedenis, geen biografie, geen memoires, maar een boek waarin uitsluitend mededelingen voorkomen zoals over dat komkommers etende meisje. Van dat boek is dezer dagen een tweede druk verschenen, en als u zich verveelt in Centraal Afrika of in Central Manhattan, dan moet u dat boek uit Holland laten komen. Het heet Zalig zijn de schelen en het is geschreven door Herman Pieter de Boer en Betty van Garrel. Iedere keer als een van die twee auteurs een interessante gebeurtenis inviel, zoals van die komkommers, dan schreef Betty aan Herman Pieter of Herman Pieter aan Betty, en zo gingen ze door tot ze een heel boek vol hadden. Om iets te hebben om zich aan vast te houden begonnen ze met één onderwerp: scheelheid, maar na enkele bladzijden hebben de auteurs zich al losgezongen van die schelen en gaat het over de merkwaardige ansichtkaarten die Jan Cremer vroeger aan Betty placht te sturen, over de vreemde baantjes die Herman Pieter gehad heeft, en over een nichtje van Betty, dat een keer een hele emmer komkommers leeg at en toen twee dagen bewusteloos lag.

==

6 november 1980

==

Vertalen

Soms vertaal ik wel eens iets in het Nederlands en dan krijg ik soms het gevoel dat Nederlands eigenlijk een heel rare taal is. Andere talen zijn gewoon, maar Nederlands is raar. Er is bijvoorbeeld iets aan de hand, lijkt het, met vaste Nederlandse uitdrukkingen zoals de plaat poetsen, zich geen knollen voor citroenen laten verkopen, weten waar Abraham de mosterd haalt, geen twee liedjes zingen voor één cent, over de kling jagen, over de balk gooien, over de schreef gaan, boven zijn theewater zijn en noem maar op. Daar is iets mee, met die uitdrukkingen. Ik merkte dat toen onlangs Kees Fens in De Volkskrant een boek besprak van iemand die zoals Fens schrijft luchtig wilde schrijven en eigenlijk niets te zeggen had. Iemand die luchtig wil schrijven en eigenlijk niets te zeggen heeft gebruikt graag van die leuke, losse, populaire, algemeen bekende uitdrukkingen. Uit het boek dat hij bespreekt haalt Fens het als paddestoelen opschieten, het afhouden van de boot, het sparen van kool en geit, het iemand laten vallen als een hete aardappel, het niet boteren tussen twee partijen, het niet veel soeps zijn, in de soep draaien, in bochten wringen, wespennesten, het tot over de oren ergens in zitten.

In zulke gevallen lijkt het mij alsof Nederlandse uitdrukkingen iets kinderachtigs hebben, wat je in andere talen niet aantreft. Het lijkt of in het Russisch of in het Engels dat soort uitdrukkingen heel normaal zijn, maar in het Nederlands komen ze, zo lijkt het tenminste, alleen in jongensboeken voor en bij schrijvers die luchtig willen schrijven en niets te zeggen hebben. Zodra je uit een vreemde taal gaat vertalen krijg je last met dat verschijnsel. Er staat bijvoorbeeld in het Russisch on byl takov. Dat is een Russische uitdrukking, en die betekent hetzelfde als onze uitdrukkingen ‘hij nam de benen, hij smeerde hem, hij maakte dat hij weg kwam, hij maakte zich uit de voeten, hij poetste de plaat’. Maar als je bij je vertaling een van die Nederlandse uitdrukkingen gebruikt dan merk je dat je tekst opeens een soort Dik Trom-karakter gekregen heeft. Het lijkt of die uitdrukkingen in het Russisch normaal zijn, maar in het Nederlands alleen in een bepaald soort jongensboeken voorkomen, boeken waarin de veldwachter ‘Maak dat je wegkomt, dekselse jongen!’ zegt of ‘Hij is geen knip voor de neus waard’.

Laatst trof me dat heel sterk toen ik een Nederlandse vertaling las van het bekende Russische toneelstuk De revisor. In het eerste bedrijf is de burgemeester bang dat de regeringsinspecteur, de revisor, die zojuist in het stadje is gearriveerd – dat denkt men althans – zal worden benaderd door de kooplieden in de stad, die zich dan zullen gaan beklagen over de wandaden van de burgemeester. En dan zegt die burgemeester in die Nederlandse vertaling: ‘Bang ben ik niet, al voel ik wel nattigheid... Die kooplieden en winkeliers liggen me wat zwaar op de maag. Die beweren dat ik ze de das heb omgedaan, maar echt, met mijn hand op mijn hart, als ik deze of gene wel eens een poot heb uitgedraaid, dan altijd zonder bittere gevoelens, echt waar.’ Dat zijn bij elkaar (nattigheid, maag, das, hart, poot) vijf van die Nederlandse uitdrukkingen. In het Russisch staat er trouwens maar één. Hier zie je zowel de stelling van Fens als die van mij geïllustreerd: de vertaler denkt dat zijn tekst pakkender, beter, leuker, grappiger, aangrijpender wordt als hij de ten tonele gevoerde personen nattigheid laat voelen, poten laat uitdraaien en zo. En de lezer krijgt een gevoel van afkeer, het gevoel of hij een uiterst kinderachtige tekst leest.