Gerard Koolschijn

Zo oud als de tijd

niet zonder Homeros

Aischylos Euripides

Plato Vergilius

Ta Nea

==

==

==

Uitgeverij Van Oorschot

Amsterdam

© Copyright 2024 GERARD KOOLSCHIJN

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, op welke wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

==

ISBN 9789028244092

==

www.vanoorschot.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2024

Wetten van ons leven

zo oud als de tijd,

er is geen argument

dat ze verslaat,

hoe spits de geest

ook is die het bedenkt.

==

Teiresias, de blinde ziener,

in Euripides’ Bakchanten.

1
Van geboorte tot moord

Wonder

Rond middernacht verdwenen de verpleegsters.

Wij bleven alleen achter, met het apparaat. Rustig bewogen lijnen en getallen over het scherm. We volgden ze vertederd. Tot opeens een rood lampje brandde. De hartslag viel weg. Ik rende de gang op.

Loos alarm, het kind had bewogen, het hart was weggedraaid.

Naast het bed had ik een stretcher gekregen. Uit de diepte keek ik naar haar op. ‘Een eng gevoel is dat,’ zei ze, wijzend naar een plek op haar buik, ‘de harde bult die het hier maakt.’ De korte krampen durfde ze geen weeën te noemen.

==

Thuis waren aan het eind van de nacht de vliezen gebroken, dacht ze. Of toch niet? Ze had iets gegeten en was weer in bed gekomen. Weeën waren er niet. ‘We hoeven niet meteen te gaan.’ Voorvoelde ze wat haar wachtte?

Pas tegen half twaalf werden we wakker uit een diepe slaap. De klok was op half vijf blijven staan. We belden het ziekenhuis. ‘Onmiddellijk komen!’

Ze nam de tijd om in te pakken en nog wat te eten. Toen ik in de loop van de middag de oude Amazon voor het ziekenhuis parkeerde en ons bij de portier aanmeldde stond daar al een rolstoel klaar. Ze wilde blijven lopen. De verpleegster was kwaad. ‘Waarom bent u niet meteen gekomen? Dan hadden we u ingeleid en was het kind vandaag geboren. Zo gaat het nachtwerk worden.’ Er werd besloten het infuus voor het opwekken van de weeën pas de volgende ochtend in te brengen. Het kraantje kreeg ze alvast in haar arm.

==

In haar buik zat het resultaat van een race tussen ontelbare onzichtbare zaadcellen. De winnaar had, om zelf niet te sterven, zijn kop in de vele malen grotere, maar toch voor het menselijk oog nauwelijks zichtbare eicel geboord die op dat moment, als enige uit tienduizenden, rijp in haar eileider was gevallen en door de zaadcel net op tijd werd bevrucht om in leven te blijven.

==

Hadden wij, de aanstichters van deze race, ook voor onszelf een voortbestaan gezocht? Eén ding stond voor mij vast. Haar verrukking over een kind zou niet kleiner zijn dan die over een vogel. En die leek al grenzeloos.

In het holst van de nacht kwam een verpleegster controleren. ‘Is ie nog steeds zo druk?’ De buik werd afgezocht. ‘Hij heeft zich verstopt. Misschien aan de andere kant.’ Alles bleek nog in orde.

We moesten de monitor verder zelf in de gaten houden. Die knarste wanneer de regelmatige tik van het hart werd verstoord als een blikken speelgoedwagentje dat op de velgen over de stoep wordt geschoven.

==

Om zes uur in de ochtend werd het infuus aangesloten. Zij wees zelf nog op de kleine luchtbellen. Die werden weg geklopt.

Halverwege de ochtend, toen het toestel op 25 van de maximale 35 stond, waren er nog steeds hooguit lichte krampen. ‘Er komt toch niets,’ zei ze.

Even was ze opgelucht, bijna trots, toen een verpleegster aan haar buik voelde en zei: ‘Nou wordt ie toch hard. Dat is een wee.’ Ook de baarmoederdruk liep nu snel op. ‘Nou, wie weet.’ Ze pakte haar breiwerk weer op.

Maar de tijd verstreek en een paar uur later was ze wanhopig. ‘Ik wil naar huis. Het komt er nooit uit.’

Toen thuis de kinderkamer klaar was, had ze op de drempel naar binnen staan kijken. ‘Zo gek dat alles daar staat voor iets wat ik uit mezelf moet laten komen.’

==

’s Middags kwam de gynaecoloog.

Geen spoor van ontsluiting. Het toestel werkte allang op maximale kracht. Ik zei dat ze veel pijn had. Hij dacht na over verdoving. Nee, voorlopig nog niet.

Toen hij twee uur later terugkwam, kronkelde en trappelde ze, tastend naar haar buik. ‘Dit houd ik niet uit.’

De baarmoederhals bleek licht gekanteld. ‘Er zit beweging in.’ Opnieuw overwoog hij een prik. Ik knikte van ja. Toch nog niet.

Laat in de avond kwam een vervanger. Twee centimeter ontsluiting. Eén per uur. Nog acht uren? Waaraan waren we begonnen? Ze was uitgeput en kon de pijn nauwelijks verdragen. Ik schaamde me voor mijn machteloosheid. Makkelijk praten. Verwekken en de ander zien stuiptrekken. Tussen de pijnaanvallen zei ze nota bene nog: ‘Wat is dit vervelend voor jou.’

==

De versmelting van haar bijna onzichtbaar kleine eicel, niet groter dan een speldenpunt, en mijn onzichtbare, nog vele malen kleinere zaadcel had een half uur geduurd.

Beide cellen hadden een kern met een eigen structuur van duizenden onzichtbare genen – chemische verbindingen afkomstig van onszelf en onze voorouders als richtlijnen voor de opbouw van een nieuw wezen.

Bij de versmelting was een nieuwe cel ontstaan met een eigen kern, een mengsel van de inbreng van ons tweeën. Over de eigenschappen van ons kind was daarmee beslist. Lengte, lichaamsbouw, intelligentie, temperament, alles stond al vast, zonder dat iets daarvan voor onze ogen zichtbaar had kunnen zijn.

De cel van dit nieuwe wezen had zich in twee cellen gesplitst die langzaam door de eileider – nog geen millimeter in doorsnee – naar de baarmoeder dreven en zich onderweg voortdurend splitsten in nieuwe cellen, die samenklonterden volgens het bouwplan van de genen, waarbij elke cel op een afzonderlijke richtlijn reageerde.

Na drie of vier dagen was de klont van cellen in de baarmoeder aangekomen en aan het eind van de eerste week hadden zich daar zo’n honderdvijftig cellen samen vastgehecht – in drie lagen die onderweg waren gevormd: één voor hersenen, zenuwen en ruggenmerg, één voor spijsvertering, lever en alvleesklier en één voor skelet, hart, bloedvaten en spieren.

Na tien dagen waren het duizenden cellen, die steeds volgens het bouwplan van de genen naar hun plaats waren gedirigeerd.

In de cellenklont, die nu een embryo kon worden genoemd, was na de derde week het hartje gaan kloppen, dat zo’n drie millimeter groot was. Drie millimeter!

Na een maand was het embryo nauwelijks één centimeter groot, maar toch duizendmaal groter dan de bevruchte eicel. Het woog vrijwel niets, maar alle bestanddelen voor een mens waren aanwezig. Een hoofd met ogen, oren, mond en hersenen. Een hart, in verhouding tot de andere lichaamsdelen tien keer zo groot als in een volwassen lichaam. Nieren, lever, maag, darmen. Een bloedsomloop onafhankelijk van de moeder. Dit alles werd langs de navelstreng gevoed.

De ene centimeter van het embryo was een maand later twee centimeter geworden, met een gewicht van één gram. Het nieuwe wezentje, dat nog in een walnoot paste, zei men wel, had minieme handjes met een belijning die bij niemand anders op de wereld te vinden zou zijn.

==

In het ziekenhuis moest nu uit haar een kind tevoorschijn komen dat vierduizend maal zo zwaar was.

Rond negen uur op de tweede avond zag een nieuwe verpleegster bloed. ‘De tekenen, zo noemen we dat.’ In de pijn was bijna geen luwte meer. Uitgeteld lag ze achterover, met weggedraaide ogen. ‘O, daar komt er weer een. Ik wil een keizersnee. Het moet eruit.’

‘Kan de gynaecoloog worden gebeld?’ vroeg ik. Hij was al gebeld. Een uur later kwam hij. Vier centimeter ontsluiting. Hij stelde een ruggenprik voor. ‘Nee,’ mompelde ze, ‘zo is een vriendin aan een been verlamd geraakt.’

‘Kun je niet meteen snijden?’ vroeg ik. ‘Zo gaat het niet lukken.’

‘Nee, ik wil eerst alles hebben geprobeerd.’ Even later wilde ze de ruggenprik toch. Een anesthesist werd opgeroepen.

==

In de vijfde maand van haar zwangerschap – toen het kind zo’n twintig centimeter lang was, twee ons woog en al iets van onze gezichten kreeg – waren we naar de bergen gegaan. Aan het eind van een verlaten dal hadden we op 1800 meter aan de oever van een bergstroom ons tentje opgeslagen.

Om de dag maakten we een tocht. Zij liet zich niet kennen, maar zei weinig, had haar adem nodig voor het lopen. Van tijd tot tijd rustten we op een bergwei uit en las ik voor. We kwamen meer gemzen dan mensen tegen. En talloze vogels. Op onze eerste col, op 2700 meter, werd ze opgewacht door haar eerste rode rotslijster. Een groepje sneeuwvinken gaf haar voor uren lucht.

Op een van die tochten troffen we de berghut met een dichte deur in plaats van soep. Moeizaam klauterden we hand in hand het laatste stuk naar de berggraat en nog moeizamer daalden we af door een steenlawine, zij half glijdend boven mij, ik hield haar tegen. Een pad door doolhoven van reusachtige rotsblokken bracht ons ten slotte op blauwe velden vergeet-me-nietjes onder hoge sparren. Terwijl we naar de kruisbekken in de boomtoppen keken, voelde ze het kind bewegen. ‘Als een golf.’

Hadden we het te bont gemaakt? Was onze langste klim, naar een top van boven de 3000 meter, teveel geweest? In een kleine herberg at ze die avond erg snel. Na de koffie legde ze haar hoofd even op tafel, maar ze kwam meteen weer overeind en ging buiten op de stoep liggen. ‘Lekker koud,’ zei ze toen ik me over haar heen boog. ‘Zijn er mensen?’ Het personeel kwam om ons heen staan. ‘Is mevrouw gevallen? Sliep ze binnen al?’

Een kind kan in de buik bij gebrek aan lucht nog niet schreeuwen. Misschien wel huilen. De moederkoek werkt als longen en geeft zuurstof. Maar die moet wel eerst door ademhalen in het bloed van de moeder zijn gebracht – wat in de bergen hard werken is voor wie er niet is opgegroeid. Het kind kon dan wel in het vruchtwater bewegen, maar levensvatbaar was het nog niet. We hadden ons hersenloos gedragen.

==

Ongevraagd verscheen op onze kamer ook de vroedvrouw van mijn eerste echtgenote. Fluisterend vroeg ze de gynaecoloog of zij erbij mocht zijn. Als een afgezant, een boze tovenares, stelde ze zich dicht bij het voeteneind op. Ook de anesthesist kwam erbij, met zijn assistent. Mijn geliefde was een voorwerp geworden, het middelpunt van een techniek van buisjes en draadjes. De gynaecoloog reikte nu zelf potjes aan. De naald moest opnieuw worden ingebracht. ‘Merk je de verdoving?’

‘Het doet nog pijn.’

‘Ja, de pijn van de laatste uren werkt nog na. Nu zal het steeds beter gaan.’ Hij vertrok. Ik moest op de hartslag van het kindje blijven letten. De meter mocht geen strakke lijn schrijven, er moesten uitschieters zijn. Op het papier had hij aangewezen waar het fout ging.

148, 148, 148, 149, 149, 148, 152. Pff. 148, 149, 148, 144. Pff. Toen het getal te lang gelijk bleef belde ik. Een verpleegster legde haar op haar andere zij. Half elf, elf uur, half twaalf. Middernacht. De pijn werd weer heviger. Ze vocht met haar benen. Half één. Bij een krachtige wee vloog de hartslag naar 180, 182, 181. Toen ik 202 dacht te zien liep ik de gang op om te zeggen dat de gynaecoloog moest komen.

Een uur later was hij er. Vijf centimeter ontsluiting, misschien zes. Het hoofdje leek te groot, probeerde vergeefs een uitweg te vinden. Ze was volkomen op. Hij keek naar de hartslag en besloot: ‘Meteen snijden.’

Ze werd overgeheveld naar een ander bed en weggereden. Ik liep mee, lift in, nieuwe gang. Mij werd een deur gewezen. Ik moest haar laten gaan, kreeg operatiekleding, een groen jak met gaten voor mijn armen, groene broek, witte klompen. Het duizelde me. Naast me maakte de offerpriester zich gereed. De man die mijn vrouw een spuit had laten geven, haar door een vijandige vroedvrouw had laten bespieden, stak met een vastbesloten kop zijn armen in de slachtersjas, alsof hij nu het masker af kon gooien, kon doen wat hij steeds al wilde, snijden in een prooi die niet ontsnappen kon, zijn offer brengen. Met rituele precisie brachten zijn handlangers alles in gereedheid. Ik zou een machteloze getuige zijn.

Een verpleegster bracht me naar de operatiezaal. De anesthesist rolde me een stoel toe. Twee mannen stonden bij de verdovingsinstrumenten, drie mannen bij de baar rond het gezwollen lijf, dat door een tussenschot van het hoofd was gescheiden. Vanaf mijn plaats kon ik beide zien. Twee vrouwen keken van een afstand toe. De specialisten spraken stoere taal. Op zoek naar hun beroepsconcentratie?

‘Mevrouw,’ zei de anesthesist, ‘we proberen het zo. Maar als het te lang duurt krijgt u een roesje.’ Ze knikte en gebaarde nog, hoopgevend ijdel, naar de gynaecoloog over de gewenste snee. Horizontaal.

Hij begon. ‘Voel je het?’

‘Ja.’

‘Als aanraking? Of als pijn?’

‘Pijn.’

Maar voor het kind wilden ze niet langer wachten. ‘De hartslag begint te dippen,’ zei de anesthesist. De mannen knikten naar elkaar. ‘Mevrouw, het lukt niet. We laten u even inslapen.’

‘Nou, dahag,’ zei ze nog tegen me, met schoenlepel en slurfje al in haar mond. Haar hoofd zakte opzij, met weggedraaide ogen.

Korte, zachte commando’s. Het aangeven en snijden begon. Even keek ik nog om het tussenschot heen naar de messen. Daarna hield ik de gezichten van snijder en verdover in het oog. Algauw kondigden gejaagde woorden aan dat het kind werd opgediept. In een flits zag ik boven de buik een roze hoofdje. De snijder draaide het wat heen en weer, als een kurk op een fles, en trok toen het hele schepseltje te voorschijn.

Daar hing het in de lucht. Een stevig borstkastje, als een roze brood of een prachtige ham. Even dacht ik balletjes te zien, maar er werd al ‘een meisje’ gezegd. Voor ik goed naar het hoofdje kon kijken werd het kind afgevoerd. De gynaecoloog stak zijn duim naar me op en begon weer dicht te naaien wat hij had opengesneden.

Een verpleegster kwam me halen. Daar lag het meisje, op een weegschaal. Of eerst onder de glazen stolp? Ze zag er gaaf uit. De kinderarts stond erbij. Nee, dat op haar dij was geen bloed. Hooguit zaten er wat krasjes op haar hoofd. ‘Ze is helemaal gezond.’ Grote, gerimpelde voetjes. Prachtige handjes. Breed neusje, raar en bijzonder. Minutenlang staarde ik naar dat levende wezen, een dochter – totdat de dokter haar in mijn armen gaf en me beduidde dat ik haar onder de glazen stolp moest leggen. ‘Raak haar maar aan.’ Ik pakte een beentje, een handje, hield mijn hand om het stevige borstkasje, raakte angstig voorzichtig het hoofdje aan en legde haar weg.

Een verpleegster kwam het meisje halen. ‘Gaat u mee naar beneden?’

‘Nee. Ik wil graag bij mijn vrouw zijn als ze wakker wordt.’

‘Dat duurt nog twintig minuten. Komt u dan even wat drinken. Mannen vallen altijd flauw als ze dat zien, het dichtmaken.’ Ik werd er al snel bij gehaald. Juist werd een witte nietmachine over haar buik geschoven. Een keurig opstaand randje bleef over, van een millimeter of twee. Het werk was gedaan. Haar ogen gingen open. ‘Het is een heel mooi meisje.’ Het leek niet tot haar door te dringen.

‘Fantastisch,’ zei ik tegen de gynaecoloog toen we de operatiekleren uittrokken. ‘Dat is nog eens iets kunnen. Ongelooflijk. Ik bewonder je.’

‘Ach, ík vind Grieks lezen weer onbegrijpelijk knap.’

‘Nou, jij kunt tenminste iets waar anderen echt iets aan hebben.’

==

Intussen was mijn geliefde naar haar kamer teruggereden. Daar boog ik me over haar heen. Ze leek buiten bewustzijn, maar zei met gesloten ogen toch zachtjes, duidelijk articulerend: ‘Sluitlaken.’ Op mijn verzoek werd het gebracht.

Daar zat ik, naast het bed. Wat te doen? De verpleegster wilde me naar een andere kamer brengen, maar de stretcher stond er nog. Goed, als ik in de babykamer de naam had gecontroleerd mocht ik blijven slapen.

Om zes uur werd ik wakker. Het meisje lag aan haar borst. Allebei leken ze heel tevreden. ‘Een heel raar gezichtje,’ zei ze. ‘Heel breed. Schattig.’

==

De vallei

Een droom.

Het landschap waarin ik opgroeide was een droom. Een groene vallei, aan drie kanten ingesloten door een hoog gebergte, met toppen tot diep in de lente bedekt met sneeuw, terwijl de boomgaarden al bloeien. Een stevige ochtendwandeling breed en in de lengte, naar de zon, een flinke dagtocht.

Met de koets ben je al ruim voor de siësta bij de heuvelrug waarop de zee in zicht komt.

Dicht bij de bergrug aan de kant van de morgen stroomt onze rivier, die ook in de zomer vol water is, door enorme platanen omzoomd. Toen ik jong was liep ik er vaak heen met mijn vader. Eerst beklommen we dan de steile helling aan de rand van onze stad, die meer een uitgestrekt boerendorp is, zonder muren. Eenmaal in de vlakte afgedaald volgden we de paden tussen de akkers. Dichter bij de rivier was het land heuvelachtig en onbewerkt, ruig en vol bloemen.

Ik hield van de bloemen. Van de klaprozen, de irissen en de anemonen en vooral, in de herfst, van de roze velden met ontelbare cyclaampjes in de schaduw van de bomen.

Ik voelde me goed in die stille wereld ver van de mensen, waar overal vogels vlogen waarvan ik de namen niet kende en ook van mijn vader meestal niet kon leren. De nachtegaal kende ik natuurlijk. Zijn heldere zang met die bonte trillers hoorde ik vaak genoeg. Te zien krijg je hem zelden, hoe lang je ook om de struik heen loopt waar hij zingt. Maar verder dan koolmezen, pimpelmezen en merels kwam ik eerst niet, al lette ik goed op en kon ik mijn vader trots vertellen dat zwartkoppen – die naam wist ik dus ook – vrouwtjes hadden met bruine petjes. Ik schrok ook al gauw niet meer wanneer een koppel patrijzen bij onze nadering plotseling krakend uit de struiken brak.

Ik hield veel van ons licht, dat vooral in de verte bij de heuvelrug voor de zee als een doorzichtige nevel boven de olijfgaarden hing.

Toen ik wat ouder was liep ik, in mijn eentje, graag tot aan de rivier. Die bleef lang achter een lage heuvelrug verborgen. Aan de voet daarvan hoorde je nog steeds geen water stromen. Pas boven op de heuvel klonk plotseling het overrompelende bruisen, nog geen twintig meter van je af, van al dat leven gevende water dat voorbij stoof. Een heerlijk moment vond ik dat altijd.

In de loop van de eeuwen had de rivier zich aan het eind van de vallei, op een punt waar zelden iemand kwam, een weg gebaand door de heuvelrug bij de zee. Mijn vader hield niet van de zee. Als koning had hij de senaat zover gekregen het volk te verbieden verder dan de heuvelrug te gaan. Volgens hem bracht de zee alleen maar ellende. Het boerenleven moest volstaan, gebonden aan de grond, gebonden aan de taak. Overzichtelijk. Hard werken, moe naar bed gaan.

Bij de zee was de grond trouwens ook slecht. Moerassig, ongezond. Nee, onze vallei moest volstaan. Die was vruchtbaar genoeg om ons en onze dieren te voeden en leverde dus ook voldoende wol en leer om ons te kleden. Op de beboste berghellingen was hout in overvloed om onze heiligdommen te bouwen en onze eigen huizen en die van bedden en kisten, tafels en stoelen te voorzien, en van vuur natuurlijk. Wat had een fatsoenlijk mens nog meer nodig? Vreemde spullen waren niet welkom.

Toch bouwden rijkere boeren op die heuvelrug wel villa’s, liefst door cipressen omgeven – mannen die de vallei niet mochten verlaten, maar graag de zee zagen glinsteren.

==

Van onze drie gebergten was de hoge bergketen aan de kant van de avond het meest indrukwekkend. Mijn vader hield ervan, zoals ik hield van de rivier.

In de richting van de Grote Beer werd de vallei afgesloten door een soort middengebergte, waaruit onze rivier zich naar beneden stortte door een steile, ontoegankelijke kloof.

Met deze bergen aan drie kanten en aan de vierde kant de verboden zee zagen we zelden een vreemdeling in onze vallei.

==

Zoals ik al schreef nam mijn vader me op lange wandelingen mee. Dat was opmerkelijk, want ik was een meisje en meisjes kregen in de regel weinig aandacht.

Ik had al vroeg begrepen dat hij niet graag thuis was. Hij mocht dan wel onze koning zijn, naast mijn moeder voelde hij zich klein. Niet dat hij tegen haar opzag. Eerder verachtte hij haar, met haar venijnige opschepperij over de goddelijke schoonheid en kracht van haar andere kinderen, een jongenstweeling een stuk ouder dan ik en de oogverblindende aanstelster die na mij was geboren.

‘Dat zo’n simpele ziel als jij,’ hield ze hem voor, ‘zulke wonderbaarlijke kinderen zou hebben verwekt is onbegrijpelijk. Kijk je wel eens in de spiegel?’ Nee, zij moest in haar slaap wel door goddelijke wezens zijn bezocht.

Tussen droom en werkelijkheid zag zij blijkbaar geen onderscheid. Ze wist zelfs te vertellen dat mijn mooie jonge zus verwekt was door een zwaan die uit de hemel op haar was neergestreken toen ze baadde in de rivier. Zij baden in de rivier? Onvoorstelbaar.

Maar voor mijn vader waren het ontmannende verhalen, die hem ongetwijfeld bij het volk ook geen goed hebben gedaan, als ze zelfs mij al bereikten.

Hij zocht dus zijn heil vaak bij mij. Niet omdat hij me zo bijzonder vond, dacht ik. Meer als een leraar die zich vastklampt aan het ene paar ogen dat nog naar hem kijkt. Hij gedroeg zich trouwens ook als een leraar. Waarom eigenlijk? Had hij misschien opgemerkt dat ik meer wilde dan wat meisjes doorgaans leren: binnenshuis spinnen, weven en kleren maken en buiten nog wat gymnastiek? Had hij toen al plannen met mij?

Het is waar dat ik anders was. Bij mijn mooie zus hoefde ik niet aan te komen met mijn zwaluwen. Niet echt de mijne natuurlijk, vogels zijn gelukkig vrij – zolang ze niet aan een lijmstok blijven kleven. Of een net over ze dichtklapt. Heel jong, ik was nog geen vier, zat ik al in een stil hoekje op de boerderij te kijken hoe de zwaluwen met snelle zwenkingen af en aan vlogen en langs de muren scheerden of met een boog in hun prachtige ronde nesten onder de dakrand verdwenen.

Aan het eind van de zomer waren ze opeens allemaal weg. Het huilen stond me nader dan het lachen. Waarom ze er niet meer waren durfde ik aan niemand te vragen. Blijkbaar zat ik er toen erg zielig bij, want zelfs mijn moeder, die niet van gezeur hield en meestal niet op me lette, vroeg me wat er toch aan de hand was. Ik bekende dat ik de zwaluwen miste. ‘Je mist de zwaluwen?’ Ik zie haar onverschillige, ongelovige gezicht nog voor me. ‘O, nou, die komen echt wel weer terug.’ Ik geloofde haar niet.

Wat was ik blij toen ik, ergens laat in de lente, opeens hun geluiden weer hoorde en bijna elke dag er meer bij zag komen. Voor mij is dat een van de mooiste dingen in mijn leven geworden, de terugkeer van de zwaluwen. Ook nu nog wacht ik ongeduldig de lentedag af waarop ze weer om me heen zullen vliegen. Eindeloos heb ik ook toegekeken wanneer bij het voeren de jongen met hun open snavels steeds verder uit het nest hingen, totdat ze plotseling uitvlogen. Prachtig om te zien, maar ook triest als eerste teken van hun vertrek.

Als het dan zover was, kwamen ze overal in het dorp in grote groepen op de muren zitten. Dagenlang was er vrolijk gefladder in plaats van strakke vluchten. Het leek wel een soort spel. Ze praten ook met elkaar, dacht ik wanneer ik uit mijn hangmat naar ze keek, net zolang tot de schemering viel en de vleermuizen hun plaats innamen.

Plotseling waren ze dan weg, allemaal.

Ik ben nu de veertig gepasseerd en heb de verschrikkelijkste gruwelen meegemaakt en aangericht, maar nog steeds springt mijn hart op wanneer ik hoor dat de zwaluwen zijn gekomen.

Maar ik dwaal af.

Mijn vader vond het dus nodig een soort leraar voor mij te zijn. De eerste keer verraste hij me met een opmerking over de zon. ‘Luister,’ zei hij, ‘het lijkt wel alsof de zon, wanneer hij opgaat, de sterren verjaagt. Toch is dat maar schijn. Eigenlijk staan ze ook overdag aan de hemel.’

Ik had daar nooit bij stilgestaan, maar het leek me niet onwaarschijnlijk.

Vreemder vond ik zijn verhaal dat de sterren een soort gaten in de hemel zijn waardoor we iets zien van het enorme vuur dat rond de hele hemelkoepel brandt. Dat leek me sterk. Wat moest ik er ook mee? Ik had liever dat hij praatte over dingen die ik om me heen kon zien, al waren het maar zijn bergtoppen.

Hoe vaak heeft hij me daarover onderweg niet overhoord! Vooral op de terugweg van de heuvelrug bij de zee, laat in de middag, wanneer de toppen zwart en met scherpe randen afsteken tegen het felle zonlicht dat achter de bergrug verdwijnt. Eenentwintig toppen moest ik kunnen aanwijzen, met hun namen in de juiste volgorde. Soms oefende ik op de heenweg alvast in mezelf. De Bokkenspits, De Korte Knik, Het Mes, De Wrat, De Borstjes, De Ezel, De Lange Rug, al was het de vraag of die een top mocht heten, De Zwarte Man, De Schildknop, enzovoort.

De hoogste top, halverwege onze rit, mocht niet meedoen. Het is een prachtige spits, met twee gelijke zijden van dezelfde hellingsgraad – woorden die ik ook van mijn vader heb. Zwaar verstoord was hij toen ik die eens zonder na te denken De Piramide noemde. ‘Ik heb het je toch gezegd. Een hoogste top heeft nooit een naam. En al helemaal geen vreemde naam. Een hoogste top is heilig. Is een god.’

Natuurlijk begreep hij wel dat ik die naam uit de volksmond had, maar dat maakte het alleen maar erger. ‘Onze heilige top vergelijk je niet met goddeloze bouwsels overzee! Die naam is hier binnengesmokkeld door vreemde zeelui, het soort dat overal zijn weg weet te vinden.’

Hij voegde er nog iets aan toe wat ik altijd heb onthouden, maar nooit heb begrepen. ‘Uit een land met een idioot als koning, die ook van de nacht nog een dag wil maken.’

Het bleef een tijd akelig stil. Toen we bijna thuis waren vroeg ik om hem af te leiden iets uit mezelf – wat ik niet graag deed. ‘Pappa, waarom lijkt De Korte Knik, als je hem van hieraf ziet, nog hoger dan de top die ik niet De Piramide mag noemen?’

‘Geen domme vragen stellen,’ zei hij, want op zulke vragen had hij geen antwoord. Om dat te verhullen wees hij in de richting van De Duistere Kloof, een soort scheur in zijn lievelingsgebergte, waar een klein garnizoen op een spitse heuvel toezicht houdt op het verboden pad naar het land erachter. ‘Ook daar schuilt weer een groot gevaar,’ zei hij, zonder verdere uitleg. Ongetwijfeld doelde hij weer op de zee, maar wat daaraan nu zo gevaarlijk was interesseerde me eigenlijk niet. Onze rustige vallei was me genoeg.

==

Bij onze thuiskomst viel de schemering al in. De avond begint bij ons altijd vroeg. Soms is tussen de toppen de avondster nog te zien, maar de zon is al snel achter de hoge bergrug verdwenen en verspreidt nooit meer dan een vaag roze schijnsel in de lucht.

Een volle rode of oranje zon heb ik pas gezien toen ik was uitgehuwelijkt naar het noorden.

==

==

Monte Viso huilt

Op haar zesde dag buiten de moederschoot kwam ons kind met Lidwien thuis. We hadden haar Ronneke genoemd.

Op ons brede bed, dat van de open vliering met zijn vaste trap naar de woonzolder was overgebracht, lag zij met gespreide armpjes op haar moeders buik, zoals eerst binnen, nu buiten helemaal bij haar. Zuchtend probeerde ze haar hoofd al op te tillen.

Door de hoge dakramen keek Lidwien naar de boomtoppen. ‘Mooi, zo’n stuk lucht en alles wat er voorbijkomt, vanochtend nog een specht. Hè, leuk is dit, zeg. Zij kijkt al enorm wakker naar de wereld, hè. Kijk, ze heeft precies mijn mondje. Ja, ja, mijn mond, bedoel ik.’

==

De volgende dag lag Ronneke ook op míjn buik. Ze bracht haar hoofd op een sterk nekje al wat omhoog, een beetje trillend, werkte zich met haar knieën naar boven en trok aan mijn borsthaar, dat op haar gezicht een potsierlijke soldatensnor werd.

’s Avonds zag Lidwien haar felle oogjes uit de wieg naar zich staren. ‘Wat zijn ogen, zo zonder wimpers, nog vreemd kaal, hè. Tussen die huidplooien opeens iets heel anders. Heel gekke openingetjes. Alsof het een klein duiveltje is.’

==

Op de tiende dag mocht ik haar verschonen en wegen. Na afloop legde ik haar bij Lidwien op bed. Door het dakraam scheen helder winterlicht. Ik zette de late sonates van Beethoven op en ging ernaast liggen lezen, Paustovski, over zijn spijt van elk moment dat hij niet had gedaan wat zijn hart hem ingaf.

==

Na drie weken lachte ze, geen twijfel mogelijk. Eerst met haar mond en toen ik boven de wieg een wals neuriede met haar hele gezicht. Ze keek me ook minutenlang duidelijk aan en draaide zich toen ik wegliep helemaal om naar de kant waar ik nog even dag zei.

==

Het was winter. Pas na een maand trokken we er met de kinderwagen op uit. Januari, heerlijk fris buiten. Zij sliep meteen. Wij duwden om de beurt de wagen. ‘Hoe voelt dat nou voor jou?’ vroeg Lidwien. ‘Was dit nou wel de bedoeling?’

Ik vond het spannend.

==

Wanneer je haar aansprak schudde de wieg van haar enthousiasme. Ze keek je met felle ogen aan, begon te zuchten en te trappelen, hijgde van opwinding, tikte tegen de ogen van haar roze popje en keek dan lachend opzij naar ons. Ook tijdens het voeden lachte ze soms. Dan hield ze haar hoofd even op een afstand, terwijl ze de borst bleef vasthouden.

==

Ze lag midden in de kamer op haar buik toen ik thuiskwam. Ik ging tegenover haar liggen, zette een smal blokje voor haar neer en plaatste er voorzichtig een tweede op. Ze volgde wat ik deed. Toen ik een derde blokje probeerde viel het torentje om. Ze lachte hardop. Nee, schrik was het niet, daarvoor klonk het veel te aanstekelijk. Belangstellend keek ze toe, al met voorpret leek het, hoe ik opnieuw zorgvuldig blokjes op elkaar probeerde te zetten en toen ze weer omvielen schaterde ze zo fris en onverwacht alsof het de eerste lach op de wereld was.

Toen ik nog wat tegen haar praatte pakte ze mijn lippen beet en onderzocht mijn mond, alsof ze achter de oorsprong van de geluiden wilde komen.

==

Ze was een half jaar oud toen we in de zomer met haar naar de bergen gingen.

De bejaarde eigenaar van hotel Alpenruhe, halverwege de steile klim in het Zwitserse Kiental, was verbaasd. ‘Met zo’n klein tentje?’ Lager in het dal was geen kampeerveld geweest. Iemand had voor ons gebeld of híj misschien een plekje had. Het schemerde al toen hij ons over een bospaadje en een stroompje dat hij ‘mijn levende bron’ noemde naar een grazige plek bracht boven een bruisende bergstroom. Voor het eerst sliep Ronneke die nacht zonder mensenlawaai, bij het voortdurende ruisen van water. In de vroege morgen keek zij haar ogen uit.

Lidwien was de hele nacht gespannen gebleven. Was het niet te koud voor haar geweest? Ze had tussen ons in gelegen, maar haar gezichtje was rood, alsof ze net een schaatstochtje had gereden.

Op onze eerste wandeltocht droeg ik haar op mijn borst, met haar hoofd naar me toe. Ze begon al snel te zeuren. ‘We vergeten dat zij een baby is,’ zei Lidwien.

Maar dat was haar onderschatten. Waarom zou zij mijn trui willen zien? We kochten snel een rugdrager, zodat ze over mijn schouders om zich heen kon kijken. Voortaan bukten we samen vrolijk voor overhangende takken.

Regen hield ons vaak in het tentje. Omdat we niet zonder grote tocht naar huis wilden, besloten we op een gure, maar wel droge dag naar de mooiste col te klimmen, de Sefinenfurgge, op 2700 m. We stopten haar rugdrager vol met truien. Zij sliep al gauw in, maar na bijna drie uur klimmen, juist toen de pas in zicht kwam, begon ze toch te mopperen. In de beschutting van een rotsblok gaven we haar de fles, maar toen we weer opbraken protesteerde ze opnieuw.

Snel klom ik de laatste honderdvijftig meter met een huilend dochtertje vooruit naar de smalle bergpas. Daar woei een ijzige wind. Geen mens te zien. Even keken we samen in de afgrond om naar de blauwe vlek van Lidwiens trui te zwaaien, als teken dat we op de col waren. Daarna zette ik haar in de luwte van de rotsen tussen mijn knieën, met uitzicht op Eiger, Mönch en Jungfrau, zachtjes neuriënd tot ze stil werd en Lidwien boven kwam.

Over onze hoofden vloog een steenarend voorbij.

==

Wat was ze blij toen ze weer thuis kwam!

Lachend keek ze naar alle vertrouwde dingen. Vooral in haar eigen kamertje spatte de opwinding van haar lijfje. Ze straalde, slikte, keek met verrukte ogen rond en kon haar bewegingen niet beheersen.

Wij zetten ons bed weer terug op de vliering. Wanneer we haar de fles in handen hadden gegeven namen we onze koffie mee naar boven en keken vanaf de vliering toe. Met lachende ogen keek ze omhoog, terwijl ze ernstig verder dronk. Wanneer we zwaaiden zwaaide ze terug, waarbij ze haar arm niet heen en weer bewoog, maar hem omhoog stak en daarbij haar hand open en dicht deed.

Ze zal zo’n tien maanden oud zijn geweest toen ik haar onder de tafel zag kruipen om daar haar beschuit op te eten. Ze nam een hap en hield hem kameraadschappelijk voor aan de poes, die bij haar was komen zitten. Die hapte niet toe, maar zij drong net zo lang aan tot hij beet, nam toen zelf weer een hap en hield de beschuit meteen weer aan hem voor.

==

Plotseling liep ze.

Alsof ze eerst de beginselen had willen begrijpen om dan in één klap de daad correct uit te voeren. Lidwien zat aan tafel en zij stond in de keuken met één hand aan de kast te kijken hoe ik de afwas deed. Opeens pakte ze een deksel en liep ermee naar Lidwien, maar gaf hem niet. Halverwege draaide ze zich om en kwam bedachtzaam, duidelijk blij met de beweging, stap voor stap terug. Even later stak ze de hele kamer over, soms even in beheerste draf en dan weer rustig stappend en onderweg vooroverbuigend om uit stand iets op te rapen. Ook haar melk begon ze lopend te drinken, waarbij ze haar hoofd van tijd tot tijd in de nek legde.

==

Met spanning wachtte ik op de eerste gedachtewisseling. Voorlopig was het nog eenrichtingsverkeer. Op normale toon, alsof ik tegen Lidwien praatte, kon ik tegen haar zeggen: ‘Pak jij Rijmpjes en versjes uit de oude doos even.’ Dan liep ze meteen naar de tafel, ging op haar tenen staan, schoof het grote boek eraf en hield het met twee handen vast. ‘Leg maar neer en ga zitten. Ik kom zo.’ Tevreden kroop ze alvast met het boek op de bank en sloeg daar een paar bladzijden om. Antwoorden kon ik helaas nog niet verwachten.

==

In haar tweede zomer klommen we in Ierland naar de kapel op Croagh Patrick, de heilige berg van de Ieren. Ik droeg haar nog op mijn schouders.

We waren voor het uitzicht op de oceaan en de eilanden gekomen, maar de laatste honderd meter van de steile gruishelling was geen hand voor ogen te zien. Uit de mist dook een bonte stoet lachende gezichten op. ‘Lo, here comes the youngest climber today’ – ‘That’s a nice way to go up.’

Bij de afdaling wees ze mij op koeien in de wei, waarbij ze voor het eerst de ‘k’ goed uitsprak. Ik prees haar. Bij de volgende groep koeien zei ze: ‘Wéér toeien!’ En daarna: ‘Koeien, goed zo!’

Beneden werd in een vol café gezongen en op de citer gespeeld. Ook uit donkere hoeken zongen mannen mee. Stil en stralend liep ze rond tussen de zingende en met zware pullen zwaaiende boeren en bij elk applaus klapte ze mee. Bij het vallen van de avond liepen we naar ons huisje terug over een pad vol braamstruiken. Ik boog me voorover naar de bramen en zij plukte ze vanaf mijn rug. Bij alles wat ze zag riep ze de woorden die ze kende: ‘Schapen!’ ‘Bloemen!’ ‘Vogel! ‘Paal!’ en bij twee boerinnen: ‘Mensen!’

==

Herfst in de Franse Alpen.

Het vroor al flink. Op een stralende dag kwamen we op een klim terecht in de sneeuw. Op het pad lagen ook stukken ijs. Ik gaf haar een schijf. Ze pakte hem aan met haar wollen wantjes en herhaalde, onder de indruk: ‘Hard water, hard.’

Het was een lange tocht, die ons langs het riviertje de Guil naar een bevroren meer onder de hoge wand van de Monte Viso voerde, op de grens met Italië. Zij deed roerend haar best om mee te doen en wees van alles aan. ‘Kapotte boom. Klein boompje. Hek. O, vogelgeluid. Pecht? O, wat zit dat, tonijn misschien?’ Een paar keer herhaalde ze, wijzend: ‘Water stroomt. Kwiel.’ Pas later drong het tot me door dat ik het riviertje de Guil had genoemd.

Toch werd het haar tenslotte te veel. ‘Tennie niet, Eva ook niet’ – kinderen bij de mevrouw van de opvang. ‘Naar auto toe.’ Maar nog uren voor de boeg. Zij huilde. ‘Hé,’ zei ik, ‘hoor ik daar iemand huilen bij de Monte Viso?’ Ze was meteen stil en zei alleen nog: ‘Monte Viso huilt.’

Ik schaamde me. En later nog veel meer voor het volgende.

We wilden vanaf de col Agnel (2745 m) een tocht maken die over een smal, beijzeld paadje hoog langs een besneeuwde bergwand begon. Bij een schitterend uitzicht op een rivierdal in de diepte en het witte bergmassief daarachter maakte ik boven de afgrond een foto, met haar op mijn rug. Een wrange illustratie had het kunnen zijn bij een dodelijke val met ons dochtertje, dacht ik even verderop toen ik een ijzige sneeuwplek moest oversteken, waar rechts de afgrond was en ik links in het gruis van de helling greep, terwijl zij schommelde in de drager op mijn rug.

‘Moeilijk, moeilijk,’ hoorde ik haar zeggen. Zag ze zelf de toestand al als te gevaarlijk? Voelde zij dat ze uit de rugdrager naar voren gleed? Ik liep verder. Zij vroeg om liedjes en om mamma, die een eind achter ons aan kwam. Het werd steeds kouder. Voor een lang stuk sneeuwijs stokte ik. Dat risico kon ik niet nemen. Voorzichtig draaide ik om.

Er klonk een schot. Lidwien had door haar kijker een man met een geweer gezien. We liepen terug en zagen hem op de col, waar hij juist in de achterbak van zijn auto een sneeuwhaas legde.

Mijn oude hoofd hoort dat ‘Moeilijk, moeilijk’ van mijn dochtertje steeds vaker.

==

Thuis bracht Lidwien bovenaan de trap naar de zolder een hekje aan om te voorkomen dat Ronneke in het trapgat zou vallen. Toen ik die middag, onderaan de trap, aan de knarsende deurknop draaide klonken meteen rennende voetstapjes. ‘Pappa, pappa!’ Boven maakte ze het hekje in een wip voor me open.

Het was niet de enige mijlpaal die dag. Toen ik haar aan tafel pap bracht wees ze naar een foto van haar en Lidwien, die een bezoekende tante daar had neergezet, tikte op haar borst en zei: ‘Ik. Ronneke.’

Lidwien was er niet bij. ‘Waar is mamma gebleven?’ vroeg ik. Geen antwoord. ‘Nou, wat denk je?’

‘Op de wc... denk ik.’ De laatste twee woorden aarzelend, als het ware ter plekke gevormd.

Bij het eten vroeg Lidwien: ‘Vind je het lekker?’

‘Ja. Mamma opeten.’

==

Oeroude verhalen

Als mijn vader iets uitlegde vond ik dat niet erg. Ik hoorde vooral graag zijn vertellende stem. Het was gezellig met hem.

Zijn lievelingsverhaal heb ik zeker drie keer gehoord, met tussenpozen van twee of drie jaar, telkens in een wat andere vorm. De laatste keer was ik al zeventien, kort voor mijn huwelijk.

Hij had het verhaal van zijn grootvader. Niet van zijn vader. Die zou zijn schouders hebben opgehaald. Het was een onvoorstelbaar oude geschiedenis, had zijn opa gezegd. Ontelbare generaties zouden het van vader op zoon hebben doorgegeven.

Dat ‘van vader op zoon’ klonk voor mij niet erg overtuigend, nu de laatste vader er al niet aan had meegedaan. Maar dat kon me niets schelen. Al hielden mensen steeds minder van verhalen omdat ze ‘te veel aan hun hoofd hadden’, zoals ze zeggen, zelf bleef ik er dol op.

Wat ik vooral mooi vond in dat oeroude verhaal was de gedachte dat mensen onvoorstelbaar lang geleden niet uit vrouwen werden geboren, maar uit de aarde. Maar dat kwam pas aan het eind.

‘Luister,’ zei hij, ‘ik zal proberen het je simpel uit te leggen. Kijk, je kunt zelf aan de sterren zien dat ze niet altijd op dezelfde plaats staan. Ze draaien. Of als zíj het niet zijn die draaien is het de aarde die draait. Vanwaar dat draaien? Wie of wat kan zichzelf onafgebroken laten draaien? Hoe is die beweging begonnen? Wij mensen kunnen dat niet snappen. Daarom nemen we aan dat er een Grote God moet zijn die alles in beweging heeft gebracht. De Eerste Beweger noemen we die. Hemzelf kunnen we niet zien. We zien alleen de beweging.

Hij kán ook moeilijk zichtbaar zijn, want hoe zou een zichtbaar lichaam alles voortdurend in beweging kunnen houden? Uit welke krachten kan het putten? Die Eerste Beweger moet iets anders zijn dan een lichaam. Eerder een soort gedachte. Een gedachte van het heelal. Geest, geen lichaam.

Kijk, de zon kunnen we zien. En de maan. Dat zijn een soort lichamen. Hoe is het nu mogelijk dat die lichamen steeds op dezelfde manier bewegen? Het lijkt of die beweging vaststaat. Maar zichtbare lichamen zijn, vergeleken met een gedachte, zoiets grofs dat ze uit zichzelf nooit voortdurend op precies dezelfde manier kunnen blijven bewegen. Alleen een gedachte kan altijd gelijk blijven.

Het moet dus die Eerste Beweger zijn die, als geest, verhindert dat zon en sterren alle kanten op vliegen.

Maar ook als lichamen niet zichzelf bewegen, maar bewogen worden door iets anders, raken ze uitgeput. Die Eerste Beweger herkent dat moment en grijpt dan tijdig in om te zorgen dat alles zo regelmatig mogelijk blijft verlopen, want verandering vindt hij gevaarlijk. Lichamen willen veranderen. Het geestelijke of goddelijke niet.’

Nu ik probeer het na te vertellen duizelt het me weer, maar het verhaal laat me toch niet los.

‘Goed,’ ging mijn vader verder, ‘hoe grijpt die Beweger nu in om ons voor de ontsporing van het lichamelijke te behoeden? Natuurlijk wil hij geen chaos veroorzaken, maar iéts zal moeten veranderen. Nu is de kleinste verandering van een beweging de tegenovergestelde beweging.’

‘Dat snap ik niet,’ zei ik de eerste keer.

‘Nu, denk bijvoorbeeld maar aan de wielen van een koets, wanneer je die naar achteren trekt. Het soort beweging blijft dan gelijk, alleen de richting verandert. Snap je? Zo liet ook de Beweger alles alleen maar andersom gaan, simpel gezegd. De zon kwam gewoon op, maar wel daar waar hij eerst onderging.’

Ik snapte zijn voorbeeld.

‘Zo’n verandering van richting is voor de aardbewoners natuurlijk een ontzettende gebeurtenis. Hoe zorgvuldig die ommekeer ook in zijn werk gaat, hun hele bestaan wordt door elkaar geschud en op zijn kop gezet. En omdat lichamen slecht tegen ingrijpende veranderingen bestand zijn, vindt er een grote sterfte plaats. Van alle levende wezens blijft maar een klein deel over dat die verandering doorstaat.

Om te beginnen staat het leven plotseling stil. Alles wat sterfelijk is houdt op met ouder worden en begint in de tegengestelde richting te veranderen. De mensen die de ommekeer overleven zien er steeds jonger en zachter uit. Het witte haar van oude mensen wordt weer zwart, de huid van jongens die een baard kregen weer glad. Kinderen worden dag en nacht kleiner totdat ze de toestand van een pasgeboren baby hebben bereikt en dan helemaal ineenschrompelen en verdwijnen.