Melani Reumers

De wereld een lichaam

Essays

==

==

==

Uitgeverij Van Oorschot

Amsterdam

© Copyright 2024 MELANI REUMERS

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt, op welke wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

==

ISBN 978 90 282 4406 1

==

www.vanoorschot.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2024

##

In een dergelijke wereld zouden de mensen niet langer kakelbonte uitwassen van vlees zijn, gevuld met ingewikkelde en bederfelijke organen, maar pure holten, drijvend door de warme, weke materie van een volle wereld, zoals luchtbellen door het water.

– Max Blecher

==

==

LICHAAMSDELEN

==

==

Beenderwerk

De rug van mijn moeder heeft een ritssluiting. Als klein kind keek ik gefascineerd naar haar wervelkolom, die lang voor mijn geboorte een herniaoperatie had ondergaan. In de jaren erna werd in mijn hoofd die ritssluiting steeds groter, tot ik ervan overtuigd raakte dat er een rits van haar onderrug tot haar nek liep, net zoals bij de jurken waarvoor ze de hulp van mijn oudste zus inriep. Pas na mijn eigen herniaoperatie, die een litteken van vijf centimeter in mijn onderrug achterliet, besefte ik dat de veertig centimeter lange rits over mijn moeders rug vrucht was van mijn verbeelding.

In de anatomische atlas blader ik naar de bladzijden met de wervelkolom, waar de tekeningen in zijaanzicht met hun krommingen doen denken aan prehistorische reptielen. Dat reptiel is de basis, de kern van de mens. Zeggen dat iemand geen ruggengraat heeft, is een zware belediging; iemand die ruggengraat toont, laat zien dat hij een sterk karakter heeft.

==

Dag 1. Bouw je eigen menselijk geraamte, staat er in vijf talen. Het bouwpakket bestaat uit tien grote kartonnen platen, een instructieboek met tekeningen en een plastic zakje met honderden splitpennetjes en een paar haken. De schepping begint met de wervelkolom. Eerst een voor een de lendenwervels en dan omhoog naar die van borst en hals. Een puzzel vanjewelste met de uit het karton gedrukte vormen: ik moet zorgen voor de juiste kromming, de achterkant uitstulpen, ruimte maken voor het wervelkanaal en bovenal voorkomen dat er te veel spanning op de wervel komt te staan. Ook bij karton ligt een hernia op de loer. Bij de onderste nekwervel beginnen de problemen. Ik snap de instructietekening niet en de wervel dreigt te scheuren. Ook bij mijzelf slaat de spanning toe.

==

Ik houd van botten. In mijn eigen lijf vind ik het fijn om ze te zien en te voelen: wervelkolom, borstbeen, ribben, sleutelbeenderen. In mijn beeldhouwtijd deden mijn meest geslaagde beelden denken aan botten, al ontstonden ze altijd intuïtief. Uit het steen hakte ik het vlees weg en bevrijdde ik het gebeente.

De anatomische atlas is een schatkist vol wonderlijke vormen en namen. Hamer, aambeeld, stijgbeugel: de drie gehoorbeentjes roepen het beeld op van een paard in een smederij, klaar om nieuwe hoefijzers te krijgen. Zeefbeen, wiggenbeen, ploegschaarbeen. Atlas, sesambeen, heiligbeen. Het geraamte als gedicht.

Waar komt die liefde voor botten vandaan? Is het omdat ze voor essentie staan? Niet voor niets spreken we van het geraamte of skelet van een roman, muziekstuk of gebouw. De kale essentie van botten komt duidelijk naar voren bij muziektheatergroep BOT, in een liedje dat klinkt als een beginselverklaring. ‘Enkel botten. Je hoort dat het zwijgt, je krijgt wat je ziet. Meer is het niet.’ En even later: ‘Hak het vlees toch van de vis. Dat er enkel graten zijn. Dit is alles wat er is. Dit is alles wat we zijn.’

Bij een concert van Afro-Peruaanse muziek werd ik verliefd op de quijada, een percussie-instrument dat niets meer en niets minder is dan de onderkaak van een ezel, muilezel of paard. De percussionist houdt met zijn ene hand het smalle uiteinde van de kaak beet en slaat met de andere (hetzij met de vuist hetzij met een stokje) tegen het brede deel van het kaakbot, waarbij de meerammelende tanden het instrument zijn typische geluid geven. Ook kan hij de kiezen als rasp laten klinken door er met het stokje ritmisch overheen te gaan. Bij dat concert bedacht ik dat een quijada het perfecte cadeau was voor de percussionist van BOT, met wie ik al een half leven bevriend was. Toen hij een jaar later door een val zijn kaak brak, wist ik het zeker: ik moest op zoek naar een onderkaak.

‘Ezels doen we niet, maar een paardenkaakje leg ik zo voor je in de vriezer,’ zei de eigenaar van paardenslachthuis Van de Veen door de telefoon. Al ruim dertig jaar was ik vegetariër, maar een week later keek ik mijn ogen uit in het slachthuis in Nijkerk. In de trein terug naar Utrecht lag op de stoel naast me een pakket dat zelfs door de twee blauwe vuilniszakken heen koud en hard aanvoelde. Thuis haalde ik de kaak tevoorschijn: er zaten veel meer vleesresten aan dan me telefonisch was voorgespiegeld. Tandvlees, vooral veel tandvlees, dat gedurende de reis was ontdooid. Er zat niets anders op: ik moest aan de slag. Urenlang kookte ik hem uit in de grootste pan die ik had (waar hooguit de helft van de kaak in paste), wat walmen opleverde waarvan ik bijna tegen de vlakte ging. Ik peuterde met mes en vork, schuurde met metaalspons, borstelde en poetste met grof en fijn geschut, van staalborstel tot tandenborstel, en liet hem weken in een teil met heet sodawater. Tandvlees is taai. Na anderhalve dag gaf ik het op, de natuur moest het karwei afmaken. Om hem ooit als quijada te kunnen laten klinken, begroef ik hem in de tuin.

Vlees is een last. Vlees leidt af van de kern, vlees verhult, verdoezelt. Ook bij mensen stoot een teveel aan vlees me vaak af. Net zoals ik houd van uitgebeende taal, houd ik van lichamen waar de botten doorheen schemeren.

==

Dag 2. Ik druk de schedel uit het karton. Zo uitgevouwen doet hij denken aan een grote vleermuis, en door de uitsparingen voor ogen en neus ook aan een masker. De wervelkolom valt uit elkaar; herstelwerkzaamheden zijn noodzakelijk. Ik bestudeer nogmaals de instructies en zie dat ik weliswaar een mooie kolom van al die wervels heb gemaakt, maar ben vergeten ze met de splitpennetjes aan elkaar te bevestigen. Ik ben een schepper die met vallen en opstaan leert. Aan de bovenkant van de wervelkolom bevestig ik de atlas, die de schedel de vrijheid geeft om te draaien; aan de onderkant het heiligbeen en de heupen, die ook voor hoofdbrekens zorgen. Aan het eind van de dag hang ik naast mijn bed het skelet in wording op. Met het lamplicht van de avond zie ik dat ik zelfs twee nieuwe huisgenoten heb: ook een schaduwskelet op de muur, zonder de onvolkomenheden van zijn kartonnen evenbeeld.

==

Niet het vlees, wel de botten. Diezelfde gedachte spreekt uit een verhaal van de Argentijnse schrijver Mariana Enriquez met de titel Nada de carne sobre nosotras, wat ik zelf zou vertalen als: geen vlees op onze botten. Een vrouw vindt op straat een doodshoofd en neemt het mee naar huis. Ze geeft het de naam Vera (van calavera, het Spaanse woord voor doodshoofd) en bestudeert het aandachtig. Het jaagt haar volgevreten vriend de stuipen op het lijf, waarna ze Vera een prominente plek geeft in de slaapkamer. Steeds meer draait haar leven om Vera: ze praat tegen haar, geeft haar een pruik, parfum en sieraden en bouwt een altaar om haar heen. Nadat ze haar vriend het huis uit heeft gegooid, stopt ze met eten. Ze voelt haar eigen lichaam veranderen en tegelijkertijd breekt ze zich het hoofd over hoe ze Vera een lichaam kan bezorgen, hoe ze aan menselijke botten kan komen, met alle praktische en ethische bezwaren die daarbij komen kijken.

Zelf zou ik geen menselijk doodshoofd in huis willen hebben. Dierenschedels hebben mooiere vormen en zijn minder confronterend, omdat ik mezelf er niet in herken. In de koffiekamer van het paardenslachthuis in Nijkerk, omringd door zwijgende mannen in bloedbespatte witte jassen, gaf ik mijn ogen goed de kost en vergaapte me aan de pracht van schedels, niet alleen van paarden maar ook van moeilijker te herkennen dieren. Zo’n dierenschedel had ik zo willen meenemen, maar bij een menselijk geraamte vind ik het hoofd juist een van de minst aantrekkelijke onderdelen. Misschien ook omdat het hoofd, wanneer het is beroofd van ogen, neus en mond, de meest sprekende onderdelen van een mensengezicht, zo ongelooflijk dood is, terwijl bijvoorbeeld een voet of een ribbenkast niet wezenlijk van karakter verandert zonder laagje vlees, vet en spieren eroverheen. Andere skeletdelen zijn minder uitgesproken menselijk, je zou kunnen zeggen dat ze meer ding zijn.

Is mijn liefde voor botten een uitvloeisel van mijn fascinatie voor de dood? Het kan bijna niet anders of er bestaat een verband tussen die twee. Ook zie ik vaak schoonheid in dat wat veel mensen duister of macaber noemen. Soms vind ik het zelf ook wat ver gaan, bijvoorbeeld toen me bij foto’s van een doodzieke en uitgemergelde man toch vooral de schoonheid van zijn ribbenkast en wervelkolom opviel.

==

In 1986 is de Zwitserse kunstenaar Tinguely ooggetuige van een verwoestende brand op een boerderij in de buurt van zijn huis. De oplaaiende vlammen beschrijft hij als een hellevuur en de geur van verbrande dieren roept bij hem associaties op met de concentratiekampen van de nazi’s. Nadat de brand is geblust, krijgt hij toestemming om de dierenskeletten, de verkoolde, deels nog smeulende balken en de landbouwmachines naar zijn atelier te brengen, waaronder een enorme maïspersmachine van de firma Mengele, familie van de beruchte kamparts. Het leidt tot de monumentale installatie Mengele-Totentanz, het sluitstuk van de Tinguely-tentoonstelling van 2016 in het Stedelijk Museum in Amsterdam.

Al van verre is het schelle geluid te horen, het gaat door merg en been. Na zalen vol speelse machines en vrolijke tekeningen, overvalt me de duisternis en grimmigheid van de laatste zaal, waar het plotseling weer stil wordt. Onderdelen van landbouwwerktuigen, kettingen, balken, schedels van koeien en moeilijker thuis te brengen skeletdelen vormen samen wonderlijke sculpturen en machines, die in hun nutteloze pracht typisch Tinguely zijn. Minstens zo belangrijk zijn de enorme schaduwen die ze dankzij een uitgekiende belichting op de muur erachter werpen. De Mengele-machine vormt het hart van de grootste sculptuur, die in het midden van de zaal is opgesteld. Het piepen en knarsen vangt weer aan, machines zetten zich in beweging, schedels en schaduwen dansen hun dodendans. Het duurt anderhalve minuut, dan keert voor een paar minuten de rust terug. Minstens een half uur blijf ik in de zaal, keer op keer gehypnotiseerd door de macabere dans en betoverd door de duistere schoonheid van de installatie.

==

Dag 3. Verbaasd druk ik de hand van een reus uit het karton van een nieuwe plaat. Ik leg die van mijzelf erop en verbaas me nog meer: de pink komt in de verdrukking. Eerst bouwen, dan zal het begrip vanzelf wel komen. Mijn gebrek aan anatomische kennis wreekt zich: ik heb geen idee wat een calcaneus is. Anatomische atlas en woordenboek helpen me verder en dan pas valt het kwartje: de reuzenhand is een voet. Met de scheenbenen komt er schot in en het is fijn dat er van alles twee zijn. De lipjes die ik met moeite in de uitsparingen van scheen- en kuitbenen heb geschoven, schieten steeds los. Ik neem mijn toevlucht tot elastiekjes en touwtjes om de boel bij elkaar te houden, ook voor de dijbenen. Aan het eind van de middag loop ik vast op de knieschijven. Ze zijn essentieel voor de scharnierbeweging, dat snap ik, maar de instructies om ze in elkaar te flansen gaan me boven de pet. Die avond brengt een handige vriendin redding.

==

De Tsjechische kunstenaar Jan Švankmajer, vooral bekend van zijn animatiefilms, schept nieuwe, hybride wezens met schedels, beenderen, hoorns en geweien, met schelpen, kalebassen en tal van andere elementen uit een omvangrijk rariteitenkabinet. Voor hem zijn voorwerpen levendiger dan mensen en hebben ze ook een geheugen. Dat reikt verder dan dat van mensen, want het wordt niet beperkt door sterfelijkheid. Beenderen schaart hij onder voorwerpen en zowel in zijn animaties als in zijn sculpturen blaast hij ze nieuw leven in. Zijn werk draait om metamorfose, en om animatie in de oorspronkelijke betekenis: bezieling, het geven van leven.

In de werkelijkheid van alledag dienen beenderen op een veel prozaïscher manier als grondstof, dat wil zeggen, beenderen van dieren. Voor die van mensen bestaat doorgaans ontzag: bij het ruimen van een graf worden de overgebleven botten dieper begraven of overgebracht naar een knekelput om verder te vergaan. Met de beenderen van dieren wordt van alles gemaakt, van beenzwart tot beendermeel en beenderlijm.

Tot 1965 stond in mijn straat, de Lauwerecht in Utrecht, een fabriek die grote hoeveelheden beenderen verwerkte en in de volksmond De Benenkluif werd genoemd. Ik stel me voor dat de beenderen op een platbodem over de Vecht werden aangevoerd, toch net een ander beeld dan de schuiten met opgedolven fietswrakken die nu langsvaren. Bij een rondleiding door de wijk hoorde ik over de fabriek vertellen: de stank was niet te harden en de omwonenden leden onder een plaag van ratten, vliegen en maden. ‘De bergen met botten dansten op de beweging van de vele ratten,’ meldden ooggetuigen. Ook een dodendans, maar een waar niemand de schoonheid van inzag.

==

Dag 4. De tafel ligt vol ledematen, ze smeken om constructie. Na flink hannesen heb ik twee volledige benen die bij knie en enkel scharnieren. De handleiding sommeert me het opgehangen halve skelet los te halen en plat neer te leggen. De tafel moet ik nu aan beide kanten uitschuiven en mijn huis wordt een skeletbouwplaats. Mijn nieuwe huisgenoot levert meteen al stress op. Ik doop hem Kas, van karkas. De kleine leefruimte breekt ons op, er is te weinig plek om hem te laten liggen. Mijn huis is veel hoger dan het breed of diep is en bestaat uit een kleine woonkamer met open keuken en een badkamer beneden, en een entresol die de helft van de benedenverdieping beslaat, waar ik werk en slaap. Kas moet hangen, terwijl ik de sleutelbeenderen maak en borstbeen en ribben uit het karton druk. Daarna haal ik hem weer van zijn haak en loop voorzichtig met hem de trap af. Het aanhechten en plooien van de ribben is een bevredigende klus. Zijn ribbenkast omsluit denkbeeldige longen: Kas kan ademhalen. Terwijl ik met splitpennetjes de ribben aan wervelkolom en borstbeen hecht, grijnst hij me toe, met alleen nog maar een bovenkaak. Tot slot de zwevende ribben, dan moet hij weer naar boven. Voor het eerst draag ik Kas in mijn armen, als een lichtgewicht geliefde. Ik hang hem weer aan zijn haak en bevestig de onderkaak. Nu schatert hij. Ik duw zijn kaken tegen elkaar zodat ik me niet meer bespot voel, maar zodra ik mijn handen terugtrek, vervalt hij in zijn vrolijke lach. Ik buig me over de volgende stap. Opnieuw loop ik vast, nu bij de constructie van de schouderbladen. Dat kan geen toeval zijn: juist bij de blessuregevoelige knieën en schouders kom ik in de problemen.

==

In Museum Vrolik, het anatomisch museum in het AMC, is er geen ontkomen aan: overal staren lege oogkassen je aan, maar gelukkig hebben bijna al die doodshoofden hun kaken op elkaar geklemd, alsof ze weten dat museumbezoek een serieuze zaak is. In vitrinekasten is de hele skeletontwikkeling te volgen, van foetus tot pasgeborene, van kind tot volwassene en bejaarde. Ook is er veel aandacht voor ernstige ontwikkelingsfouten, leidend tot aangeboren misvormingen en in de meeste gevallen een snelle dood.

Mijn ogen zoeken de vitrinekasten af. Ooit werd ik op een tentoonstelling getroffen door de schoonheid van het skelet van een doodgeboren Siamese tweeling uit de Vrolik-collectie. Alleen al het weerzien met dat skelet is een bezoek aan het museum waard. Er staan zes Siamese tweelingen opgesteld, het skelet dat ik al ken trekt meteen mijn aandacht. Het is ongeveer veertig centimeter hoog en staat op een ronde houten schijf. Voor de voeten (twee stuks in totaal) ligt een kaartje met in schoonschrift de woorden MONSTRUM DUPLEX. Het is een voorbeeld van een dicephalus, een tweeling die aan de zijkant is vergroeid en daardoor één lichaam lijkt te hebben met twee hoofden. In dit geval zijn er twee hoofden en twee volledig gescheiden wervelkolommen, eindigend in een bekken dat breder is dan normaal. Ook de verre van volledige ribbenkast is een stuk breder. Twee armen bungelen aan weerszijden, terwijl aan de achterkant tussen de twee wervelkolommen nog een samengestelde arm hangt waarbij alle onderdelen (schouderblad, opperarmbeen, spaakbeen, ellepijp, vingers) dubbel aanwezig zijn. De twee hoofden zijn naar voren gebogen, alsof ze weten dat ze een bezienswaardigheid zijn en op het podium samen het applaus in ontvangst nemen.

Ik ruk me los uit de betovering van de tweeling en richt me op andere vitrines. Voor organen, weefsels en hersenen kom ik een andere keer wel terug, nu draait het om gebeente. De pracht van het heiligbeen. De driehoekige vorm van de vijf met elkaar vergroeide wervels, de twee rijen met gaten die de doorgang voor de zenuwen vormen, de afmeting: alles is mooi aan het heiligbeen. Ook een losse wervel, een hand of een voet zou ik zo mee naar huis willen nemen. Maar wat ik niet had verwacht, is dat veel botten er in een pot met sterk water mooier uitzien. Klinischer, esthetischer, maar door de glazen wand ook minder confronterend, minder echt. Meer kunst dan mens.

==

Dag 5. Een vriend is een stuk handiger dan ik en bouwt in twintig minuten beide schouderbladen. We bevestigen ze aan de sleutelbeenderen. Zonder armen staat er geen spanning op en ziet het er merkwaardig uit. De handen bestaan uit meer onderdelen dan de voeten en zijn lastiger in elkaar te zetten. De beweging van de kootjes is autonomer, en de duimen hebben grote vrijheid. De armen zijn minstens zo gecompliceerd als de benen. Net als ik denk dat ik klaar ben en de armen aan het geraamte wil bevestigen, schiet er een ellepijp los. Vermoeidheid slaat toe. Het is negen uur ’s avonds en ik heb honger, maar ik wil het karwei eerst afmaken. Driemaal valt de rechterarm op de vloer en het duurt even voor ik snap wat de bedoeling is. Dan eindelijk: klaar is Kas! Hij is net wat groter dan ik. Met al die elastiekjes en touwtjes om armen en benen is hij een houtje-touwtje-skelet geworden.

==

De nacht na de voltooiing van het skelet schrik ik wakker van een harde klap. Slaapdronken denk ik dat Kas ermee te maken heeft, maar die hangt stoïcijns aan zijn haak, vlak naast me. Hoe het kan weet ik niet, maar uit een kast aan de muur is spontaan een stapel paperassen gevallen. De vloer achter het voeteneinde van het bed ligt ermee bezaaid. Ik draai me weer om in bed.

De volgende ochtend vind ik tussen al die papieren een boekje waarvan ik me het bestaan niet kan herinneren: een jubileumuitgave van de Roermondse schaakclub ’t Pionneke. Er staat een foto in van mijn vader die geconcentreerd, met beide handen om zijn gezicht gevouwen en zoals altijd met de pijp in de mond, naar de schaakstukken op het bord kijkt. De foto dateert van een paar jaar voor mijn geboorte. Ik word getroffen door de lange, dunne vingers, de smalle polsen, de duidelijk zichtbare ellepijpen en misschien nog het meest door de opvallende botjes in de polsen, bovenkant pinkzijde. Drieëndertig jaar na mijn vaders dood besef ik dat ik de anatomie van zijn handen, polsen en armen heb geërfd.

Pas dan dringt ook tot me door waar de lichtgewicht Kas in mijn armen me aan deed denken: aan het laatste beeld dat ik zag van mijn vader in leven. Al uren was hij buiten bewustzijn, maar het uitblazen van de laatste adem liet verontrustend lang op zich wachten. Een ambulancebroeder tilde hem van het bed dat al een paar maanden in de woonkamer stond, nam hem behoedzaam in zijn armen – hij woog nog maar dertig kilo – en liep met hem het huis door, naar buiten, waar de ambulance wachtte. Ik wilde niet mee. Mijn vader had de wens uitgesproken thuis te sterven, en voor mij voelde het als verraad hem daar weg te halen. Anderhalf uur later stierf hij in het ziekenhuis.

==

==

Overal vlammen oogbollen

Een klein meisje vindt bij het spelen in een Spaans park een doos met meer dan dertig menselijke oogballen. De politie is verbijsterd. Dit voorval is te lezen in een boekje getiteld Strange Deaths. More than 375 Freakish Fatalities, dat een staalkaart biedt van bizarre doodsoorzaken, gebaseerd op krantenberichten. Het oorspronkelijke bericht komt uit de Sunday Mail van 14 augustus 1994. Helaas staat er niet bij hoe oud het meisje was toen ze haar lugubere vondst deed. Zou ze hebben beseft dat het menselijke oogballen waren, of hebben gedacht aan stuiters of knikkers? Was de doos dicht en maakte ze hem verwachtingsvol open, in de hoop een prachtige schat aan te treffen? Zou ze het hebben aangedurfd om een van de oogballen aan te raken of zelfs op te pakken?

Spaanse bronnen om het Engelse bericht te verifiëren heb ik helaas niet kunnen vinden. Dat het park gelegen is in een dorp met de naam Lorca (in de regio Navarra) maakt het zoeken niet bepaald eenvoudiger. Met de zoektermen ‘Lorca’ en ‘oogbal’ sluist internet je resoluut naar de surrealistische film Un chien andalou uit 1929 van de Spaanse filmmaker Luis Buñuel. Daarin gaf hij vorm aan zijn eigen droombeelden en die van Salvador Dalí, waarbij – al heeft Buñuel dat altijd ontkend – het belangrijkste personage gemodelleerd leek naar de met beiden bevriende dichter Federico García Lorca.

In een van de eerste scènes van de film snijdt dat personage met een scheermes door een oogbal van zijn vrouw, in een prachtig beeldrijm met een dunne wolkensliert die horizontaal voor een volle maan schuift. Het knappe van die beroemde scène, hoe gruwelijk ook, is dat er een bepaalde esthetiek in schuilt. Het is akelig, maar ook mooi, en zeker niet goor of smakeloos, zoals je misschien zou verwachten. Voor mij komt die schoonheid juist door dat beeldrijm, die geeft de scène een poëtische kracht die het gruwelijke verzacht.

==

Het oogballenbericht doet denken aan een van de verhalen die ik in het Spaans schreef, bij een cursus creatief schrijven in Barcelona. Een oogbal springt uit zijn kas en rolt opgetogen een berg af. De oogkashouder is een nurkse man die de dag grotendeels slapend doorbrengt, waardoor het oog alvorens bergafwaarts te tuimelen nog maar bar weinig van de wereld had gezien. Uiteindelijk belandt het oog tussen een berg knikkers, die het beschouwt als de familie waar het altijd naar heeft verlangd.

Dat klinkt een stuk minder macaber dan wat het Spaanse meisje in het park aantrof. Hoe kwam ik op het idee om een verhaaltje te schrijven over een naar beneden rollende oogbal? Was het terug te voeren op de nachtmerries waardoor ik als kind werd geplaagd? Daarin dreigden mijn oogballen te worden uitgestoken of uit hun kassen gewipt. Niet met de vreselijke wapens die ze er in horrorfilms voor gebruiken, maar met bestek uit de keukenla, waarbij ik lepels nog enger vond dan messen of vorken.

Misschien hadden die nachtmerries iets van doen met mijn slechte ogen. Op mijn zevende kreeg ik, na veel te lang wachten, een bril. Er ging een wereld voor me open. Ik was verrukt en maandenlang was ik ervan overtuigd dat het een magische bril was, dat niemand ter wereld kon zien wat ik zag. In plaats van een grijze, amorfe massa onderscheidde ik opeens afzonderlijke stoeptegels met naden ertussen. En het groene tapijt van de boomgaard waar ik op weg naar school elke dag doorheen liep, bleek uit talloze grassprieten te bestaan, iets wat ik wel wist, maar al lang niet meer had gezien.

Ook het lot van het broertje van een vriendin maakte veel indruk: bij het darten met zijn grote broer doorboorde een pijltje een van zijn ogen, waarna hij met een glazen exemplaar door het leven moest. Al vroeg was me dus duidelijk hoe belangrijk ogen waren. Toch bood ik, als ik op zondagochtend om half acht in de kille banken van een grotendeels lege kerk zat, in gedachten meer dan eens mijn ogen aan in ruil voor die van een blinde.

Was ik soms jaloers op de aandacht die de pastoor aan blinden gaf, door ze steevast te gedenken in zijn gebeden? Ook melaatsen noemde hij altijd, maar het kwam niet in me op mijn gave kinderhuid aan te bieden. Ik was alleen gul met uitgerekend de slechtst werkende delen van mijn lichaam en niet met mijn fijngevoelige neus, mijn scherpe oren, of mijn ledematen. Daar in die kerkbanken voelde ik me altijd een halve heilige als ik mijn aanbod in gedachten formuleerde, maar achteraf bezien was ik helemaal niet zo nobel. Waarom ogen, altijd weer ogen?

En hoe stelde ik me die ruil eigenlijk voor? Ik fantaseerde dat de pastoor zelf bij mij aanbelde om met een lepel mijn oogbollen uit hun kassen te wippen, net als in mijn nachtmerries. En dat hij ze vervolgens op een gouden hostieschaaltje aan een blinde presenteerde, die uit dankbaarheid begon te huilen. Natuurlijk had ik nog nooit gehoord van Lucia van Syracuse, de beschermheilige van de blinden, die vaak wordt afgebeeld met in haar hand een schaal met twee oogbollen erop. Nu vraag ik me af wat ik met mijn aanbod wilde bereiken. Goedkeuring of zelfs bewondering van de pastoor, of simpelweg gezien worden?

Al stelde ik het me als kind vaak voor, slechts eenmaal heb ik iets ervaren wat lijkt op het gevoel blind te worden. Dat was zo beangstigend dat ik me met terugwerkende kracht schaamde voor mijn lichtvaardige kerkbankaanbod. Midden op straat werd opeens de helft van mijn gezichtsveld zwart. Met moeite kwam ik thuis en pas toen ik een uur later bonkende hoofdpijn kreeg, begon het me te dagen. Daarna heb ik nog vaak migraineaanvallen gehad, met flitsen en aura’s, maar gelukkig nooit meer zo akelig als die eerste keer.

==

De wens gezien te worden, door de pastoor of door anderen, staat haaks op een verlangen naar onzichtbaarheid dat ik mijn hele jeugd heb gehad. Alles willen zien, maar zelf onzichtbaar zijn. Daar fantaseerde ik vaak over en soms meende ik dat het waar was, dat ik inderdaad onzichtbaar was voor anderen. Ik had wel meer van dergelijke ideeën, zo was ik er ook van overtuigd dat ik, als ik maar hard genoeg fietste, tussen de regendruppels door kon manoeuvreren.

Het verlangen naar onzichtbaarheid ging dieper. Al heel jong ‘besloot’ ik dat ik geen aandacht van mijn ouders wilde. In mijn vroegste herinnering – ik zal een jaar of drie zijn geweest – duw ik mijn moeder weg als ze me probeert te knuffelen. Ze zei later vaak dat ik als baby al een sterke wil had, dat ze met mij nooit kon doen wat ze met mijn zussen gewend was. Mijn ene zus had het thuis en op school moeilijk en kreeg vanzelfsprekend veel aandacht, mijn andere zus eiste die met lange verhalen gewoon op, en ik dacht dat ze mij dan maar beter konden overslaan. Op school ging alles van een leien dakje en kennelijk zagen mijn ouders er geen probleem in me mijn eigen gang te laten gaan. Of ze vonden het gewoon wel makkelijk, een kind dat geen aandacht vroeg.

==

Nachtmerries, fantasieën en verhaaltjes. Maar ik ben bepaald niet de enige bij wie oogballen tot de verbeelding spreken. In het werk van de symbolistische kunstenaar Odilon Redon duiken ze om de haverklap op, vooral in zijn tekeningen en litho’s. Met ook nog diverse schilderijen van cyclopen legt hij een opvallend grote belangstelling voor het oog aan de dag. Zijn beroemdste oogbalwerk is wellicht de houtskooltekening van de oogballon, met een luchtvaartballon in de vorm van een gigantisch omhoogkijkend oog. In plaats van het mandje voor de passagiers heeft Redon een dienblad getekend met daarop een afgehakt hoofd. Het werk viel in de smaak bij de surrealisten. Net als Redon waren ze geïnteresseerd in de schoonheid van het monsterlijke.

In de zomer van 2018 liet ik me in museum Kröller-Müller meeslepen in de droomwerelden van Redon. Opeens stond ik tegenover een werk met een door de lucht zwevende oogbol, getiteld Overal vlammen oogbollen. Ik kreeg kippenvel, want dat was precies wat er de maanden voor dat museumbezoek gebeurde: overal doken oogbollen op.

Van vrienden uit Barcelona kreeg ik post over de tentoonstelling After the end of the world en op de bijgaande illustratie wemelde het van de oogballen. Op het NDSM-terrein in Amsterdam-Noord zag ik op minstens drie plekken reusachtige oogballen aan gebouwen hangen. En toen was het hek van de dam. Ik begon overal oogballen in te zien. De Poolse industrielamp boven mijn tafel, met zijn gele schijnsel veroorzaakt door een ledlamp achter bolvormig melkglas, veranderde in een reusachtig, oplichtend kattenoog. En ik kreeg zelfs een droom waarin een gigantisch helderblauw oog, dat loom rustte op de hanenbalk boven mijn bed, me als een orakel toesprak en uitweidde over de zeven proeven van bekwaamheid die ik moest doorstaan om toegang te krijgen tot het Boek der Wijsheid van Het Almachtige Oog. Gekker moest het niet worden.

Het Almachtige Oog was ongetwijfeld ook een alziend oog. Wilde ik soms zelf dat alziend oog zijn, maar tegelijkertijd onzichtbaar blijven? Het Spaanse woord voor oog is ‘ojo’ en de uitroep ¡Ojo! betekent zoveel als ‘let op, kijk uit!’ Dat was precies wat de zwevende oogbol van Redon in het Kröller-Müller tegen me leek te zeggen, als teken dat ik iets moest met die overal opduikende oogbollen.

==

De Franse schrijver en denker Georges Bataille zag meteen het belang van de oogscène met scheermes van Buñuel in en heeft er uitgebreid over geschreven. In 1922 had hij in de arena van Madrid gezien hoe de hoorn van een stier het oog van matador Manuel Granero eerst doorboorde en daarna eruit wipte, wat uiteindelijk tot de dood van de stierenvechter leidde. Bataille kwam toen tot het inzicht dat de aanblik van de dood mensen niet alleen afstoot, maar ook fascineert. In zijn novelle Het oog uit 1928 beschrijft hij dat stierenvechtersongeluk.

Nog belangrijker in dat boek is zijn erotiserende voorstelling van het oog. Daarbij gaat het vooral om het oog als object van seksuele fantasieën (zij aan zij met de testikel; van oogbal tot teelbal), maar in latere artikelen toont hij zich ook schatplichtig aan de symbolische betekenis die het oog in oude culturen heeft. Het gaat hem dan vooral om het concept van het boze oog, bij Bataille is het kwaad nooit ver weg en bezweringen tegen het boze oog passen wonderwel bij zijn broeierige verbeelding.

De ideeën van Bataille kun je misschien wegzetten als perverse fantasieën van een schrijver uit een tijd waarin volop geëxperimenteerd werd, maar ook hedendaagse Japanse jongeren zien de oogbal als een erotiserend object. In 2013 maakten verscheidene Nederlandse media melding van een bizarre, uit Japan afkomstige trend die door filmpjes op internet snel navolging kreeg: het likken van oogballen, ofwel oculolinctus. Stelletjes beweerden dat ze daarmee de hoogste graad van intimiteit bereikten. Alsof ze zeiden: ‘Neuken doe ik met iedereen, maar alleen van mijn grootste liefde lik ik de oogballen.’

==

Rond mijn vijftiende ontwikkelde mijn drang naar onzichtbaarheid zich tot een overlevingsmechanisme: op moeilijke of akelige momenten (vooral bij ruzies aan tafel) ging ik uit mijn lijf en verdween in een andere wereld, waar ik voor niemand bereikbaar was. Ik was alleen nog fysiek aanwezig, mijn geest cirkelde ergens hoog boven die tafel. Ik nam alles waar (mijzelf incluis), maar van een veilige afstand. Pas als de rust enigszins was weergekeerd, tegen het eind van de maaltijd, daalde ik weer af in mijn lichaam. Dan was ik even aanspreekbaar, al verdween ik zo snel mogelijk daarna naar mijn kamer om opnieuw in een eigen wereld onder te duiken.

Ik was me er wel van bewust dat ik bij die maaltijden iets raars deed, maar zag het niet als een probleem. Dat zou het vele jaren later wel worden. In mijn puberteit hadden mijn ouders niets in de gaten. Maar ik kreeg ook fysieke klachten waarbij ik min of meer verdween en er iets gebeurde met mijn gezichtsvermogen. Soms had ik last van ernstige duizeligheid, dan werd het me een tijdlang zwart voor de ogen en verloor ik mijn evenwicht. Een paar keer viel ik midden op straat. In het ziekenhuis volgde het ene onderzoek na het andere, maar ik bleek kerngezond. Duizelingen zouden er de rest van mijn leven bij horen, maar verdere valpartijen bleven uit.

Op mijn eenentwintigste reisde ik drie maanden lang door India. Ik zoog alle indrukken gretig in me op. Graatmager keerde ik terug naar Nederland. Aan het eind van die reis moest ik een pasfoto laten maken en nog steeds schrik ik als die terugzie. Ik lijk wel doorschijnend, een flink eind op weg onzichtbaar te worden. Drie jaar later keerde ik van een tweede grote reis weliswaar flink vermagerd, maar niet doorschijnend terug. Die keer had het etherische een andere verschijningsvorm. Na vier maanden Kameroen was ik het contact met de werkelijkheid kwijtgeraakt. Ik denk dat het de enige keer was dat ik een psychose doormaakte, al zou ik nog vaker kampen met psychotische verschijnselen. Eenmaal thuis was ik er tegelijkertijd wel en niet. Voor het eerst maakte iemand de vergelijking met stoned zijn. Zonder ook maar iets te gebruiken, was ik van de wereld. Ook toen had ik bijna een half jaar nodig voor herstel.

Vijf jaar later raakte ik opnieuw in alle hevigheid van de wereld. Soms was ik urenlang onbereikbaar voor iedereen: ik werd gezien, maar het was onmogelijk tot me door te dringen, zo ver was ik heen. Mijn gedrag kreeg een etiket (depersonalisatie en derealisatie) en werd in verband gebracht met wat ik in mijn puberteit tijdens de maaltijden deed. In verdwijnen was ik verdomd goed geworden. Het leidde tot een opname, waarbij het motto was: laten zien wie ik ben. Een eind maken aan de onzichtbaarheid.

==

Met kijken, zien en gezien worden, beland je al snel op het terrein van beeldend kunstenaars en filmmakers. Hun fascinatie voor ogen en oogballen verbaast niet. Maar het zijn uitgerekend de muzikanten van de experimentele band The Residents die de oogbal tot hun handelsmerk hebben gemaakt. De mythe rond deze band is voor een groot deel te danken aan de raadsels rond hun identiteit, die ze al ruim vijftig jaar verborgen houden. Bij optredens dragen ze meestal een masker van een reusachtige oogbal die hun hele hoofd bedekt (elk bandlid heeft een andere kleur iris) met daarop een hoge zwarte hoed, type kachelpijp. In een tijd waarin iedereen lijkt te streven naar zichtbaarheid en roem, is hun besluit anoniem te blijven op zijn minst opvallend. Ook de bandnaam is veelzeggend: er is nauwelijks een anoniemer en universeler begrip te verzinnen. Die anonimiteit geeft hun vrijheid. De wereld van The Residents is een en al paradox. Door opzettelijk obscuur te blijven, hun gezicht niet te laten zien, niet te zeggen wie ze zijn, zijn ze beroemd geworden. Dat is hun Theory of Obscurity.

Op de in 2017 verschenen cd-box 80 Aching Orphans, die in tachtig songs een dwarsdoorsnede biedt van hun repertoire, staan stemmige sepiafoto’s van armoede en misère in de stijl van Dorothea Lange, de Amerikaanse fotograaf die beroemd werd met haar foto’s van de gevolgen van de Grote Depressie. Op de foto’s van het album hebben alle personages een oogbalmasker met hoed op, zelfs baby’s.

In Bremerhaven bestaat een heus Eyeball Museum, dat is volgestouwd met Residents-parafernalia. Mijn eigen huis begint onderhand ook op een oogbalmuseum te lijken. De anatomische atlas staat al wekenlang op de rugleuning van de bank opengeslagen op de pagina’s met de titel: Organum Visus: Structura Bulbi Oculi. Iedere ochtend wind ik een rode en een blauwe oogbol met voetjes op. Pas als zij hun komische stapjes op de tafel hebben gezet, kan de dag beginnen. Overal in mijn huis staren grote en kleine oogbollen me aan en ik draai The Residents grijs.