Ayaan Abukar

Hotel Mogadishu

==

==

==

Uitgeverij Van Oorschot

Amsterdam

© Copyright 2024 AYAAN ABUKAR

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaargemaakt, op welke wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

==

ISBN 978 90 282 4168 8

==

www.vanoorschot.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2024

Aan

kapitein Dahir, prof. Mohamed Mohamud Afrah,

Abdikarim Hassan Gorod, Mohamed, Almas,

Hodan, Awil, Abdirashid, ir. Yariisoow en alle

omgekomen moedige vrijheidsvechters

Proloog

23 juli 2014

==

==

##

‘Bismillah, hebben we de lijst?’ Admiraal Madey Nurey Sheikh vraagt het aarzelend. Hij zit voor een ingestort gebouw op het oude marineterrein van Mogadishu, een ruïne van acht grote golfplaten. Het is geen kunstinstallatie, maar zijn werkvertrek. Twee gaten, dwars door de golfplaten heen, zorgen op hete dagen voor frisse lucht.

Het terrein loopt parallel aan het water en eindigt bij een lange kade, die het land met de oceaan verbindt. Het waait hard, het fort van zwarte steen kaatst het water terug, steeds weer. Mijn gedachten bewegen mee met de ruige golven terwijl ik intens gefocust hun weg terug naar de diepte van de oceaan volg.

De stem van de admiraal haalt me uit mijn concentratie: ‘Bezwijk je door het vasten,’ grapt hij, ‘of is het angst voor explosies?’

Zijn adviseurs nemen in plastic tuinstoelen plaats.

‘Hou je hoofd erbij,’ zegt hij, ‘we zitten hier voor jou.’ Hij doelt op de waarschuwing voor aanslagen die deze week door de stad gonst. Het verzoek om bij elkaar te komen, ondanks de dreiging van Al-Shabaab, wordt me niet in dank afgenomen.

De twee topadviseurs houden intussen hun blik op mij gericht. Beide mannen wonen al heel hun leven in Mogadishu en zijn net als de rest van de stad beducht voor meer aanslagen tijdens de ramadan. Het leger en de politie staan paraat om elke mogelijke poging vóór te zijn: de terreurgroep gaat er elk jaar hard in. Haar jonge volgelingen geloven dat de oversteek naar het hiernamaals in de heilige vastenmaand gegarandeerd naar de magische poorten van de zeven hemels leidt. Al-Shabaab-terroristen worden over de stad uitgestrooid en vermengen zich als korrels zand tussen de losse stenen van Mogadishu’s straten. De stad verandert in een duister theater, waar de dood de toneelmeester is.

Diezelfde angst hangt ook in ons provisorische kantoortje. We bespreken de aankomende training van de kustwacht. De Europese civiele missie in Somalië regelt een speciale opleiding voor de Somalische kadetten. Het verzoek van de Europeanen om de training in Djibouti te verzorgen ligt hier al maanden bij de regering, maar de president en de ministers geven niet thuis. ‘Al-Shabaab zit niet op zee’, is het mantra van de overheid. De prioriteit is allang bepaald: het doel is de onzichtbare vijand van het land verjagen. Alle hens aan dek, maar dan op de grond – en de kustwacht, ach, die kan wachten. Intussen zijn de Europeanen ten einde raad.

‘Kom op met die selectie,’ herhaalt de admiraal.

De adviseurs, Saïd en Abdullah, zijn daarmee belast. Ze reageren niet direct. Saïd gaat rechtop zitten om het zijn baas mede te delen: ‘De lijst is niet af.’

‘Waarom niet?’ vraagt de admiraal verbaasd. ‘Ik wacht al vier weken op een lijst met twintig namen. Het is geen rocket science, het is een simpele taak.’

De adviseurs kijken elkaar aan. ‘Wil jij beginnen?’ vraagt Abdullah aan Saïd, als op dat moment alle drie de walkietalkies afgaan. De ruis overstemt het bericht, maar aan de andere kant is er een man te horen die naar adem hapt.

De admiraal zet hem aan zijn oor. Zijn wenkbrauwen gaan omhoog, trekken de dunne lijntjes om zijn ogen strak.

‘Wat is er?’ vraag ik.

‘Haya haya, wa su socda. Ik vertrek nu!’ Hij staat op, pakt zijn mobiel en maakt aanstalten. Ik hoor hem mompelen: ‘Saado Ali, Allah ha’u naxariisto’, God hebbe haar ziel.

‘Saado Ali? De zangeres?’

‘Ha, ja, ja. Neergeschoten. Let’s go.’

Hij loopt naar de jeep en ik hol achter hem aan.

De chauffeur trapt het gaspedaal tot de vloer in. Ons konvooi voelt als een capsule, gelanceerd in de ruimte. De admiraal en ik houden onze adem in. Waarheen? vraag ik me af. Is dit een missie om de bekendste Somalische zangeres ooit te redden? Wat heeft de admiraal gehoord?

Ik probeer me een van haar liedjes voor de geest te halen. Haar muziek was vooral politiek van aard, dat herinner ik me nog. Verder weet ik niet veel over haar muziek; mijn jongste zusje is de echte kenner thuis. Ik stuur haar een bericht: ‘Zusje, Saado Ali...’ tik ik snel, maar mijn vingers lopen vast. Hoe schrijf je ‘is vermoord’ op? ‘Je geliefde artiest is op straat doodgeschoten’?

We rijden het marineterrein uit en laten de zee achter ons. De bestemming is nog steeds een raadsel. Ik vermoed dat mijn baas en zijn chauffeur doelloos door Mogadishu razen, met een konvooi van tien soldaten.

De blauwe hekken en deuren van de winkels aan weerszijden van de weg zijn dicht. Mogelijk zijn de eigenaren naar huis gegaan om zich voor te bereiden op het breken van het vasten, of zijn ze in paniek vertrokken na de aanslag op Saado Ali. De straten zijn ongekend kalm en leeg. Saado Ali was een volksicoon, het symbool van verzet tegen de dictatuur in de jaren tachtig; dit raakt de ziel van haar stad. Het verdriet is merkbaar, de daders wisten de lucht uit de straten te zuigen.

De chauffeur vraagt de admiraal of hij naar het presidentiële paleis Villa Somalia moet rijden. De admiraal knikt, de greep boven de stoel vastklemmend.

We naderen de heuvel die naar de presidentiële compound leidt. Vlak bij de eerste controlepost stoppen we; de admiraal draait het raam naar beneden en groet de politieagenten, ik open mijn raam ook. Langzaam rijden we door. Naast ons lopen twee agenten die klaar zijn met hun dienst.

‘Xaalada ka waran’, hoe is de situatie? vraagt de admiraal.

Ze kijken niet opzij.

De agent houdt zijn arm omhoog: ‘Allah ha’u naxariisto.’

Ze kijken nog steeds niet opzij, blijven doorlopen.

We herhalen alleen nog die woorden: God hebbe haar ziel.

==

*

==

It’s a wrap, een korte column over het eerste culturele seizoen na corona luidt het begin van mijn zomervakantie in. Het is de laatste week van een warme juli in 2022 en Amsterdam zucht onder de hete zon. Door de droge zomer verkleuren de bomen in het Noorderpark en laten ze hun bladeren vroegtijdig los. De hitte blijft lang na zonsondergang in de huiskamer hangen; ik zet ramen en deuren wijd open om de koele avondlucht het huis in te lokken. Lichten blijven uit om naar binnen sluipende muggen niet in verleiding te brengen.

Door op mijn telefoon te scrollen, verdrijf ik de verveling. Op Instagram zie ik een foto van Omar, een Somalisch-Amerikaanse kennis, die zijn volgers laat weten dat hij veilig in Somalië is gearriveerd.

Ik stuur hem een bericht op WhatsApp: ‘Salaam, Omar, hoe is het? Ben je in Mogadishu?’

‘Salaam, Ayaan. Ja, inderdaad.’

‘Ben je bereikbaar?’ vraag ik.

‘Geef me tien minuten.’

De timing van zijn bezoek – kort na de verkiezing van de president en vlak voor het benoemen van diens kabinet – is opvallend. Hassan Sheikh Mohamud is op 15 mei 2022 voor de tweede keer verkozen door de leden van het parlement.

Via Twitter volg ik Omars politieke standpunten al sinds een jaar of tien. Hij is enthousiast over de terugkeer van de voormalige president. Aan de telefoon benadrukt hij dat het positief zal uitpakken voor de stad en het land. ‘You should come back,’ voegt hij er in accentloos Amerikaans aan toe. ‘Things have changed.’ Zijn woorden jagen de spanning door mijn lijf... Terug? Terug naar Mogadishu?

Hij hoort mijn mompelende stem niet – en de lijn wordt onverwacht onderbroken.

Mijn ademhaling versnelt, tintelingen stijgen naar mijn hoofd. Mijn laatste langdurige reis naar Mogadishu was zeven jaar geleden. Ik vloog terug naar Nederland met Turkish Airlines en maakte daarmee een einde aan mijn tijdelijke werk en verblijf in mijn geboortestad.

Het avontuur was twee jaar eerder begonnen. Ik was per toeval in Mogadishu beland en raakte onmiddellijk in de ban van haar chaos en ongrijpbaarheid. Ik werd verliefd op haar kust, op haar mooie luchten en haar veerkracht. Mogadishu en ik hebben sindsdien een liefdesaffaire waarin we het beste en het slechtste in elkaar naar boven halen; een gepassioneerde relatie waarin je geestelijk onder zware druk staat. Hoe dan ook heeft de korte verhouding me veel gebracht en geleerd. Ik heb nieuwe vriendschappen gesloten met lotgenoten, Somaliërs die net als ik uit het Westen terugkwamen. Mijn zeldzame ontmoetingen met lokale jongeren, die de stad nooit hebben verlaten, maakten me bewust van mijn privileges als diasporavrouw: mijn Nederlandse paspoort, westerse socialisatie en universitaire opleiding vormen een muur tussen ons. Ik heb geleerd hoe het ‘diasporaschap’ de traditionele verhoudingen verstoort. Als je tot de diaspora behoort, ben je lid van een sociale en economische klasse die dwars door de clanverhoudingen heen loopt.

In dit boek reis ik terug in de tijd, naar het Mogadishu van tien jaar geleden waar angst langzaam aan het wijken was voor hoop. Het einde van de jarenlange burgeroorlog bracht een nieuw ochtendgloren. Uit mijn roerige tijd daar heb ik deze verhalen geselecteerd om de complexe lagen van het leven in Mogadishu in kaart te brengen; het is een impressie van hoe het is om tussen de bubbels te navigeren die er in de loop van de laatste dertig jaar zijn ontstaan. Het zijn indrukken die ik door mijn Amsterdams-Somalische lens beschrijf, alledaagse verhalen van de mensen achter het nieuws uit Mogadishu en de lessen die ik – in mijn poging aan de wederopbouw bij te dragen – over mezelf heb geleerd.

==

==

Deel 1

2013

==

==

##

Aankomst

==

Het blauwe, wilde water van de Indische Oceaan is het eerste wat ik vanuit de lucht kan zien. We vliegen laag en het voelt alsof we op het water gaan landen als het vliegtuig een U-bocht langs de oceaan maakt. Het uitzicht is adembenemend. Donkere en lichte tinten blauw gaan naadloos in elkaar over en het witte schuim op de oppervlakte lijkt met een dunne kwast op de hoge golven te zijn geschilderd. Het vliegtuig komt dichter bij de stad en het oppervlak verandert van blauw naar oranje-geel. Mogadishu ligt verticaal aan de zijkant van de kust, de stad is in de lengte gegroeid.

Passagiers om me heen worden onrustig en roepen massaal ‘Allahoe akbar’, Allah is groot. De kinderen die de afgelopen vijf uur een concert van huilgeluiden hebben gegeven, lijken daarmee op te houden. De warme lucht versmelt met de geur van zweet, het zoete aroma van gekaramelliseerde ui en iemands te sterke parfum.

Ik sta op, snakkend naar frisse lucht. De stewardess zwaait met haar handen en wijst naar het licht boven mijn stoel: riemen vast. Haar collega loopt vlug op me af: ‘Sit down, madam. De piloot zet zo de daling in.’

De landing op luchthaven Aden Adde maakt een einde aan de lange reis naar mijn geboortestad. Een dag eerder vertrok ik uit Amsterdam en reisde via Dubai, waar ik een oud vliegtuig van Jubba Airways nam, ook bekend als de vliegende kist, waarmee ik uiteindelijk, na een korte stop in Hargeisa, Mogadishu bereikte. Deze route is op dit moment haast de enige manier om de hoofdstad te bereiken en het overgrote deel van de vluchten naar Mogadishu gaat met Jubba Airways of Daallo Airlines.

De geuzennaam vliegende kist heeft Jubba te danken aan de onfatsoenlijke dienstverlening en de technische mankementen aan zijn toestellen. De blauwe, leren stoelen zijn plakkerig en het eten wordt in een kartonnen doos op je schoot gegooid. Het geluid van de rammelende motor en de constante trillingen zijn angstaanjagend. Mijn opluchting dat we eindelijk gaan landen is groot. De verhalen over deze reis heb ik vaker gehoord, kleurrijk verteld door landgenoten die me noodgedwongen voorgingen. Ik maak het met tegenzin voor het eerst mee: het alternatief was óf helemaal niet gaan óf een dag doorbrengen op het vliegveld van Nairobi.

Ik ben niet de enige die vol van zenuwen een reis boven Saoedi-Arabië, Jemen, de Golf van Aden, Djibouti en Somaliland heeft afgelegd. De spanning bij mijn medepassagiers is voelbaar en het zicht op Mogadishu zorgt bij iedereen voor ontlading. Een jonge Somalische man die een paar rijen verderop zit, begint na de landing uit blijdschap te klappen. ‘Alhamdoelillah,’ roept de rest, Godzijdank!

==

Het is negen uur als ik naar de uitgang loop. Enkele vrouwen zijn zichtbaar geëmotioneerd en drogen hun tranen met hun zwarte doeken. ‘We zijn thuis!’ roepen ze. ‘Alhamdoelillah, na twintig jaar, we zijn thuis!’ Het lijkt alsof Mogadishu een kind is en zij de ouders zijn. Er wordt tegen Mogadishu gesproken, gehuild en gelachen om het weerzien.

Ik til mijn lange, zwarte jurk met de ene hand op en draag mijn handtas met laptop in de andere. Dan de uitgang, de roltrap en de ochtendzon, die genadeloos is. De vochtigheid benauwt me. De wind is zacht, en verlicht de benauwdheid enigszins. Het vliegveld bestaat uit twee gebouwen en een stoffige landingsbaan, vastgeklemd tussen de Indische Oceaan aan de zuidkant en een enorm droge vlakte in het noorden. Het enige vliegveld in Mogadishu draagt met trots de naam van Aden Abdulle Osman, de eerste president van Somalië sinds de onafhankelijkheid.

We worden opgewacht door Abdirahman Sh. Ali, ook wel bekend als Timos. Hij draagt een bord met ‘delegation’ erop bij zich en probeert orde te scheppen in de wirwar onder aan de vliegtuigtrap. De deelnemers zijn zorgvuldig geselecteerd, Somaliërs uit de diaspora. We komen hier om onze kennis te delen. Ik zie mannen de droge, hete grond kussen en vrouwen die elkaar innig omhelzen. Ik ga naar Timos toe en stel mezelf voor, hij pakt mijn hand en roept heel hard: ‘Welcome in Mogadishu!’

Het zweet in zijn hand voelt onprettig, ik trek de mijne vlug terug en antwoord ‘Wa mahadsanthay’, dankjewel. Timos draagt, net als de meeste mannen in Mogadishu, een wijd pak. Zijn grote zonnebril en vriendelijke lach zijn innemend. Hij verzamelt de delegatieleden en neemt ons mee naar de door airco’s verkoelde viplounge van het vliegveld, die bestaat uit drie kamers en een centrale hal, waarin een grote bank van leer en twee kleinere banken staan. Het glas is afgedekt met een dikke laag blauw plastic, dat voor privacy moet zorgen. We gaan naar binnen via de noordingang, die directe toegang tot de landingsbaan geeft.

Een oudere man met een houten stok komt op ons af: ‘Welkom,’ zegt hij. ‘Ook hier voor de conferentie?’ vraagt hij aan Timos.

‘Ja, chef. Ayaan, laat me je voorstellen aan de generaal.’

Hamed is de chef van de vipruimte. Hij werkt al sinds de jaren tachtig voor het ministerie van Buitenlandse Zaken. Hij steekt zijn hand uit en kijkt me argwanend aan.

‘Hoe oud ben je?’ vraagt hij, mijn hand vasthoudend.

‘Waarom wilt u dat weten?’

Timos lacht zenuwachtig.

‘Ze zeggen,’ gaat Hamed verder, ‘dat ze diaspora-experts uit het buitenland halen.’

Ik merk aan zijn toon en zijn manier van doen dat hij me te jong vindt.

Timos grijpt in en zegt vlug: ‘Generaal, Ayaan heeft politicologie gestudeerd, ze komt uit Amsterdam.’ Hij lacht en duwt me richting de lounge. We laten Hamed in verwarring achter en ik neem plaats op de grote bank, naast een vrouw in een zwart gewaad, met een Louis Vuitton-tas en een zonnebril die ze op haar hoofddoek draagt. Haar gezicht zit vol bruine vlekken, een bijwerking van de huidbleekcrème; een lichtere huid is een schoonheidsideaal onder Somalische vrouwen.

In de vipruimte wordt het steeds drukker: Somaliërs met wijde pakken, Arabieren in witte gewaden en enkele Europeanen lopen er rond. De sfeer is ontspannen en er wordt hier en daar luid gepraat en gelachen. Ik doe mijn zonnebril op en mijn ogen dicht. Mijn hoofd tolt. De ruimte, banken en kroonluchter draaien en de muren komen op me af. Vanbinnen hoor ik de hoge stem van Mohammed Elmi, die me vier dagen geleden vroeg in de ochtend wakker belde met de vraag of ik naar Mogadishu wilde. Met een geïrriteerd lachje antwoordde ik: ‘Niet grappig, Elmi. Weet je hoe laat het is?’

‘Abayo, ik ben serieus. Zus, wil je naar Mogadishu, aanstaande zaterdag, over drie dagen?’

Ik heb een black-out, dacht ik, of misschien ben ik aan het dromen.

‘Hallo Ayaan, ben je daar?’

‘Ja Mo, ik begrijp je niet.’

Mohammed is mijn brother from another mother. We kennen elkaar al enkele jaren en eigenlijk weten we niet meer hoe we elkaar ontmoet hebben – hij was er gewoon opeens. Onze vriendschap is gebaseerd op ons gedeelde verlangen om in verbinding te blijven met ons moederland, en onze gesprekken over Somalië combineerden we met kopjes koffie en diners.

‘Ik ben uitgenodigd, abayo, om naar de conferentie te gaan.’

‘Welke conferentie?’

‘Díe conferentie, die Hassan Sheikh Mohamud heeft aangekondigd, weet je nog?’

De nieuwe Somalische president start zijn termijn met een internationale conferentie over de wederopbouw. De aankondiging van de driedaagse bijeenkomst circuleert al weken rond.

Ik was opeens klaarwakker en liep naar de koffiemachine. ‘En je bent uitgenodigd?’ vroeg ik.

‘Ja, eergisteren. Maar ik kan niet, daarom bel ik je. Ik wil je naam opgeven, anders is het zonde.’

‘Maar ik weet niet of ik kan, of ik mag. Is het überhaupt veilig?’

‘Het komt goed, de conferentie wordt natuurlijk goed geregeld. Maar ik moet nu ophangen, abayo, denk er maar over na.’

Ik liet mijn net gezette koffie staan en ging terug naar bed. De buikpijn die ik plots voelde bleef nog urenlang aanhouden.

==

Ik begin het koud te krijgen in de semiluxe lounge, de ventilatoren blazen richting de bank. Door de overgang van de hete zon naar de ijskoude ruimte voel ik me vreemd. Timos merkt het en komt naar me toe en roept: ‘Schatje, wat kan ik voor je doen?’

‘Moeten we nog lang wachten?’ vraag ik hem.

‘Ja, ik wacht nog op het vliegtuig uit Nairobi, waar het laatste deel van de delegatie in zit. Jullie bus staat al buiten. Geef me je paspoort maar, dan halen we je stempel.’

Ik pak mijn paspoort uit mijn tas en geef het aan hem.

‘Kom maar mee. Ze moeten een foto van je maken.’

We lopen naar het controlehokje, waar niemand in zit. Timos kijkt om zich heen en schreeuwt: ‘Waar is Moussa? Doe je werk!’

Moussa komt onze kant op rennen en steekt zijn hand uit, zonder een woord te zeggen. Timos geeft hem het document, Moussa kijkt naar mij en vraagt: ‘Wil je de stempel op de bon of in je paspoort?’

Ik kijk verward naar Timos; ik heb het wel gehoord, maar ik begrijp het niet.

Moussa herhaalt: ‘In je paspoort of op de bon?’

Timos lacht, legt zijn hand op mijn schouder en vertelt dat sommige mensen het land in willen zonder stempel in hun paspoort, anders komen ze in de problemen bij terugkomst in Amerika of Europa. Veel landen zien een reis naar Mogadishu als een verdachte activiteit.

‘Aha, op die manier. Heel fijn, deze flexibiliteit, maar mijn stempel moet in mijn paspoort.’

Moussa neemt plaats aan zijn bureau en begint een formulier in te vullen.

‘Heb je in Nederland gewoond?’ vraag ik aan Timos.

‘Ja, ik ben een Nederlander, schatje. Ik heb overal in Nederland gewoond, ik houd van Holland.’

Hij woonde ook in Amerika en Groot-Brittannië voordat hij terugging naar Somalië, nu werkt hij hier als protocolchef bij het kantoor van de president en zodoende coördineert hij de conferentie.

‘Hoe bevalt Mogadishu?’ vraag ik hem.

‘Het is heerlijk, deze stad is prachtig. Ik ben weer thuis, in de stad waar ik geboren en getogen ben. Het leven in Europa en Amerika was fijn en veilig, maar hier heb ik mijn menselijke waardigheid terug; ik kan iets doen en zet me in voor de wederopbouw. In het Westen leef je om rekeningen te betalen, als je al het geluk hebt een baan te vinden. Ik heb rondgezworven, ben jarenlang een nomade geweest, maar nu ben ik weer thuis.’

‘En de onveiligheid dan, ben je niet bang?’

Met zijn hand op mijn schouder gaat hij verder: ‘We gaan allemaal dood, uiteindelijk – we weten niet of het in Mogadishu of in Amsterdam zal zijn. Ik was net vijfentwintig toen de burgeroorlog uitbrak. Weet je hoe een jongeman de oorlog overleeft?’

Ik schud mijn hoofd.

‘Door niet aan de dood te denken. Door elke dag te leven alsof het de laatste is.’

‘Maar je hebt het overleefd en toch ben je teruggekomen.’

‘Omdat ik me ondanks de aanslagen en de instabiliteit hier thuis voel. Kijk om je heen: ik spreek de taal, ik ken de gedragscodes, de cultuur, houd van het eten en kan me – ondanks de onveilige situatie – vrij bewegen.’

Opeens wordt Timos van achteren stevig vastgepakt. ‘War waxan ma waalan yihiin,’ zegt hij, zijn ze gek geworden? Hij schudt zich los en draait zich om. Er volgt een amicale en hartelijke begroeting. De man die hem had vastgegrepen omhelst hem nu nog heviger en legt zijn hoofd op Timos’ schouder. Moussa onderbreekt hun begroeting en geeft mijn paspoort terug aan Timos, met de mededeling dat de bon in het midden ligt en het paspoort is gestempeld.

De spontane man is Qasim, een advocaat uit Londen. Hij is terug in Mogadishu en werkt voor het ministerie van Justitie. Zijn vriendelijke extravagantie geeft een vertrouwd gevoel, de koude vipruimte lijkt meteen wat opgewarmd. Hij wijst naar het paspoort in mijn hand en vraagt: ‘En? Waar staat je stempel?’

‘Gewoon,’ zeg ik, ‘waar hij hoort: in mijn paspoort.’

Hij buigt zich naar me toe en fluistert: ‘You are a straight person, not like the Somalis in this city. Alleen in Mogadishu krijg je deze illegale optie aangeboden, it is a typical Somali thing, I’m telling you. Ik mag je wel, er zijn niet veel mensen in deze stad die straight zijn.’

==

Een uur later stap ik met een groep van tien mannen en één vrouw in een zwarte minibus, die op het plein aan de voorkant van het vliegveld staat. Ik neem achterin plaats, aan het raam, schuif het stoffige gordijn aan de kant en haal een doekje over het glas. Zo heb ik beter zicht.

Qasim komt naast me zitten.

‘Hey you, we meet again!’ roept hij, in een poging het geroezemoes van de andere passagiers te overstemmen.

Ik glimlach en maak iets meer ruimte.

‘Logeer je in hotel Mogadishu?’ vraagt hij.

‘Geen idee,’ zeg ik.

‘Daar gaat deze bus heen,’ zegt hij. ‘Ik denk dat jij daar ook verblijft, maar je kent het toch wel? Please don’t say you don’t.’

Ik pers mijn lippen samen en schud mijn hoofd; ik heb er een artikel over gelezen, meer niet.

‘Je zult het mooi vinden, het is een fijne plek. Vooral voor vrouwen die hier alleen zijn.’

De bus begint te rijden over een slechte, hobbelige weg. Qasim is inmiddels druk in gesprek met de passagiers voor ons. Het lijkt alsof ze elkaar al langer kennen. In de bus wordt het steeds lawaaiiger, ik doe mijn oordopjes in en probeer een glimp van de buitenwereld op te vangen.

We rijden over een smal en stoffig pad dat aan beide kanten begrensd wordt door grote groene zakken en prikkeldraad. De bus stopt voor de slagboom. Timos schreeuwt: ‘Stil, we naderen een checkpoint!’, en hij opent de ramen, stapt uit de bus en toont de papieren. Twee buitenlandse militairen in camouflagevest controleren de bus. Het is een AMISOM-checkpoint. De troepen van de Afrikaanse Unie-missie in Somalië zijn verantwoordelijk voor de veiligheid van het vliegveld.

We mogen verder, maar de sfeer is omgeslagen. De euforie van degenen die een paar uur geleden de grond nog kusten is nu als sneeuw voor de zon verdwenen. De realiteit van Mogadishu komt binnen. Het lijkt bezet gebied: de missie is er officieel op verzoek van de regering, maar voor de trotse Somaliërs is AMISOM een doorn in het oog. Het draagvlak is minimaal en de politici voelen hoe pijnlijk het is dat de aanwezigheid van deze buitenlandse militaire missie noodzakelijk is.

Er staan lange rijen aan weerszijden van de weg, ik herken enkele passagiers van mijn vlucht. Ze moeten hun zware koffers dragen en lopen richting de hoofdweg, waar familie en vrienden hen opwachten. Het volk mag niet dicht bij het vliegveld komen. Het voelt ongemakkelijk om vanuit de luxe bus de lopende massa te observeren.

De bus rijdt langzaam en wurmt zich tussen twee rijen auto’s heen. Allerlei mensen laveren er tussendoor, haastig lopend onder de hete zon of op zoek naar degene die hen op zou halen. Verkopers van waterflessen en zakdoekjes zwaaien met hun producten – en niemand is geïnteresseerd. Kinderen en ouderen bedelen langs de weg, gaan voor de ramen van elke auto staan. Twee oude vrouwen kloppen op het raam van onze bus. Wij kunnen hen zien, maar zij ons niet. Ze houden beide handen voor zich uit en vragen om hulp.

De chauffeur wordt herkend door de agent van het tweede checkpoint, dit keer bemand door de Somalische politie. Hij haalt de slagboom omhoog en laat ons doorrijden. Twee checkpoints later arriveren we bij hotel Mogadishu.

==

==

Ontwaken in Mogadishu

==

De wekker van mijn iPhone gaat voor de derde keer. Ik zet hem uit, kom half overeind, leun met mijn rug tegen het hoofdbord van het mahoniehouten bed en trek de deken verder over me heen. Met mijn rechterhand zoek ik onder de witte katoenen deken naar de afstandsbediening van de airco, die hier ergens moet liggen. Ik had hem voor het laatst rond drie uur vannacht, toen ik bezweet op de aan-knop drukte. Half-slapend moest ik een keuze maken tussen in een koele ruimte doorslapen met het grommende geluid van de airco of in stilte de benauwde hitte verdragen.

De afstandsbediening is nergens te vinden. Ik sta op en loop op mijn blote voeten over de koude, plakkerige tegels om de stekker uit de muur te trekken. Ik doe de gordijnen open, er is nauwelijks daglicht te zien. Het uitzicht is droevig, mijn kamer wordt omringd door de hoge muren van het hotel en kijkt uit op een steeg die de achterdeur van de keuken verbindt met de kleed- en slaapkamers van het personeel.

Wakker worden in Mogadishu voelt onwerkelijk. Nog geen 48 uur geleden wandelde ik door de straten van Amsterdam. De oude stad aan de Amstel is al tien jaar mijn vrijhaven, waaraan ik – zoals Wim Sonneveld zo mooi zong – mijn hart heb verpand. Waar ik me als jonge vrouw kon storten op het leven, mijn studie en carrière, zonder letterlijk belemmerd te worden in mijn vrijheid. Het contrast tussen mijn geboorte- en adoptiestad is ongekend groot. De lange, bloedige burgeroorlog heeft Mogadishu veranderd in een spookstad, waar de grens tussen leven en dood onzichtbaar is. De dood wacht op elke straathoek en de stad heeft dat noodgedwongen geaccepteerd. De burgeroorlog kent een begin, maar geen einde. Hij heeft plaatsgemaakt voor anarchie, niemand is de baas; een samenleving zonder sociaal contract, instituties of structuur, waar de brute kracht van geweren de baas is. Het grootste, meest onmenselijke product van de oorlog is de terreurgroep Al-Shabaab, een ongrijpbare moordmachine. Ik probeer elke gedachte aan Al-Shabaab of de mogelijkheid van een aanslag te onderdrukken. De conferentie staat waarschijnlijk op de radar van haar spionnen, het is niet de vraag óf er een aanslag zal plaatsvinden, maar waar.

Mijn overpeinzingen worden verstoord door de stemmen van de kamermeisjes op de gang, hun zachte chit-chat klinkt door de muur heen. Liggend in bed scrol ik door Twitter, op zoek naar het laatste nieuws uit de stad; een vast ochtendritueel sinds 2011. Twitter is mijn toegangspoort tot nieuws uit Somalië, omdat het op dat platform ongefilterd binnenkomt. ‘#Mogadishu’ geeft de actuele stand van zaken weer. De nachten zijn in Mogadishu meestal kalm, de straten zijn leeg en donker. Aanslagen in het duister plegen is zinloos voor de bloeddorstige moordenaars van Al-Shabaab.

De temperatuur in de kamer loopt weer op en warmt de koude tegels op. Mijn lichaam voelt plakkerig aan. Ik leg mijn iPhone aan de oplader en besluit mijn dag te starten.

==

Mijn garderobe voor deze reis is overzichtelijk. ‘Je hebt niet veel nodig in Mogadishu,’ was het advies van mijn zusje. ‘Neem abaja’s en een paar sjaals mee, om je haar te bedekken.’ De keuze was snel gemaakt: vijf zwarte abaja’s, drie sjaals, een witte, licht oranje en blauwe sjaal. Vrouwen met lange zwarte gewaden horen hier sinds de invoering van de sharia bij het straatbeeld. Over straat gaan zonder nikab was strafbaar onder Al-Shabaab. De invloed van deze terreurorganisatie heeft het tolerante karakter van de stad, waar mijn moeder zo trots op was, voorgoed veranderd. De bekende oude beelden uit de jaren 70 en 80 van prachtige Somalische vrouwen, met afrohaar en korte rokken, bestaan alleen nog op YouTube, dat het nationale museum en archief is geworden van het vooroorlogse Mogadishu.

Ik stop mijn telefoon en notitieboekje in mijn zwarte Ralph Lauren-tas. De conferentiestukken laten op zich wachten, de belofte van Timos om ze – ‘insjallah’ – vóór de openingsdag te sturen was waarschijnlijk alleen bedoeld om mij gerust te stellen. Zijn sms’je van ’s avonds laat met ‘Zus, ik zie je morgenochtend voor de inschrijving’ is tot nu toe de enige informatie die ik over vandaag heb gekregen.

==