Oğuz Atay

Wachten op de angst

Acht verhalen

Vertaald uit het Turks door
Hanneke van der Heijden

==

==

==

Uitgeverij Van Oorschot

Amsterdam

Published with the support of the Ministry of Culture and Tourism of Republic of Türkiye in the framework of TEDA Project.

==

==

Deze uitgave kwam mede tot stand door een bijdrage van het Cultuurfonds.

==

==

De vertaler ontving voor deze vertaling een projectsubsidie van het Nederlands Letterenfonds.

==

==

Oorspronkelijke titel: Korkuyu Beklerken. Hikâyeler, 1975

==

© Copyright 1984 Tekst: İletişim Yayınları; published by arrangement with AnatoliaLit Agency

© Copyright 2024 Vertaling en nawoord: HANNEKE VAN DER HEIJDEN en UITGEVERIJ VAN OORSCHOT, AMSTERDAM

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt, op welke wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

==

ISBN 978 90 282 4288 3

==

www.vanoorschot.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2024

De man met de witte mantel

Hij bevond zich in een grote groep mensen. Hij had geen succes. Hij had geen geld. Hij bedelde. Hij stond voor de moskee. Een grote moskee was het. Met alles erop en eraan, minaretten, koepels, poorten, getraliede vensters en wat dies meer zij. En bovenal een binnenplaats: de belangrijkste plek voor wie bedelt. Hij stond aan de kant. Omdat hij geen enkel kunstje vertoonde of omdat hij niks raars had dat medelijden wekte of omdat hij niet in staat was zich los te zien van zijn omgeving en onder zijn gebrek aan succes te lijden, had hij ook met bedelen geen succes. Omdat hij geen kleine bakjes maïs verkocht, kon hij niet samen met de kinderen en de duiven voor anderen een goede daad verrichten; ook huisde hij niet als de oude man met het voorkomen van een in rode toga gehulde waarzegger in een hokje op wielen en met schaapsleren wanden waarvan de voorkant tussen de middag veranderde in een rolluik dat de eigenaar binnensloot, noch kon hij wegstuiven zoals de kreupele dikzak deed, die op het moment dat hij zijn gelukskralen en bidkettingen en aanstekersteentjes niet meer kwijtraakte het gaspedaal intrapte en zich met gemotoriseerde uitstalling en al onmiddellijk uit de voeten maakte. Hij had geen kapitaal en geen zichtbaar gebrek. Misschien dat hij een voorbijganger aan kon houden, en zich kon voordoen als iemand van het platteland door te zeggen dat hij net uit het ziekenhuis was ontslagen en geen geld had om langs te gaan bij een streekgenoot hier in de stad, die als bewaker werkte in de bouw; maar omdat hij niet praatte, was het evenmin eenvoudig om op die manier succes te boeken. Hij hing tegen de muur van de moskee en behalve dat deed hij niets dat de aandacht trok. Hij had zelfs nog geen poging ondernomen zijn hand open te vouwen. Maar toch, toen het almaar drukker werd met duiven en bakjes maïs, en met bladen met opwindende plaatjes of stichtelijke praatjes, uitgestald tegen een scheve uitstulping in de moskeemuur, en met om boomstammen gevouwen kranten die de bevolking waarschuwden tegen bepaalde maatschappelijke verdorvenheden, en met mensen die zich tegen overlegging van een kwitantie inzetten voor goede werken, toen had op een gegeven moment een knokige vrouw met hoofddoek en in lange jas, die dacht dat hij gebrekkig was, de hand van deze lusteloze bedelaar toch omgedraaid en er wat geld in gestopt. Hij keek niet naar het geld, misschien omdat hij op dat moment met zijn ogen knipperde tegen de zon, die al tamelijk hoog stond; en hij vergat zijn hand weer te sluiten, misschien omdat hij zijn ogen niet los kon maken van de kinderen die op de binnenhof van de moskee aan het spelen waren. Dit alles gebeurde pas toen de eerste weldoener van de dag alweer een eindje uit de buurt was. Toen de vrouw hem aankeek had hij, bewust of onbewust, zijn ogen niet bewogen. Zijn eerste klant had daarom verondersteld dat hij blind was. Het geluid van een andere munt die in zijn handpalm belandde leek hem wakker te schudden: toen hij zijn hoofd optilde zag hij een man als hijzelf, ongeschoren en in gescheurde kleren. Daarna stond er een jong meisje voor zijn neus dat haar hand met vinnige bewegingen door haar hippe tas liet gaan, gemaakt van een oud tapijt, op zoek naar haar beurs met kleingeld; een grote munt viel zwaar in zijn hand, alle andere geldstukken verdwenen eronder.

Een schimmige vrouw hurkte met haar ingebakerde kind in haar armen naast hem neer. Een tijdlang leunden ze als twee vlekken tegen de muur. De lichte vlek liep daarna naar het midden van het plein. De oude man in zijn rode toga stak vanuit zijn hokje een wandelstok naar zijn benen uit; hij viel zowat. ‘Verrij me eens naar de schaduw, knul,’ bromde de oude man knorrig. ‘Niet die kant uit,’ stampvoette de in het rood gestoken waarzegger toen zijn hokje de kant op werd geduwd waarin zijn wielen stonden, de man kwam naar buiten; ze draaiden de wielen in de gewenste richting.

Driftig sloot de oude vent de open kant van zijn hokje af; in een andere wand opende hij een klein venster. Vandaaruit keek hij giftig over het plein uit.

Hij liet de oude man achter in de schaduw; hij liep weg, leunde tegen de muur en keek naar zijn munten.

‘Een kerngezonde kerel als jij bedelen? Schaam je!’ Naast hem stond een dikke man: ‘Als iemand je een klus geeft, dan voer je natuurlijk nog geen steek uit.’ Hij keek naar de koffer van de dikke man, en probeerde die met twee handen van de grond te tillen; hij slaagde er niet in. Toen zag hij in de verte een kruier, een handig type. Hij deed wat die sjouwer deed: hurkte neer, leunde met zijn rug tegen de koffer en greep het handvat; het lukte niet. Pas toen de dikke man hem hielp, kreeg hij de vracht eindelijk op zijn rug.

‘Meer dan tweeënhalve lira krijg je niet van me,’ zei de dikke vent onderweg met een hoge stem. Ze liepen naast elkaar. Toen ze bij de kade aankwamen, zeeg hij met vracht en al neer. De eigenaar van de koffer bleef even staan aarzelen; daarna gaf hij hem het geld. Waarschijnlijk had hij een beetje met hem te doen. Tegen extra betaling had hij ook mee kunnen komen op de boot; maar hij kwam niet door de haag van georganiseerde kruiers heen. Daarna bleef hij bij de muur bij de aanlegsteiger nog wat bedelen. Toen er zich opnieuw een mogelijkheid voordeed om vracht te sjouwen, werd hij weggeduwd richting straat. Hij kreeg het nogal te verduren, hij stond enigszins te wankelen op zijn benen. Er klonken beschuldigingen dat hij op dit uur van de dag al dronken was; toch deed hij aardig goede zaken. Daarna weer koffers en kisten en dergelijke (tot aan de kade). Hij pendelde heen en weer tussen degenen die hem normaal achtten en mensen die hem invalide dachten. En misschien had hij nog wel wat meer gewerkt. Maar precies op het moment dat een goedgekleed heerschap zijn hand in zijn zak stopte om hem geld te geven, liep een vrouw voorbij met een kind op de arm, dat naar de haveloze man keek en begon te krijsen, hij liep door zonder nog op het geld te wachten; hij stak meteen over naar de stoep aan de overkant.

Bij het moskeeplein aangekomen liep hij onder een booggewelf door naar de schemerige, koele muur en begon daar zijn geld te tellen; bij de venter van sesambroodjes, die bij de tegenoverliggende muur stond, wisselde hij de munten voor biljetten, hij hield nog wat kleingeld over. Hij liep verder, een drukke straat in; hij verdween weer in de mensenmassa. In een grote passpiegel in een lijst met vergulde krullen, die tussen twee vermoeide en bezwete kruiers in stond, keek hij naar zichzelf: hij had geen colbert, zijn overhemd was aan flarden. Terwijl hij in de spiegel keek paste hij de repen stof tegen elkaar, zijn hemd was gescheurd geraakt toen hij tegen zijn zin betrokken was geraakt bij een handgemeen tussen twee onverlaten, die hij uit elkaar had willen halen; hij knoopte het touw los dat zijn broek ophield en legde er een strakkere knoop in. Daarna droegen ze de spiegel weg; zijn gescheurde broek en de rubberen schoenen aan zijn blote voeten kon hij niet meer bekijken. Hij liep langzaam verder; hij kwam van de ene smalle drukke straat in de volgende smalle drukke straat. De stemmen van de straatverkopers mengden zich met het lawaai van de voetgangers. Gaandeweg begonnen de verkopers bepaalde, vaste plaatsen in te nemen op de stoep; eerst verschenen er uitstaltafels op lage pootjes; daarna werden de kramen hoger, uitgerust met stokken en zeildoek. De zon en de bovenste verdiepingen van de gebouwen verdwenen; de warmte nam af en op straat bleef er geen plek meer over om te lopen. Hij was ingeklemd tussen jurken en stoffen waarvan onduidelijk was waaraan ze waren opgehangen; noodgedwongen bleef hij staan. Een witte mantel schommelde heen en weer, in beweging gebracht door de wind of door de voorbijgangers, en streek over zijn gezicht. Het was een lange en oplichtende mantel, een spook met een wijde rok en grote knopen, met een brede kraag, koel.

Er stak een licht briesje op, dat de kledingstukken van de forse, donkere en provinciaals uitziende verkoper zacht deed opbollen. Alleen de witte mantel hing roerloos; hij moest gemaakt zijn van een zware stof. De mantel en hij bleven een tijdlang tegenover elkaar staan. De verkoper, die hem gadesloeg, verbrak uiteindelijk de stilte: ‘Wat moet dat? Wou je ’m kopen soms?’ Hij gaf geen antwoord. De koopman spuugde glimlachend op de grond; zijn gezicht had iets geslepens en onverschilligs tegelijkertijd. Eerst keek hij naar de verkoper, toen weer naar de mantel; hij stak zijn hand in zijn zak. ‘Wacht, dan doen we hem je even aan.’ De verkoper keek om zich heen, op zoek naar mensen die het spelletje mee wilden spelen. Een man in de kleine bar aan de overkant zat naar hen te kijken; met zijn ellebogen geleund op de toog en zijn biertje in de hand zat hij klaar om in lachen uit te barsten. Verder was er niemand die belangstelling toonde.

De mantel plakte aan zijn lichaam. De koopman draaide hem snel in de rondte: door het draaien vouwde het onderste deel van de mantel zich open. Dat was meer dan waarop de man in de bar had durven hopen; hij hield het niet en proestte het uit, het bier in zijn mond spoot alle kanten uit. De verkoper kwam ter zake: ‘Dit is een damesmantel, beste kerel; niks voor jou.’ Hij wilde zijn klant de mantel haastig uittrekken. Traag duwde die de hand van de verkoper weg; hij tastte gejaagd naar zijn broekzak onder de mantel.

‘Hij is heel duur, veel te duur voor jou,’ zei de verkoper in een laatste poging. ‘Honderdvijftig lira. Het is een damesmantel. Ben je wel lekker?’ Hij luisterde niet naar de verkoper. Hij gaf hem al zijn geld, verfrommeld tot een prop. Onwillig vouwde de handelaar de biljetten open; de munten die erin zaten legde hij apart, daarna begon hij het papiergeld te tellen.

‘Vijfenveertig lira,’ zei hij triomfantelijk. ‘Geen sprake van. Uittrekken.’ Dat deed hij niet.

‘De kostprijs is al honderdvijfentwintig lira,’ stampvoette de verkoper.

Hij bekommerde zich niet om de koopman. Hij keek tot waar de zoom reikte: bijna tot aan zijn enkels.

‘Je loopt ermee voor schut,’ hield de verkoper aan. ‘Stel, ik geef hem je voor honderd lira mee. Waar is de rest van het geld dan?’ De man in de bar was weer bijgekomen. De kramp in zijn borst was over. Maar lachen werd ook steeds moeilijker. Desondanks volgde hij het gebeuren met een blik die duidelijk maakte dat hij aan de kant van de verkoper stond. Van vrolijkheid was bij de handelaar niets meer te merken, alleen zijn onverzettelijke koppigheid was er nog. ‘Goed, je geeft me nog dertig lira,’ zei hij. ‘En als je ermee in de problemen komt, dan is dat jouw pakkie-an.’

In zijn witte mantel draaide hij op zijn hakken rond; het was de eerste keer dat hij glimlachend om zich heen keek. Daarna betrok plotseling zijn gezicht, alsof het nooit meer een glimlach zou vertonen.

De klant in de bar had het tafereel de rug toegekeerd. De verkoper stond alleen. ‘Barst toch,’ zei hij. ‘Hier heb je ook dat rottige kleingeld van je terug.’ Hij trok de hand van de man uit de zak van de mantel en stopte de munten er een voor een in. ‘Je zult het wel niet meer willen geloven, maar hij is vanochtend door een oude vrouw gebracht; ik heb er op de kop af vijfendertig lira voor gegeven, eerlijk waar. Het is een damesjas, zoiets raak je nauwelijks kwijt.’ Hij klonk kwaad.

Met zijn witte mantel verdween hij in de menigte. Waar het zeildoek ophield keek hij naar de lucht. In een waterpoel op de grond werd hij samen met de zon weerspiegeld. Daarna werd het drukker in de plas: grote en kleine schimmen omgaven zijn smetteloze spiegelbeeld. Toen hij zich naar voren boog om naar zijn mantel te kijken, zag hij in het water de menigte, die haar verbazing nog niet te boven was en niet wist hoe te reageren. Om te zorgen dat de zoom van zijn mantel niet vuil werd, liep hij om de plas heen. Degenen die hem achterna wilden en door het water probeerden te waden, werden nat en moesten achterblijven.

Hij keek niet achterom. Hij versnelde zijn pas. Er werd niet gepraat, maar omdat er zich steeds meer mensen bij de menigte voegden, klonk er niettemin een zacht geroezemoes achter hem. Ze passeerden een moskeepleintje omgeven door hoge muren. Er waren er weliswaar die achterbleven om wat verkoeling te zoeken in de schaduw van het theehuis op het plein, maar hun plaatsen werden weer ingenomen door degenen die hun thee al lang en breed ophadden en niet wisten wat ze nu eens zouden gaan doen. Je kon niet zeggen dat ze met heel veel waren; toch ontstond er een licht gedrang toen ze door de gewelfde poort het plein verlieten. Op het moment dat men vervolgens onverwacht een paar treden af moest, viel een oudere man boven op twee kinderen. Er ontstond enig tumult. Sommigen bleven een tijdje staan, verdiept in de honderden advertenties op de muren waarin om personeel werd gevraagd. Er was een korte onderbreking. Iedereen was eigenlijk wel opgelucht toen ze de tussen twee muren ingeklemde treden achter zich hadden gelaten en weer breeduit konden lopen; maar de man met de mantel konden ze niet meer vinden. Hij was verdwenen. Er waren wat woordenwisselingen; er werd gemopperd op degenen die werk zochten en op de oude man, die nog geen gelegenheid had gehad om op te staan van de traptrede waarover hij gestruikeld was. Omdat er geen resultaat werd bereikt, ging de menigte uiteen.

De zon was verzengend. Hoewel hij nu langzamer liep, werd zijn baard nat van het zweet, dat in straaltjes over zijn voorhoofd liep. Hij leunde tegen de reling van een grote brug, schuilend in de schaduw van een kammenverkoper. Door zijn mantel, door zijn baard en door zijn blik waarmee hij over de voorbijgangers heen staarde, bewees hij de verkoper een goede dienst; sommige rondhangende lanterfanters bleven hem aan staan gapen; zwaarbepakte passanten vonden het een geschikte plek om even uit te rusten. Ondertussen werden er een paar kammen verkocht. Omdat hij daar zomaar stond te staan, roerloos en uitdrukkingloos, durfden ze eerst niet bij hem in de buurt te komen. Er waren er een paar die de enkele woorden die ze in de meest gangbare vreemde taal kenden op hem uitprobeerden. ‘Het is helemaal geen toerist,’ zei een van hen. ‘Hij staat je te bedonderen.’ Een ander testte hem met een scheldwoord in een buitenlandse taal. Er kwam geen reactie. ‘Welnee man, die kerel is Engels,’ zei een tabaksverkoper, zijn Amerikaanse sigaretten zichtbaar in zijn zak. Ook in die taal werd gescholden. Daarna raakten ze hem aan, ze trokken aan de zoom van zijn mantel; hij bleek te leven. Hij liep verder, weg daarvandaan.

Het was een lange brug; een tijdlang bleef hij ook bij de andere verkopers staan. Een van hen, een jongen met een pet die filtersigaretten verkocht, vroeg hem zelfs even op te letten toen hij ging plassen. In die korte tijd werden er vijf pakjes sigaretten en drie doosjes lucifers verkocht. Toen de verkoper weer terugkwam staken ze beiden een filtersigaret op van hun eigen handelswaar; ze leunden tegen de balustrade en keken naar de vissers, zwijgend. Hij deed de bovenste twee knopen van zijn mantel open, toch kreeg hij het niet frisser. Met de brede kraag van zijn mantel wiste hij zich het zweet van het voorhoofd. Hij richtte zijn blik op het eind van de brug: daar lagen donkere straatjes. Hij knoopte zijn mantel dicht, maakte een vaag handgebaar naar de verkoper en vertrok.

In een smalle straat, door hoge gebouwen beschut, bleef hij voor een etalage staan. Hij keek naar zichzelf. Het was een straat waar de stoffen, de kleren en de verkopers uit de winkels puilden. De klanten konden er niet door. Na een tijdje merkte hij dat hij vanachter de etalage in de gaten werd gehouden. De dikke winkelier stond hem met kleine, bedachtzame oogjes op te nemen. Daarna gleed er een brede glimlach over zijn ronde gezicht; de ogen werden spleetjes, waren niet meer te zien. ‘Hé, jij daar!’ riep hij, terwijl hij met zijn dikke lijf de deur openhield. ‘Waar heb je die mantel vandaan?’ Hij keek; hij reageerde niet. Op dat moment kwam iemand anders naar hem toe en greep hem bij zijn arm. ‘Hey mister!’ Hij zei iets in een taal die hij niet kende. Dat werkte niet. Zijn handen ondersteunden zijn woorden, en ook met zijn armen probeerde hij duidelijk te maken wat hij wilde zeggen. Ook dat werkte niet. Hij deed zijn koffer open, die op de grond stond, haalde er overhemden uit, verpakt in cellofaan, en duwde die de man met de mantel in de hand. Met zijn vinger tikte hij tegen een van de grote knopen op de mantel. ‘Jij toerist,’ zei hij. ‘Jij halen overhemd Frankrijk Duitsland. Niet geld. Verkopen.’ Toch had hij twijfels of hij begrepen werd. Hij liet hem daar zo voor de etalage staan en liep naar de hoek van de straat. De dikke man stond in de deur van de winkel het resultaat af te wachten. Even later bleef er een knul in een rode broek voor zijn neus staan, met borsthaar dat als donker struweel tussen de bloemen van zijn overhemd naar buiten wolkte: ‘How much?’ vroeg hij. De jongen kreeg enkel een blik toegeworpen. De echte verkoper op de hoek van de straat stampte driftig met zijn voet op de grond. ‘Die vent is stoned,’ foeterde hij binnensmonds. Om de jonge, behaarde klant niet te laten lopen, ging hij naar hem toe en zei gejaagd: ‘Hij is doof. Hij verkoopt ze voor honderd lira.’ ‘Da’s duur,’ antwoordde de jongen met de rode broek. De echte verkoper keek de man met de mantel woedend aan; even bleef hij besluiteloos staan, toen legde hij zijn oor tegen diens mond. ‘Hij heeft de prijs laten zakken tot tachtig,’ zei hij haastig. ‘Ik kan hem verstaan.’ Via de verkoper begon de man met de mantel zwijgend over de prijs te onderhandelen. Uiteindelijk verkocht hij het hemd voor zestig lira. In minder dan een uur tijd waren de overhemden weg. Hij kreeg tien lira in zijn zak gestopt, er volgde een ‘Goodbye’, waarbij hem de hand werd geschud hoewel hij die niet uitstak. ‘Fantastisch!’ riep de dikke winkelier uit. ‘Kom even binnen.’ Hij stopte en dacht na: Da’s waar ook, dat begrijpt hij niet. Hij probeerde het op de manier van de verkoper met de koffer: ‘Jij komen winkel hier,’ zei hij en zonder af te wachten trok hij hem aan zijn arm mee de winkel in. Samen met de winkelbediende drentelde hij een tijdje om hem heen, ze dachten na over wat ze met hem aan moesten. ‘Die kerel staat er als een stijve pop bij. Ik kan hem moeilijk een rol stof in zijn handen duwen en hem die laten verkopen!’ Men liep nog wat langer om hem heen. ‘Een pop,’ herhaalde de dikke winkelier, omdat hij niets anders wist te bedenken. De winkelbediende en hij bleven dat woord maar voor zich uit mompelen en pas na een hele tijd bedachten ze dat ze hem als etalagepop konden gebruiken. ‘Een levende etalagepop!’ riepen ze een paar keer opgetogen uit. Daarna duwden ze hem de kant van de etalage op zodat hij daar kon gaan staan (op een andere manier kon hem immers niks aan het verstand worden gebracht). ‘Zijn voeten zijn wel erg vuil, en zijn broek eigenlijk ook,’ waarschuwde de winkelbediende zijn baas, precies op het moment dat ze hem in de uitbouw van de etalage wilden laten stappen. Ze lieten hem halt houden. Er werden wat witte lappen over zijn schoenen en rond het onderste deel van zijn broek gewonden. Door de delen die niet met zijn mantel bedekt waren, leek hij nu op een mummie uit het museum. Ze pakten hem bij zijn armen en hesen hem de etalage in. ‘Hij kan er niet als zo’n stijve hark bij blijven staan,’ zei de winkelbediende. ‘Laten we hem in een elegantere houding zetten.’ Ze dachten weer na. ‘We spreiden zijn armen,’ zei de winkelier. ‘Dan vult hij de hele etalage.’ ‘Maar dat is vermoeiend, en dan begint hij met zijn armen te zwaaien.’ Ze besloten uiteindelijk zijn armen met nylon draadjes aan het plafond te bevestigen. Ze staken een van zijn armen naar voren, bonden er een draad aan en maakten die vast aan een spijker boven de etalageruit. Zijn andere arm plaatsten ze op een leeggemaakte plank aan de muur. Een paar mensen bleven kijken naar wat ze aan het doen waren. Wat later stonden er al meer voor de etalage. ‘Hij is helemaal niet levend, het is een marionet,’ zeiden sommigen. De winkelbediende stond voor de deur te roepen: ‘Komt u binnen, dit is de winkel met de levende etalagepop. Bij ons vindt u een ruim assortiment aan verkoelende stoffen. Hier ziet u onze Levende Zweedse Etalagepop, die wij helemaal van de Noordpool hierheen hebben weten te halen. Alleen dankzij onze lichte stoffen is deze pop in staat de hitte te verdragen. Kijkt u gerust zelf, ook met deze royale mantel geen spoor van transpiratie. Het levende bewijs van de vederlichte kwaliteit van onze stoffen, de beste reclame voor ons materiaal. “Textiele stoffen van De zachte huls” vindt u alleen bij ons. Neemt u met minder geen genoegen. Vraagt u steeds om onze poppen en producten!’

Eerst kwamen er mensen binnen die hem van dichtbij wilden bekijken. Een vrouw zette haar huilende kind op haar schouders en probeerde zich zo een weg te banen door de menigte. Daarna bekeken ze ook de stoffen. Jonge vrouwen voelden aan zijn mantel om te zien of die van hetzelfde materiaal was. Het onderste deel van de mantel werd opengeknoopt, de gescheurde knieën van de broek werden zichtbaar. Toen het wat minder druk was wikkelde de winkelbediende nog een lap rond zijn benen. Zijn baas hielp hem door de klokrok open te houden. Beiden waren gecharmeerd van deze stand van de mantel en ze zetten de als een waaier opengespreide panden hier en daar vast met wat spelden. De man met de mantel nam de hele etalage in beslag. Iets anders dan hij was er niet te zien. Vervolgens drapeerden ze nog wat stukken stof over zijn schouders en zijn armen.

Tot de middagpauze werden er goede zaken gedaan die dag. ‘We moeten hem ook wat geven,’ zei de winkelier toen ze aan de toonbank gingen zitten en hun blikken bakjes met eten opendeden. ‘Straks zakt hij nog in elkaar.’ Hij liep naar de etalage, maakte hem los en liet hem vrij. Ze zetten hem op een krukje voor de toonbank. Ze schepten wat witte bonen en macaroni in het deksel van een bakje; met twee stukjes brood die hij als lepel gebruikte at hij zijn maaltijd. Hij hield zijn hand onder de kraan in het fonteintje achter in de winkel om water te drinken. Hij ging weer zitten en leunde met zijn rug tegen de toonbank; ze gaven hem een sigaret. Kennelijk had hij toch wat respect afgedwongen, want de baas gaf hem een vuurtje. Daarna sloeg de man hem op de schouder en draaide zich om naar de bediende, ‘Hij komt ons goed van pas, of niet soms?’ lachte hij. ‘Ben je moe geworden?’ vroeg de winkelbediende terwijl hij zijn baas aankeek. Omdat hij geen antwoord gaf, was het moeilijk om een gesprek met hem te voeren. Hij rookte zijn sigaret en bleef daarna nog even zitten. Daarna kwam hij traag overeind en liep naar de deur. ‘Waar ga je heen?’ riep de winkelier. ‘Het is toch mooi meegenomen om wat geld te verdienen, of niet soms?’ Hij bleef niet staan. Ze renden hem achterna en stopten wat geld in zijn zak. Met op zijn mantel nog de spelden die de winkelier vergeten was en aan zijn armen de draden slofte hij weg, zijn schoenen met witte stof omzwachteld. Een stukje textiel dat op zijn schouder was blijven zitten viel op de grond toen hij de hoek om ging.

Toen hij bij een steile helling kwam, bleef hij staan. Hij ging op de stoeprand zitten. Met de rug van zijn hand wiste hij zich het zweet van het voorhoofd. Hij keek om zich heen: zijn blik bleef rusten op het bordje van een bushalte dat verderop tegen een elektriciteitspaal was gespijkerd. Hij stond op, zette een paar passen, bleef weer staan. De lappen die de winkelbediende rond zijn voeten had gewikkeld waren losgeraakt. Hij haalde het touw van zijn middel en legde het op de grond. Met een steen die aan de rand van de stoep lag hakte hij het koord door, de twee stukken bond hij rond de windsels. Terwijl hij naar de halte liep, bleef hij maar bezig om door zijn mantel heen zijn broek op te trekken. Een yoghurtverkoper passeerde hem, liep bij een oud huis dat bij de halte stond de poort door, en botste daarbij tegen hem op. De man met de mantel wankelde op zijn benen en keek naar de deur; de yoghurtverkoper was op een schemerige binnenplaats uit het zicht verdwenen. Daarna kwam er vanuit het trottoir geleidelijk een donker hoofd met een donkere bril omhoog, het weinige zwarte haar van vettigheid aan elkaar geplakt. De man met de mantel keek: hij zag een paar treden die afdaalden naar een ondergrondse ruimte. Het hoofd met de bril werd groter, en kwam verder omhoog; het werd een man. Een versleten man was het, die een berg ceintuurs over zijn arm droeg. De bedelaar in de mantel stak zijn hand uit naar een donkergekleurde riem. Hij knoopte zijn mantel open, maar aan de bovenkant van zijn broek vond hij niets waar hij de riem doorheen kon halen. Hij wilde zijn broek wat optrekken; de windsels en het touw onderaan lieten dat niet toe. Hij keek de riemenverkoper moedeloos aan; daarna keken ze samen naar de riem. De riemenverkoper liep naar het gat waar hij uit tevoorschijn was gekomen en bleef een tijdje weg. Hij dook weer op met een ketting van grote veiligheidsspelden. Met de spelden werd de taille van zijn broek aan de binnenkant van de mantel vastgezet. ‘Dan moet je de riem er maar overheen doen,’ zei hij lachend. ‘Dat is pas stoer.’ Dat deden ze. Hij gaf hem een van de bankbiljetten die hij uit de zak van zijn mantel haalde. De riemenverkoper staarde naar het geld, pakte het toen aan en liep ermee naar de kruidenier op de hoek. Hij kwam naar buiten met het wisselgeld, een fles goedkope wijn en een klein blikje tomatensaus. Hij gaf het wisselgeld; zijn wijn en de tomatensaus zette hij naast het gat. Na een paar slokken reikte hij de man met de mantel de fles aan. Toen hij zag dat die hem niet aanpakte, verdween hij opnieuw onder de grond. Hij kwam terug met een leeg conservenblik waarvan de randen waren platgeslagen zodat je je mond er bij het drinken niet aan openhaalde. Het blik werd voor de man met de mantel met wijn gevuld. Ze gingen op het muurtje bij het trapgat zitten, hun voeten bungelden naar beneden, ze dronken samen. Ondertussen misten ze een bus; voor er een tweede arriveerde was de wijn op. Ze stapten samen in. De riemenverkoper betaalde en bovenaan de helling, twee haltes eerder dan de man met de mantel, stapte hij uit.

Toen hij als enige overbleef op het achterbalkon, liep hij naar voren. Hij was bijna bij de bestuurder, toen die op de rem trapte en de man ongewild op een van de voorste stoelen belandde. Een passagier op de rij ertegenover glimlachte. Eerst trok hij zich niets van de glimlachende man aan. Maar het glimlachen hield niet op. Hij werd zenuwachtig, fatsoeneerde zijn riem. Aan het geglimlach kwam maar geen einde. Hij keek naar zijn kraag, zijn mantel, de stukken touw over de windsels: nee, die waren niet losgeraakt. Er was niets aan zijn uiterlijk dat aanstoot gaf, dat stelde hem enigszins gerust. Hij keek de glimlachende man vriendelijk aan. Uiteindelijk kreeg hij in de gaten dat er geglimlacht werd zonder dat hij werd aangekeken. De man glimlachte naar een deuntje dat via een dunne kabel uit een radiootje in zijn zak zijn linkeroor bereikte en dat niemand in de bus kon horen behalve hijzelf.

Op een groot plein stapte hij uit. Een jonge schoenpoetser zette zijn kistje naast hem neer. ‘Zal ik ze poetsen, meneer?’ vroeg de jongen. Hij plaatste zijn voet zorgvuldig op het kistje; het vuil tussen de windsels werd met een witte borstel secuur verwijderd. Daarna kocht hij maïs voor de duiven; breed zwaaiend met zijn beide armen strooide hij het in het rond. ‘Moet je die zien,’ zei een jongen met een pet die op het muurtje bij de ingang van het park zat, tegen zijn buurman, ‘net een engel.’ ‘Zo weggelopen van het kruis,’ verbeterde de ander hem. Ze grinnikten.

Bij de toegangspoort van het park dronk hij een flesje ‘heerlijk frisse’ limonade. Hij ging op een bankje in de schaduw zitten. Hij hoorde het leed van een grijsaard aan, waar niet zoveel van te verstaan was omdat de man geen tanden meer had. Aangezien keurig nette lieden hun vertier elders zochten, was er niemand die zijn verschijning vreemd vond, niemand die erover viel. Ten slotte gaf hij de oude man op diens verzoek een arm en bracht hem naar de halte. Terwijl ze het park uit liepen, kwamen ze toch weer achter hem aan. Eerst de kinderen. Zo arriveerden ze met een tamelijk grote groep bij de halte. ‘Dat ze toch verrekken, die smerige buitenlanders,’ zei iemand, een donker type dat zijn overhemd over zijn broek droeg en wiens gezicht een en al snor was. ‘Het leven hier kost ze geen cent.’ Een chauffeur die in afwachting van klanten tegen zijn portier hangend iets vettigs met gehakt stond te eten, gaf hem groot gelijk: ‘Wat je zegt, jongen, allemaal hun schuld dat ons geld niks meer waard is.’ De oude man trok de man met de mantel aan zijn mouw: ‘Zet me even over,’ zei hij. Een taxi die voorbijreed schampte hen, hoewel ze stil stonden. Ze keken hem na. ‘Wat sta je me aan te staren,’ riep het hoofd dat uit het raampje gestoken werd. Ze deden een paar stappen achteruit, en botsten tegen de menigte op die hen achterna was gelopen. De oude man bleef maar aan de mantel trekken. Doordat de auto’s voorbijscheurden, lukte het hun niet om aan de overkant te geraken. Na een paar pogingen zochten ze hun toevlucht tot het trottoir. ‘Allemaal verslaafd. En als je ze onder je auto krijgt, zit jij met de ellende.’ De chauffeur en het type met de snor staken allebei een sigaret op. ‘Moet je die vent zien,’ zei een vrouw tegen haar man. Ze keken. ‘De kinderen hebben een papieren slinger op zijn rug geprikt.’ Ze lachten. Hij zat klem tussen de kinderen en de auto’s; de oude man kon hij niet vinden. Het werd nog drukker. ‘Zijn voeten zitten in het verband.’ ‘Straks is het nog een lepralijder.’ Ze drongen achteruit. De kinderen die nergens bang voor waren, alle kinderen dus, hielden hem bij de zoom van zijn mantel beet en draaiden hem in de rondte. ‘Hij heeft veiligheidsspelden op zijn buik.’ ‘Er hangen draden aan zijn mouwen.’ ‘Hij zal toch zeker niet uit het gesticht ontsnapt zijn.’ ‘Het is een gek, moet je die riem zien die hij over zijn mantel heeft gesnoerd.’ ‘Een mantel?’ ‘Is het een vrouw?’ ‘Hoezo een vrouw? Een idioot zul je bedoelen.’ ‘Haal de politie.’ Om aan de blikken te ontkomen tilde hij zijn hoofd op: verderop, op de brug, stond een man hem te filmen. ‘Ze zijn gewoon een film aan het opnemen, joh.’ Alle ogen richtten zich op de brug. Hij maakte van die korte onderbreking gebruik door zich om te draaien en snel de andere kant uit te lopen. Daarna zette hij het op een rennen.

Hij holde naar een trein die uit de verte snel naderbij kwam; hij viel toen hij van een muurtje sprong, zijn hand kwam in het prikkeldraad en begon te bloeden. Uiteindelijk bereikte hij het spoor. Langs de rails liep hij verder. Toen hij het station bereikte zeeg hij neer, buiten adem en kletsnat van het zweet. Bij het opstaan bleef zijn voet in de zoom van zijn mantel hangen, hij viel. Daarna liep hij achterwaarts weg van het station. Hij leunde tegen de muur van de dames-wc. Er kwamen een paar treinen voorbij, het werd rustiger op het station. Dat was het moment dat hij naar het loket liep. De loketbediende keek de zwijgende man aan en gaf hem een kaartje tweede klas. In de trein reisde hij op de gele houten banken samen met mensen die net als hijzelf vuil waren, die net als hij moe waren, en net als hij geen belangstelling hadden voor hun omgeving. Ondanks het bordje dat het verboden was rookte hij samen met hen de sigaretten die ze hem aanboden. Bij een station waar hij door het raam de zee zag stapte hij uit.

Hij liep door een poort waar ‘Openbaar strand’ op stond. Nadat hij een tijdje over het zand had gelopen, ging hij op een stoel zitten waar een oude vrouw had zitten breien. Eerst trok hij de aandacht van de jongeren die aan het voetballen waren op het strand. Ze stootten elkaar aan en wezen naar hem. Een paar keer gooiden ze de bal tegen zijn hoofd. In een poging een van die ballen te ontwijken viel hij met stoel en al op de grond. Ze gingen om hem heen staan. Het woud van blote benen joeg hem angst aan, hij sloot zijn ogen. ‘Die heeft vallende ziekte,’ zei een van de jongens vooraan. ‘Zijn voeten zitten ook in het verband. Het moet wel een enge ziekte zijn,’ zei een meisje met een platte neus terwijl ze achteruitdeinsde. De menigte groeide aan, degenen achteraan drongen naar voren om hem te kunnen zien; de kring om hem heen vernauwde zich. Hij stond niet meer op. Een lange jongen met een snor, die op de derde rij stond, baande zich een weg naar voren. ‘Laat hem toch met rust, hij is ziek,’ zei hij terwijl hij de mensen op de voorste rij wegduwde. Hun plaatsen werden meteen door anderen ingenomen. Als één man stond de menigte daar, aan de grond genageld. Ze verroerden zich niet. Ze spraken evenmin. Ze stonden hem enkel aan te staren. ‘Til zijn benen op,’ riep iemand die achteraan stond. ‘Zijn bloed moet stromen.’ Een opzichter die dat opving vond dat de tijd gekomen was om stappen te ondernemen, en baande zich een weg naar voren om in te grijpen bij de man die daar lag te stikken. De man op de grond brandde weg in het gloeiend hete zand, in de mantel met de riem en in de windsels; de menigte benam hem de adem; het zweet dat langs zijn gezicht liep veegde hij niet langer weg. De opzichter stelde vast dat de man met de mantel er niet decent uitzag, en waarschuwde hem: ‘In deze uitdossing kunt u zich hier niet ophouden.’ ‘Die mantel moet uit,’ riep iemand van de voorste rij, een schimmige gedaante, zo harig dat zijn lichaam met zand gepleisterd leek. ‘Misschien heeft hij er niks onder aan,’ zei een bedrukt uitziende jongen tegen degene naast hem. ‘Zoiets heb ik weleens ergens gelezen.’ ‘U dient deze plek onmiddellijk te verlaten,’ hield de opzichter aan. ‘U hebt het recht niet de rust van de bevolking te verstoren.’ De lange jongen met de snor nam het voor hem op: ‘Hij mag hier best met kleren aan zitten. Daar is niets op tegen.’ ‘Het is een damesmantel!’ ‘Maniak!’ klonk het links en rechts. ‘Wegwezen!’ zei de opzichter. Hij greep de man op de grond bij de arm en probeerde hem overeind te sleuren. ‘Dat kan hij zelf wel,’ zei de jongen met de snor. ‘Laat zijn arm los.’ De man met de witte mantel kwam overeind en liep op de menigte af; de toeschouwers weken meteen uiteen en maakten een opening in de kring die groot genoeg was om hem door te laten. Zijn ogen prikten van het zweet; zijn gezicht zag knalrood. Onder het lopen raakten de windsels van zijn benen los. ‘Niet de zee in!’ schreeuwde de opzichter terwijl hij hem achternarende; de jongen met de snor versperde hem de weg. Ze verdwenen in de menigte die hen achternagehold kwam.

Toen het water voorbij zijn enkels kwam, pakte hij de onderkant van zijn mantel bijeen. De opzichter, die de menigte van zich had afgeschud, kon met zijn kleren aan niet verder. Het onderste deel van de mantel spreidde zich op het water uit, daarna werd de stof te zwaar en zonk. ‘Wacht!’ schreeuwde de lange jongen met de snor. ‘Laat maar, joh,’ zeiden ze. ‘Zo ver gaat hij toch niet.’ De zee was ondiep; toen zijn hele mantel in het water verdween, was hij al ver uit de kust. Hij was wel ver gegaan. Ze hadden zich vergist.

Ook de jongen met de snor kwam veel te laat. Hij had niet gedacht dat de man met de witte mantel door zou lopen tot waar hij niet meer kon staan. Hij sprong op; hij kon niet meer bij hem komen. Zoiets had hij nog nooit meegemaakt. Daarna boden ook anderen zich als vrijwilliger aan. Het zoeken bleef zonder resultaat. Toen de lange jongen met de snor de kust bereikte, ging hij buiten adem op het strand zitten, vanachter zijn hand spuugde hij op de grond. ‘Man, wat een verhaal,’ zei hij.

==

Vergeten

‘Ik zit op zolder liefste!’ riep ze door het gat naar beneden. ‘Ik wil de oude boeken even bekijken. Daar betalen ze tegenwoordig een hoop geld voor.’ Heeft hij die laatste zinnen gehoord? ‘Maar het is aardedonker daar, wacht, ik geef je een zaklamp.’ Goed. Een landerige dag. Iemand zei me geregeld dat ik van jongs af aan altijd maar op zoek was naar aandacht. Was er nu maar een spiegel waarin je kon zien dat ik glimlach; wat licht ook. ‘Straks breek je nog een arm of een been.’ Door het gat werd van beneden een zaklantaarn aangereikt. De lichtbundel aan het eind van de hand met de lantaarn viel op zomaar een plek, een onbeduidend hoekje; ze streelde de hand. De hand verdween. Wat zou hij denken? Ze glimlachte: zou hij nou alweer aan het denken zijn?

Het was jaren geleden dat ze in dit stoffige donker vol spinnen was geweest. Een paar beestjes schoten weg in het licht. Ze was bang, maar de gedachte iets nuttigs te doen gaf haar kracht. Misschien had ik zonder iets te zeggen dit karwei moeten klaren. Hij verwacht niks van me terug. Help ik hem hiermee? Geen idee, soms haal ik de dingen door elkaar; vooral als het zo suist in mijn hoofd. Ik wou dat ik kon denken als hij. Hij volgt me, probeert me dat niet te laten merken. Hij schroomt. Dan kan ik maar beter opschieten. Ze richtte de lantaarn op een plek vlakbij; de foto’s van haar ouders. Tussen hen en haar stond een zak met oude schoenen, lagen een paar gebroken lampen. Waarom hebben ze nooit van elkaar gehouden? Ik was doodsbang dat ze zouden sterven. Ze ging door de zak: de schoenen die ik aanhad op het eerste bal waar ik in avondjurk heen ging. Iedere avond ging ik met iemand uit, dansen. Mijn God! Hoe kreeg ik dat voor elkaar? Ze veegde haar stoffige handen aan haar kleren af. Keek naar de paarse schoenen: vol vouwen, beschimmeld. Schoof de linker aan haar voet: kennelijk heb ik nog steeds dezelfde maat. Ze geneerde zich, maar de schoen deed ze niet uit. Strompelend zette ze een paar stappen. Toen liep ze naar de foto’s, ging op haar knieën zitten, legde de foto’s naast elkaar. Veegde er met haar elleboog het stof een beetje af. Ze begrepen me niet, zichzelf ook niet trouwens. Tranen met tuiten heb ik gehuild. Zou ik beneden ergens een plekje voor ze kunnen vinden? In de gang, het opbergkamertje... wat een onzin. Ik ben ze niet vergeten, ik ben ze niet vergeten. Op het gezicht van haar vader lag een trotse norsheid. Ik kan ze niet op dezelfde muur hangen. In gedachten ging ze snel het huis door. Ze duldden elkaars nabijheid niet, zelfs niet in het graf. Ze pakte een van de foto’s; de lantaarn lag op de grond, welke foto ze gepakt had wist ze niet. Ze zette hem wat hoger neer. Ze was een beetje gejaagd; ze stootte met haar knie tegen een stuk hout. Ze struikelde, viel op de grond; een zachte val. Ze durfde niet overeind te komen, kroop naar de lantaarn. Nog een zak. Ze keerde hem om: oude foto’s! Ze raakte haar doel steeds verder uit het oog. Ik moet niet denken dat hij me onder druk zet. Zelfs als ik hem dat voor de voeten werp, dan nog moet ik dat niet denken. Ze spreidde de foto’s haastig op de vloer uit, liet de zaklamp over de stoffige schimmen glijden. Ik had ergens anders kunnen gaan wonen, had dit alles achter kunnen laten voor iemand die ik nooit meer zou zien. Ze ging door de foto’s: ongelooflijk hoeveel ik er heb laten maken! De meeste zijn niet eens mooi geworden. Ze glimlachte: dat rokken toen zo lang waren. Lelijk, die lengte. En dan die belachelijke poses. God weet uit wat voor film? Doen alsof ik wegloop en dan plotseling omkijken. Naar wie keek ik eigenlijk? Nog een foto in dezelfde jurk. Iemand naast me. De foto zat onder het stof. Maar ook met een laag stof herkent een mens zichzelf. Ze bevochtigde haar vingertop; het stof werd eerst modder, en toen... daar, onder haar vinger, zag ze het glimlachende gezicht van haar eerste man. Mijn hemel! Ooit was ik zelf ook getrouwd... en daarna weer. Niks aan te doen, je komt er nou eenmaal niet in één keer. Waar kom je niet? Al dat verdriet vanwege gevoelens die ik niet kon beschrijven, waar ik geen woorden voor had. Ze bukte zich, pakte een handvol foto’s van de vloer: de scène die ik heb gemaakt, om niks, voordat deze foto werd genomen, daarna ben ik weggelopen. En daarna, wat is er daarna gebeurd? Daarna... je bent toch hier... in dit huis. Met betrekking tot hem is er daarna kennelijk helemaal niks gebeurd. Niks slechts, niks goeds: niks dus. Maar ik heb het niet gemerkt; de overgangen gingen zo geruisloos... Nee, je gedachten lopen door elkaar, door de woorden met hun simpele betekenissen... Wat heeft dat er nou mee te maken? Maar ik... hoe kan het dat ik, toen ik van hem wegliep, opeens omkeek en me op de foto heb laten zetten? Stond ik steeds zo op de foto? Ze ging wat hoger zitten, liet haar hoofd op haar handen rusten en dacht na. God weet hoe hij keek? Het zal vast mijn schuld zijn; niet toen de foto gemaakt werd... toen had ik misschien gelijk, had ik zeker gelijk. Maar daarvoor... lang daarvoor.

Ze wilde zo snel mogelijk bij de boeken zien te komen, wilde dat die eindeloze reis terug in de tijd ten einde kwam. Ze probeerde haar oude balschoen van haar voet te krijgen. Kon vervolgens haar zachte pantoffels met de dichte hiel nergens vinden. Ze wankelde naar de zaklantaarn. De kist met boeken moest verderop staan, in de hoek. Maar daar waren donkere silhouetten die niet op een boekenkist leken. Ze richtte de lantaarn op de vreemde hoop. Deinsde toen angstvallig achteruit: er was daar iemand, iemand zat daar. Ze pakte de lantaarn en wilde het allerliefst in het gat verdwijnen, roerloos bleef ze staan. Ondanks haar angst liep ze op hem af, samen met de lantaarn. Alles wat ze in haar leven had gedaan, had ze gedaan ondanks haar angst. Anders was ze al lang nergens meer geweest. Ze richtte de lamp op het gezicht: mijn hemel! Op de grond zat haar voormalige geliefde. Onder een dikke laag stof, onder het spinrag; zoals alles op zolder. Als een oud standbeeld dat met spinnenwebben vastzat aan de boekenkist en de tekenbladen. De rechterarm leunend op een tafelrand; de vingers hangend in de leegte, naar beneden gekromd als om een pen vast te houden. Haar knieën knikten, haar tanden klapperden, de grond leek onder haar vandaan getrokken te worden; terwijl die weggleed kwam de tekentafel tegen haar voet aan, viel om. Maar de arm bleef in de leegte hangen: met het spinrag hing hij aan de zoldering. Wat had hij met die hand willen doen? Had hij geprobeerd iets op te schrijven? Helaas, ik zal het nooit weten. De linkerhand lag op de grond, hield een pistool vast. Nee! Heeft hij zelfmoord gepleegd soms? Maar dat kan niet! Als hij iets gedaan had, dan had ik het geweten; hij vertelde me alles. Dat hadden we zo afgesproken. Hij zou me niet alleen laten.