Richard Wright

Een van ons

Vertaald door
Molly van Gelder en Paul Bruijn

==

==

==

Uitgeverij Van Oorschot

Amsterdam

Oorspronkelijke titel: Native Son, Harper & Brothers, 1940

==

© Copyright 2024 Tekst: JULIA WRIGHT AND RACHEL WRIGHT

The licensing of all rights in this Work is controlled by Julia Wright, under special arrangement with Rachel Wright, by arrangement with John Hawkins & Associates, Inc., New York with the permission of Julia Wright and Malcolm Wright.

© Copyright 2024 Vertaling: MOLLY VAN GELDER & PAUL BRUIJN en UITGEVERIJ VAN OORSCHOT, AMSTERDAM

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaargemaakt, op welke wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

==

ISBN 9789028244108

==

www.vanoorschot.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2024

Voor mijn moeder

die mij als kleine dreumes leerde ontzag te hebben voor de fantasie

en de verbeelding

Nu wordt mijn klacht toch tot opstandigheid,

Hoewel mijn hand mijn zuchten nog bedwingt.

==

Job 23:1-7

Boek een

Angst

TRRRRRING!

In de donkere, stille kamer rinkelde een wekker. Een springveer kraakte. Een vrouwenstem riep ongeduldig: ‘Bigger, zet dat ding uit!’

Boven het schrille gerinkel uit klonk een knorrig gekreun. Over de plankenvloer schuifelden blote voeten en het geluid hield plotseling op.

‘Doe het licht ’s aan, Bigger.’

‘Oké,’ was het slaperige antwoord.

In de helverlichte kamer, in een gangetje tussen twee ijzeren bedden, stond een Zwarte jongen in zijn ogen te wrijven. Op het rechter bed begon de vrouw weer te praten: ‘Buddy, opstaan! Ik moet vandaag een grote was doen, dus jullie moeten allemaal wegwezen.’

Een tweede Zwarte jongen rolde op zijn zij en stond op van het bed. De vrouw stond ook op en bleef in haar nachtjapon staan.

‘Allemaal je hoofd omdraaien, dan kan ik me aankleden,’ zei ze.

De twee jongens wendden hun blik af en staarden naar een hoek van de kamer. Haastig trok de vrouw haar nachtjapon uit en stapte in haar onderrok. Ze draaide zich naar het bed waar ze net had geslapen en riep: ‘Vera! Opstaan!’

‘Hoe laat is het, ma?’ vroeg een gedempte meisjesstem van onder een deken.

‘Opstaan, zeg ik toch?’

‘Oké, ma.’

Een meisje met een bruine huid in een katoenen nachthemd stond op, rekte zich uit en gaapte. Slaperig ging ze op een stoel zitten en deed onhandig haar kousen aan. De twee jongens hielden hun ogen afgewend terwijl hun moeder en zusje genoeg kleren aantrokken om hen niet in verlegenheid te brengen, en hun moeder en zusje deden hetzelfde toen de jongens zich aankleedden. Opeens bleven ze stokstijf staan met hun kleren in de hand, afgeleid door een zacht getrippel achter de dun gepleisterde muren van de kamer. Weg was hun verbond tegen de schaamte en ze speurden angstig de vloer af.

‘Daar heb je ’m weer, Bigger!’ gilde de vrouw, en opeens was het kleine vertrek in rep en roer. Er viel een stoel omver toen de half aangeklede vrouw op kousenvoeten hijgend op het bed klauterde. Haar twee zoons bleven blootsvoets staan, gespannen, roerloos, en keken spiedend onder het bed en de stoelen. Het meisje rende half ineengedoken een hoek in, pakte de zoom van haar onderrok met beide handen vast en trok hem strak over haar knieën.

‘O! O!’ jammerde ze.

‘Daar gaat-ie!’

De vrouw wees met een trillende vinger. Haar ogen waren wijd opengesperd van opwinding en angst.

‘Waar?’

‘Ik zie ’m niet!’

‘Bigger, hij zit achter de hutkoffer!’ jammerde het meisje.

‘Vera!’ gilde de vrouw. ‘Kom hier op het bed! Straks word je nog gebéten door dat monster!’

Uitzinnig van angst klauterde Vera op het bed en de vrouw greep haar vast. Met hun armen om elkaar heen staarden moeder en dochter met open mond naar de koffer in de hoek.

Met verwilderde blik keek Bigger de kamer rond en rende toen naar een gordijn, schoof het met een ruk opzij en pakte twee zware ijzeren koekenpannen die boven een gasfornuis aan de muur hingen. Hij draaide zich om en riep zachtjes naar zijn broer, zijn ogen gefixeerd op de koffer: ‘Buddy.’

‘Ja?’

‘Hier, pak een pan.’

‘Oké.’

‘Ga nu bij de deur staan.’

‘Oké.’

Buddy ging op zijn hurken bij de deur zitten met zijn handen om de steel van de pan, zijn gebogen arm in de aanslag. Op de snelle, zware ademhaling van de vier mensen na was het stil in de kamer. Bigger liep op zijn tenen naar de koffer, zijn hand stijf om de koekenpan geklemd, zijn ogen schoten heen en weer over elke centimeter van de plankenvloer vóór hem. Hij bleef staan en zonder ook maar één oog of spier te bewegen, riep hij: ‘Buddy!’

‘Ja?’

‘Zet dat kistje voor het gat zodat-ie niet kan ontsnappen!’

Buddy rende naar een kistje en schoof het snel voor een groot gat in de plint, daarna liep hij weer naar de deur met de koekenpan in de aanslag. Bigger schoof de koffer een eindje naar voren en keek er voorzichtig achter.

‘Daar heb je ’m!’ gilde de moeder weer.

Een gigantische zwarte rat besprong piepend Biggers broekspijp en zette zijn tanden erin.

‘Godskolere!’ zei Bigger hees en hij draaide en schopte uit alle macht met zijn been. Door de krachtige beweging werd de rat losgeschud, hij zeilde door de lucht en smakte tegen de muur. Meteen daarop draaide het beest zich om en sprong weer omhoog. Bigger dook weg en de rat vloog tegen een tafelpoot. Met op elkaar geklemde kaken hield Bigger de pan vast. Hij was bang om te slaan, bang om te missen. De rat piepte, draaide zich om en rende rondjes om een veilige plek te zoeken. Hij sprong weer langs Bigger en trippelde op droge raspende pootjes van de ene kant van de kist naar de andere, zoekend naar het gat. Toen draaide hij zich om en ging op zijn achterpootjes staan.

‘Sla ’m dood, Bigger!’ schreeuwde Buddy.

‘Maak ’m af!’ gilde de vrouw.

De buik van de rat ging op en neer van angst. Bigger zette een stap naar voren en de rat stootte een ijle, langgerekte kreet uit, zijn zwarte kraalogen schitterden, zijn kleine voorpootjes maaiden onrustig door de lucht. Bigger haalde uit, de pan schuurde over de vloer, miste de rat en sloeg kletterend tegen de muur.

‘Godskolere!’

De rat sprong op. Bigger sprong opzij. De rat hield stil onder een stoel en stootte een woedend gepiep uit. Bigger liep langzaam achteruit naar de deur.

‘Geef die pan even, Buddy,’ vroeg hij rustig, zonder zijn ogen van de rat af te wenden.

Buddy reikte hem de pan aan, Bigger hief hem hoog op. De rat trippelde over de vloer en bleef bij de kist staan, snuffelde zoekend naar het gat, daarna ging hij weer op zijn achterpootjes staan en schril piepend ontblootte hij zijn lange gele snijtanden en trillende buik.

Bigger richtte en sloeg de pan met een diepe kreun omlaag. De kist viel in splinters uiteen. De vrouw gilde en sloeg haar handen voor haar gezicht. Bigger liep op zijn tenen naar voren en loerde omlaag.

‘Hebbes,’ zei hij zachtjes, en zijn op elkaar geklemde kaken weken uiteen tot een lach. ‘Godsamme, ik heb ’m.’

Hij schopte het versplinterde kistje weg en daar lag het geplette zwarte rattenlijk, zijn twee lange gele snijtanden duidelijk zichtbaar. Bigger pakte een schoen en sloeg de kop van de rat tot moes, uitzinnig vloekend: ‘Kankerbeest!’

De vrouw op het bed zakte door haar knieën en met haar gezicht in de deken zei ze snikkend: ‘Och here, och here, wees ons genadig...’

‘Ach, mama,’ jammerde Vera en ze boog zich over haar heen. ‘Niet huilen, die rat is dood.’

De twee broers stonden over de dode rat gebogen, ze spraken vol ontzag en bewondering.

‘Kolere, wat een monster.’

‘Dat klotebeest had je zó je strot kunnen doorbijten.’

‘Die is wel dertig centimeter lang.’

‘Hoe kunnen ze zo godsallejezus groot worden?’

‘Ze eten afval en alles wat ze verder kunnen vinden.’

‘Kijk nou, Bigger, er zit een enorme scheur in je broekspijp.’

‘Ja, die wou mij te grazen nemen.’

‘Haal ’m alsjeblieft hier weg,’ smeekte Vera.

‘Hè, wat ben je toch een schijtluis,’ zei Buddy.

De vrouw op het bed lag nog steeds te snikken. Bigger pakte een stuk krant, tilde de rat voorzichtig bij zijn staart op en hield hem op armslengte voor zich uit.

‘Haal ’m weg, Bigger,’ smeekte Vera weer.

Bigger liep lachend met de bungelende rat op het bed af en liet hem als een slinger heen en weer zwaaien, vol leedvermaak over de angst van zijn zusje.

‘Bigger!’ Vera hapte stuiptrekkend naar adem. Krijsend en heen en weer zwaaiend sloot ze haar ogen en viel languit over haar moeder, en daarna rolde ze slap van het bed op de grond.

‘Bigger, god nog an toe!’ snikte de moeder, ze kwam overeind en boog zich over Vera heen. ‘Hou daarmee op! Gooi die rat de straat op!’

Hij legde de rat neer en begon zich aan te kleden.

‘Bigger, help me om Vera op bed te tillen,’ zei de moeder.

Hij stond even stil en draaide zich om.

‘Wat is er nou?’ vroeg hij, zogenaamd verbaasd.

‘Doe alsjeblieft wat ik je vraag, jongen.’

Hij liep naar het bed en hielp zijn moeder Vera op te tillen. Haar ogen waren gesloten. Toen ging hij weer verder met aankleden. Hij wikkelde de rat in een krant, liep de deur uit en de trap af, en stopte het beest in een vuilnisbak op de hoek van een steegje. Toen hij in de kamer terugkwam, stond zijn moeder nog steeds over Vera gebogen en legde ze een natte handdoek over haar hoofd. Ze ging rechtop staan om hem aan te kijken, haar wangen en ogen nat van de tranen, haar lippen opeengeperst van woede.

‘Ik vraag me wel ’s af waarom jij zo doet, jongen.’

‘Wat heb ik nou weer gedaan?’ vroeg hij agressief.

‘Soms ben je te stom om voor de duvel te dansen.’

‘Waar heb u ’t over?’

‘Je hebt je zusje zo bang gemaakt met die rat dat ze is flauwgevallen! Heb je dan helemaal geen hersens?’

‘Ach, wist ik veel dat ze zo bang was?’

‘Buddy!’ riep de moeder.

‘Ja, ma.’

‘Pak ’n krant en leg die op de vlek.’

‘Doe ik, ma.’

Buddy vouwde een krant open en bedekte de bloedvlek op de vloer waar de rat was doodgeslagen. Bigger liep naar het raam en keek wat voor zich uit de straat in. Zijn moeder keek kwaad naar zijn rug.

‘Ik vraag me wel ’s af, Bigger, waarom ik jou op de wereld heb gezet,’ zei ze bitter.

Bigger keek haar aan en wendde toen zijn ogen af.

‘Misschien had u dat maar niet moeten doen. Misschien had u me lekker moeten laten zitten waar ik zat.’

‘Hou je brutale mond!’

‘God, wat een gezeik,’ zei Bigger, en hij stak een sigaret op.

‘Buddy, raap die pannen op en zet ze in de gootsteen,’ zei de moeder.

‘Doe ik, ma.’

Bigger liep de kamer door en ging op het bed zitten. Zijn moeder keek wat hij deed.

‘We hadden niet in dit krot hoeven te wonen als jij je je een beetje als een man zou gedragen,’ zei ze.

‘Hè, hou daar nou ’s over op.’

‘Hoe voel je je, Vera?’ vroeg de moeder.

Vera tilde haar hoofd op en keek om zich heen alsof ze nog verwachtte een rat te zien.

‘O, mama!’

‘Arm kindje.’

‘Ik kon ’t niet helpen. Ik was zo bang voor Bigger.’

‘Heb je je pijn gedaan?’

‘Ik heb me hoofd gestoten.’

‘Kalm nou maar. Het komt wel goed.’

‘Waarom doet Bigger zo gemeen?’ vroeg Vera, die weer begon te huilen.

‘Hij is gewoon gek,’ zei de moeder. ‘Gewoon hartstikke krankjorum.’

‘Ik kom te laat op de naailes bij de YWCA,’ zei Vera.

‘Nou, ga maar lekker liggen. Straks voel je je vast beter,’ zei de moeder.

Ze stond op van het bed en keek Bigger met een kille blik aan.

‘Stel, je wordt op een dag wakker en dan is je zusje dood. Hoe zou je dat vinden?’ vroeg ze. ‘Stel, die rat bijt ’s nachts je nek door in je slaap? Maar nee, hoor. Dat kan jou allemaal niks schelen. Jij denkt alleen maar aan je eigen pleziertjes. Als het Maatschappelijk Hulpbetoon je een baantje aanbiedt, dan ga je daar niet op in, en dan gaan ze dreigen dat je geen eten meer krijgt en dan kom je om van de honger. Echt waar, Bigger, jij bent echt de grootste lapzwans die ik ooit heb gezien!’

‘Ja, dat heb ik nou wel honderd keer gehoord,’ zei hij, zonder zich om te draaien.

‘Nou, dan hoor je ’t maar nóg een keer! En ik zeg je, op een dag zit jíj zéllef te huilen. Op een dag zou jij willen dat je iets bereikt had in je leven, in plaats van maar wat aan te rommelen. Maar dan is ’t te laat.’

‘U gaat mij niet zeggen hoe ik moet leven,’ zei hij.

‘Dat maak ik zellef wel uit. En als je dat niet bevalt, dan hoepel je maar op. Wij kunnen heel goed zonder jou. Wij kunnen in één kamer wonen net als we nu doen, ook als jij weg bent.’

‘Wat een gezeik!’ zei hij, met een stem die trilde van ergernis.

‘Jij gaat nog ’s spijt krijgen van hoe jij nu leeft,’ ging ze verder. ‘Als jij blijft omgaan met die vriendjes van je en je blijft misdragen, dan zal je nog wel ’s schrikken waar jij terechtkomt. Jij denkt zeker, die weet niks van wat we allemaal uitspoken, maar dat weet ik dus wél. Ga jij zo door, dan eindig je aan de galg, jongen. Onthou dat maar goed.’

Ze draaide zich om naar Buddy. ‘Gooi dat kistje de straat op, Buddy.’

‘Doe ik, ma.’

Er viel een stilte. Buddy bracht het kistje naar buiten. De moeder verdween achter het gordijn naar het fornuis. Vera ging overeind zitten en zette met een zwaai haar voeten op de vloer.

‘Ga weer liggen, Vera,’ zei de moeder.

‘Het gaat beter, ma. Ik moet naar naailes.’

‘Nou, dek dan eerst de tafel, als je wil,’ zei de moeder, die weer achter het gordijn verdween. ‘Mijn God, ik word zo moe van steeds niet weten wat ik moet,’ klonk haar klaaglijke stem van achter het gordijn. ‘Ik doe zó me best om ’t gezellig te maken voor me kinderen, maar het kan ze niks schelen.’

‘Hè, ma,’ wierp Vera tegen. ‘Dat mag u niet zeggen.’

‘Soms wil ik gewoon ’t bijltje erbij neergooien.’

‘Alstublieft, ma, zeg dat nou niet.’

‘Ik hou dit leven geen jaren meer vol.’

‘Straks ben ik oud genoeg om te werken, ma.’

‘Nou, dan ben ik vast al dood. God heeft me dan vast al tot zich geroepen.’

Vera verdween achter het gordijn en Bigger hoorde hoe ze zijn moeder probeerde te troosten. Hij sloot zich af van hun stemmen. Hij had een hekel aan zijn familie, juist omdat hij hun ellende zo goed begreep, maar niet bij machte was om ze te helpen. Zodra hij ook maar even zou toelaten volledig mee te voelen met hoe ze leefden, met hun beschamende, ellendige toestand, zouden angst en wanhoop hem de baas worden, dat besefte hij heel goed. Daarom was hij zo hard en afstandelijk; hij woonde met ze samen, maar achter een muur, een gordijn. En voor zichzelf was hij nóg strenger. Als hij ook maar even stilstond bij wat zijn leven inhield, zou hij zichzelf of iemand anders iets aandoen. Dus ontkende hij wie hij was en deed hij zich voor als een bikkelharde jongen.

Hij stond op en drukte zijn sigaret uit op de vensterbank. Vera kwam de kamer weer in en legde messen en vorken op de tafel.

‘We gaan zo eten,’ riep de moeder.

Hij ging aan tafel. Van achter het gordijn dreef de lucht van gebakken spek en pruttelende koffie zijn neusgaten binnen. De zingende stem van zijn moeder zweefde door de kamer.

==

Life is like a mountain railroad

With an engineer that’s brave

We must make the run successful

From the cradle to the grave

==

Het liedje ergerde hem en hij was blij dat ze stopte met zingen en de kamer in kwam met een pot koffie en een bord met gekrulde spekreepjes. Vera zette het brood neer en ze gingen aan tafel. Zijn moeder sloot haar ogen, boog haar hoofd en mompelde: ‘Heer, wij danken U voor de spijzen die U voor ons heeft neergezet en die ons lichaam zullen voeden. Amen.’ Ze keek op en ging verder op dezelfde toon: ‘Als je uit werken gaat, Bigger, moet je leren om vroeger op te staan.’

Hij antwoordde niet en keek niet op.

‘Zal ik koffie inschenken?’ vroeg Vera.

‘Ja.’

‘Je gaat die baan toch nemen, hè, Bigger?’ vroeg zijn moeder.

Hij legde zijn vork neer en staarde haar aan.

‘Ik heb u gisteravond al gezegd, ik ga dat baantje nemen. Hoe vaak bent u van plan om dat te vragen?’

‘Nou, nou, niet zo agressief,’ zei Vera. ‘Ze vroeg gewoon wat.’

‘Geef het brood even door en doe niet zo brutaal.’

‘Je weet dat je om half zes een afspraak met meneer Dalton hebt, toch?’ zei zijn moeder.

‘Dat heeft u nou al tien keer gezegd.’

‘Je mag dat niet vergeten, jongen,’

‘En jij vergeet alles, dat weet je,’ zei Vera.

‘Hé, zit niet zo op Bigger in te hakken,’ zei Buddy. ‘Hij gaat die baan nemen, zegt-ie toch?’

‘Die luisteren toch niet, Buddy,’ zei Bigger.

‘Mond dicht, Buddy, anders ga je maar van tafel,’ zei de moeder. ‘Ik heb geen zin in die lelijke toon van je. Eén gek in de familie is wel genoeg.’

‘Hou nou op, ma,’ zei Buddy.

‘Bigger zit erbij alsof-ie helemaal niet blij is om te gaan werken,’ zei ze.

‘Wat moet ik dan? Gaan gillen?’ vroeg Bigger.

‘O, Bigger!’ zei zijn zusje.

‘Ga jij je er ook nog ’s mee bemoeien!’ zei hij streng tegen zijn zusje.

‘Als jij dat baantje krijgt,’ zei zijn moeder op zachte, vriendelijke toon, terwijl ze een sneetje brood afsneed, ‘kan ik een mooi huis voor jullie regelen. Dan kunnen jullie ’t goed hebben en hoeven jullie niet in zo’n varkenskot te wonen.’

‘Daar denkt Bigger helemaal niet aan, met z’n stomme kop,’ zei Vera.

‘God, laat me nou even rustig eten,’ zei Bigger.

Zijn moeder praatte door alsof ze hem niet had gehoord, dus hij luisterde niet meer.

‘Ma praat tegen je, Bigger,’ zei Vera.

‘Nou en?’

‘Doe nou niet zo stom, Bigger!’

Hij legde zijn vork neer en zijn sterke zwarte vingers omklemden de tafelrand. Het werd stil, op het getinkel van zijn broers vork tegen een bord na. Hij staarde zijn zusje net zo lang aan tot ze haar ogen neersloeg.

‘Laat me nou gewoon effe eten,’ zei hij weer.

Tijdens het eten merkte hij dat ze bezig waren met het baantje dat hij die avond zou krijgen, en dat maakte hem kwaad. Hij had het gevoel dat hij zich erin had laten luizen.

‘Ik moet geld hebben voor de tram,’ zei hij.

‘Dit is alles wat ik heb,’ zei zijn moeder, en ze schoof hem 25 cent toe.

Hij stopte het muntje in zijn broekzak en sloeg zijn koffie in één slok achterover. Hij pakte zijn jas en pet en liep naar de deur.

‘Je moet weten, Bigger,’ zei zijn moeder, ‘als jij die baan niet aanneemt, krijgen we geen uitkering meer. En dan hebben we niks te eten.’

‘Ik zei toch dat ik ’t aanneem!’ schreeuwde hij en sloeg met een klap de deur dicht.

Hij liep de trap af en de gang in en keek door het glas van de voordeur naar buiten. Zo nu en dan ratelde er een tram langs over ijzeren rails. Hij had schoon genoeg van het leven thuis. Het was een en al geschreeuw en gekibbel, dag in, dag uit. Maar wat kon hij eraan doen? Steeds wanneer hij zich dat afvroeg, stuitten zijn gedachten op een muur en kon hij niet meer nadenken. Aan de overkant van de straat zag hij een vrachtwagen stilhouden bij de stoep en twee witte mannen met emmers en kwasten stapten uit. Ja, hij kon dat baantje bij de Daltons aannemen en zich daar ellendig bij voelen, of hij kon weigeren en van de honger omkomen. De gedachte dat hij zich tot die keuzes moest beperken, maakte hem woedend. Maar goed, hij kon hier niet de hele dag blijven staan. Wat zou hij eens gaan doen? Hij probeerde te beslissen of hij een tijdschrift zou kopen, een film zien, naar het poolcafé gaan en met zijn vrienden kletsen, of gewoon wat lummelen. Met zijn handen diep in zijn zakken, een sigaret schuin afhangend uit zijn mond, keek hij peinzend naar de mannen die aan de overkant van de straat aan het werk waren. Ze plakten een enorm kleurenaffiche op een reclamebord. Er stond een wit gezicht op het affiche.

‘Dat is Buckley!’ Hij mompelde het in zichzelf. ‘Die wil weer herkozen worden als openbare aanklager.’ De mannen sloegen met natte kwasten tegen het affiche. Hij keek naar het ronde blakende gezicht en schudde zijn hoofd. ‘Wedden dat die klootzak een miljoen smeergeld per jaar bij mekaar harkt. Man, als ik één dag in zijn schoenen stond, kon ik achteroverleunen.’

Toen de mannen klaar waren, pakten ze hun emmers en kwasten bij elkaar, stapten in de vrachtwagen en reden weg. Hij keek naar het affiche, naar het witte, vlezige maar strenge gezicht; één hand was opgeheven en de wijsvinger wees recht naar elke voorbijganger op straat. Het was zo’n gezicht dat je recht aankeek, en dat als je doorliep en omkeek, jou nog steeds doordringend aankeek, totdat je er zo ver vandaan was dat je je blik moest afwenden, en dan hield het op, als een film die op zwart gaat. Boven aan het affiche stond in grote rode letters: WIE DE WET OVERTREEDT KAN NIET WINNEN!

Hij nam een haal van zijn sigaret en lachte in zichzelf. ‘Schoft,’ mompelde hij hoofdschuddend. ‘Wie jou omkoopt, die laat jij winnen!’ Hij deed de deur open, de ochtendlucht tegemoet. Met gebogen hoofd liep hij over het trottoir, frummelend aan het muntje in zijn broekzak. Hij bleef staan om in zijn zakken te zoeken en vond in zijn vestzakje één cent. Dat bracht het totaal op zesentwintig cent, waarvan hij er veertien moest overhouden voor de tram naar meneer Dalton. Als hij die baan tenminste zou aannemen. Om een tijdschrift te kunnen kopen en naar de film te gaan moest hij minstens nog twintig cent hebben. ‘Verdomme, ik ben ook altijd blut,’ mompelde hij.

Hij bleef op de hoek in de zon staan en keek naar de voorbijgaande auto’s en voetgangers. Hij moest meer geld hebben. Met dit kleine beetje zou hij niet weten wat hij de rest van de dag moest doen. Hij had zin om naar de film te gaan, een bijna zinnelijk verlangen. Bij een film kon hij moeiteloos wegdromen, hij hoefde alleen maar lui achterover te gaan zitten en zijn ogen open te houden.

Hij dacht aan Gus en G.H. en Jack. Zou hij naar het poolcafé gaan om met ze te kletsen? Maar het had alleen zin om te gaan als ze ook daadwerkelijk gingen doen wat ze allang van plan waren. Als dat lukte, zou dat snel wat geld opleveren. Van drie tot vier uur ’s middags was er geen surveillance in het blok waar Blums delicatessenwinkel gevestigd was, dus dan was het veilig. Een van hen kon Blum onder schot houden en zorgen dat hij niet ging schreeuwen; eentje kon de voordeur in de gaten houden, een ander de achterdeur, en eentje kon het geld uit het kistje onder de kassa pakken. Daarna konden ze Blum met z’n vieren in het magazijn opsluiten en ’m smeren via de achterdeur en het steegje, en elkaar dan een uur later in Docs poolcafé treffen of in de South Side Boys’ Club, en het geld verdelen.

Blum overvallen zou op z’n hoogst twee minuten hoeven duren. En dat zou dan hun laatste klus zijn. Maar wel de moeilijkste tot nu toe. De andere keren hadden ze kiosken, fruitkraampjes en appartementen beroofd. Bovendien hadden ze nog nooit een witte bedreigd. Ze hadden altijd Zwarten beroofd. Het leek hun veel makkelijker om hun eigen soort te beroven, want ze wisten dat witte agenten niet echt ijverig zochten naar Zwarten die misdaden pleegden tegen andere Zwarten. Ze hadden het al maanden over hun plan om Blum te beroven, maar ze waren er nog niet toe gekomen. Ze hadden het gevoel dat een overval op Blum een schending was van het grootste taboe: dat ze zich op een terrein zouden begeven waarin ze zich de woede van een vreemde witte wereld op de hals zouden halen. Ze zouden, kortom, symbolisch de witte overheersing tarten, een uitdaging die ze heel graag wilden aannemen, maar niet aandurfden. Ja, als ze Blum konden beroven, zou dat pas écht een beroving zijn, in meerdere opzichten. Daarmee vergeleken waren al die andere klussen maar kinderspel.

‘Hoi, Bigger.’

Hij keek op en zag Vera langslopen met een naaikistje aan haar arm. Ze bleef even staan op de hoek en liep daarna terug naar hem.

‘Wat nou weer?’

‘Alsjeblieft, Bigger... Je krijgt nu serieus werk. Blijf nou maar weg van Jack en Gus en G.H., dan werk je je niet in de nesten.’

‘Bemoei je verdomme met je eigen zaken!’

‘Maar, Bigger!’

‘Ga naar les, vooruit!’

Ze draaide zich met een ruk om en liep verder. Hij wist dat zijn moeder met Vera en Buddy over hem had gepraat, dat hij naar de gevangenis zou moeten als hij weer in de problemen kwam en niet gewoon naar de tuchtschool, waar hij de laatste keer naartoe was gestuurd. Het maakte hem niet uit wat zijn moeder tegen Buddy zei over hem; Buddy was oké. En best wel stoer. Maar Vera was een onnozel wicht, ze was zo dom dat ze alles geloofde wat haar werd verteld.

Hij liep naar het poolcafé. Toen hij bij de ingang was, zag hij Gus een paar huizen van hem vandaan op hem af komen. Hij bleef staan wachten. Gus had als eerste geopperd om Blum te overvallen.

‘Hé, Bigger.’

‘Hoe gaat-ie, Gus?’

‘Best. G.H. of Jack al gezien?’

‘Nee. Jij?’

‘Nee. Hé, heb je ’n sigaretje?’

Bigger haalde zijn pakje tevoorschijn en gaf Gus een sigaret. Hij stak die van hemzelf aan en hield het lucifertje omhoog voor Gus. Ze rookten, leunend met hun rug tegen de bakstenen muur van een gebouw, hun sigaretten schuin afhangend aan hun lip. In het oosten zag Bigger de verblindend felle zon. In de lucht dreven grote witte wolken. Hij rookte zwijgend, ontspannen, zijn hoofd aangenaam leeg. Elke beweging op straat, hoe klein ook, wekte een kalme nieuwsgierigheid in hem op. Zijn ogen volgden automatisch de auto’s die over het gladde zwarte asfalt zoefden. Een vrouw liep langs en hij keek haar soepel deinende lichaam na tot ze ergens naar binnen ging. Hij zuchtte, krabde aan zijn kin en mompelde wat.

‘Best warm vandaag.’

‘Hmm,’ zei Gus.

‘Je wordt warmer van de zon dan van die versleten radiatoren in je huis.’

‘Ja, die witte huisjesmelkers geven zeker weten niet veel warmte.’

‘En ze kloppen altijd aan voor meer geld.’

‘Zal blij zijn als ’t zomer wordt.’

‘Anders ik wel,’ zei Bigger.

Hij strekte zijn armen omhoog en gaapte. Zijn ogen werden vochtig. De scherp omlijnde wereld van staal en steen vervloeide tot wazige golven. Hij knipperde met zijn ogen en de wereld werd weer hard, mechanisch, concreet. Een slingerbeweging in de lucht deed hem omhoog kijken: hij zag een smalle streep golvend wit, die uitbolde tegen het diepblauw. Een vliegtuig was hoog in de lucht letters aan het schrijven.

‘Kijk!’ zei Bigger.

‘Wat?’

‘Dat vliegtuig is wat aan ’t schrijven,’ zei Bigger, wijzend.

‘O!’

Met toegeknepen ogen tuurden ze naar een kleine sliert van uitwaaierende rook die het woord TANK... spelde. Het vliegtuig vloog zo hoog dat het soms in de schittering van de zon verdween.

‘Je kan ’t bijna niet zien,’ zei Gus.

‘Het is net ’n vogeltje,’ zei Bigger, ademloos als een klein kind.

‘Die witte knakkers kunnen steengoed vliegen,’ zei Gus.

‘Tja,’ zei Bigger treurig. ‘Die krijgen alle kansen.’

Het vliegtuigje steeg en daalde geruisloos, steeds in en uit het zicht, met in zijn kielzog een lange, witte rookpluim, als donzige kronkeltjes die uit een tube waren geknepen, een kronkelende pluim die steeds voller en dikker werd en langzaam aan de randen begon te vervagen. Het vliegtuig schreef nog een woord: SPEED...

‘Hoe hoog vliegt-ie, denk jij?’ vroeg Bigger.

‘Geen idee. Honderdvijftig kilometer zowat, of duizend.’

‘Ik zou zo’n ding best kunnen besturen als ik de kans kreeg,’ mompelde Bigger peinzend, alsof hij in zichzelf praatte.

Gus trok een grimas, deed een stap van de muur vandaan, rechtte zijn schouders, nam zijn pet af, maakte een diepe buiging en zei quasi-eerbiedig: ‘Zeker, meneer.’

‘Krijg de klere,’ zei Bigger lachend.

‘Zeker, meneer.’

‘Ik zou écht een vliegtuig kunnen besturen als ik de kans kreeg,’ zei Bigger.

‘Als jij niet Zwart was en als je wat geld te makken had en áls ze je zouden toelaten op de pilotenopleiding, dán zou je misschien een vliegtuig kunnen besturen,’ zei Gus.

Bigger dacht even na over al die ‘als’-en van Gus. Toen begonnen ze allebei keihard te lachen en keken elkaar met toegeknepen ogen aan. Toen ze uitgelachen waren, zei Bigger op half-vragende toon: ‘Grappig toch, hoe die witten ons behandelen?’

‘Ja, als ’t maar bij grappig blijft.’

‘Misschien hebben ze wel gelijk dat ze ons verbieden om te vliegen,’ zei Bigger. ‘Want als ik een vlucht zou maken, zou ik een stel bommen mee aan boord nemen en die zeker weten laten vallen.’

Ze lachten weer, keken nog steeds omhoog. Het vliegtuigje dook omlaag en schreef weer een woord in de lucht: BENZINE...

‘Tank Speed-benzine,’ mijmerde Bigger, die de woorden langzaam proefde. ‘God, wat zou ik graag daarboven vliegen.’

‘Jij mag van God vliegen als Hij jou in de hemel vleugeltjes geeft,’ zei Gus.

Weer lachten ze, stonden geleund tegen de muur te roken, met hun oogleden half geloken tegen het zonlicht. Auto’s suisden langs op rubberbanden. Biggers gezicht was metaalzwart in de felle zon. Hij had een peinzende, geamuseerde blik in zijn ogen, als iemand die al lang rondloopt met een raadsel, waarvan de oplossing op het puntje van zijn tong leek te liggen, maar dat hem onbedwingbaar bleef opjutten om ernaar te zoeken. De stilte ergerde Bigger. Hij wilde graag iets doen om maar niet zo direct geconfronteerd te worden met dat probleem.

‘Zullen we “witte” spelen?’ zei Bigger, een toneelspelletje waarbij hij en zijn vrienden het gedrag en de gewoontes van witte mensen nadeden.

‘Niet zo’n zin in,’ zei Gus.

‘Generaal!’ zei Bigger met een plechtige basstem, terwijl hij Gus verwachtingsvol aankeek.

‘Hè, verdomme, ik heb geen zin in dat spelletje!’ zei Gus sikkeneurig.

‘U wordt voor de krijgsraad gebracht,’ snauwde Bigger, de woorden met militaire precisie uitsprekend.

‘Man, doe even normaal!’ lachte Gus.

‘Generaal!’ probeerde Bigger weer vastberaden.

Gus wierp Bigger een vermoeide blik toe, maar toen ging hij rechtop staan, salueerde en antwoordde: ‘Tot uw orders.’

‘Stuur uw troepen morgenvroeg over de rivier en val de linkerflank van de vijand aan,’ beval Bigger.

‘Tot uw orders.’

‘Stuur het Vijfde, Zesde en Zevende Regiment,’ zei Bigger, fronsend. ‘En val aan met tanks, gas, vliegtuigen en infanterie.’

‘Tot uw orders!’ zei Gus weer, en hij salueerde en klakte zijn hielen tegen elkaar.

Het was even stil, ze keken elkaar recht in de ogen, hun schouders naar achteren getrokken, hun lippen opeengeperst om hun lach te onderdrukken. Toen bulderden ze het uit, deels om zichzelf, deels om die wijde witte wereld die in de zon voor hen oprees.

‘Wat is dat eigenlijk, een linkerflank?’ vroeg Gus.

‘Geen idee,’ zei Bigger. ‘Hoorde dat ’n keer in de bios.’

Ze lachten weer. Na een tijdje ontspanden ze en rookten geleund tegen de muur een sigaret. Bigger zag dat Gus zijn linkerhand over zijn oor hield, alsof hij de hoorn van een telefoon vasthad.En hij had zijn rechterhand voor zijn mond, alsof hij in een microfoon praatte.

‘Hallo,’ zei Gus.

‘Hallo,’ zei Bigger. ‘Met wie spreek ik?’

‘Met J.P. Morgan,’ zei Gus.

‘Zegt u het maar, meneer Morgan,’ zei Bigger. De blik in zijn ogen was quasi-verheerlijkend en eerbiedig.

‘Jij moet vanochtend twintigduizend aandelen van US Steel verkopen,’ zei Gus.

‘Voor welke prijs, meneer?’

‘Pff, wat een gek ervoor geeft,’ zei Gus onverschillig. ‘We hebben er te veel.’

‘Zeker, meneer,’ zei Bigger.

‘En bel me om twee uur op de club of de president me heeft gebeld,’ zei Gus.

‘Zeker, meneer Morgan,’ zei Bigger.

Ze deden allebei alsof ze een hoorn aan de haak hingen. Daarna lagen ze dubbel van het lachen.

‘Wedden dat ze precíés zo praten,’ zei Gus.

‘Zou me niks verbazen,’ zei Bigger.

Weer zwegen ze. Toen legde Bigger zijn hand voor zijn mond en praatte door een denkbeeldige microfoon. ‘Hallo.’

‘Hallo,’ antwoordde Gus. ‘Met wie spreek ik?’

‘Met de president van de Verenigde Staten,’ zei Bigger.

‘Ah, zegt u het maar, meneer de president,’ zei Gus.

‘Ik ga om vier uur vanmiddag een ministerraad houden, en u moet daar als minister van Buitenlandse Zaken bij aanwezig zijn.’

‘Tja, meneer de president,’ zei Gus. ‘Ik heb het nogal druk. In Duitsland rommelt het, dus ik moet ze een bericht sturen...’

‘Ja, maar de negers zijn hier overal heibel aan ’t schoppen,’ zei Bigger, die moeite had om zijn lachen in te houden. ‘We moeten die Zwartjes even gaan aanpakken...’

‘O, gaat ’t over de negers? Dan kom ik eraan, meneer de president,’ zei Gus.

Ze hingen denkbeeldige hoorns aan de haak en leunden lachend tegen de muur. Er ratelde een tram voorbij. Bigger zuchtte en vloekte: ‘Godskolere!’

‘Wat is er?’

‘We mogen helemaal niks!’

‘Van wie niet?’

‘Van die wítten.’

‘Het lijkt wel alsof je daar nou pas achter komt,’ zei Gus.

‘Nee, maar het went gewoon niet,’ zei Bigger. ‘Ik zweer je. Ik moet er niet over nadenken, dat weet ik, maar ik kan ’t niet helpen. Elke keer dat ik erover nadenk, voelt ’t alsof iemand een gloeiend hete staaf in me strot duwt. Verdomme, kijk dan! Wij wonen hier en zij wonen daar. Wij zijn Zwart en zij zijn wit. Zij hebben van alles en wij hebben niks. Zij mogen van alles en wij mogen niks. Alsof je in de bak zit. Het voelt de helft van de tijd alsof ik buiten de wereld ben en door een spleetje in het hek kijk...’

‘Ach, het heeft geen zin om je zo te voelen. Dat helpt geen zak,’ zei Gus.

‘Maar weet je?’ zei Bigger.

‘Wat?’

‘Soms heb ik ’t gevoel dat er iets ergs met mij gaat gebeuren,’ zei Bigger met een stem waar een bittere trots in doorklonk.

‘Hoezo?’ vroeg Gus, die hem even vluchtig aankeek, met een angstige blik.

‘Weet ik niet. Ik heb gewoon dat gevoel. Als ik bedenk dat ik Zwart ben en zij wit, dat ik hier ben en zij daar, dan denk ik dat er iets ergs gaat gebeuren met mij...’

‘Ach, schei toch uit. Je kan er geen zak aan doen. Waarom maak je je zo druk? Jij bent Zwart en zij maken de wetten...’

‘Waarom moeten wij in deze achterbuurt wonen? Waarom mogen wij geen piloot of kapitein worden?’

Gus porde Bigger in zijn zij en mompelde opgewekt: ‘Ach, man, zit niet zo te piekeren. Dan word je gek.’

Het vliegtuig was verdwenen en de witte rookpluimen werden dunner en losten op. Rusteloos en verveeld begon Bigger te gapen en strekte zijn armen in de lucht.

‘Er gebeurt nooit wat,’ klaagde hij.’

‘Wat moet er dan gebeuren volgens jou?’

‘Maakt niet uit,’ zei Bigger en hij zwaaide zijn groezelige hand wijd uit, een zwaai die alles omvatte wat er in de wereld te doen was.

Toen werd hun blik in beslag genomen door een grijsblauwe duif die midden op de tramrails neerstreek en met opgezette veren op en neer begon te paraderen, zijn dikke nek knikte als een trotse heerser. Er kwam een tram aan gerammeld en de duif vloog snel op, met zulke strakke, kaarsrechte vleugels dat Bigger het goud van de zon door de doorschijnende punten kon zien. Hij boog zijn hoofd achterover en keek naar de grijsblauwe vogel die klapwiekend over een hoge dakrand verdween.

‘Goh, wou dat ik dat kon,’ zei Bigger.

Gus lachte. ‘Man, jij bent gek.’

‘Alleen wij kunnen hier in de stad niet gaan waar we willen en doen wat we willen, dat denk ik.’

‘Je moet niet zo veel denken,’ zei Gus.

‘Dat gaat vanzelf.’

‘Daarom denk je steeds dat er iets ergs met jou gaat gebeuren,’ zei Gus. ‘Jij denkt gewoon te veel na.’

‘En wat kan je daar verdomme aan doen?’ vroeg Bigger.

‘Je bezatten en je roes uitslapen.’

‘Kan niet. Ik ben blut.’

Bigger drukte zijn sigaret uit, haalde er nog een uit het pakje en bood het aan Gus aan. Ze rookten verder. Een enorme vrachtwagen raasde voorbij, stukjes wit papier vlogen op in de zon en daalden langzaam neer.

‘Gus?’

‘Hmm?’

‘Weet jij waar de witten wonen?’

‘Ja,’ zei Gus, en hij wees naar het oosten. ‘Voorbij de “grens”, op Cottage Grove Avenue.’

‘Welnee,’ zei Bigger.

‘Hoezo niet?’ vroeg Gus verbaasd. ‘Waar wonen ze dan?’

Bigger maakte een vuist en stompte tegen zijn maag.

‘Hier, in me maag,’ zei hij.

Gus keek Bigger onderzoekend aan en daarna keek hij weg, alsof hij zich schaamde.

‘Ja, ik snap ’m,’ fluisterde hij.

‘Als ik aan ze denk, dan vóél ik ze,’ zei Bigger.

‘Ja, en ook in je borst en in je keel,’ zei Gus.

‘Het brandt als de hel.’

‘En soms krijg je bijna geen lucht...’

Biggers wijd opengesperde ogen staarden onbewogen voor zich uit.

‘Dan voel ik dat er iets ergs met mij gaat gebeuren...’ Bigger zweeg even en kneep zijn ogen tot spleetjes. ‘Nou ja, niet echt met míj. Maar dat ik iets ga doen wat ik niet kan helpen, zoiets...’

‘Ja!’ zei Gus enthousiast maar ook een tikje ongerust. Uit de blik in zijn ogen sprak zowel angst als bewondering voor Bigger. ‘Ja, ik snap ’m. Net alsof je gaat vallen en niet weet waar je terechtkomt...’

De stem van Gus stierf weg. De zon schoof achter een grote witte wolk, zodat er opeens een koele schaduw over de straat viel. Maar al snel kroop de zon weer tevoorschijn en was het weer licht en warm. Een lange slanke zwarte auto met bumpers die fonkelden als glas in de zon raasde hun op hoge snelheid voorbij en sloeg een paar straten verder de hoek om. Bigger tuitte zijn lippen en zong: ‘Zoeoeoem.’

‘Zij hebben alles,’ zei Gus.

‘De wereld is van hun,’ zei Bigger.

‘Ach, wat kan ’t schelen,’ zei Gus. ‘Kom, we gaan poolen.’

‘Oké.’

Ze liepen naar de deur van het poolcafé.

‘Hé, ga je dat baantje nog nemen?’ vroeg Gus.

‘Weet niet.’

‘Dat klinkt alsof je ’t niet wil.’

‘Jawél, joh, ik wil die baan dólgraag,’ zei Bigger.

Ze keken elkaar aan en begonnen te lachen. Ze gingen naar binnen. Het was leeg in het café, er was alleen een gezette Zwarte man met een half opgerookte, uitgedoofde sigaar in zijn mond, die leunde over de tapkast. Achterin brandde een groen getint peertje.

‘Hi, Doc,’ zei Bigger.

‘Wat zijn jullie vroeg vandaag,’ zei Doc.

‘Zijn Jack en G.H. er ook?’ vroeg Bigger.

‘Nee,’ zei Doc.

‘Laten we ’n een potje poolen,’ zei Gus.

‘Ik ben blut,’ zei Bigger.

‘Ik heb geld.’

‘Doe ’t licht even aan. De ballen liggen klaar in de driehoek,’ zei Doc.

Bigger deed het licht aan. Ze maakten de voorstoot. Bigger won en ze begonnen te spelen. Bigger stootte slecht, hij was erg bezig met de overval op Blum, gefascineerd en ook een beetje bang.

‘Weet je nog waar we ’t zo vaak over hadden?’ vroeg Bigger op een vlakke, neutrale toon.

‘Neuh.’

‘Die ouwe Blum.’

‘O,’ zei Gus. ‘Daar hebben we ’t al een maand niet over gehad. Hoe kom je daar nou ineens op?’

‘We gaan die zaak leeghalen.’

‘Dat weet ik niet zonet.’

‘Jij hebt dat plan bedacht,’ zei Bigger.

Gus ging rechtop staan en keek Bigger strak aan, en daarna keek hij naar Doc, die door het raam de straat in keek.

‘Ga je ’t aan Doc vertellen of zo? Kan je misschien wat zachter praten?’

‘Ik vraag ’t aan jou, wil je ’t proberen?’

‘Nee.’

‘Hoezo niet? Ben je bang omdat-ie wit is?’

‘Nee. Maar Blum heeft ’n pistool. Stel dat-ie ons vóór is?’

‘O, je bent bang, dát is ’t. Hij is wit en jij bent bang.’

‘Bang, ammehoela,’ reageerde Gus, geïrriteerd.

Bigger liep naar Gus toe en legde zijn arm over zijn schouder.

‘Hé, je hoeft niet mee naar binnen. Jij blijft gewoon bij de deur op de uitkijk staan, snap je? Jack en G.H. en ik gaan naar binnen. Als er iemand komt, fluit je en dan gaan we via de achterdeur weg. Dat is alles.’

De voordeur ging open. Ze zwegen en draaiden zich om.

‘Daar heb je Jack en G.H.,’ zei Bigger.

Jack en G.H. liepen door naar achteren.

‘Wat zijn jullie aan ’t doen?’ vroeg Jack.

‘Potje poolen. Doe je mee?’

‘Jij vraagt of ze meedoen en dan moet ik betalen,’ zei Gus.

Ze lachten allemaal, en Bigger lachte mee, maar stopte abrupt. Hij had het gevoel dat hij in de maling werd genomen, en hij ging op een bank tegen de muur zitten en zette zijn voeten op de sporten van een stoel alsof hij het niet had gehoord. Gus en G.H. bleven maar lachen.

‘Stelletje Zwarte mafkezen,’ zei Bigger. ‘Lachen als apen en alleen maar laf lullen.’

‘Hoezo?’ vroeg G.H.

‘Ik heb ’n klus helemaal uitgedacht,’ zei Bigger.

‘Wat voor klus?’

‘Die ouwe Blum.’

Er viel een stilte. Jack stak een sigaret op. Gus keek weg en mengde zich niet in het gesprek.

‘Als die ouwe Zwart was, stonden jullie vooraan om mee te doen. Maar hij is wit, dus is iedereen bang.’

‘Ik ben niet bang,’ zei Jack. ‘Ik doe mee.’

‘Dus je hebt ’t al helemaal uitgedacht?’ vroeg G.H.

Bigger haalde diep adem en keek ze stuk voor stuk aan. Moest hij het ze nou echt nog gaan uitleggen?

‘Luister, het is ’n makkie. Je hoeft nergens bang voor te zijn. Tussen drie en vier is alleen die ouwe in de winkel. De wijkagent is dan helemaal aan ’t andere eind van de straat. Een van ons blijft op de uitkijk staan, drie van ons gaan naar binnen, snap je? Een van ons houdt Blum onder schot, de ander pakt de geldkist onder de toonbank. En de derde rent naar de achterdeur en zet die open, zodat we ’m gauw kunnen smeren via ’t steegje... Dat is alles. Duurt nog geen drie minuten.’

‘We zouden toch geen wapens gebruiken?’ zei G.H. ‘En we hebben nog nooit ’n witte lastiggevallen.’

‘Maar snap ’t dan. Dit is ’t echte werk,’ zei Bigger.

Hij wachtte of er nog meer bezwaren kwamen. Toen die uitbleven, ging hij verder. ‘We kunnen dit, als jullie niet bang zijn.’

Op het gefluit van Doc voor in de zaak na, was het stil. Bigger keek gespannen naar Jack: zijn woord zou de doorslag geven, wist hij. Bigger was bang voor Gus, want hij wist dat Gus zich niet zou verzetten als Jack ja zei. Gus stond bij de tafel met een keu te spelen, zijn ogen dwaalden lui over de ballen die over de tafel verspreid lagen omdat het spel nog aan de gang was. Bigger stond op en liet de ballen met een zwiep alle kanten op rollen, daarna keek hij Gus strak aan terwijl de glimmende ballen tegen de rubber stootkussentjes aan botsten en terugrolden, zigzaggend over het groene laken. Weliswaar had Bigger Gus gevraagd om mee te doen aan de overval, maar zijn maag trok samen bij het idee dat Gus ook werkelijk zou meedoen en het zweet brak hem uit. Het voelde alsof hij moest niezen maar dat niet kon. Hij werd steeds warmer, zijn zenuwen stonden strak als een veer en zijn kaken klemden zich op elkaar. Hij had het gevoel dat hij bijna uit elkaar zou knappen.

‘Godsamme! Zeg dan wat, zeggen jullie dan wat!’

‘Ik doe mee,’ zei Jack weer.

‘Ik ga alleen mee als de rest ook meegaat,’ zei G.H.

Gus bleef zwijgend staan en Bigger kreeg een merkwaardige sensatie: tussen denken en voelen in. Hij voelde zich innerlijk verscheurd, alsof er aan hem werd getrokken. Tot nu toe had hij juist gehandeld: iedereen stemde toe, behalve Gus. Dat betekende drie tegen Gus en dat was precies wat hij had gewild. Bigger was bang om een witte man te beroven en hij wist dat Gus ook bang was. De winkel van Blum was klein en Blum was alleen, maar Bigger moest er niet aan denken om hem te beroven zonder steun van zijn drie maten. Maar zelfs met zijn maten was hij bang. Hij had ze allemaal op één na zo ver gekregen om in de overval toe te stemmen, en voelde felle haat en angst tegen die ene. Zijn angst voor de witten had hij op Gus overgebracht. Hij haatte Gus omdat hij wist dat Gus net zo bang was als hij. En hij was bang voor Gus, omdat hij voelde dat als Gus zou instemmen, dat hij dan wel door moest gaan met de overval. Als iemand die op het punt staat zichzelf dood te schieten en daar doodsbang voor is, maar toch zeker weet dat hij moet schieten, en dat alles tegelijk en hevig voelt, zo keek hij naar Gus, wachtend tot hij ja zou zeggen. Maar Gus zei niets. Bigger klemde zijn kiezen zo stijf op elkaar dat zijn kaken er pijn van deden. Hij bewoog zich naar Gus toe zonder hem aan te kijken, maar hij voelde zijn aanwezigheid in zijn hele lijf, voelde hem door alles heen, vanbinnen en vanbuiten, en hij haatte zichzelf en Gus om dat gevoel. Toen hield hij het niet meer uit. Zijn tot het uiterst getergde zenuwen dwongen hem te spreken, zichzelf te bevrijden. Hij keek Gus aan, zijn ogen rood van angst en woede, zijn gebalde vuisten stijf tegen zijn lichaam.

‘Vuile Zwarte teringlijer,’ zei hij met monotone stem. ‘Je knijpt ’m omdat-ie wit is.’

‘Niet schelden, Bigger,’ zei Gus kalm.

‘Dat doe ik wél!’

‘Je hoeft niet te schelden,’ zei Gus.

‘Waarom doe je die zwarte bek van je niet open?’ vroeg Bigger. ‘Waarom zeg je niet wat je van plan bent?’

‘Ik doe alleen me bek open als ík dat wil!’

‘Klootzak! Schijtluis!’

‘Je bent me baas niet,’ zei Gus.

‘Je bent ’n lafbek!’ zei Bigger. ‘Je bent bang om een witte te beroven.’

‘Hé, Bigger, ophouen nou,’ zei G.H. ‘Laat ’m met rust.’

‘Hij is ’n lafbek,’ zei Bigger. ‘Hij gaat heus niet meedoen.’

‘Ik heb niet gezegd dat ik niet meedoe,’ zei Gus.

‘Zeg dan verdomme wat je gaat doen,’ zei Bigger.

Gus leunde op zijn keu en staarde Bigger aan, en Biggers maag kromp ineen alsof hij een klap moest incasseren. Zijn vuisten balden zich nog meer. Eén kort moment wist hij hoe zijn vuist en arm en lijf zouden voelen als hij Gus recht op zijn bek zou slaan, tot bloedens toe. Gus zou vallen en hij zou weglopen en dan zou alles voorbij zijn en de overval zou van de baan zijn. En die gedachte en dat gevoel lieten de verstikkende beklemming die uit zijn maag omhoogkwam een beetje verdwijnen.

‘Weet je, Bigger,’ begon Gus op een toon die het midden hield tussen vriendelijkheid en trots. ‘Weet je, Bigger, door jou zijn we de hele tijd in de problemen. Door dat korte lontje van jou. Waarom zit jij op mij te schelden? Ik mag toch zelf weten wat ik doe? Maar nee, zo denk jij niet. Jij begint te schelden. Je zegt dat ik bang ben. Maar jíj bent zélf bang. Je bent bang dat ik ja ga zeggen en dat je de overval dan moet doorzetten...’

‘Zeg dat nog ’s! Als je dat nog ’s zegt, duw ik een van die ballen door je strot,’ zei Bigger, diep vernederd.

‘Jezus, doe effe rustig,’ zei Jack.

‘Je ziet toch hoe hij is,’ zei Gus.

‘Waarom zeg je niet wat je gaat doen?’ eiste Bigger.

‘Nou, ik doe mee,’ zei Gus en hij wilde de zenuwen in zijn stem zo snel mogelijk onderdrukken en een andere toon aanslaan. ‘Ik ga mee, maar Bigger moet niet zo raar doen. Hij hoeft me niet zo uit te schelden.’

‘Waarom heb je dat niet meteen gezegd?’ vroeg Bigger. Zijn woede raakte bijna aan hysterie. ‘Ik heb zin om je op je bek te slaan!’

‘...ik doe mee met de overval,’ ging Gus verder alsof Bigger niets had gezegd. ‘Ik doe altijd mee. Maar ik laat me niet door jou commanderen, Bigger! Je bent gewoon een bange schijterd! Jij maakt mij uit voor schijtluis. Want dan ziet niemand hoe bang jij zélf eigenlijk bent!’

Bigger sprong op hem af, maar Jack kwam tussenbeide. G.H. greep Gus bij zijn arm en leidde hem weg.

‘Jij hoeft je door niemand te laten commanderen,’ zei Bigger. ‘Ik hoef zo’n slappe dweil als jou niet te commanderen!’

‘Kan het wat zachter daar!’ riep Doc.

Ze bleven zwijgend bij de pooltafel staan. Bigger keek scherp toe terwijl Gus zijn keu in het rek terugzette, de kalk van zijn broek klopte en een eindje weg liep. Bigger voelde zijn maag branden en heel even werd het wazig zwart voor zijn ogen, maar dat trok weg. Allerlei beelden van geweld glipten door zijn hoofd als droog zand, dat snel weer verdween. Hij had zin om Gus te steken met zijn mes, om hem te slaan, te schoppen, hem te laten struikelen, zodat hij plat op z’n bek zou gaan. Hij had zin om Gus van alles aan te doen omdat die hem zo voor paal had gezet.

‘Kom, we gaan, G.H,’ zei Gus.

‘Waarnaartoe?’

‘Eindje lopen.’

‘Oké.’

‘Wat is ’t plan?’ vroeg Jack. ‘Hier om drie uur verzamelen?’

‘Tuurlijk,’ zei Bigger. ‘Dat hebben we toch net afgesproken?’

‘Ik ben er,’ zei Gus, die al wegliep.

Toen Gus en G.H. weg waren, ging Bigger zitten met het koude zweet op zijn huid. Het plan was een feit, dus hij moest het wel doorzetten. Hij tandenknarste en hij moest steeds denken aan dat laatste beeld van Gus die de deur uit liep. Hij had een keu kunnen pakken, zijn hand er goed omheen kunnen klemmen en er dan mee uithalen tegen Gus z’n achterhoofd, zodat hij het harde hout voelde kraken tegen zijn schedel. Hij stond nog steeds strak als een veer en wist dat hij zich zo zou blijven voelen tot ze de overval ook echt gingen uitvoeren, tot ze in de winkel waren en de kassa leegroofden.

‘Jij en Gus kunnen elkaar wel schieten,’ zei Jack hoofdschuddend.

Bigger draaide zich naar Jack om. Hij was vergeten dat hij er nog was.

‘Ja, die laffe Zwarte klootzak,’ zei Bigger.

‘Hij is oké,’ zei Jack.

‘Hij is bang,’ zei Bigger. ‘Om hem voor ’n klus mee te krijgen, moet je hem op twee manieren bang maken. Hij moet banger zijn voor wat er met ’m gebeurd als-ie níét meedoet, dan wat er met ’m gebeurt als-ie wél meedoet.’

‘We gaan vandaag naar Blum, dus dan moeten we geen mot hebben,’ zei Jack. ‘We hebben een klus te doen, een serieuze klus.’

‘Tuurlijk, tuurlijk, weet ik toch,’ zei Bigger.

Bigger voelde een dringende behoefte om zijn oplaaiende gevoel van hysterie te verbergen. Hij moest ervan af, anders zou het hem de baas worden. Hij verlangde naar iets wat hem genoeg zou prikkelen om zijn aandacht af te leiden en zijn overtollige energie af te voeren. Hij had zin om te rennen of swingmuziek te horen, of te lachen en te dollen. Of een detectiveverhaal te lezen, of naar de film te gaan. Of Bessie te zien. De hele ochtend had hij zich verscholen achter zijn schild van onverschilligheid, en had hij gesnauwd en gegrauwd naar alles en iedereen die hem uit de tent had willen lokken. Maar nu was hij naar buiten gekomen, verstrikt geraakt door de gedachte aan de overval op Blum en de ruzie met Gus, en zijn zelfvertrouwen was weg. Dat vertrouwen kon alleen maar terugkeren door zo gewelddadig te worden dat hij alles zou vergeten. Dat was het ritme van zijn leven: onverschilligheid en geweld; perioden van abstract gepeins en van intens verlangen; momenten van stilte en momenten van kwaadheid – als water dat daalt en stijgt door de aantrekkingskracht van een verre, onzichtbare kracht. Zo’n staat van zijn was een eerste levensbehoefte, net als voedsel. Hij was als een vreemde plant die overdag bloeit en ’s nachts verwelkt, maar de zon die hem deed bloeien en het kille duister dat hem deed verwelken bleven uit het zicht. Het was zijn eigen zon en duister, een zon en duister alleen van hem. Hij was bittertrots op zijn snel wisselende stemmingen en deed stoer als hij daar de consequenties van moest dragen. Zo was hij nou eenmaal, zei hij dan. Hij kon het niet helpen, zei hij dan, hoofdschuddend. En juist die norse strakke blik en het geweld dat erop volgde maakten dat Gus, Jack en G. hem haatten en vreesden, zoals hij zichzelf haatte en vreesde.

‘Waar wil je heen?’ vroeg Jack. ‘Ik heb genoeg van dat gehang.’

‘We gaan lopen,’ zei Bigger.

Ze liepen naar de voordeur. Bigger bleef staan en keek met een wilde, agressieve blik het poolcafé rond, zijn lippen vastberaden opeengeklemd.

‘Gaan jullie?’ vroeg Doc, zonder op te kijken.

‘Ja,’ zei Bigger.

‘Tot later,’ zei Jack.

Ze liepen in de ochtendzon over straat. Bij elke hoek wachtten ze geduldig tot de auto’s voorbij waren. Niet dat ze bang waren voor auto’s, maar ze hadden zeeën van tijd. Ze kwamen bij South Parkway, elk met een zojuist aangestoken sigaret in de mond.

‘Ik heb zin in een film,’ zei Bigger.

‘Trader Horn draait weer in de Regal. Ze brengen daar een boel ouwe films.’

‘Hoeveel kost dat?’

‘Twintig cent.’

‘Oké, gaan we doen.’

Ze liepen zes straten lang zwijgend naast elkaar. Om half twaalf waren ze bij 47th Street, de Regal ging net open. Ze kochten kaartjes en zochten in de donkere zaal naar een plaats. De film was nog niet begonnen en ze luisterden naar de zachte basklanken van het pijporgel. Bigger schoof onrustig heen en weer en begon sneller te ademen. Hij keek rond om te zien of er ergens een bezoeker in de buurt was en daarna zakte hij onderuit in zijn stoel. Hij wierp een blik naar Jack en zag dat die hem zijdelings aankeek. Ze moesten allebei lachen.

‘Ben je weer bezig?’ vroeg Jack.

‘Ik poets me knuppel op,’ zei Bigger.

Ze giechelden.

‘Dat win ik van je,’ zei Jack.

‘Rot toch op.’

Het orgel stootte één lange toon uit, die langzaam wegebde.

‘Wedden dat je nog niet eens ’n stijve hebt?’ fluisterde Jack.

‘Wordt aan gewerkt.’

‘Ik heb zó’n paal,’ zei Jack triomfantelijk.

‘Was Bessie maar hier,’ zei Bigger.

‘Ik zou Clara nu laten kreunen.’

Ze zuchtten.

‘Die vrouw die zonet langs liep, volgens mij zag die ons.’

‘Nou en?’

‘Als die terugkomt, steek ik ’m erin.’

‘Jij krijgt ze allemaal plat.’

‘Als ze die van mij ziet, valt ze flauw.’

‘Of ze grijpt ’m, kan ook.’

‘Ja.’

Bigger zag Jack vooroverbuigen en zijn benen naar voren strekken.

‘Klaar?’

‘Jaah...’

‘Snel, zeg.’

Ze zwegen weer. Toen boog Bigger zich hijgend voorover.

‘Ik kom... gods... kolere...’

Ze zaten vijf minuten achterovergezakt in hun stoel. Toen gingen ze rechtop zitten.

‘Nou weet ik effe niet waar ik me voeten moet laten,’ zei Bigger lachend. ‘Kom, we gaan ergens anders zitten.’

‘Oké.’

Ze liepen naar twee andere stoelen. Het orgel speelde door. Zo nu en dan keken ze even naar boven, naar de projectieruimte achter in de bioscoop. Ze popelden om de film te zien. Ze begonnen weer te praten met hese, slepende stemmen, waarin de onrust doorklonk.

‘Dus dat karwei gaat lukken, denk jij?’ vroeg Bigger.

‘Zou kunnen,’ zei Jack.

‘Ik ga nog liever de bak in dan dat ik dat stomme baantje doe,’ zei Bigger.

‘Hou toch op.’

‘Ik heb er schijt aan.’

‘We moeten bedenken hoe we ’t gaan doen, niet hoe we gepakt worden.’

‘Bang?’

‘Neuh.’

Ze luisterden weer naar het orgel. Het speelde zo zacht dat je het nauwelijks kon horen. Soms leek het helemaal op te houden om dan weer aan te zwellen, welluidend, weemoedig, lieflijk.

‘We kunnen maar beter gewapend gaan dit keer,’ zei Bigger.

‘Oké. Maar we moeten uitkijken. We willen niemand omleggen.’

‘Nee. Maar dit keer voel ik me veiliger met me pistool.’

‘Shit, ik wou dat het al drie uur was. Dat ’t voorbij was.’

‘Ik ook.’

Het orgel zweeg en op het doek verschenen flitsen van ritmisch bewegende schaduwen. Bigger keek naar de eerste beelden op het scherm: het was een nieuwsbulletin. Tijdens het verloop van de scènes leunde hij geïnteresseerd naar voren. Hij zag lachende, donkerharige witte meisjes lui op een glinsterend zandstrand liggen. Op de achtergrond was een strook fonkelend water. Her en der stonden palmbomen. De stem van de commentator liep gelijk met de beelden: Hier liggen de high-societydochters te zonnebaden op het strand van Florida! Deze kleine groep debutantes zijn goed voor meer dan vier miljard dollar van het Amerikaanse vermogen en vertegenwoordigen meer dan vijftig van de meest vooraanstaande families...

‘Lekkere mokkeltjes.’

‘Zo, zeg.’

‘Wou dat ik daar was.’

‘Dat kan,’ zei Bigger. ‘Maar dan wel hangend aan een boom als een tros bananen...’

Zachtjes en ontspannen lachend luisterden ze naar de stem van de commentator. De beelden schoven heen en weer over het glinsterende zand. Toen zag Bigger een close-up van een lachend tenger wit meisje, met de armen van een man om haar middel. Hij hoorde de commentator zeggen: Mary Dalton, dochter van Henry Dalton, wonende aan de Drexel Boulevard 4605 in Chicago, schokt de gemeenschap door de jongens van La Salle Street en de Gold Coast af te wijzen en in te gaan op de attenties van een bekende radicaal tijdens haar wintervakantie in Florida... Het lachende meisje in close-up kuste de man, die haar optilde en liet rondzwieren voor het oog van de camera.

‘Hé, Jack?’

‘Hmm?’

‘Die meid... Die meid in de armen van die gozer... Dat is de dochter van die vent voor wie ik ga werken. Ze wonen aan Drexel 4605... Daar ga ik vanavond heen voor dat baantje...’

‘Serieus?’

‘Ja, echt.’

De close-up vervaagde en in de volgende scène zag je alleen de benen van het meisje over het glinsterende zand rennen, gevolgd door de benen van de man die achter haar aan rende. En dan de dreunende woorden: Ha! Hij gaat achter haar aan! Hij heeft haar te pakken! Olala, waren we maar in Florida! De close-up vervaagde, en werd gevolgd door een andere scène met twee paar benen dicht tegen elkaar aan. Olala! zei de stem. Langzaam strekten de benen van het meisje zich tot alleen haar tenen het zand raakten. O, die ondeugende rijkeluitjes! De beelden vervaagden langzaam, terwijl de commentator doorsprak: Kort na deze beelden werd Mary Dalton door haar geschokte mama en papa via een telegram gesommeerd om haar wintervakantie af te breken en haar communistische vriendje aan de kant te zetten.

‘Hé, Jack?’

‘Ja?’

‘Wat is een communist?’

‘Weet ik veel. Een volk dat in Rusland woont, toch?’

‘Die gozer die de dochter van die Dalton kuste is een communist en haar ouders zijn daar niet blij mee.’

‘Rijkelui hebben ’t niet op communisten.’

‘Wel ’n stoot, die meid.’

‘Ja, nou,’ zei Jack. ‘Als je daar gaat werken, moet je haar aan jouw kant zien te krijgen. Dan ben je binnen, snap je? Die rijkelui hangen hun vuile was niet buiten. Wedden dat d’r pa zo kwaad op die communist is omdat z’n meisje het van de daken schreeuwde...’

‘Ja, zou kunnen,’ zei Bigger.

‘Jemig, me ma werkte vroeger bij rijke witten en je moest ’s weten wat ze allemaal over ze te vertellen had...’

‘Wat dan allemaal?’ vroeg Bigger gretig.

‘Nou, die rijke witte wijven gaan met iedereen naar bed, te beginnen met hun hondjes. Ze duiken zelfs met hun chauffeur de koffer in. Hé,’ zei Jack, en hij porde Bigger tussen zijn ribben, ‘als jij in dat nieuwe baantje iets tegenkomt wat je niet aankan, laat me dan weten...’

Ze lachten. Bigger richtte zijn blik op het doek, maar hij keek niet echt. Een opgewonden gevoel over zijn nieuwe betrekking maakte zich van hem meester. Waren de verhalen over rijke witten echt waar? Ging hij werken voor het soort mensen dat je in de film zag? Zo ja, dan zou hij veel van binnenuit te zien krijgen, hij zou de roddels horen, de details. Hij keek naar het begin van Trader Horn en zag beelden van naakte Zwarte mannen en vrouwen, die wild wervelend dansten en hij hoorde trommels en daarna werd de Afrikaanse setting geleidelijk vervangen door beelden in zijn hoofd van witte mannen en vrouwen in zwarte en witte kleding, lachend, pratend, drinkend en dansend. Slimme mensen, die wisten hoe je goed geld moest verdienen, miljoenen. Als hij nou voor die lui ging werken, dan zou er misschien iets gebeuren waardoor hij wat van dat geld zou krijgen. Hij zou goed opletten hoe ze dat deden. Het was gewoon een spelletje en witte mensen wisten hoe je dat moest spelen. En rijke witten waren niet zo hard tegen Zwarten; de armeluiswitten, díé haatten Zwarten. Die haatten Zwarten omdat ze zelf niet rijk waren. Zijn moeder zei altijd dat rijke witte mensen meer ophadden met Zwarten dan met arme witten. Als hij een arme witte was en zijn deel niet kreeg, dan verdiende hij het om vertrapt te worden. Witte armoedzaaiers waren stom. De goede witten waren slim en wisten hoe je met mensen moest omgaan. Hij herinnerde zich het verhaal van een Zwarte chauffeur die met een rijk wit meisje was getrouwd en dat de familie van dat meisje had gezorgd dat ze het land konden verlaten en ze geld had gegeven.

Ja, werken voor de Daltons was niet niks. Misschien was die Dalton wel miljonair. Misschien was Mary Dalton wel een wilde meid, misschien smeet ze met geld, misschien wilde ze wel een keer naar de South Side komen om de buurt te verkennen. Of misschien had ze een geheime minnaar en was hij de enige die dat wist omdat hij haar overal naartoe moest rijden, en misschien zou ze hem dan zwijggeld geven.

Hij leek wel gek om Blum te beroven op het moment dat hij een goede baan zou krijgen. Waarom had hij daar niet eerder aan gedacht? Waarom zou hij zo’n idioot risico nemen terwijl er andere, belangrijker dingen stonden te gebeuren? Als er die middag iets verkeerd ging, zou die baan niet doorgaan en kwam hij misschien in de bak. Hij was er toch al niet zo kien op om Blum te beroven. Hij fronste in de donkere filmzaal, waar hij roffelende tomtoms en de kreten van wild dansende Zwarte mannen en vrouwen hoorde, mannen en vrouwen die zich hadden aangepast aan het land en zich thuisvoelden in hun wereld, vrij van angst en hysterie.

‘Kom, Bigger,’ zei Jack. ‘We moeten weg.’

‘Huh?’

‘Het is tien over half drie.’

Hij stond op en liep door het gangpad over het zachte, onzichtbare tapijt. Hij had bijna niets van de film gezien, maar dat maakte hem niets uit. Terwijl hij de lobby in liep, trok zijn maag zich weer samen bij de gedachte aan Gus en Blum.

‘Goeie film, hè?’

‘Ja, steengoed,’ zei Bigger.

Met forse pas liep hij naast Jack tot ze bij 39th Street waren.

‘Beter maar even de pistolen halen,’ zei Bigger.

‘Ja.’

‘We hebben nog ’n kwartier.’

‘Oké.’

‘Tot zo.’

Met een toenemend gevoel van angst liep hij naar huis. Bij de voordeur aarzelde hij. Hij had geen zin om Blum te beroven, hij was bang. Maar hij moest nu wel doorzetten. Stilletjes liep hij de trap op en stak de sleutel in het slot. De deur zwaaide geruisloos open en hij hoorde zijn moeder zingen achter het gordijn.

==

‘Lord, I want to be a Christian,

In my heart, in my heart,

Lord, I want to be a Christian,

In my heart, in my heart...’

==

Hij liep op zijn tenen de kamer in, tilde zijn matras op, haalde het pistool tevoorschijn en stak het weg in zijn overhemd. Juist toen hij weer de deur uit wilde gaan, hield zijn moeder even op met zingen.

‘Ben jij dat, Bigger?’

Snel liep hij de gang in, smeet de deur achter zich dicht en stormde de trap af. Hij liep naar de hal en stapte snel de straat op. De knoop in zijn maag en borst werd steeds groter en zwaarder. Hij deed zijn lippen van elkaar om beter te kunnen ademen. Bij Doc aangekomen keek hij naar binnen. Jack en G.H. waren aan het poolen aan een tafel achterin. Gus was er niet. Hij voelde de spanning een beetje wegtrekken en slikte. Hij keek de straat naar beide kanten af. Er waren weinig mensen buiten en de wijkagent was nergens te zien. Een klok in een raam aan de overkant gaf tien over half drie aan. Oké, nu begon het, hij moest naar binnen. Hij bracht zijn linkerhand omhoog en veegde langzaam het zweet van zijn voorhoofd. Nog even aarzelde hij bij de deur, maar toen liep hij naar binnen en beende naar achteren. Hij zei niets tegen Jack en G.H., en zij zeiden evenmin iets tegen hem. Met trillende vingers stak hij een sigaret op en keek naar de draaiende poolballen, die glimmend en klikkend over het groene laken rolden en botsend tegen de rubber kussentjes in de gaten vielen. Hij voelde zich gedwongen om iets te zeggen om de druk op zijn borst te verlichten. Haastig tikte hij zijn sigaret weg in een kwispedoor en met twee kringeltjes blauwe rook uit zijn zwarte neusgaten riep hij hees: ‘Jack, ik wed om vijfentwintig cent, deze ga je niet halen.’

Jack antwoordde niet. De bal schoot recht over de tafel en verdween in een gat aan de zijkant.

‘Dat had je dus verloren,’ zei Jack.

‘Te laat,’ zei Bigger. ‘Jij wou niet wedden, dus heb jíj verloren.’

Hij praatte zonder hem aan te kijken. Met zijn hele lijf hunkerde hij naar een intense sensatie, iets opwindends en gewelddadigs om de spanning op te heffen. Het was nu tien voor drie en Gus was niet gekomen. Als hij nog langer wegbleef, zou het te laat zijn. En Gus wist dat heel goed. Als ze al in actie kwamen, zou dat in elk geval moeten gebeuren voordat er weer volk op straat was om eten te kopen en de wijkagent aan het eind van het blok was.

‘Wat een klootzak!’ zei Bigger. ‘Ik wíst het wel.’

‘O, die komt wel,’ zei Jack.

‘Ik heb soms zin om z’n laffe hart eruit te snijden,’ zei Bigger, terwijl hij aan het mes in zijn broekzak voelde.

‘Misschien ligt-ie te vozen,’ zei G.H.

‘Hij is gewoon bang,’ zei Bigger. ‘Bang om een witte te beroven.’

De poolballen klikten. Jack krijtte zijn keu en het metaalachtige geluid deed Bigger tandenknarsen tot het pijn ging doen. Hij had een hekel aan dat geluid; hij kreeg dan zin om ergens zijn mes in te steken.

‘Als we door hem dit klusje mislopen, dan leg ik ’m om, echt waar,’ zei Bigger. ‘Hij mag niet te laat komen. Elke keer dat iemand te laat is, gaan de dingen mis. Kijk maar naar de grote jongens. Zijn die soms ooit te laat? Nee! Die werken op de seconde!’

‘Gus heeft van ons ’t meeste lef,’ zei G.H. ‘Hij is overal bij geweest.’

‘Man, hou toch je muil,’ zei Bigger.

‘Het is altijd hetzelfde met jou, Bigger,’ zei G.H. ‘Gus had ’t er nog over hoe je vanmorgen deed. Jij bent altijd op van de zenuwen als we op karwei gaan...’

‘Dat hoef ik niet van jou te horen,’ zei Bigger.

‘Lukt ’t vandaag niet, dan doen we ’t morgen,’ zei Jack.

‘Morgen is ’t zondag, sukkel!’

‘Verdomme, Bigger, schreeuw niet zo!’ zei Jack gespannen.

Bigger keek Jack strak en lang aan en wendde daarna met een grimas zijn hoofd af.

‘De hele wereld hoeft niet te horen wat we van plan zijn,’ fluisterde Jack op verzoenende toon.

Bigger liep naar de voorkant van het café en keek door de ruit naar buiten. Opeens werd hij misselijk. Hij zag Gus komen aanlopen. Zijn spieren spanden zich. Hij ging Gus iets aandoen, alleen wist hij nog niet wát. Terwijl Gus dichterbij kwam, hoorde hij hem ‘The Merry-Go-Round Broke Down’ fluiten. De deur zwaaide open.

‘Hé, Bigger,’ zei Gus.

Bigger antwoordde niet. Gus liep langs hem in de richting van de tafels achterin. Bigger draaide zich om en gaf hem een harde schop. In één keer viel Gus plat voorover op de vloer. Terwijl Biggers blik van Gus op de grond gleed naar Jack en G.H. bij de tafel achterin en naar Doc – hij keek ze allemaal aan met glimlachende, dwalende, traag draaiende ogen – begon hij te lachen, eerst zachtjes, daarna harder, luider, hysterisch, alsof er opborrelend heet water uit zijn lijf wilde ontsnappen. Gus kwam overeind en bleef zwijgend staan, met open mond en een gitzwarte blik vol haat.

‘Kalm aan, jongens,’ zei Doc, die van achter de tapkast even opkeek en zich daarna weer vooroverboog.

‘Wat schop jij mij nou?’ vroeg Gus.

‘Had ik zin in,’ zei Bigger.

Gus keek Bigger met toegeknepen ogen aan. G.H. en Jack leunden op hun keu en keken zwijgend toe.

‘Ik ga je nog ’s omleggen,’ dreigde Gus.

‘Zeg dat nog ’s,’ zei Bigger.

Doc kwam lachend overeind en keek naar Bigger. ‘Laat die jongen met rust, Bigger.’

Gus draaide zich om en liep naar de tafels achterin. Met een verbazingwekkende sprong greep Bigger hem in zijn kraag. ‘Zeg dat nog ’s, zei ik toch!’

‘Ophouen nou, Bigger!’ sputterde Gus gesmoord, en hij zakte op zijn knieën.

‘Jij bepaalt niet dat ik moet ophouen!’

Zijn spieren spanden zich om te stoten en hij zag zijn vuist op de zijkant van Gus’ hoofd neerkomen. Voordat hij het wist had hij hem al een stomp gegeven.

‘Laat ’m met rust,’ zei Jack.

‘Ik vermoord ’m,’ zei Bigger, zijn kaken op elkaar geklemd, en hij trok nog harder aan Gus’ kraag zodat Gus bijna stikte.

‘L-la m-m-m-me l-los,’ zei Gus rochelend, tegenstribbelend.

‘Probeer maar,’ zei Bigger, en hij klemde zijn vingers nog strakker op elkaar.

Gus zat doodstil op zijn knieën. Toen sprong hij op, als een strak gespannen boog die wordt losgelaten, schudde Bigger van zich af en draaide zich om. Buiten adem wankelde Bigger tegen de muur aan. Zijn hand bewoog zo snel dat niemand het zag, een blinkend lemmet flitste. Hij deed een grote stap, even sierlijk als de sprong van een dier, stak zijn linkervoet naar buiten en liet Gus struikelen. Gus draaide zich op zijn zij om te kunnen opstaan, maar Bigger zat al boven op hem met zijn opengeklapte mes in de aanslag.

‘Opstaan! Sta op of ik snij je strot open!’

Gus bleef stil liggen.

‘Zo is ’t wel genoeg, Bigger,’ zei Gus gedwee.

‘Jij wou me voor paal zetten, ja toch?’

‘Nee,’ zei Gus, haast binnensmonds.

‘Dat is je geraden ook,’ zei Bigger.

Zijn gezicht werd wat zachter en de harde blik in zijn bloeddoorlopen ogen doofde uit. Maar hij zat nog steeds op zijn knieën met zijn opengeklapte mes. Toen stond hij op.

‘Sta op!’ zei hij.

‘Toe nou, Bigger!’

‘Moet ik je soms snijden?’

Hij bukte zich weer en zette het mes op Gus’ keel. Gus bewoog niet en zijn grote donkere ogen keken smekend. Bigger had nog niet genoeg en voelde zijn spieren zich weer aanspannen.

‘Sta op! Ik vraag ’t niet nog ’s!’

Langzaam stond Gus op. Bigger hield het lemmet vlak bij Gus’ lippen.

‘Lik maar,’ zei Bigger, zijn lichaam tintelde van opwinding.

Tranen welden op in Gus’ ogen.

‘Lik dan! Denk je soms dat ik ’t niet méén?’

Gus keek zonder zijn hoofd te bewegen het café rond, alleen zijn ogen rolden als een geluidloze bede om hulp. Maar niemand deed iets. Biggers linkervuist verhief zich langzaam om toe te slaan. Gus’ lippen bewogen zich naar het mes. Hij stak zijn tong uit en raakte het lemmet aan. Zijn lippen trilden en de tranen stroomden over zijn gezicht.

‘Hahaha!’ lachte Doc.

‘Hé, laat ’m nou met rust,’ zei Jack.

Bigger keek naar Gus met een verwrongen glimlachje om zijn mond.

‘Hé, Bigger, heb je ’m niet al bang genoeg gemaakt?’ vroeg Doc.

Bigger antwoordde niet. Zijn ogen hadden weer een harde uitdrukking, broedend op een nieuw idee.

‘Handen omhoog, heel hoog!’ zei hij.

Gus slikte en strekte zijn handen hoog tegen de muur.

‘Laat ’m nou met rust, Bigger,’ riep G.H. zwakjes.

‘Laat me,’ zei Bigger.

Hij zette de punt van het lemmet in Gus’ overhemd en daarna maakte hij met zijn arm een boog, alsof hij een cirkel trok. ‘Zal ik je navel eruit snijden, wat vind je?’

Gus gaf geen antwoord. Zweet druppelde over zijn slapen. Zijn mond hing wijd en slap open.

‘Doe die dikke lippen van je dicht.’

Gus vertrok geen spier. Bigger drukte het mes dieper in Gus’ buik.

‘Bigger!’ fluisterde Gus gespannen.

‘Bek dicht!’

Gus deed zijn mond dicht. Doc lachte, Jack en G.H. lachten ook. Toen deed Bigger een stap achteruit en keek Gus glimlachend aan.

‘Stomme idioot,’ zei hij. ‘Doe je handen naar beneden en ga op die stoel zitten.’ Hij keek toe terwijl Gus ging zitten. ‘Dat zal je voortaan leren om te laat te komen.’

‘We zijn niet te laat, Bigger. We hebben nog tijd...’

‘Kop dicht! Het is wél te laat!’ zei Bigger bazig.

Bigger draaide zich om, maar op het geluid van een scherp geschraap over de vloer verstijfde hij. Gus sprong van de stoel op, greep een bal van de pooltafel en gooide hem half snikkend, half vloekend. Bigger deed zijn handen omhoog om zijn gezicht te beschermen en de bal vloog hard tegen zijn pols. Toen hij de bal in een flits in zijn richting zag komen, had hij zijn ogen dichtgedaan en toen hij ze weer opendeed hoorde hij de bal op de grond vallen en wegrollen, terwijl Gus door de achterdeur naar buiten stormde. Hij voelde een harde kloppende pijn in zijn hand. Vloekend rende hij naar voren.

‘Klerelijer!’

Hij gleed midden op de vloer uit over een keu en viel voorover.

‘Zo kan-ie wel weer, Bigger,’ zei Doc lachend.

Jack en G.H. lachten mee. Bigger stond op en keek ze aan, zijn bezeerde hand in de andere. Zijn ogen waren rood en hij staarde hen zwijgend vol haat aan.

‘Ja, lachen jullie maar,’ zei hij.

‘Gedraag je een beetje, jongen,’ zei Doc.

‘Lachen jullie maar,’ zei Bigger weer, en hij haalde zijn mes tevoorschijn.

‘Oppassen nu,’ waarschuwde Doc.

‘Toe nou, Bigger,’ zei Jack, die achteruit naar de achterdeur liep.

‘Je hebt alles verpest,’ zei G.H. ‘Maar dat wou je ook, denk ik...’

‘Rot allemaal op!’ riep Bigger, G.H. overschreeuwend.

Doc bukte zich achter de tapkast en toen hij weer overeind kwam, had hij iets in zijn hand dat hij niet liet zien. Hij bleef daar maar staan lachen. Bigger had wit spuug om zijn mondhoeken. Hij liep naar de pooltafel, zijn ogen op Doc gericht. Toen begon hij met lange halen van zijn arm het groene laken aan flarden te snijden. Hij bleef Doc aankijken.

‘Hé, klootzak!’ zei Doc. ‘Ik zou je moeten doodschieten, echt waar! Wegwezen, of ik bel de politie!’

Bigger liep langzaam langs Doc, keek hem aan, haastte zich niet, het opengeklapte mes in zijn hand. Hij bleef even op de drempel staan en keek over zijn schouder. Jack en G.H. waren weg.

‘Ophoepelen!’ zei Doc, en hij liet zijn pistool zien.

‘Vind je ’t niet leuk?’ vroeg Bigger.

‘Ga weg of ik schiet!’ zei Doc. ‘En ik wil die stinksmoel van jou nooit meer zien hier!’

Doc was kwaad en Bigger was bang. Hij klapte het mes dicht, liet het in zijn broekzak glijden en glipte de straat op. Hij knipperde met zijn ogen tegen het felle zonlicht. Zijn zenuwen waren zo strak gespannen dat hij moeite had om adem te halen. Na een paar straten passeerde hij de winkel van Blum. Vanuit zijn ooghoeken keek hij door de etalageruit en zag dat Blum alleen was en er geen klanten waren. Ja, ze hadden zeker tijd gehad om de winkel te beroven. Eigenlijk was er nog tijd genoeg. Hij had gelogen tegen Gus en G.H. en Jack. Hij liep door, er was nergens een agent te zien. Ja, ze hadden de overval kunnen plegen en veilig weg kunnen komen. Hij hoopte dat die knokpartij met Gus had verdoezeld wat hij wilde verbergen. Door dat geknok had hij zich gelijkwaardig gevoeld. Ook tegenover Doc: hij had immers z’n laken kapotgesneden en hem uitgedaagd om hem neer te schieten?

Hij had een overweldigend verlangen om alleen te zijn. Hij liep de eerstvolgende steeg in. Hij begon te lachen, zachtjes, gespannen. Hij bleef abrupt staan toen hij iets warms over zijn wang voelde rollen en veegde het meteen weg. ‘Jezus,’ hijgde hij, ‘ik jank gewoon van het lachen.’ Voorzichtig veegde hij zijn gezicht aan zijn mouw af en daarna bleef hij twee volle minuten staan staren naar de schaduw van een telefoonpaal op de straatstenen. Plotseling rechtte hij zijn rug, ademde kort uit en liep verder. ‘Hè, verdomme!’ Hij struikelde hard over een scheurtje in het wegdek. ‘Godsamme!’ zei hij. Aan het eind van het steegje sloeg hij een straat in en liep langzaam in de zon, handen diep in zijn zakken, hoofd somber gebogen.

Thuis ging hij in een stoel bij het raam zitten en keek dromerig voor zich uit.

‘Ben jij dat, Bigger?’ riep zijn moeder van achter het gordijn.

‘Ja,’ zei hij.

‘Waarom was je daarnet zo snel in en weer uit?’

‘O, niks.’

‘Als er maar geen gedonder van komt, jongen.’

‘Hè, ma. La me toch.’

Hij luisterde een tijdje naar het schuren van de kleren over het metalen wasbord, daarna staarde hij met een lege blik naar buiten en dacht na over het gevecht met Gus in Doc’s poolcafé en hoe hij dat had ervaren. Hij was blij toe dat hij over een uur ging solliciteren voor dat baantje bij de Daltons. Zijn maten kwamen hem de keel uit en hij wist zeker dat hij na vandaag geen klus meer met ze zou doen. Als iemand die met spijt maar zonder enige hoop naar de stomp van zijn geamputeerde arm of been kijkt, besefte hij dat zijn knokpartij met Gus was voortgekomen uit zijn angst om een witte te beroven, maar hij besefte dat op een manier die hem belette om daar concreet en scherp over na te denken. In zijn verwarde emotionele toestand had hij instinctief aangevoeld dat hij beter met Gus kon vechten en het overvalplan laten mislukken dan een witte man met een wapen bedreigen. Maar dat besef van angst hield hij diep weggestopt: zijn levensmoed was afhankelijk van hoe succesvol hij die angst uit zijn bewustzijn kon weghouden. Hij had Gus aangevallen omdat die te laat was, díé reden kon hij emotioneel aan en hij probeerde dat niet tegenover zichzelf te rechtvaardigen, en zeker niet tegenover zijn maten. Daarvoor had hij ze niet hoog genoeg zitten. Hij voelde zich tegenover hen niet verantwoordelijk voor zijn daden, ook al waren ze net zo diep bij die geplande overval betrokken als hij. Maar dat voelde hij eigenlijk bij iedereen. Zo lang hij zich kon herinneren was hij nooit ergens verantwoordelijk voor geweest. Zodra zich een situatie voordeed waarin er iets van hem werd gevraagd, kwam hij in opstand. Dat was zijn levenshouding: in een wereld die hem angst aanjoeg probeerde hij krachtige impulsen te overwinnen of erin mee te gaan, elke dag weer.

==

*

==

Door het raam zag hij de zon boven de daken verfletsen en keek hij naar het invallen van de vroege schemer. Zo nu en dan kwam er een tram voorbij. Achter in de kamer siste de roestige radiator. Het was een lenteachtige dag geweest, maar nu slokten donkere wolken de zon langzaam op. De straatlantaarns floepten allemaal tegelijk aan en vlak boven de huizen hing een zwarte lucht.

Hij voelde in zijn overhemd het koude metaal van het pistool tegen zijn naakte huid. Hij kon het maar beter tussen de matrassen terugstoppen. Nee! Hij hield het bij zich. Hij zou het meenemen naar de Daltons, dan voelde hij zich veiliger. Hij ging het heus niet gebruiken en hij was niet specifiek ergens bang voor, maar door zijn innerlijke onrust en achterdocht voelde hij dat het wapen mee moest. Hij ging zich onder witten begeven, dus nam hij zijn mes en pistool mee. Dan voelde hij zich gelijkwaardig, compleet. Toen bedacht hij wat echt een goede reden was dat hij het zou meenemen: om bij de Daltons te komen moest hij door een witte wijk. Voor zover hij wist waren er de laatste tijd geen Zwarten gemolesteerd, maar je wist maar nooit.

In de verte sloeg een klok vijf keer. Zuchtend stond hij op, gaapte en strekte zijn armen boven zijn hoofd om zijn spieren los te maken. Hij pakte zijn jas, want het was buiten kouder aan het worden. en daarna zijn pet. Op zijn tenen liep hij naar de deur, omdat hij weg wilde glippen zonder dat zijn moeder het zou merken. Hij had de deurkruk in zijn hand toen ze riep: ‘Bigger!’

Hij bleef staan en fronste.

‘Ja, ma.’

‘Ga je informeren naar dat baantje?’

‘Ja.’

‘Moe’ je niks eten?’

‘Daar heb ik nou geen tijd voor.’

Ze liep op hem af terwijl ze haar zeephanden aan haar schort afveegde. ‘Hier heb je vijfentwintig cent, dan haal je maar wat.’

‘Oké.’

‘Doe voorzichtig, jongen.’

Hij ging weg en liep naar 46th Street, en daarna in oostelijke richting. Goed, nog even en hij zou weten of de Daltons net zulke mensen waren als hij in de film had gezien en gehoord. Maar lopend door de rustige, ruim opgezette witte wijk voelde hij niet de sterke mysterieuze bekoring als in de film. Hij liep langs enorme huizen, zacht scheen het lamplicht door de ramen. De straten waren leeg, zo nu en dan zoefde er een auto voorbij op snelle rubberbanden. Het was een kille, afstandelijke wereld, een wereld van angstvallig bewaarde witte geheimen. De straten en huizen straalden trots en zekerheid uit, een rotsvast vertrouwen. Op Drexel Boulevard begon hij te zoeken naar nummer 4605. Voor een hoog, zwart ijzeren hek bleef hij staan, met een beklemd gevoel. De hele sfeer van de film was op slag verdwenen, hij voelde zich alleen maar bang en leeg.

Werd hij bij de voordeur of de achterdeur verwacht? Gek dat hij daar niet over had nagedacht. Verdomme! Hij liep langs het hek om een paadje te zoeken naar de achterkant. Maar dat was er niet. Behalve het toegangshek was er alleen een oprit, en de ingang daarvan zat op slot. Stel dat een politieagent hem zo zag rondzwerven in deze witte wijk? Die zou denken dat hij eropuit was om iemand te beroven of te verkrachten. Hij werd kwaad. Waarom was hij in godesnaam op dat stomme baantje afgekomen? Hij had bij zijn eigen mensen kunnen blijven en dan had hij niet zoveel angst en haat gevoeld. Dit was niet zijn wereld. Wat dom om te denken dat hij het er leuk zou vinden. Hij stond midden op het trottoir met zijn kaken stijf op elkaar geklemd. Hij had zin om iets in elkaar te slaan. Nou, verdomme, er zat niets anders op dan naar de voordeur te gaan. Als dat verkeerd was, dan zouden ze hem in elk geval niet vermoorden. Ze konden alleen maar zeggen dat hij die baan niet kreeg.

Beschroomd tilde hij de klink van het hek op en liep naar het bordes. Hij hield even stil, wachtte tot iemand hem zou aanspreken. Maar dat gebeurde niet. Misschien was er niemand thuis? Hij liep naar de deur en in een nisje zag hij een flauw lampje branden boven een deurbel. Hij drukte erop en tot zijn verbazing hoorde hij binnen het geluid van een zachte gong. Had hij misschien te hard gedrukt? Ach, wat kon ’t schelen. Hij moest zich vermannen, hij ontspande zijn spieren en bleef kalm staan wachten. De deurkruk werd omgedraaid. De deur ging open. Hij zag een wit gezicht. Van een vrouw.

‘Hallo!’

‘Goeiedag, m’vrouw.’

‘Heb je een afspraak?’

‘Eh... eh... met m’neer Dalton.’

‘Ben jij die jongen van Thomas?’

‘Ja, m’vrouw.’

‘Kom maar binnen.’

Hij schoof langzaam door de deur, maar bleef halverwege staan. De vrouw was zo dichtbij dat hij een moedervlekje in haar mondhoek kon zien. Zijn adem stokte. Er scheen niet genoeg ruimte te zijn om haar te passeren zonder haar aan te raken.

‘Kom maar binnen,’ zei de vrouw.

‘Ja, m’vrouw,’ fluisterde hij.

Hij wurmde zich naar binnen en bleef aarzelend staan in een zacht verlichte hal.

‘Kom maar mee,’ zei ze.

Met zijn pet in de hand en afhangende schouders liep hij achter haar aan over een tapijt dat zo zacht en dik was dat hij het gevoel kreeg dat hij bij elke stap zou struikelen. Hij ging een flauw verlichte kamer in.

‘Ga zitten,’ zei ze. ‘Ik zal meneer Dalton zeggen dat je er bent en dan komt hij er zo aan.’

‘Ja, m’vrouw.’

Hij ging zitten en keek de vrouw aan. Ze staarde naar hem en hij wendde zijn ogen in verwarring af. Hij was blij toen ze wegging. Die ouwe heks! Wat valt er nou aan mij te zien? Ik ben niet anders dan zij... De houding waarin hij zat was niet prettig, zo op het puntje van de stoel. Hij rechtte zijn rug om te gaan verzitten. Maar daarna zakte hij plotseling zo diep naar beneden dat hij dacht dat de stoel onder hem in elkaar was geklapt. Van angst sprong hij zowat weer half overeind. Maar toen hij begreep wat er aan de hand was, zonk hij weer wantrouwig terug. Hij keek de kamer rond. Die was zwak verlicht door lampjes die hij niet kon zien. Zijn blik dwaalde rond om ze te zoeken, maar zonder succes. Dit had hij totaal niet verwacht. Hij had niet gedacht dat deze wereld, die zo totaal anders was dan de zijne, hem angst zou aanjagen. Aan de gladde muren hingen schilderijen die hij probeerde thuis te brengen, maar vergeefs. Hij had ze wel willen bekijken, maar durfde niet. Toen spitste hij zijn oren: ergens vandaan kwamen zwakke pianoklanken aangezweefd. Hij zat in een wit huis, zwakke lampjes brandden om hem heen, vreemde voorwerpen daagden hem uit, en hij voelde zich boos en opgelaten.

‘Oké, kom maar mee.’

Hij schrok van een mannenstem.

‘M’neer?’

‘Kom maar mee.’

Omdat hij verkeerd had ingeschat hoe diep hij in de stoel was weggezakt, mislukte zijn eerste poging om op te staan en hij viel terug op zijn zij. Hij greep de stoelleuningen vast en hees zich overeind. Er stond een lange, slanke man met witgrijs haar, met een stuk papier in zijn hand. De man keek hem met een geamuseerd lachje aan, zodat Bigger zich bewust werd van elk centimetertje van zijn zwarte lichaam.

‘Thomas?’ vroeg de man. ‘Bigger Thomas?’

‘Ja, m’neer,’ fluisterde hij, en hij zei het niet bewust, maar hoorde zijn woorden als vanzelf uit zijn mond komen, alsof ze eigenmachtig optraden.

‘Kom maar mee.’

‘Ja m’neer.’

Hij liep achter de man aan door een gang. Plotseling bleef de man staan. Bigger hield verbaasd zijn pas in. Toen zag hij een lange, magere, bleke vrouw langzaam op hem afkomen, ze liep geruisloos terwijl ze met haar sierlijk opgeheven handen de wanden aan beide zijden aanraakte. Bigger deed een stap opzij om haar te laten passeren. Haar gezicht en haar waren volkomen wit, ze leek wel een geest. De man pakte haar zachtjes bij de arm en hield haar even vast. Bigger zag dat ze oud was en haar grijze ogen hadden een versteende blik.

‘Gaat het wel?’ vroeg de man.

‘Ja,’ antwoordde ze.

‘Waar is Peggy?’

‘Die is aan het koken. Niets aan de hand, Henry.’

De man liet de vrouw los en ze liep langzaam verder, terwijl ze de lange witte vingers van haar hand lichtjes langs de wanden liet glijden. Vlak achter haar kuierde geruisloos een grote witte kat. Ze is blind! dacht Bigger stomverbaasd.

‘Kom maar mee,’ zei de man.

‘Ja, m’neer.’

Hij was benieuwd of de man hem naar zijn vrouw had zien staren. Hij moest hier op zijn tellen passen. Alles was er zo vreemd. Hij liep achter de man een kamer binnen.

‘Ga zitten.’

‘Ja, m’neer,’ zei hij, en hij ging zitten.

‘Dat was mevrouw Dalton,’ zei de man. ‘Ze is blind.’

‘Ja, m’neer.’

‘Ze is erg begaan met Zwarte mensen.’

‘Ja, m’neer,’ fluisterde Bigger. Hij was zich ervan bewust dat hij moeizaam ademde, hij likte over zijn lippen en frommelde nerveus aan zijn pet.

‘En ik ben dus menéér Dalton.’

‘Ja, m’neer.’

‘Vind je het leuk om auto te rijden, denk je?’

‘O, ja, m’neer.’

‘Heb je het papier bij je?’

‘Pardon?’

‘Heb je geen briefje meegekregen van het Hulpbetoon?’

‘Ja, tuurlijk, m’neer.’

Hij had helemaal niet meer aan dat papier gedacht. Hij stond op om het in zijn vestzak te zoeken, maar daardoor viel zijn pet op de grond. Heel even liepen zijn gedachten muurvast: hij wist niet of hij zijn pet moest oprapen en dan het papier zoeken, of het papier zoeken en dan zijn pet oprapen. Hij besloot zijn pet op te rapen.

‘Leg je pet maar hier,’ zei meneer Dalton, wijzend op een plekje op zijn bureau.

‘Ja, m’neer.’

Toen versteende hij: de witte kat sprong over hem heen op het bureau. Klaaglijk miauwend staarde ze hem aan met grote onbewogen ogen.

‘Wat is er, Kate?’ vroeg meneer Dalton, en glimlachend streelde hij haar vacht. Toen wendde hij zich weer tot Bigger. ‘Heb je het gevonden?’

‘Nee, m’neer. Maar ik moet ’t wel ergens hebben.’

Op dat moment haatte hij zichzelf. Waarom deed hij zo en waarom voelde hij zich zo? Hij had zin om met zijn hand de witte man uit te vegen die zo’n gevoel bij hem opriep. Maar eigenlijk wilde hij zichzelf uitwissen. Sinds hij hier was had hij meneer Dalton niet recht aangekeken. Hij stond met een beetje doorgezakte knieën, halfopen mond, afhangende schouders. De blik in zijn ogen scheerde alleen vluchtig over de dingen heen. Diep vanbinnen was hij ervan overtuigd dat hij zich in het bijzijn van witte mensen zo moest gedragen. Dat had niemand hem met zo veel woorden gezegd, maar door hun manier van doen had hij dat gevoel gekregen. Hij legde de pet neer en zag dat meneer Dalton hem goed in de gaten hield. Misschien gedroeg hij zich verkeerd? Verdomme! Onhandig zocht hij naar het papier. Hij kon het niet meteen vinden en vond dat hij zich moest verontschuldigen dat het zo lang duurde.

‘Het zat gewoon in me vestzak,’ mompelde hij.

‘Geen haast.’

‘Ah, ik heb ’t.’

Hij haalde het papier tevoorschijn. Het was verkreukeld en vuil. Nerveus streek hij het glad, hij klemde het aan één hoekje tussen zijn vingers en gaf het aan meneer Dalton.

‘Nou, eens kijken,’ zei meneer Dalton. ‘Eens kijken wat hier allemaal staat. Je woont op Indiana Avenue 3721?’

‘Ja, m’neer.’

Meneer Dalton zweeg even en keek naar het plafond.

‘Wat voor pand is dat?’

‘U bedoelt waar ik woon, m’neer?’

‘Ja.’

‘O, gewoon ’n oud huis.’

‘Waar betaal je de huur?’

‘In 31st Street.’

‘Aan de South Side Real Estate Company?’

‘Ja, m’neer.’

Bigger vroeg zich af wat al die vragen te betekenen hadden. Hij had gehoord dat meneer Dalton de baas was van dat vastgoedbedrijf, maar dat wist hij niet zeker.

‘Hoeveel huur betaal je?’

‘Acht dollar per week.’

‘Voor hoeveel kamers?’

‘We hebben er maar één, m’neer.’

‘Juist, ja... Hoe oud ben je nou, Bigger?’

‘Twintig jaar, m’neer.’

‘Getrouwd?’

‘Nee, m’neer.’

‘Ga zitten. Je hoeft niet te blijven staan. En ik hou het kort.’

‘Ja, m’neer.’

Hij ging zitten. De witte kat keek hem nog steeds peinzend aan met grote, vochtige ogen.

‘Je hebt dus een moeder, een broer en een zus?’

‘Ja, m’neer.’

‘Jullie zijn met z’n vieren?’

‘Ja, m’neer, met ze vieren,’ stamelde hij, in een poging aan te tonen dat hij niet zo dom was als hij zich voordeed. Hij voelde dat hij meer moest zeggen, omdat meneer Dalton dat misschien wel verwachtte. Opeens dacht hij weer aan al die keren dat zijn moeder hem had verboden om naar de grond te kijken als hij met witte mensen praatte of naar werk solliciteerde. Hij sloeg zijn ogen op en zag dat meneer Dalton hem onderzoekend aankeek. Hij sloeg zijn ogen weer neer.

‘Noemen ze je Bigger?’

‘Ja, m’neer.’

‘Goed dan, Bigger, ik wil even wat dingen met je bespreken...’

Ja, verdomme! Hij wist wat er ging komen. Hij zou aan de tand gevoeld worden over die keer dat hij beschuldigd was van het stelen van autobanden en naar de tuchtschool was gestuurd. Hij voelde zich schuldig, veroordeeld. Hij had niet moeten komen.

‘Bij het Hulpbetoon heb ik wat rare dingen over je gehoord. Daar wil ik het graag over hebben met je. Je hoeft je tegenover mij niet te schamen, hoor,’ zei meneer Dalton glimlachend, ‘ik ben ook jong geweest, dus ik weet heus wel hoe dat werkt. Wees nou maar gewoon jezelf...’ Meneer Dalton haalde een pakje sigaretten tevoorschijn. ‘Hier, alsjeblieft.’

‘Nee, m’neer. Dank u, m’neer.’

‘Rook je niet?’

‘Jawel, m’neer. Maar nu hoef ik niet.’

‘Goed dan, Bigger, volgens het Hulpbetoon ben je een harde werker als het werk je maar interesseert. Klopt dat?’

‘Eh, ik doe wat ik moet doen, m’neer.’

‘Maar je hebt altijd problemen, zeiden ze. Hoe verklaar je dat?’

‘Weet ik niet, m’neer.’

‘Waarom ben je naar de tuchtschool gestuurd?’

Woedend boorde zijn blik zich in de vloer.

‘Ze zeiden dat ik gestolen had!’ gooide hij er op afwerende toon uit. ‘Maar dat was niet zo.’

‘Echt niet?’

‘Nee, m’neer.’

‘Maar hoe raakte je er dan bij betrokken?’

‘Ik was met een stel jongens en toen werden we opgepakt door de politie.’

Meneer Dalton zweeg. Ergens achter zich hoorde Bigger een klok tikken en hij voelde de domme neiging om achterom te kijken. Maar hij hield zich in.

‘Goed dan, Bigger, hoe kijk je daar nu tegenaan?’

‘Eh? Waar tegenaan?’

‘Als je werk had, zou je dan stelen?’

‘O, nee, m’neer. Ik steel nooit.’

‘Goed dan,’ zei meneer Dalton, ‘je kunt blijkbaar rijden, dus ik ga jou die baan geven.’

Hij zweeg.

‘Kun je dat aan, denk je?’

‘O, ja, m’neer.’

‘Het officiële loon is twintig dollar per week, maar bij mij krijg je vijfentwintig. Met die extra vijf mag je doen wat je wilt. Uniform en maaltijden inbegrepen. Je slaapt in de achterkamer, boven de keuken. Geef die twintig dollar maar aan je moeder, zodat je broer en je zusje naar school kunnen blijven gaan. Hoe klinkt je dat in de oren?

‘Goed, ja, m’neer.’

‘Wij gaan het wel met elkaar vinden, denk ik zo.’

‘Ja, m’neer.’

‘Wij gaan geen problemen krijgen.’

‘Nee, m’neer.’

‘Goed dan, Bigger,’ zei meneer Dalton, ‘nu we dat geregeld hebben, gaan we eens kijken wat jouw dagelijkse taken zijn. Ik ga elke ochtend om negen uur naar kantoor. Dat is twintig minuten rijden. Je moet om 10 uur terug zijn om juffrouw Dalton naar college te brengen. Om twaalf uur haal je juffrouw Dalton weer op van de universiteit. Daarna ben je tot ’s avonds min of meer vrij. Als juffrouw Dalton ’s avonds de deur uit gaat, of als ik wegga, breng jij ons daar uiteraard heen. Je werkt zeven dagen per week, maar op zondag staan we pas om twaalf uur op. Dus heb je de zondagochtenden voor jezelf, tenzij er iets onverwachts gebeurt. Om de twee weken heb je een hele dag vrij.’

‘Ja, m’neer.’

‘Kun je dat aan, denk je?’

‘O, ja hoor, m’neer.’

‘Als je ergens mee zit, kom dan naar me toe. Dan praten we het uit.’

‘Ja, m’neer.’

‘Hallo, papa!’ klonk een meisjesstem.

‘Ja, Mary,’ zei meneer Dalton.

Bigger draaide zich om en zag een wit meisje de kamer binnen komen. Ze was heel slank.

‘O, ik wist niet dat u bezig was.’

‘Dat geeft niets, Mary. Wat is er?’

Bigger zag dat het meisje naar hem keek.

‘Is dat de nieuwe chauffeur, papa?’

‘Wat heb je op je lever, kind?’

‘Regelt u kaartjes voor het concert op donderdag?’

‘In de Orchestra Hall?’

‘Ja.’

‘Ja, zal ik doen.’

‘Is dat de nieuwe chauffeur?’

‘Ja,’ zei meneer Dalton. ‘Dit is Bigger Thomas.’

‘Hallo, Bigger,’ zei het meisje.

Bigger slikte. Hij keek meneer Dalton aan, maar besefte dat hij dat niet had moeten doen.

‘Goeienavond, juffrouw.’

Het meisje liep op hem af en bleef vlak voor zijn stoel staan.

‘Ben jij lid van een vakbond, Bigger?’ vroeg ze.

‘Zeg, Mary!’ zei meneer Dalton en hij fronste zijn wenkbrauwen.