Frida Vogels

In den vreemde

Kronieken

==

==

==

Uitgeverij Van Oorschot

Amsterdam

© Copyright 2024 FRIDA VOGELS, BOLOGNA

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, op welke wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

==

ISBN 9789028244115

==

www.vanoorschot.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2024

AMSTERDAM

==

Wie hier mag wonen.

Wie hier de seizoenen

ziet wisselen en de vertrouwde

patronen volgt: de keien voor zijn deur

en kade, water, brug; wie nooit

’s nachts opschrikt en zich elders weet;

wie nooit aankomt en alweer afscheid neemt;

wie hier mag wonen, en geen vrede heeft.

==

En uittrekt om een medemens te zoeken.

Proloog

De hoop van de schrijver

==

==

==

Ik zit in mijn kamer, achter mijn tafel, met mijn pen en papier. Ik schrijf woorden op het papier. De lezer zit op mijn schouder en leest mee.

Hij, in zijn gunstige positie, kent mij beter dan omgekeerd. Ik maak me illusies over hem, maar hij niet over mij. Hij heeft me door. Dat is trouwens precies wat ik verlang. Ik stel me voor dat hij me ongenadig zal ontmaskeren, als dat nodig is, en ik stel me ook voor dat als het waar is wat ik schrijf, hij zal zien wat mij ontsnapt. Kortom, dat ik woorden op papier schrijf is geen gekkenwerk; ik heb me te verantwoorden.

Omdat hij daar zo zit, kan hij zien wat ik zie en nog iets meer. Als ik opkijk, zie ik het schilderij dat een vriend heeft gemaakt. Als ik mijn hoofd een kwartslag naar rechts draai, zie ik de tekening die een andere vriend heeft gemaakt. De twee hebben absoluut niets met elkaar te maken, of het moest zijn dat allebei mijn vrienden dood zijn en ik hier tussen hun schilderij en tekening zit. Het schilderij is een boompje, een soort palmpje, met neergebogen bladertakken in groen en geel en een schriel, scheef stammetje om dat allemaal te torsen, tegen een lichtbruine achtergrond; aan de kruin ontspringt iets wits, een toverbloem, en het geheel is in een cirkel gevat. Dat is dus wel een levensboompje. De tekening is een knoop: een stuk touw dat iemand (mijn vriend dus) wekenlang in zijn zak heeft gedragen en toen zoals het was op tafel heeft laten vallen en op papier heeft gezet, met een heel fijn pennetje en Oost-Indische inkt, in zijn volle onbeschrijfelijke vezelige verknooptheid. Toen ik die tekening kreeg, zei ik: ‘Ik ben ervan overtuigd dat het mogelijk is het touw van begin tot eind te volgen, maar ik ben er ook van overtuigd dat wie dat probeert gek wordt,’ en mijn vriend lachte tevreden. Ook de tekening stelt dus een leven voor, maar een ander, of uit een ander gezichtspunt bezien. Ik, die tussen de twee aan mijn tafel zit, kan voorlopig nog kiezen. De lezer op mijn schouder lacht.

Dat kan me ook wel irriteren. Ik voer hem woorden, want hij is onverzadigbaar. Bij tijden zit hij op mijn tafel, in de vorm van een mannetje van zwarte klei. Juister gezegd, diens hoofd, want armpjes en beentjes, hoewel onmisbaar, zijn tot het allernoodzakelijkste gereduceerd. De beentjes zijn vooruit gestrekt en zorgen voor het evenwicht. Het linkerarmpje ligt over de borst, onder de baard, en steunt de rechterelleboog; de rechterhand ondersteunt de wang. Het geheel is ooit in een Ethiopische bakkersoven gebakken. Het is een Falasha-beeldje. Het kijkt me met ondoorgrondelijke, aan zwakzinnigheid grenzende wijsheid aan. Dat is dus ook een leven en alweer een heel ander, een waarvan oorsprong, richting en bestemming zich in duisternis verliezen. Wat mij betreft, heb ik dat beeldje ooit van een vriendin gekregen omdat ik de herkomst ervan had geraden en me toen uitvoerig in de geschiedenis en de heilige geschriften van de Falasha’s heb verdiept; onvolkomen heilige geschriften, omdat de Falasha’s de heilige taal niet meer kenden. Toen ze nu ruim een eeuw geleden door hun blanke broeders in hun afzondering werden ontdekt, vroegen ze die nederig hun de taal weer te leren. En toen trokken ze weg uit het land van hun ballingschap, naar Jeruzalem, door de woestijn, in de mening dat God hun de weg zou wijzen en zou voeden, zoals Hij het Mozes had gedaan, omdat de tijd van de Messias nu aangebroken was. Wie overleefden en terugkwamen om het te vertellen, vonden hun dorpen door de rechtmatige bewoners van het land verwoest. Gods uitverkoren en vertrapte volk, jawel. Daar valt natuurlijk wel meer over te zeggen. De Falasha’s bereikten Jeruzalem, inderdaad, maar niet in de tijd van de Messias en door toedoen van stervelingen. Dat ligt verder buiten mijn gezichtskring.

Mijn vriendin is nu ook dood. Ik zit in mijn kamer, omringd door de beelden van mijn vrienden en door mijn eigen woord.

Als het goed is ziet de lezer mij.

Thuis

Pappa en mammie hielden een Levensboek bij over mijn eerste levensjaren en dat boek heb ik pas nu, nu ik tweeënnegentig ben, voor het eerst in handen gekregen. Dat ik ooit die bedrijvige, zorgzame kleine Frida ben geweest waar zij twee toen over schreven, ‘al zo echt een vrouwtje’ zoals pappa tevreden constateerde, kan ik nauwelijks geloven, maar zo is het dus geweest. En wat ik me herinner, is dat er toen ik vier was en we naar Bloemendaal gingen, moeder en ik, een paradijselijke tijd achter me lag waar ik mijn leven lang naar heb terugverlangd.

Dat zie ik nu bevestigd in het Levensboek, waaruit ook het volgende stamt.

‘Het was zondag en het regende. We konden dus niet gaan fietsen, zoals we zondagsmiddags anders altijd deden. We stonden met ons drieën voor het raam waar de regen langs droop naar buiten te kijken, pappa, mammie en ik. Er moest iets gebeuren.’

‘Wil jij een sigaret roken, pappa?’ vroeg ik. ‘Ja? Dat is goed hoor.’ Ik pakte pappa’s hand en bracht hem naar zijn stoel. ‘Ga jij dan maar hier zitten.’ Ik dribbelde weg, kwam terug met sigaretten, lucifers en asbak, legde dat alles op het tafeltje naast pappa’s stoel neer en keek toe hoe hij een sigaret uit de doos nam, een lucifer afstreek, en de eerste rookwolk uitblies. ‘Ziezo!’ zei ik voldaan.

==

*

==

Nee, dat herinner ik me niet, al heb ik het nu opgeschreven alsof dat wel zo was, en het volgende ook niet, hoewel flarden ervan weer wel.

‘Gelukkig een zoon, dacht pappa,’ schreef mammie nog manmoedig in het Levensboek toen Keesje geboren was. Maar pappa dacht toen beslist niets van dien aard, omdat hij veel te goed wist dat hij nog geen vijf maanden na Kees ook bij Irma een kind had verwekt.

Moeder was bij Kees’ geboorte ziek, zodat hij net als ik in het sanatorium geboren werd, maar anders dan mij ging het Keesje in zijn eerste levensdagen ver van goed. Hij dronk slecht, spuugde wat hij dronk weer uit en krijste dag en nacht, en ten slotte vluchtte moeder ten einde raad met hem naar haar schoonzuster Mia in Eindhoven, die immers dokter was. En ja, bij tante Mia kwam Keesje tot rust. Ze gaf hem in de eerste dagen dag en nacht elk half uur één lepel melk en dat ging goed. Hij krijste niet meer, maar dronk, sliep en kwam aan.

Ik werd in die tijd ondergebracht bij moeders neef Cees Wolterbeek, zijn vrouw tante Stien en hun kinderen Paul, Jan en Ineke in Dordrecht. Ik heb daar weinig goede herinneringen aan. Ik was bang voor oom Cees, die als ik op het potje was gezet telkens weer heel boos kwam vragen of ik nu nóg niets had gedaan, en ik had een hekel aan Ineke. Om twaalf uur gingen tante Stien en ik samen Ineke uit school halen en op de heenweg mocht ik dan op Inekes autoped steppen, maar zodra de schooldeur openging, kwam Ineke recht op me af naar buiten hollen en graaide me die autoped uit handen, want het was háár autoped. Ja, dat wist ik heus ook wel en het had me niet elke dag weer met zoveel geweld onder het oog gebracht hoeven te worden.

Maar ik herinner me ook dat oom Cees’ oudste zoon Paul toen ziek was en dat ik op het voeteneind van zijn bed ging zitten en hem voorlas. Ik nam daartoe een boek in handen, sloeg de bladzijden om en zei: ‘Wa-wa-wa.’ Paul hoorde dat geduldig aan en ik voelde me zo lang als ik daar zat veilig, beschut.

Ten slotte: vader is me in Dordrecht komen bezoeken, maar dat herinner ik me niet. Mijn teleurstelling en verdriet toen hij weer wegging en mij daar weer alleen achterliet, moet mijn blijdschap over zijn komst verdrongen hebben.

==

Bloemendaal

Dat het Hansjes moeder is geweest die mijn moeder er maar eens discreet attent op maakte dat vader zondagsochtends, als Irma haar vrije dag had, altijd weg was, nee, dat wist ik toen natuurlijk niet. Hoe dat zij, het was omstreeks deze tijd dat met een tussenpoos van viereneenhalve maand eerst mijn broer Kees en toen Irma’s oudste kind Fritsje werden verwekt, en die twee geboorten veranderden mijn leven radicaal.

Ik moest weg uit mijn huis, het huis van pappa, mammie en Frivi, en kwam terecht in een ander huis, in een ander dorp, bij een vreemde mevrouw die ik tante Clas moest noemen. Daar wilde ik niet zijn. Ik haatte die mevrouw, ik haatte haar met haar hele huis, haar vier jongens, dienstbode, twee honden en kat en al, en ik deed wat ik kon om me in dat huis onmogelijk te maken. In Bloemendaal werd ik een schuw, eenzelvig kind met roekeloze en achterbakse streken.

Pappa en mammie waren er in Bloemendaal ook, maar net zomin op hun plaats als ik. Mammie was ziek, ze lag in de achterkamer op de eerste verdieping in bed en ik mocht niet naar haar toe. Als ik van mijn kamer op zolder naar beneden liep, bleef ik soms voor haar deur staan en hoorde haar hoesten. En pappa kwam wel dikwijls op bezoek, maar hij kwam dan om met tante Clas te praten en ik werd voor de klok in de achterkamer neergezet: ‘Kijk,’ zei tante Clas. ‘Als de klok zó staat, dan mag jij naar pappa toe.’

Klokkijken kon ik heus al wel en ze had het zich niet zo moeilijk hoeven te maken, maar ik bleef stokstijf en machteloos opstandig naar die klok die nooit eens opschoot staan turen, luisterend naar pappa’s stem die in de voorkamer met tante Clas praatte. En als het dan eindelijk zo ver was dat ik naar pappa toe mocht, moest ik ‘niet zo aan hem hangen, niet zo plakken!’ zei tante Clas, maar was pappa mijn pappa of soms niet? –

’s Avonds luisterde ik als het daar de tijd voor was of ik de krant in de bus hoorde ploffen; dan holde ik de gang door om die te gaan halen en had een ogenblik recht op pappa’s aandacht. Hij las me Bruintje Beer voor en ik wees de verschillende letters aan en vroeg hem wat voor letters dat waren, zodat ik Bruintje Beer al gauw zelf kon lezen. Maar omdat onder Bruintje Beer de Gemengde Berichten stonden las ik die ook, met als gevolg dat ik ’s nachts rillend van angst, met de dekens over mijn hoofd getrokken, naar het geschuifel en gefluister van de dieven en de moordenaars die onder mijn bed gekropen waren lag te luisteren.

Ook nu gingen pappa en ik nog samen fietsen, net als vroeger, maar het was helemaal niet meer zoals vroeger. Nu gingen we naar een groot, lelijk huis in een slordige tuin. Naast de deur van dat huis was een fietsenrek waar pappa als hij mij op de grond had getild zijn fiets in zette, om dan de grote deur van het huis met zijn schouder open te duwen. Binnen stonden we in een lange, halfdonkere gang met aan weerskanten grijze deuren. Bij een deur waar Burgerlijke Stand op stond ging pappa naar binnen en ik moest voor die deur op hem wachten. Er liepen andere mensen door de gang en soms vroeg iemand me wat ik daar deed.

Dat die expedities met Fritsje, het kind van Irma, te maken hadden, wist ik, maar hoe wist ik dat en wat betekende het voor me? –

==

*

==

Irma en Fritsje woonden toen in een kippenhok en ik heb daar bij hun gelogeerd.

Een kippenhok dat zo gemaakt was dat er mensen in konden wonen, ja dat natuurlijk wel, maar het was en bleef een kippenhok. Ik sliep er in Fritsjes ledikantje, dat vroeger, in ons huis in Bussum, mijn ledikantje was geweest, maar toen was het nieuw en mooi en nu bladderde de groene verf eraf. Ik krabde aan die verf om het afbladderen een handje te helpen, waarbij schilfers verf onder mijn nagels bleven zitten. Dat deed pijn, maar dat moest ook, en ik krabde verbeten door.

Als het mooi weer was, legde Irma Fritsje poedelnaakt buiten in het gras, waaraan je wel zien kon, dacht ik, dat hij Irma’s baby was. Nooit, nooit en nooit zou mijn mammie zoiets doen.

Uit een foto van mij, vier of vijf jaar oud, midden in een veld met zo hoog gras dat ik er maar net met mijn hoofd bovenuit steek, die vader later in zijn kamer in het huis van tante Clas in Amsterdam op zijn bureau had staan, maak ik op dat hij Irma, Fritsje en mij in het kippenhok is komen bezoeken. Maar als dat inderdaad is gebeurd, herinner ik me er niets meer van.

==

*

==

En zo meer. Bloemendaal was een vijandige tijd. Hoe dat zij, er waren twee lichtpunten: Janna en Els.

Ik was nu zes en ging van de kleuterschool naar de grote school: een Montessorischool, zoals moeder het had gewild, waar je dus niet in banken, maar in groepjes bij elkaar op stoelen en aan tafeltjes zit, ieder kind bezig met zijn of haar eigen werk. En omdat ik al lezen en ook al wat rekenen kon, ging ik meteen naar de tweede klas.

Toen ik voor het eerst die klas binnenkwam, lag er op ieder tafeltje een kaartje met de naam van het kind dat daar moest zitten. Je moest zelf je eigen tafeltje zoeken. Dat vond ik al gauw, maar ertegenaan geschoven stond een tafeltje met een naam erop die ik niet kende. Ik bleef toen ik dat gezien had nog maar wat rondlopen alsof ik mijn tafeltje nog niet gevonden had, om dat vreemde kind te zien voor ze mij zag. Maar dat vreemde kind was Janna, en Janna is mijn vriendin geweest in de volle zin van het woord.

– Wat versta je onder een vriend of vriendin? – Iemand die je voorkeuren en afkeren deelt, of iemand met wie je samenspant om een moeilijk doel te bereiken. Ja, in allebei die betekenissen is Janna mijn vriendin geweest, al waren we pas zes.

Al gauw ging ik alle dagen uit school bij Janna spelen. Janna woonde in een groot huis met een grote tuin. In de tuin waren een schommel en een wip, een tuinhuisje of prieel, en een vijver. In het huis was een grote zolder met een rekstok en ringen. De tuin en de zolder waren van ons. Janna had twee oudere zusjes en een jonger broertje, maar daar hadden wij niets mee te maken. Zo herinner ik het me. Wij twee samen bewoonden een aparte, ontoegankelijke wereld waar de andere mensen niets van merkten dan soms de schim van onze kousenvoeten op het gewapende glas van het bovenlicht in de hal, waar je net als op zwak ijs niet op mocht lopen, maar dat deden we toch. Aan wat er in die wereld voorviel denk ik nu met verbazing terug.

Het eerste wat me nu invalt, is dat we pissebedden dresseerden. Dat idee was van mij. Ik was toen van mening dat je niet alleen met honden en katten plus eventueel met paarden, koeien, varkens, kippen en nog zowat kon praten, maar met álle dieren zonder onderscheid, als je maar wilde. En dus zette ik pissebedden op een plankje en tikte ze met een stokje voorzichtig aan, waarbij ik uit alle macht ‘Oprollen! Oprollen!’ dacht: als ik maar hard genoeg dacht, zouden de pissebedden me begrijpen en zich tot een balletje oprollen. Maar ze begrepen me niet en moesten voor straf in een kommetje water, waar ze zich dadelijk oprolden en er gauw weer werden uitgevist. Dagen, weken misschien zelfs wel heb ik met inspanning van al mijn krachten pissebedden bepreveld en zomin als Janna ooit getwijfeld aan de juistheid van mijn hypothese: dat het niet lukte, kwam alleen maar doordat ik niet hard genoeg dacht.

Minder ver daarvan af dan het lijkt stonden andere ondernemingen. Het autorennen bijvoorbeeld. We verstopten ons in de struiken langs de straat, om als er een auto aan kwam op het allerlaatste moment tevoorschijn te springen en vlak voor die auto langs naar de overkant te rennen. Om het extra moeilijk te maken, deden we dat op de hoek van de straat en het mag een wonder heten dat we het ongedeerd hebben overleefd, zo goed als de mensen in de auto’s trouwens, maar die bestonden voor ons niet. Of het vangen van Roet. Roet was de hond van de buren, een grote zwarte bouvier waar we allebei bang voor waren. Op een dag kwam ik somber op school en zei tegen Janna: ‘Vanmiddag moeten we Roet vangen.’

Dat dat moest, begreep Janna ook meteen. Roet treiterde ons al lang. Als wij in onze tuin aan het spelen waren, rende Roet in zijn tuin naar buiten, recht op ons hek af, en begon daar verwoed te graven. Hij had al een heel gat onder het hek gegraven en dat moest afgelopen zijn!

Om vier uur liepen we uit school naar huis, bedrukt door de taak die ons wachtte. We kropen door Roets gat onder het hek door en verstopten ons in Roets tuin. Het duurde lang voor er iets gebeurde, het schemerde al, maar eindelijk vloog de keukendeur open en rende Roet naar buiten, vervaarlijker dan ooit. Die angstaanjagende aanblik herinner ik me, en hoe hij snuivend en grommend vlak bij ons kwam en wij hem uit onze hinderlaag besprongen: we pakten hem bij zijn nek, sleurden hem mee naar dat gat dat hij zelf gegraven had, trokken hem onder het hek door onze tuin in en bonden hem aan een boom.

Daar stond hij, in onze macht. Maar nu wisten we niet meer wat we met hem moesten doen en lieten hem wat beteuterd maar weer lopen.

‘Ach, kleine mensjes, laat maar,’ zal Roet hebben gedacht.

==

*

==

En Els? –

Els heeft me mijn eerste idee van de wereld en mijn plaats daarin gegeven. Dat herinner ik me nog goed. Het werd al donker en ik was nog buiten, achter in de tuin. In de veranda aan de achterkant van het huis van tante Clas was het licht aangestoken en zaten de grote mensen te borrelen. Ik hoorde Els’ stem.

‘Jullie zeggen nu allemaal wel dat Frida zo’n rotkind is,’ zei Els, ‘maar Frida is helemaal geen rotkind.’

Ik bleef doodstil zitten. Nu had ik het van Els zelf gehoord, dat het daar ook helemaal mijn huis niet was.

Els kon extra lekkere aardappelsla maken en zo vaak ze dat deed, mocht ik de mayonaise kloppen. Aardappelsla moet je een dag van tevoren maken, zei Els, dan wordt het pas echt lekker, en dat ben ik dus nooit vergeten. Ik klopte wat ik kon terwijl Els naast me met andere dingen bezig was en had wel tot eeuwigheid en amen door willen blijven kloppen, zo veilig en gelukkig voelde ik me.

==

*

==

Els is in Sobibór vergast.

Veel later, toen tante Clas al lang geen tante Clas meer voor me was, maar monna en een van de aardigste mensen die ik ooit heb gekend, liet monna’s oudste zoon Jan me een foto zien. Els was balletdanseres en Jan had als jongen tot haar leerlingen behoord. ‘Els vertelt ons een verhaaltje,’ zo lichtte hij de foto toe, ‘en wij luisteren naar haar.’ En ja, dat Els dat doet kun je zien, aan haar houding en blik en gebaar, haar hele wezen dat iets uitstraalt en overdraagt, al weet je niet wat.

==

==

Laren

Omdat ik het in Bloemendaal zo vreselijk vond, terwijl Kees er bij zijn monna gelukkig was, besloot moeder om voorlopig met mij alleen in Laren te gaan wonen. Ze koos Laren, waar ze niemand kende en dat toen een dorp was met een bevolking van kunstenaars en allerlei zonderlingen, vegetariërs, humanisten, soefi’s, naaktlopers, handlezers, schedelmeters, want ‘daar zal niemand je raar aankijken omdat je een kind bent van gescheiden ouders; in Laren is iedereen een beetje vreemd’. Dat zei mijn moeder en het was absoluut waar: ik herinner me twee kinderen die in de zomer, als het warm was, vanwege de hygiëne helemaal bloot rondliepen. Gelukkig maar dat ik kind ben van gescheiden ouders, dacht ik bibberend als ik ze zag. Later, als ze daar sterk genoeg voor zou zijn, zou Kees ook bij ons komen en dan zouden we met ons drieën in een eigen huis wonen. Op die toekomstdroom koerste mijn moeder af.

Het was in de Paasvakantie van 1938 en ik was toen acht jaar oud. Toen moeder me alles had uitgelegd, zei ik: ‘Ik vind het goed om met jou naar Laren te gaan. Maar nu krijg ik nooit meer een vriendinnetje.’

Dat kwam wel uit ook. Noch op de lagere school, noch op het gymnasium heb ik na Janna ooit meer een vriend of vriendin gehad. Pas aan de universiteit werd ik, tot mijn stomme verbazing en zonder enige eigen verdienste, opgenomen in een vriendengroep van al wat oudere studenten.

==

Nauwelijks waren we in Laren aangekomen of mijn moeder werd weer ziek en lag maanden in bed, met mij als haar enige gezelschap. ‘Jij bent mijn steunpilaar,’ zei ze altijd in die periode en ik nam die taak zo goed mogelijk op me: ik probeerde haar te helpen, op haar te letten, ervoor te zorgen dat haar niets overkwam. ’s Avonds, voordat ik ging slapen, kroop ik bij haar in bed en dan begon zij te vertellen. En ze had nogal wat te vertellen, en bij gebrek aan beter zei ze het tegen mij. Avond na avond vertelde ze me haar leven, dat vanaf het begin moeilijk was geweest maar dat ze met moed en zelfs vrolijkheid had geleefd. Ik luisterde en vergat niets, twintig jaar later heb ik geschreven over dat praten van haar, waarbij ik luisterde naar haar stem die ik nog in mijn hoofd had.

Omdat moeder nu niets meer te doen had, ging ze als vrijwilligster in de leeszaal werken. Wat ze daar dan deed is me onduidelijk, maar wat ik me nog heel goed herinner is dat ze door een van de twee officiële bibliothecaressen werd afgeblaft. Dat maakte me woedend en ik gedroeg me van mijn kant tegen die juffrouw zo onbeschoft als ik maar durfde, met het merkwaardige resultaat dat ze tegen moeder zei: ‘Hoe is het mogelijk dat u, die zo helemaal niets kan, zo’n dochter als Frida hebt!’ – Enfin. Al had moeder voor het ogenblik dan ook niets meer te doen, ze had nog wel een taak: haar twee kinderen opvoeden, en ze rekende erop dat vader haar daarbij zou helpen, want zijn kinderen waren we immers ook.

==

*

==

Mijn vader, van zijn kant, vestigde zijn nieuwe gezin plus Kees in Blaricum, een dorp op een half uur lopen van Laren, terwijl hijzelf gedurende de week in Amsterdam verbleef waar hij werkte en alleen het weekend naar huis kwam. Daarom wisselden Kees en ik elke vrijdagavond van plaats: ik ging naar Blaricum naar mijn vader en Irma, en Kees kwam bij onze moeder in Laren. Misschien dachten ze ons op die manier een zo normaal mogelijke jeugd te geven, maar het was een verkeerd idee. Voor mij, die een vaste plaats had naast mijn moeder, was de dag in Blaricum zelden anders dan een dag van nee en basta; terwijl Kees bleef bungelen tussen het ene en het andere huis, altijd op zoek naar liefde en zekerheid van wie het hem ook maar wilde geven.

==

Mijn vader betaalde mijn moeder nooit de maandelijkse bijdrage die was overeengekomen bij de scheiding. Het is waar dat hij twee gezinnen moest onderhouden, maar als ingenieur bij de Amsterdamse Telefoon Centrale had hij een uitstekend salaris, en trouwens, hij maakte wel dat hij zelf nooit iets tekortkwam. Bovendien was mijn moeder ziek en kon ze zelf de kost niet verdienen. De poging die ze deed om naar Laren te gaan werd onmiddellijk afgestraft: ze werd weer ziek. Maar ze wilde wat haar toekwam niet vragen aan mijn vader, ze wilde dat hij het haar uit zichzelf gaf, en dus gaf hij het ons nooit en leefden wij heel karig. In Blaricum daarentegen was er geld, maar dat verdween in de janboel van dat huis, die doordeweeks welig tierde en vrijdag ’s avonds haastig werd verborgen omdat onze vader, de huisbaas, thuiskwam. Ook ik nam deel aan dit gerommel en schaamde me voor mezelf en voor hem. Zo langzamerhand verbleekte zijn glans.

‘Jouw vader,’ zei mijn moeder, ‘is een kerstman. Hij geeft je prachtige dingen, mooie avonden, reizen, feesten, fantastische avonturen. Dan slooft hij zich uit, verzint van alles, toont zich op zijn best. Maar de gewone dingen die je elke dag nodig hebt, die zal je vader je nooit geven.’

En ook dit was absoluut waar. In beide gezinnen van mijn vader, hoewel op zeer verschillende manieren, ontbrak altijd het nodige.

==

Toen we gearriveerd waren in Laren aan de Tafelbergweg ging ik me meteen met mijn moeder inschrijven bij mijn nieuwe school, die net als alles in Laren een beetje raar was. Het was geen normale school met leerlingen in de banken en de juf ervoor, maar evenmin een Montessorischool zoals mijn vorige. Het was een mengelmoes. Ik begon er de dag erna en het beviel me niet. Noch het gebouw, laag en met weinig licht, noch de juf, noch mijn klasgenootjes, noch de te gemakkelijke opdrachten die ze me lieten maken. De probleempjes in de wiskundeboeken die ze me gaven loste ik allemaal in een wip op en schrijffouten maakte ik niet. Ik kreeg, hoe weet ik niet meer, een algebraboek, maar als ik de juf om uitleg vroeg merkte ik dat ook zij niets wist van algebra. Wat betreft mijn klasgenoten, probeerde de juf me te koppelen aan een groepje kinderen die, net als ik, na de lagere school naar het voortgezet onderwijs zouden gaan, maar die kinderen waren al vriendinnetjes van elkaar en ik kwam er niet tussen. Gedurende de schoolweek verveelde ik me, voelde me uitgesloten en isoleerde me.

Maar de zondag in Laren was schitterend. Ik ontdekte hoe mooi de omgeving van het dorp was en ik ging er alleen op uit. Het was zo langzamerhand volop lente, en elke zondag bij het ochtendgloren, meteen als ik de klok dicht bij het pension vijf hoorde slaan, stond ik op. Ik ontbeet naast het bed van mijn moeder die nog half sliep, maakte een boterham klaar om gedurende de dag te eten, beloofde ’s avonds om zes uur thuis te zijn, en vertrok. Ik zwierf de hele dag in de bossen en de hei rond het dorp, voorzien van een leren riem die diende om me omhoog te trekken langs de stammen van de bomen (of dat fantaseerde ik omdat Javaanse kinderen in een boek dat ik had zo de stammen van de kokospalmen beklommen, maar daarin ben ik nooit geslaagd) en een kompas om me, als ik boven zou zijn, te oriënteren, maar ook dat ding was niet erg nuttig, want ik begreep niet hoe de wetenschap waar het Noorden was, me kon helpen de weg te vinden. Maar hoe dan ook, ik verdwaalde nooit, ontmoette nooit iemand (dat lijkt vreemd, maar het was zo), ik klom in de bomen met behulp van de takken, en zo nu en dan deed ik kleine ontdekkingen: vogelnestjes, konijnen- en egelholletjes, verschillende paddenstoelen die ik leerde onderscheiden, en op een dag gebeurde er een echt wonder: ik vond een kleine perfect ronde kuil, die helemaal was bekleed met bloeiende tijm. Ik ging op de rand zitten en liet me naar beneden glijden in dat geheel van geurende kleur, een sprookjeswereld.

Mijn moeder liet me begaan. Ze vertrouwde me, en juist haar vertrouwen dat me overal begeleidde maakte mijn eenzame zwerftochten zo mooi. Wat mijn vader betreft, die zou het me verboden hebben als hij het had geweten. Maar mijn vader woonde nu in Blaricum met Irma, en ik zag hem alleen op vrijdag.

==

*

==

Laren had een buitenzwembad. Het bestond uit een klein, ondiep bad voor beginners, een groot, diep bad met een lage springplank en een hoge springplank voor gevorderden, en aan de zijkant van de twee baden en iets bergopwaarts een zandvlakte om uit te rusten na het zwemmen en te zonnebaden.

Voor de oorlog ging ik er vaak heen. Ik had een seizoenkaart. Daarna ging ik er niet meer heen, want toen de Duitsers Nederland waren binnengevallen, verscheen er een bord op het hek van het zwembad: Verboden voor Joden. Toen ik bij het zwembad aankwam en dat bord zag, draaide ik me om en vertrok. Als Joden niet meer naar het zwembad mochten, wilde ik ook niet meer. We waren in oorlog, dat was het.

Maar vóór de oorlog, toen ik acht of negen jaar oud was, gebeurde er op een dag iets dat ik me nog steeds herinner. Ik was naar het zwembad gegaan, was in het beginnersbad geweest, daar waar je kon staan, en ik lag op het zand. Op de hoge duikplank zag ik een groep grote jongens en meisjes staan, allemaal samen, lachend, elkaar duwend en herrie makend. Ze waren erop geklommen, maar blijkbaar niet om eraf te springen. Wat deden ze daar dan?

Ik stond op. Ik sprong van het zand op de tegels rond de twee zwembaden, bereikte de hoge duikplank en klom de ladder op. Ik liep tussen de luidruchtige jongens door, die bij het zien van mij stilvielen van verbazing, bereikte het einde van de duikplank en sprong eraf.

Ik voelde hoe het water mijn voeten omringde en me helemaal onder water zette. Ik ging diep, heel diep voordat ik de grond raakte. Ik duwde hard op mijn voeten om weer overeind te komen, maar het verbaasde me dat dat niet nodig was: het was het water zelf dat me weer overeind bracht, snel en zo licht als wat. Ik kwam weer boven en daar was de zon, de lucht, het zwembad, alles.

Hijgend en puffend, mezelf zo goed mogelijk helpend met mijn armen en benen, naderde ik de ijzeren leuning die rond het zwembad liep en klampte me eraan vast. Ik stond even stil om op adem te komen, trok me toen op aan de tegels, stapte uit en keerde terug naar mijn plek op het zand. Ik wist nog steeds niet hoe ik moest zwemmen.

Twee jaar daarna brak de oorlog uit. Ik ging op 10 mei zoals altijd naar school, maar ik werd door de juffrouw teruggebracht naar huis samen met nog een paar kinderen die waren gekomen. Het leek me belachelijk, die kleine colonne onder leiding van de onderwijzeres om ons te beschermen tegen de oorlog, met mensen op straat die bezorgd naar ons keken.

Mijn vader had me juist voor die dagen een vliegreisje beloofd. Ik was nog nooit in een vliegtuig geweest en wij zouden samen gaan: we zouden de wereld van bovenaf zien, net als vogels, en ik was zeer opgetogen over dat idee.

Ik begreep goed dat we dit reisje, nu er oorlog was, absoluut niet konden maken, maar ik was ook kwaad op mijn vader die het me had beloofd.

==

*

==

Na vier dagen stopte de oorlog. Op 15 mei was Nederland ons land niet meer, maar Bezet Gebied. Duitse soldaten liepen door de straten en op het plein verschenen Duitse aanplakbiljetten, Bekanntmachungen der Ortskommandatur. Nederland was in handen van de vijand en de wereld werd verdeeld tussen wij en zij. Desalniettemin ging het leven twee jaar lang min of meer door zoals eerst.

In de zomer van 1942 werden de bossen en de hei rond Laren bestempeld tot militair terrein en afgezet met prikkeldraad.

In de herfst van dat jaar werd de meester van de vierde klas ontslagen en verscheen de gele ster die alle Joden, ook pasgeboren baby’s, verplicht moesten dragen. De dochters van de meester van de vierde plus verscheidene andere kinderen kwamen op school met de ster. Vanaf deze dwangmaatregel tot aan de razzia’s, de deportaties en de vernietigingskampen was de weg ongelofelijk kort.

==

==

*

==

In 1942 ging ik van de lagere school naar het voortgezet onderwijs, maar dat was geen pijnloze overgang.

Ik had geen twijfels: ik wilde naar het lyceum, en daarna naar de universiteit om wiskunde te studeren. Maar ook mijn vader had geen twijfels: hij was van plan me naar een beroepsopleiding voor bedrijfssecretaressen te sturen, zodat ik al na een paar jaren zelf mijn brood kon verdienen. Het gevolg was een verschrikkelijke botsing.

Het gebeurde in Blaricum, in de studeerkamer van mijn vader, altijd een onschendbaar heiligdom te midden van de algehele wanorde. Mijn vader liet me daar binnen met een zekere plechtigheid, omdat we zouden praten over mijn toekomst, en sloot de deur. We gingen zitten, en hij begon me de voordelen van het beroepsonderwijs uit te leggen. Ik denk dat hij zich zeker voelde van zijn zaak. Hij kwam met het voorbeeld van tante Anneke, die voor haar huwelijk, ja precies, secretaresse was geweest: na een paar jaar was ze al zelfstandig, en hoeveel mooie dingen had ze toen niet kunnen doen met het geld dat ze verdiende! Hij, die toen studeerde voor ingenieur en altijd zonder geld zat, was erg jaloers geweest op haar, en zij had hem toen soms iets extra’s aangeboden, een avond naar het theater, een etentje samen...

Mijn vader besefte niet hoe deze argumenten me tegen de haren in streken. Hoe meer hij probeerde me te overtuigen des te meer ik verstarde. Nee! zei ik, ik wil niet naar het beroepsonderwijs en ik wil ook geen secretaresse worden; ik wil naar het lyceum en dan naar de universiteit om wiskunde te studeren. Wat nou universiteit en universiteit! zei hij, en hij raakte geïrriteerd; ik moest ook eens begrijpen dat zijn twee zonen naar de universiteit moesten, en dat voor mij, een meisje, daarvan geen sprake kon zijn. Ik zei nee, dat ik het volstrekt niet begreep en we werden allebei zenuwachtig. Hij liep paars aan en schreeuwde dat ik niet zo vervloekt koppig moest zijn, terwijl ik, hoewel ik op het punt stond te gaan huilen, volhield en herhaalde: ik wil naar het lyceum. En het was hij die zwichtte. Nou goed, dan lyceum, basta, lyceum.

Ik kwam overstuur, maar wel triomferend thuis en vertelde alles aan mijn moeder. ‘Maar moet je nou toch zien! Jou lukt het wel dingen voor elkaar te krijgen!’ zei ze tegen me, en het maakte me overduidelijk een beetje trots. Maar dat ik deze overwinning had moeten behalen op mijn vader, schokte me.

Het was het einde van mijn kindertijd.

==

Oorlogsherinneringen

In het najaar van 1980 ging ik met mijn broer Kees en zijn vrouw naar Laren. Het was de tweede keer sinds de oorlog dat ik daar terugkwam en ik wist zeker dat ik bij de eerste keer, zo’n 20 jaar eerder, ons huis op de Drift niet meer kon vinden: daarvoor in de plaats was een vier verdiepingen tellend geheel verrezen van donkerrode bakstenen, in zichzelf gesloten als een vesting. Maar toen we vanaf het station de straat volgden die recht naar de Drift leidde, zoals we altijd hadden gedaan, zagen we het huis weer als vanouds. Gemoderniseerd, gerestaureerd, dat is waar. De kleine ruitjes van mevrouw Schnitzlers raam vervangen door één grote ruit, het schuurtje achter het huis vervangen door een garage, het gammele poortje aan de straat ook vervangen door iets nieuws, en het geheel was nu de zetel geworden van een bedrijf in zwembadtechniek (wat dat ook moge zijn); toen we iets te lang voor het poortje bleven staan, kwam er een dame naar buiten die ons argwanend vroeg wat we zochten. Het huis stond er. Ik keek naar het kleine raampje van Max. Ik had dus alleen maar gedroomd dat het verdwenen was. Maar nu bleek dat Kees net zo had gedacht als ik.

Waarom? Misschien omdat we in dat krakkemikkige huis op de Drift vol willekeurig bij elkaar wonende mensen, in die vreselijke tijd van honger, kou en angst, hadden gedroomd van een betere wereld die met onze bevrijding zou aanbreken.

==

Bij het uitbreken van de oorlog woonde mijn moeder met mij, toen 10 jaar oud, in een pension in Laren. In ons eerste onderkomen in Laren aan de Tafelbergweg hadden we een kamer op de eerste verdieping, met een overdekt balkon waar je bij mooi weer op kon slapen. In de nacht van 10 mei 1940 sliep ik op ons balkon en werd ik wakker van het geluid van paarden die voorbijreden op de geplaveide straat achter het pension. Ik stond op en keek naar buiten in het donker: een heel regiment cavaleristen draafde onder me door, de hoeven van de paarden schoten vonken op de keien. Ik keek toe tot ze allemaal voorbij waren en ging opgewonden terug naar bed. De volgende ochtend hoorde ik dat de Duitsers zonder enige waarschuwing ons land waren binnengevallen en dat Nederland in oorlog was met Duitsland.

==

Dat er oorlog dreigde, wist ik. Meneer Manning, de andere vaste gast in het pension, die radio had, kwam al verscheidene dagen elke ochtend vroeg en hevig opgewonden moeders kamer binnenlopen met de laatste berichten: Duitse troepen waren vanuit het noordoosten ons land binnengevallen en hadden Groningen, Friesland en Drenthe bezet. – Koningin Wilhelmina had een vlammend protest tegen deze schending van de Nederlandse neutraliteit laten horen. – Aan de Grebbelinie werd hevig gevochten. – Ook vanuit het zuiden vielen Duitse troepen Nederland binnen. – Het Nederlandse leger hield nog stand achter de Waterlinie. – Prinses Juliana was met haar gezin naar Londen vertrokken. – Ook koningin Wilhelmina ontkwam nog bijtijds naar Engeland, mét de voltallige regering. Het regeringsgezag was overgedragen aan de opperbevelhebber van het Nederlandse leger, generaal Winkelman. Na het bombardement op Rotterdam, waarbij duizenden doden vielen, tekende generaal Winkelman een onvoorwaardelijke capitulatie.

==

In een van die vier oorlogsdagen gingen mijn moeder en ik op bezoek bij mevrouw Schnitzler, een vriendin van mijn moeder aan de Drift en net als zij gescheiden, die met haar drie kinderen van een uitkering leefde. Ik ging er graag heen omdat mevrouw Schnitzler, die socialiste was, een boekenkast in haar kamer had met de Nederlandse socialistische klassiekers: Gorter, Henriette Roland Holst, Jef Last enzovoort, die ik las tot het donker werd, terwijl mijn moeder met haar vriendin praatte.

Die dag ging het echter anders. We vonden een heleboel mensen bij mevrouw Schnitzler, onder wie Karl, een Duitse Jood aan wie ze enige tijd eerder onderdak had verleend, die allemaal opgewonden praatten, schreeuwden en gebaarden in een vreemde mengeling van Duits en Nederlands. Ik probeerde te begrijpen wat ze zeiden en maakte eruit op dat Karl, zodra het Duitse leger binnen zou komen, zelfmoord zou plegen, hetzij door naar hen toe te rennen om neergeschoten te worden, hetzij door zichzelf van het dak af te gooien. Welke van de twee hij deed weet ik niet, maar dat Karl aan het einde van die dag dood was, is zeker.

Twee jaar later, in de zomer van 1942, huurde mijn moeder een kamer bij mevrouw Schnitzler, ik veronderstel dat haar zoon Martin toen het huis verliet. In de herfst van datzelfde jaar kwam Max.

==

Max Melkman zei later dat de voortekenen van de oorlog zijn kindertijd begonnen te verstoren in 1933, toen hij acht jaar oud was. Die schaduwen werden zwarter en dikker tot 1942, het jaar van de catastrofe: het jaar van de arrestatie, snel gevolgd door deportatie en moord, van zijn ouders, broer en zus, de nipte ontsnapping van hemzelf, en enkele maanden later zijn toevallige landing in een eenvoudig huis in Laren.

Dat huis was de linkerhelft van een twee-onder-een-kapwoning, vierkant en met een puntdak. Het bestond uit een begane grond, een eerste verdieping en een zolder. Daarachter lag een kleine, verwaarloosde tuin met een bakstenen schuurtje aan de linkerkant, omsloten door een bomenrij aan de linkerkant en een houten schutting aan de rechterkant. Aan de achterkant van de tuin was een stuk braakliggend terrein begroeid met struiken.

Achter de bomen aan de linkerkant van de tuin was een groot landgoed van rijke mensen. Ze woonden in een villa zo’n 500 meter van ons vandaan, geloof ik; ik heb hen noch hun villa ooit gezien. Tijdens de oorlog werd het gevorderd door Duitse militaire autoriteiten, maar van beiden weet ik niets, ze verschenen nooit in ons gezichtsveld. De tuin achter het houten hek rechts, een tuin net als de onze, behoorde toe aan onze buren. Omdat de muur die ons van hen scheidde, net als de houten schutting, erg dun was en we niet zeker wisten of ze wel goed waren moesten we altijd erg voorzichtig zijn.

Het was een klein huis. Ten tijde van Max’ komst woonden er drie gezinnen in het huis. Cor Schnitzler, die er nu woonde met haar twee dochters Clara en Frieda, de laatste een jaar of twee ouder dan ik, was de hoofdbewoner. Ze bewoonde de voorkamer op de begane grond als zitkamer, een kamer aan de achterkant van de eerste verdieping als slaapkamer voor haarzelf en Clara, en een klein kamertje ook op de eerste verdieping dat uitkeek op het landgoed van onze nu Duitse buren als slaapkamer voor haar dochter Frieda. De keuken en het toilet op de begane grond dienden voor gemeenschappelijk gebruik.

In de kamer aan de achterkant van de begane grond woonde mijn moeder met mij en af en toe ook met Kees, die vanuit Blaricum naar ons was overgekomen en in de hongerwinter permanent bij ons verbleef. Mijn moeder sliep ook in die kamer, terwijl Kees en ik op zolder sliepen. De oude opoe Van Embden, een weduwe van een socialist van het eerste uur en de armste van ons allemaal, bewoonde de voorkamer op de eerste verdieping. In de zeer strenge winter van 1944-1945, de hongerwinter, verbrandde zij, gedreven door onze wanhopige behoefte aan iets brandbaars, in haar noodkacheltje een grote hoeveelheid pamfletten van Marx, Engels etc. die van haar man waren geweest – documenten die na de oorlog een fortuin waard zouden zijn geweest. Onbewust, neem ik aan.

Toen Max kwam kreeg hij Frieda’s kleine kamer op de eerste verdieping. Enige tijd ná Max kwam Herbert Cohen erbij, een jongen die een jaar jonger was dan ik; hij kreeg de slaapkamer van mevrouw Schnitzler, zodat zij en haar twee dochters nu samen in hun zitkamer beneden sliepen. Vóór Max en Herbert had Cor Schnitzler onderdak geboden aan enkele Duitse Joden die na het aan de macht komen van Hitler in 1933 hun toevlucht hadden gezocht in Nederland, de laatste van hen was Heinz Nathan. In Laren had Heinz een Nederlands meisje gekend, Dien Mesdag, de dochter van een protestantse dominee, met wie hij twee dochtertjes had. Toen we in het huis van mevrouw Schnitzler kwamen wonen, gaf Heinz zijn ‘kamer’ op zolder (‘kamer’ genoemd omdat alleen daar de zolder een raam had!) aan mij; om het meer op een echte kamer te laten lijken, hing ik er wat haveloze gordijnen omheen. Heinz dook onder in het huis van Dien, wat een veilige, onverdachte plek bleek te zijn omdat Heinz en Dien niet officieel getrouwd waren. Bovendien voorzag Diens vader, hoewel hij als dominee het zondige leven van zijn dochter sterk afkeurde, in alle levensbehoeften van het jonge stel en hun kinderen.

==

Tot dan toe had mijn moeder, die vanaf haar geboorte moederloos was, geen gemakkelijk leven gehad.

Hoewel geboren in een gezin van stand, hadden zowel zij als haar negen jaar oudere oudste broer een vrije, onconventionele geest. Die van mijn moeder werd vanaf het begin verpletterd. De zeer formele, strenge dame die haar eigen moeder kwam vervangen toen ze drie was, controleerde onmiddellijk haar onrustige, onhandelbare gedrag. Ze was doodsbang en werd een heel gehoorzaam en ingetogen, ietwat achterbaks kind. ‘Ik mocht niets doen,’ zei ze, ‘dat heeft me geen goed gedaan.’

Toen ze acht was, kreeg ze de eerste aanval van een mysterieuze, steeds terugkerende longontsteking die haar vanaf dat moment bij elke stresssituatie in haar leven overviel. Er werd gedacht dat het tuberculose was en ze werd als zodanig behandeld, maar zonder resultaat.

Toen ze zestien was, verloor ze ook haar vader, enkele maanden later haar geliefde oudste broer, en ten slotte al haar vrienden, omdat haar stiefmoeder na de dood van haar man verhuisde. Ze voelde zich zo eenzaam dat ze op haar tweeëntwintigste zonder nadenken het aanzoek accepteerde van een charmante, aanhankelijke jongeman die vier jaar ouder was, niet omdat ze zijn liefde beantwoordde, maar omdat ‘niemand om me gaf en hij wel’, zoals ze zei.

Deze man, toen een veelbelovende jonge ingenieur, werd de vader van mij en van mijn broer Kees. Wij zijn zoals gezegd allebei in een sanatorium geboren, omdat mijn moeder bij onze beide geboortes een aanval van haar longontsteking had. Een paar maanden na de geboorte van mijn broer werd het huwelijk van onze ouders ontbonden.

Omdat mijn moeder te ziek was om te werken om zichzelf en haar twee kinderen te onderhouden, leefde ze voortaan van een toelage van mijn vader. Die maakte een briljante carrière, maar zijn eigen behoeften en die van zijn nieuwe gezin hielden gelijke tred met zijn stijgende salaris, terwijl de toelage waar mijn moeder om moest vragen niet mee steeg. Het volstond niet meer en we moesten de Tafelbergweg verlaten en gingen bij mevrouw Schnitzler wonen.

==

Ik kan me de komst van Max niet herinneren, maar ik herinner me wel dat mijn broer Kees, die inmiddels ook bij ons was komen wonen, en ik absoluut zijn echte naam niet mochten weten, het toch meteen wisten. Dat is vreemd. Blijkbaar was de camouflage net zo inefficiënt als de schuilplaats die boven aan de trap naar zolder was gemaakt, vlak naast mijn ‘kamertje’ en vlak naast mijn hoofd als ik in bed lag, slechts van mij gescheiden door de katoenen lappen die ik als ‘muren’ om mijn kamer had gehangen – zo klungelig zelfs dat een schoolkameraadje van Kees dat met hem kwam spelen vroeg: ‘O, is hier een schuilplaats?’ Maar Max ging toch naar binnen als er problemen waren; ik werd wakker als hij dat deed en zag zijn witte ondergoed geluidloos verdwijnen. Het gaf me, in mijn kamer van vodden, een gevoel van onwerkelijkheid dat de muren van het huis zelf leek op te lossen, en toch was ik niet zo heel bang; misschien leek juist de ontoereikendheid van onze voorzorgsmaatregelen me een garantie, alsof het een spel was. Onze buren waren niet goed en dus moesten we voorzorgsmaatregelen tegen hen nemen die we nauwgezet in acht namen, maar de hele omgeving wist dat we onderduikers in huis hadden. Ik herinner me dat de oude timmerman Schaapherder eens tegen Herbert zei, in mijn bijzijn, dat hij niet zoveel moest rondlopen, met dat joodse gezicht van hem. Daar schrok ik van, maar tegelijkertijd stelde het me ook gerust, want als er iemand was die we konden vertrouwen, dan was het meneer Schaapherder wel. Soms bleef ik wakker als Max in zijn schuilplaats was, soms viel ik in slaap, maar ik voelde dat niet als ontrouw, want als ik wakker werd was er niets gebeurd. Niet in ons huis, tenminste. We hoorden wel wat er met anderen was gebeurd. Twee keer zijn de Duitsers naar ons huis gekomen, beide keren overdag en beide keren zonder over de drempel te stappen, alsof de aanblik van die armoedige vrouwen, dat versleten gangpad, die verfloze trap zelfs Duitsers beschaamd kon maken. Maar ondanks dat alles keek ik soms naar Herbert, die mijn vriend was, met het gevoel dat er een gapende afgrond tussen ons was, omdat er elk moment iets vreselijks met hem kon gebeuren dat mij nooit kon overkomen, en dan voelde ik schaamte.

==

De aankomst van Herbert daarentegen herinner ik me nog heel goed. Hij werd vergezeld door zijn oom en vanuit het raam van onze kamer zag ik ze allebei bij het hek van onze achtertuin staan om afscheid te nemen. Het was een plechtig moment: Herberts oom was kaal en droeg een goudomrande bril, Herbert droeg een muisgrijze plusfours, het hek, met hier en daar roestige of gespleten mazen, stak iets boven hen uit en aan hun voeten bloeiden gele bloemen.

Herbert, die voluit Herbert Samuel heette, naar ‘de eerste joodse onderkoning van Palestina’, zoals hij me zelf vertelde, was opgevoed in het joodse geloof en had niet mogen onderduiken voordat de rabbijn hem ontheffing van zijn religieuze plichten had verleend zolang de nood aan de man was. Maar Herbert zelf sprak met de grootste minachting over deze dingen; we lachten bijvoorbeeld samen om de stekelige problemen die de sabbat bij hem thuis hadden veroorzaakt, of om het feit dat zijn moeder twee strikt gescheiden serviezen had, of om die keer dat hij in het ziekenhuis had gelegen en jaloers was geweest omdat de priester alle kinderen een hostie in de mond had gedaan en een kruis van as op hun voorhoofd had gemaakt, behalve bij hemzelf; nu, jaren later, ben ik verbaasd over de filosofische toon van die gesprekken, alsof joods, katholiek of anderszins dwaasheden waren van de volwassenen die wij tweeën al lang achter ons hadden gelaten. We waren twaalf jaar oud en de wereld was van ons, ook al was er nu oorlog of misschien wel juist daarom. Herbert is de hele oorlogstijd mijn vriend geweest, een feit dat ik me niet herinner als een keuze, maar als een gegeven.

Herbert had van thuis twee dierbare voorwerpen meegenomen: een zeilboot die hij zelf had gemaakt (en die ik erg bewonderde) en een kleine verstelbare aardbol waarvan ik de werking nooit helemaal begreep, maar ik begreep wel de sacrale betekenis van deze dingen. Dat Herberts vader een paraplufabriek bezat, vormde een enigszins komisch contrast.

==

Was Max er al toen ik voor het eerst naar de middelbare school ging? Dat weet ik niet meer. Ik denk dat het ongeveer halverwege mijn eerste jaar was, toen er op het mededelingenbord in de hal van de school een foto verscheen. Het toonde het hoofd van een antiek beeldhouwwerk en er was een prijsvraag aan verbonden voor het beste opstel over de beeldhouwer en zijn tijd. Ik aarzelde geen moment en ging aan de slag. In boeken over Griekse en Romeinse kunst kon ik dat beeld niet vinden, maar wel in een boek over de Italiaanse Renaissance: het was de David van Michelangelo.

Voor veel meer dan deze voorbereidende activiteiten waren mijn capaciteiten op dat moment niet toereikend, maar ik herinner me toch met hoeveel plezier ik aan mijn opstel werkte, boeken raadpleegde en mijn ontdekkingen noteerde in een van de oude kasregisters die een gast van het pension waar we eerder woonden, me had nagelaten. Ik was bezig met een werk, voelde ik, dat betekende dat ik echt op een superieur niveau van onderwijs was aangekomen; er werd nu een test van me gevraagd en dus maakte ik die zo goed als ik kon. Mijn inspanningen leverden me een eervolle vermelding op, wat me ontnuchterde, niet zozeer omdat ik de eerste prijs had willen winnen als wel omdat ik me te laat realiseerde dat ik, die nog maar een brugklasser was, helemaal niet mee had moeten doen, en het hele gebeuren maakte een onuitwisbare indruk op Max.

==

Max was zeventien jaar toen hij bij ons kwam en had zijn diploma als banketbakker maar net op tijd gehaald. Toen de Duitsers zijn huis binnendrongen, had hij zijn fiets gepakt en was als een bezetene het tuinhek uit gespurt, zoals hij me vertelde; en toen was hij bij ons geland, met valse documenten (gemakkelijk als zodanig te herkennen) en een toelage van het ondergrondse verzet die Rinus Vonk, de zoon van de smid, regelmatig bij mevrouw Schnitzler bezorgde. Hij zat in zijn kamertje boven aan de trap naar de eerste verdieping, achter zijn altijd strakgetrokken netgordijnen, in een rookwolk die dat hok nog verstikkender maakte, en stampte daar de hele dag de Engelse woordenschat, de Engelse grammatica, de Engelse struikelrijmen van Charivarius in zijn hoofd, met het oog op het internationale hotel in Zwitserland dat de droom van zijn toekomstige vrije leven was; Max bezat een ijzeren geheugen, een ijzeren gestel, een ijzeren wilskracht en een beperkt stel hersens. ‘Max is een Streber,’ zei mijn moeder altijd.

In de eerste tijd dat Max bij ons was, oefende hij zijn vaardigheid in het spuiten van room (banketbakken was natuurlijk vanaf het begin uitgesloten) met aardappelpuree in een papieren hoorntje waarin hij een metalen buisje had weten te krijgen, ‘om vaardigheid in zijn vak te houden’. In diezelfde tijd stuurde hij berichten naar zijn familieleden die hij in Amsterdam had achtergelaten om hun te smeken ook onder te duiken, maar zij konden of wilden dat niet en werden de een na de ander gedeporteerd, totdat er niemand meer was en hij stopte met het sturen van berichten. Was dat echt zo of is het fantasie? In ieder geval staat het getal 46 in mijn geheugen gebrand als de fatale optelsom van alle familie en vrienden van Max, ouders, broers, zussen, ooms, tantes, talloze neven en nichten waarvan er na de oorlog niet meer overbleef dan een broer, ontsnapt uit een concentratiekamp, maar zelfs van die broer heeft Max mij nooit iets meer verteld en het kwam al helemaal niet in mij op, toen niet en later ook niet, om het hem te vragen. Want Max, die zich toen de oorlog in Europa was afgelopen, bij de mariniers meldde om te vechten tegen een volk dat aan de andere kant van de wereld voor zijn vrijheid vocht zoals hijzelf had gedaan, Max met wie ik in normale tijden nooit iets te maken zou hebben gehad, werd twintig jaar later mijn vriend, mijn broer aan de andere kant van de oceaan, hoewel het Herbert was, en niet Max, die in die jaren dat we onder een dak woonden mijn vriend was geweest.

‘Als je naar al die meesterwerken kijkt, dan blijf je met je mond vol tanden staan en vraag je je af wat voor mannen dat waren, die het voor elkaar kregen om zulke fantastische werkstukken op het doek te zetten. En weet je Frida, ik heb daar nooit iets van geweten, maar je hebt me wakker geschud toen je dat epistel over Michelangelo schreef, die vele jaren geleden. En vanaf dat moment werd ik nieuwsgierig, en ik lees en lees en lees, en ga naar exposities wanneer ik maar kan, om zo beetje bij beetje mijn smaak en kennis te ontwikkelen.’

Zo staat het in een van die vele brieven die Max me schreef, brieven die onwrikbaar draaien om ‘die vreselijke tijd die ik nooit zal vergeten en altijd zal herinneren’, zoals hij schrijft.

Als ik aan Max denk zoals hij in die tijd was, met zijn gladde gezicht, sluike haar en kleine doordringende bruine ogen, kan ik in alle gemoedsrust bevestigen dat ik zo iemand nooit als vriend zou kiezen, om op hetzelfde moment te voelen dat deze overweging in ons geval absoluut irrelevant is. Soms keek Max me dan aan met een blik die ik voelde, en soms zei hij dat ik even oud was als zijn kleine zusje, en meer hadden we niet nodig, in dat huis en in die tijd.

Voor de band die mij met Max en Herbert bindt heb ik geen beter woord dan lotsverbondenheid. Een misplaatst woord, want het lot dat hen trof in de tijd dat we samen onder een dak woonden, had mij nooit kunnen treffen, zonder dat er een reden voor was.

==

Op de Drift, in die tijd van angst en vervolging, moet mijn moeder zich vreemd genoeg vrij hebben gevoeld. In dat huis vol hulpeloze, opgejaagde mensen, in die tijd waarin niemand iets voor zichzelf kon opeisen, kwam mijn moeder goed voor de dag. ‘Ik ben expres bij arme mensen gaan wonen,’ zei ze altijd, en dat was zowel een protest tegen een leven dat haar was opgedrongen als de uitdrukking van een superioriteit die ze maar zelden kon uiten. Op de Drift was mijn moeder een soort van onherkenbare prinses en ik denk dat anderen dat ook zo voelden. In onze armoedige kamer, door niet meer dan schuifdeuren gescheiden van de kamer van mevrouw Schnitzler, met gebruik van de keuken en een deel van de zolder voor mij, werd mijn moeder, voor mij en alle anderen het hart van het huis. In die tijd waarin iedereen hulpbehoevend was en we van surrogaten leefde, bleek ze in staat om deel te nemen aan het leven van anderen en zolang de oorlog duurde werd ze niet ziek. Ze luisterde naar Max en Herbert en ze luisterde naar de oude opoe Van Embden die op de eerste verdieping woonde; ze kwamen allemaal naar haar toe met hun problemen. Door haar herinner ik me dat armoedige, overvolle huis op de Drift in die donkere tijd als een toevluchtsoord, een onbeschermde en toch onneembare plek. ‘Ik had je moeder zo graag weer willen zien,’ zou Max me twintig jaar later schrijven, ‘maar helaas kon dat niet’, en ik voelde me ontroerd. Herbert was verbaasd dat ik het vanzelfsprekend vond dat Max en hij van mijn moeder hadden gehouden: ‘Dat was helemaal niet zo vanzelfsprekend,’ zei hij, ‘we waren werelden apart’, en dat verbaasde me op mijn beurt, maar bevestigde me tegelijkertijd in mijn mening. Zolang we levertraan hadden, kwam Max elke avond een lepeltje bij mijn moeder halen, Max die ‘heel goed wist hoe hij voor zichzelf moest zorgen’ zoals Kees zei; Max die – zo herinner ik me ineens – de zak van de stofzuiger op een krant leegde en met oneindig veel geduld de inhoud doorzocht, om er een door mijn moeder per ongeluk opgezogen kleinigheid uit te halen. Wie zou alle banden kunnen verbreken die ons in dat huis en in die tijd samenbonden?

==

Aan het begin van de zomer van 1943 vond er een incident plaats waarvan ik niet kon zeggen welke invloed het op mij had. Het staat in mijn geheugen gegrift als een op zichzelf staand feit, ogenschijnlijk niet verbonden met enig ander.

Ik was met een schoolvriendinnetje aan het spelen op de heide, net buiten ons dorp. Een Duitse soldaat sprak ons aan. Hij vroeg ons de weg. We gaven hem antwoord, maar het leek alsof hij het niet begreep en hij wilde dat we met hem meegingen om het hem te laten zien. Hij pakte de hand van mijn vriendin en stak zijn andere hand naar mij uit. Ik sprong weg.

Ik was bang. Doodsbang. De Duitser liep weg met mijn vriendin. Ik ging ze achterna, riep haar en smeekte haar om met me mee te komen, om thuis te komen. Ze keek even naar mij en toen weer naar die Duitser, alsof ze hem vertrouwde. Plotseling rukte hij haar van het pad af, de bosjes in.

Ik keek om me heen. Op het fietspad aan de horizon zag ik twee mannen op hun fiets.

Ik rende zoals ik nog nooit gerend had. Het waren twee politieagenten. Ik bereikte hen en kon niets zeggen.

Ze begrepen het toch, meteen kwamen ze met me mee, ik liet ze die plek in de bosjes zien: mijn vriendin lag op de grond, de Duitser boven op haar, zijn handen om haar nek. Even zag ik het, toen duwde een van de agenten me opzij.

De politieagenten brachten mijn vriendin en mij naar haar huis. Ze moesten de Duitser laten gaan, het waren immers slechts Nederlandse politieagenten die niet bevoegd waren om Duitsers te arresteren. Ik keek naar de nek van mijn vriendin, rood en gezwollen, en naar haar gezicht vol rode vlekken.

De politieagenten spraken met de vader van mijn vriendin. Ze wilden mij ook naar huis brengen, maar ik weigerde. Ik pakte mijn fiets en ging alleen naar huis. Ik vertelde mijn moeder wat er was gebeurd.

Een paar dagen later moesten mijn vriendin en ik naar de barakken van de Duitsers komen om de dader aan te wijzen. Mijn vriendin droeg een zachte wollen sjaal om haar nek. Eerst moesten we een tijdje wachten in een wachtkamer, waar de soldaten ons zuurbrood met leverworst te eten gaven. Ik propte het naar binnen. Daarna werd het hele garnizoen voor ons opgesteld. We liepen langs de rijen, de twee politieagenten met de vader van mijn vriendin voorop en wij twee achter hen aan. We liepen verder en ik zag hem: zijn gezicht tussen al die andere gezichten en tot mijn grote schrik liepen de twee politiemannen voor ons onverstoorbaar verder. Zijn gezicht was rood en bleek, blond en verbleekt blauw, de mond een beetje open, de ogen nergens op gericht, en ik rende naar voren alsof ik voor de tweede keer onherroepelijk te laat kon komen.

De politiemannen, zo hoorde ik later, waren expres doorgelopen. Wij tweeën moesten de moordenaar herkennen.

Als straf werd hij naar de Russische frontlinies gestuurd.

Aan de vooravond van onze bevrijding werd de enige broer van mijn vriendin neergeschoten omdat hij na de avondklok nog op straat was.

==

*

==

Voor mijn veertiende verjaardag, op 9 januari 1944, kreeg ik van Max een pak vrolijke familiekaarten die hij zelf had gemaakt. Het thema van de kaarten waren postzegels, die ik verzamelde, hoewel ik er toen al niet meer in geïnteresseerd was. De kaarten pasten in een sigarendoosje dat aan alle kanten was beplakt met postzegels en daarna gevernist; ze waren uit karton geknipt, daarna netjes beplakt met lichtgrijs tekenpapier en aan de achterkant afgewerkt met een stukje zwart papier, en op elke kaart had Max met gekleurde inkt een kleine cartoon getekend. Alles bij elkaar vertelden die cartoons het vrolijke verhaal van onze dagelijkse ellende dat mensen in zulke omstandigheden aan elkaar vertellen. Ik wou dat ik het nu bij me had, maar toen ik uit huis ging, bewaarde mijn moeder het voor me en nu heeft Kees het. In het deksel had Max een etiket geplakt waarop hij had geschreven:

==

TER HERINNERING

van je 14e verjaardag 9-1-’44,

en ter herinnering ook

van de 2e wereldoorlog

die zoveel mensen van huis en haard verdreef.

==

Max in zijn verstikkende kamertje, bij zijn krakende radiootje, en de eeuwig stijgende en dalende spanning tussen de oorlog die gaande was en de bevrijding die zeker zou komen: ja, ik weet het nog.

==

En dan was er ook nog meneer Semer.

Op een dag was hij er. Hij stond achter de kachel in de koude kamer van mevrouw Schnitzler zijn stinkende pijp te roken. Hij stookte er allerlei soorten droge bladeren, van thee- tot eikenbladeren, in. Soms zag ik hem in de tuin staan, zijn pijp rokend en kijkend naar Max die hout zaagde. Ik heb me nooit afgevraagd waar en wanneer hij sliep, realiseer ik me nu pas.

Uiteindelijk werkte hij mevrouw Schnitzler zo op de zenuwen dat ze het verzet smeekte hem weg te halen. Hij werd naar een boerderij in de Wieringermeer gebracht waar al verschillende Joden onderdak hadden gevonden. Blijkbaar kreeg de Gestapo daar lucht van, want op een dag verschenen de Duitsers bij de boerderij en gooiden een bom in de hooiberg, waar de Joden zich in geval van alarm gewoonlijk verstopten. De hele boerderij met alles erin en eromheen werd in brand gestoken. En zo verloor die arme man zijn leven.

Maar meneer Semer had zijn leven al verloren voordat hij bij ons kwam. Hij was een man waarin alle levenslust was opgebruikt, een man die had opgegeven. De exacte tegenhanger van Max.

==

5 september 1944: Dolle Dinsdag. Ja, ik weet het nog. Duizenden Nederlandse fascisten en andere collaborateurs, doodsbang voor de nu snel oprukkende geallieerde troepen, vluchtten naar Duitsland, beladen met zoveel mogelijk van hun bezittingen als ze maar kwijt konden op hun fietsen, karren en andere hulpvoertuigen, want benzine voor hun auto’s was al lang niet meer te krijgen. Maastricht, Eindhoven, ’s-Hertogenbosch in het zuiden van ons land waren bevrijd. Max zat trillend van hoop bij zijn radio. Maar bij de Rijnbrug in Arnhem werden de geallieerde troepen verslagen en kwamen ze tot stilstand. De bevrijding van West- en Noord-Holland werd uitgesteld tot het voorjaar. Voor ons naderde de hongerwinter.

==

We waren gevangen in het zogenaamde Fort van Holland, overgeleverd aan de genade van de Duitsers, die al hun wrok en woede op ons afreageerden. Omdat zelfs zij hun ogen niet meer konden sluiten voor het feit dat hun definitieve nederlaag nabij was en inmiddels slechts een kwestie van tijd, beroofden ze ons van letterlijk alles wat we hadden en kwelden ze ons zoveel ze konden. Ze installeerden een schrikbewind, lieten ons verhongeren en doodvriezen, arresteerden ons, deporteerden ons en schoten ons dood om ons te straffen omdat we Joden waren, of partizanen, of omdat we de verplichte Arbeidsdienst ontliepen, of omdat we op straat kwamen tijdens de avondklok, of omdat we een varken slachtten, of een boom omhakten – er kwam geen einde aan onze wandaden die volgens de Duitsers straf verdienden. Steeds vaker lazen we op de centrale plaats van ons dorp de lugubere aankondigingen van doodvonnissen die door de Duitsers werden voltrokken, en vele duizenden van ons stierven in die winter, uitgehongerd, doodgevroren of doodgeschoten.

==

Op Eerste Kerstdag dat jaar hoorde ik een jongen in de kerk Loof de Heer zingen. Ik herinner me dat ik daar zat, tussen al die andere armoedige, opgejaagde mensen die hier beschutting hadden gezocht voor de oorlog buiten, terwijl hoog boven ons die ene jubelende, onverschrokken stem steeds hoger klom.

Daarna was er een avond waarop we met z’n vijven, mijn moeder, Kees, Max, Herbert en ik, rond de tafel zaten en een oud laken verscheurden dat als noodverband kon dienen. Het licht boven ons vervaagde, flikkerde en ging uit. Het gloeide weer op, en ging weer uit, steeds meer vervagend, tot het voorgoed donker was en bleef voor de rest van de winter.

Of dat is wat Kees zich herinnert. Maar voor mij is het anders. Voor mij is het alsof de hongerwinter ons hele huis op de Drift heeft opgeslokt, zodat het daar altijd hongerwinter was. En als ik erover nadenk, trekt het idee me aan: dat vervallen huis met zijn samenraapsel van bewoners, door honger, angst en duisternis samengeworpen, en daardoor voor altijd, kun je wel zeggen, verenigd.

==

Er was geen licht meer. Er was geen gas meer. Er was geen houtskool meer en na een tijdje ook geen hout. Er was geen vervoer meer, geen treinen, geen trams, geen fietsen. Er waren geen kleren meer, geen schoenen, geen beddengoed. Er was geen vlees meer, geen melk, geen brood. Het enige dat er altijd was, was water.

Natuurlijk was het tekort aan al die levensbehoeften niet absoluut. Maar het is verrassend hoe klein het leven kan worden zonder ook maar iets van de complexiteit van het menselijk leven te verliezen. Honger, dat was wat ons bezielde, en omdat we geen andere gedachten meer hadden, bouwden we daarop ieder op zijn manier ons leven.

Geleidelijk aan ging het slechter. Toen er geen elektriciteit meer was, waren er kaarsen; toen er geen kaarsen meer waren, pikten Herbert en ik een blikje olie van de niet meer rijdende trams uit de remise en maakten daar olielampjes mee. Toen er geen gas meer was, ontdekte Max dat er ’s nachts toch nog een beetje gas uit de leiding kwam; daarop verwarmde hij een teil met water en kookte dan, zittend in de teil, in het donker een pan kool. Toen er geen brood meer was, maalden we tarwe in de koffiemolen, en toen die het begaf, was er geen tarwe meer en kookten we hele roggekorrels in water. Toen ik geen fiets meer had, ging ik met de tram naar school, toen de tram niet meer reed, ging ik op mijn rolschaatsen, toen mijn rolschaatsen kapotgingen, ging ik lopen, op mijn klompen, en toen het lopen te vermoeiend werd, waren de grote razzia’s voor de Arbeidsdienst begonnen en was er geen school meer. Als we geen winterjassen meer hadden, maakten we jassen van dekens, en als we geen dekens meer hadden, legden we gordijnen op onze bedden. Toen er geen zeep meer was, wasten we ons met zand. Toen er geen houtskool meer was, kapten we de bomen rond Laren, en toen alle bomen weg waren, kookten we op onze noodkacheltjes, die ingenieuze uitvinding, met het kleinste beetje brandbaar materiaal toch nog wat eten. Als er in de winkels niets meer te koop was, kochten we goederen van de zwarte markt, als we daar geen geld meer voor hadden, ruilden we wat we hadden, en als we niets meer hadden om in ruil te geven, gingen we bedelen.

Kortom: ons leven veranderde fundamenteel niet. We hadden nog steeds een thuis en konden de wereld nog steeds herindelen. Wat er veranderde was alleen dat ieder mens nu gedreven werd door één enkel motief: honger, naar één enkel doel: in leven blijven.

Zo herinner ik me een nacht waarin onze overbuurvrouw wanhopig aan onze deur kwam (met gevaar voor eigen leven door in gesloten tijd naar buiten te gaan) om wat thee voor haar kind te vragen. Moeder gaf haar wat, maar niet alles wat we hadden, en de volgende ochtend was het kind niettemin overleden.

Het kind was dood. Dat ging ons niet echt aan. Het had in ons huis kunnen gebeuren, maar het was in het huis aan de overkant gebeurd. Misschien was dat gevoel van een lot dat voor iedereen gelijk was, maar dat ieder voor zich moest dragen, van het huis dat de wereld was geworden, als ik er nu aan terugdenk nog overheersender dan honger, kou en angst. Soms spraken we over onze vrienden en familieleden die ver weg waren en van wie we niets wisten: oom Jan en tante Mia in Eindhoven, dood of vrij, onze oude tante in Haarlem, die het niet zou overleven, dacht moeder, zelfs mijn vader en zijn vrouw in Blaricum, slechts een half uur lopen van ons vandaan en toch zo ver als de maan. Vreemd genoeg lijkt het me nu alsof er in die tijd geen klokken bestonden: zozeer als ons huis de hele wereld was geworden, zozeer had tijd toen geen andere betekenis dan in leven blijven. Zodat we, in zekere zin en hoe belachelijk het ook mag klinken, ons in die tijd ook onsterfelijk en almachtig voelden. Omdat we behoeftig en angstig waren, was hoop onze kracht: we wachtten op onze bevrijding, die zeker zou komen.

Ik kan dat gevoel zelfs nu nog meten aan de hand van een boom die ik op een dag omzaagde, in de eerste uren van de ochtend en helemaal alleen. Het was een eik en de grootste boom die ik ooit omgehakt had; dagenlang had ik hem al gespot. Het omhakken van bomen was verboden (wat niet?) en kon met de dood worden bestraft, zoals gebeurde met de zoon van die buren van ons die misschien ‘niet goed’ waren, die erop uitgingen om bomen om te hakken en niet terugkwamen. Het was nog nacht toen ik ons huis verliet en vreselijk koud. Ik zaagde en hakte in de galmende duisternis in dat bevroren bos met alle kracht die ik had, en net op het moment dat de boom eindelijk wankelde, kantelde en zwaar krakend omviel, kwam de zon bloedrood en gigantisch op aan de verblekende hemel; en tegelijkertijd lieten mijn krachten me in de steek. Ik staarde naar de omgevallen boom en naar die vurige bol die boven de naakte, blauwe wereld uittorende alsof ik droomde. Hoe ik thuiskwam, weet ik niet meer, maar ik weet nog wel hoe Herbert iets later thuiskwam: met de stam van mijn boom netjes in drieën gezaagd vastgebonden op de praktische kar die hij zelf had gemaakt, met de takken erop. Het is de dierbaarste herinnering aan Herbert die ik heb. Toen ik hem dat vertelde tijdens onze ontmoeting na de oorlog, antwoordde hij: ‘Zie je wat het verschil tussen ons is: jij wilde jezelf overwinnen, terwijl ik die boom wilde overwinnen.’

==

Er was niets meer te eten, zoals ik al zei, maar omdat we toch moesten eten, gingen Kees en ik op de fiets naar de boerderijen voorbij Eemnes, waar je met een beetje geluk nog iets kon krijgen; want ik had weer een fiets, die moeder voor me had gekocht met jurken van mijn oma die het jaar daarvoor was overleden. Kees ging op een kinderfietsje met banden van een tuinslang, het beste wat moeder had kunnen krijgen. We gingen erheen als echte bedelaars: bij elke boerderij klopten we aan en vroegen om eten. Maar samen met Kees en op die manier, als twee zwervende vreemdelingen, voelde ik me niet vernederd, integendeel, het leek me een spannend avontuur. En we hadden echt veel geluk die dag.

Alles wat we kregen kan ik me herinneren. De halve liter melk en twee appels die we na een reeks weigeringen kregen en mee naar huis namen. De snijbonen uit het vat. De boterham met kaas, die we ook mee naar huis namen. De aardappelpuree met pruimen in een soort hondenbak die we in de stal mochten legen en daar achterlaten als we klaar waren, een procedure die we erg billijk vonden. Bij de laatste boerderij daarentegen werden we gevraagd binnen te komen en met de boeren aan hun tafel te eten; daar kregen we bonensoep met knokkels, en in mijn portie zat een klein botje waar ik geen raad mee wist. Het stak dwars in mijn mond en ik durfde het er niet uit te halen; ik schudde mijn hoofd, half stikkend, toen ik een tweede portie kreeg aangeboden, waarop de boerin ietwat boos opmerkte dat ik toch niet zo’n grote honger leek te hebben. Van die zaal vol mensen herinner ik me maar al te goed het langzame tikken van de Friese klok.

Waarom we die succesvolle onderneming niet hebben herhaald, weet ik niet. Slechts één keer probeerde ik het opnieuw, op een dag dat Kees niet lekker was en ik vooral iets voor hem mee naar huis wilde nemen. Ik vroeg en vroeg en kreeg nergens iets, tot uiteindelijk een corpulente boerin die me al eens had weggestuurd me terugriep. Ik kreeg een stuk roggebrood met reuzel en stroop dat haar kind dat op de grond aan het spelen was, niet meer wilde. Toen ik weer buiten was, sneed ik het door het kind afgebeten deel weg en gooide het weg, maakte een klein pakketje van het overgeblevene en bracht dat naar Kees.

==

Ik ben bijna aan het einde gekomen. Mijn broer en ik maakten onze bedeltocht naar Eemnes in de herfst van 1944. In januari 1945, vrijwel direct na mijn vijftiende verjaardag waarvoor ik geen andere cadeaus vroeg dan ‘eten’, dat ik kreeg, maar het die dag niet kon eten omdat ik ziek was van de dysenterie, ging ik met een oud-klasgenootje op hongertocht naar de overkant van de IJssel, waar de boeren zoals ons verteld werd nog wel wat te eten hadden. Het grote probleem was dat op de terugweg de Duitse wachtposten op de brug alles in beslag namen wat je bij je had. Je moest geluk hebben om er doorheen te glippen. Toch gingen we op weg, hopend op het beste.

Eerst gingen we naar een rijke oom van mijn moeder die daar woonde met zijn tweede vrouw, een Duitse cabaretzangeres, die ons op zijn zachtst gezegd kil ontving. Ze schold ons uit omdat we naar andere mensen waren gegaan die ook niets konden missen, en vooral schold ze mijn moeder uit voor haar onverantwoordelijkheid om twee jonge meisjes op zo’n reis weg te sturen. Die nacht sliepen we niet eens in een bed; we kregen niet meer dan twee tuinstoelen. De volgende ochtend, toen we weggingen, vonden we mijn oom bij de poort, die ons heimelijk, achter de rug van zijn vrouw om, twee konijnen gaf, wat aardig van hem was, maar ik dacht dat twee konijnen onze honger niet konden stillen. Als klap op de vuurpijl liepen de banden van mijn fiets lek en er was geen mogelijkheid om ze te repareren, ze waren helemaal op.

Maar na die ongelukkige start hadden we meer geluk. We ontmoetten de koetsier van mijn oom, met wie ik in de zomer daarvoor bevriend was geraakt toen ik daar met mijn moeder en Kees was geweest. De koetsier was door de Duitsers ingehuurd om hun voedsel te vervoeren en hij had zijn kar volgeladen met brood. Hij gaf ons twee grote broden en zei dat hij die Duitsers wel zou vertellen dat ze eraf gevallen waren, en daarbovenop gaf hij ons de adressen van een paar vrienden van hem waar we in zijn naam naartoe konden gaan om eten te vragen. Zo kregen we een grote zak rogge en twaalf eieren, en omdat we niet meer konden meenemen, gingen we terug.

Onze weg naar huis bleek niet alleen vermoeiend, maar inderdaad ook erg gevaarlijk. Toen we bij de snelweg aankwamen, zagen we een druk verkeer van Duitse vrachtwagens. Mensen probeerden een lift te krijgen en sommigen hadden geluk. Mijn vriendin wilde het ook proberen, maar ik weigerde en was daar onvermurwbaar in. Ik wilde niet met Duitsers mee, zei ik. Dus sjokten we verder met onze fietsen, slecht gehumeurd inmiddels. Maar toen gebeurde er iets vreselijks. Een Engels vliegtuig dook neer op de snelweg en schoot op een van de Duitse trucks, die in vlammen opging. Toen we in de buurt kwamen, vonden we dezelfde mensen die om een lift hadden gevraagd aan de kant van de straat, alles kwijt. Sommigen hadden hun schoenen uitgetrokken en waren nu zelfs blootsvoets.

Ook op de brug hadden we geluk. Vlak voor ons hadden de Duitse wachtposten een goede vangst gemaakt en ons lieten ze passeren zonder te kijken. We overnachtten in een Rode Kruispost in Amersfoort. Ik herinner me een grote, vaag verlichte ruimte met veel mensen ineengedoken op de met stro bedekte vloer en ik herinner me hoe gretig ik naar mijn buurman keek die een snee brood met reuzel verslond. De volgende ochtend sjokten we verder. Toen ik eindelijk thuiskwam en mijn fiets om het huis duwde om bij de keukendeur te komen, gooide iemand hem wijd open en viel ik flauw op de drempel.

==

Toen kwam eindelijk de lente en onze hoop herleefde. De geestdrift van de Duitsers daarentegen was nu tot het nulpunt gedaald en ze hadden geen troepen meer om voor ons te sparen – wat betekende dat ze ons nog meer alleen lieten. We durfden weer adem te halen, en zo kwam het dat Max en ik op een mooie lentemorgen, op onze fietsen nu uitgerust met houten banden, op een hongertocht naar de Haarlemmermeer gingen, vol vertrouwen dat niemand ons kwaad zou doen en dat de boeren daar ons met vreugde zouden verwelkomen en ons te eten zouden geven.

Herbert had op dat moment ons huis in Laren al verlaten en was naar zijn oudere zus Martha in Amsterdam gegaan, die tijdens de oorlogsjaren met ongelooflijke moed het huis van hooggeplaatste fascisten als schuilplaats had gekozen en hen haar diensten als dienstmeisje had aangeboden. Bovendien – een van haar taken daar was het serveren bij maaltijden – rapporteerde ze de belangrijke gesprekken die ze afluisterde aan het hoofdkwartier van het verzet. In het al door de vrijheid ademende, maar nog door de nazi’s bezette Amsterdam groeide Martha nu uit tot een gerespecteerd figuur.

Het was een prachtige ochtend toen Max en ik op weg gingen, en toen we in De Meer aankwamen en die weidse, open polder voor ons uit zagen strekken met niets dan de hoge blauwe lucht erboven, was Max dolgelukkig. Hij begon uit volle borst te zingen, trappend door al die open, vrije ruimte, tussen rijen populieren die bogen in de wind en omhoog leidden naar de horizon, of eigenlijk de oneindigheid. Geleidelijk aan werd het echter kouder, de lucht werd donkerder en toen begon het te regenen. De koude regen sloeg in onze gezichten. Toen we, al drijfnat, aankwamen bij de boerderijen die over het land verspreid lagen en daar stopten om eten te vragen, was er niet één van de boeren die we vroegen die ons een vriendelijk woord wilde geven, laat staan iets te eten.

Het enige eten dat we uiteindelijk kregen was een zak suikerbieten en die hadden we ook in Laren kunnen krijgen. We namen het echter mee en omdat het nu donker werd, vroegen en kregen we toestemming om de nacht door te brengen in een stal. We maakten zo goed en kwaad als het ging bedden in het stro en probeerden te slapen. Tijdens de nacht brak er een paard los dat zwaar hijgend en stampend boven onze hoofden rondrende. We hielden ons doodstil, keken omhoog naar de sinistere schaduwen op de muren die om ons heen dansten, waren elk moment bang om vertrapt te worden en verlangden nu naar niets anders dan de eerste lichtstralen die zouden komen.

Toen het eindelijk dag werd, ging de regen en de kou gewoon door. We zaten op de drempel van de stal, keken naar de regen en zochten in het stro naar maïskorrels om te eten. In de namiddag klaarde het echter op. We gingen weer op weg, trappelend achter elkaar en te ontmoedigd om te praten, totdat Max plotseling Duitse militairen aan de verre horizon ontwaarde. Hij raakte in paniek. Haastig laadde hij onze zak bieten van zijn fiets over op de mijne, draaide zich om en vluchtte. Ik bleef alleen achter met mijn fiets met houten banden en onze even zware als nutteloze zak bieten, maar ik gaf me niet gewonnen. Door greppels en over planken, soms huilend van pure uitputting, soms omdat ik door Max in de steek was gelaten, droeg ik onze last van bieten veilig naar huis, waar Max inmiddels gelukkig ook was aangekomen.

==

Op de avond voor die zo lange en zo vurig verwachte Bevrijdingsdag, toen het donker werd, verlieten we ons huis voor een kleine wandeling met z’n vieren, Max, mijn moeder, mijn broer Kees en ik. Het was pikdonker, het enige zwakke licht kwam van Max’ dynamofakkel. Maar we waren in de vrije natuur, zonder angst nu, we waren bijna vrij, en in zijn opwinding sprong Max in de struiken langs de weg om onverwacht naar ons uit te springen en ons een beetje bang te maken, maar hij landde daar echter tegen prikkeldraad dat diep in zijn neus sneed. Vandaar dat litteken dat hij, denk ik, tot het einde van zijn leven heeft gehad.

==

En toen kwam de bevrijding.

In Hilversum wapperden de vlaggen al, werd ons verteld. Mensen hadden gehoord dat het zo was, mensen hadden het zelf gezien: de vlag wapperde op de toren van Hilversum. Maar in Laren was er nog niets gebeurd; tussen Hilversum en Laren stonden nog Duitse wachtposten. Een klein meisje kwam uit haar huis, in een witte jurk en met een oranje knoop in haar haar en werd gedood door de Duitsers.

Dat is wat ik me tenminste herinner. We moesten nog wachten. Maar uiteindelijk werd ook in Laren de vlag gehesen. Max kwam huilend van ontroering het huis uit. Voor de deur van zijn winkel, naast zijn berg suikerbieten, stond de groenteboer met een fles sinaasappeljenever en Max en de groenteboer omhelsden elkaar.

Vanaf dat moment verdronk alles in het gewoel. Mensen schreeuwden, dansten, juichten, huilden, lachten, zongen. Overal wapperden vlaggen, jonge meisjes kwamen de straat op met gekleurde, haveloze bevrijdingsrokjes, in de winter aan elkaar genaaid van alle mogelijke lappen stof. Wij hadden geen vlag, maar ik hoorde een gerucht over een doos vol kleine papieren vlaggetjes die de pastoor de hele oorlog op zolder van zijn pastorie had bewaard, haastte me erheen en haalde er twee; daarmee zaten we op het dak, Max, Kees en ik, tot Max ze op de schoorsteen zette. Plotseling zat het huis vol met bekende en onbekende mensen, met Rinus Vonk, ons verzetscontact, in een gloednieuwe overall en met een stengun als hun stralende en door Max benijde middelpunt. Ik ging een kijkje nemen bij de intocht van de Canadezen op hun tanks en jeeps, half bedolven onder stapels juichende mensen. In de etalage van de boekwinkel van Schoonderbeek hing een portret van president Roosevelt met een zwart lint eromheen. In de etalage van een andere boekhandel las ik het prachtige gedicht van Jan Campert: De achttien dooden. Ik ken het nog steeds uit mijn hoofd. Ik ging met mevrouw Schnitzler naar een dankdienst in de synagoge van Hilversum voor onderduikers en hun helpers, luisterde naar het plechtige, hartstochtelijke Hebreeuwse gezang en voelde me bevoorrecht om daar te zijn.

Max was toen al op de fiets naar Amsterdam gegaan. Hij vond er niemand en niets meer, geen geliefde personen of gekoesterde voorwerpen, afgezien van die paar ongelukkige mensen die net als hijzelf waren teruggekeerd naar een wereld die niet meer bestond. De hele Joodse buurt van Amsterdam was gesloopt. Kort daarna meldde hij zich bij de marine om zo ver mogelijk weg te gaan van zijn vreselijke ervaring en een nieuw leven te beginnen.

Twintig jaar later kreeg ik een brief van hem uit Australië. Ik ben met hem blijven corresponderen tot zijn dood.

==

Vader en de oorlog

Zo’n twintig jaar na de oorlog, in het voorjaar van 1966, vroeg ik vader, toen ik met hem bij Americain zat, hoe het bij hem op de dienst was gegaan tijdens de Februaristaking. (Ik vroeg niet: ‘Heb jij ook gestaakt?’) O, zei hij, ja – jawel, maar dat was niet wat bedoeld werd met de Februaristaking – de echte Februaristaking, dat waren de havenarbeiders geweest. Jawel, zei ik, maar daarna is er door iedereen toch meegedaan? Is er bij jullie toen ook meegedaan? – Jawel, jawel, zei hij – maar de volgende dag was het afgelopen hoor! De volgende dag durfden we niet meer! – Dus een dag was alles dicht? De hele dienst lam? vroeg ik, nog steeds om te weten te komen of hij had meegedaan maar dat niet rechtstreeks vragen durvend, zoals hij er geen rechtstreeks antwoord op durfde geven. – God! Wat ben ik toen bang geweest! zei hij, me met grote ogen aankijkend. – Ja? zei ik. – We moesten in het Carltonhotel komen, zei hij, daar was een SS’er die ons vertelde hoe ze met de ambtenaren in Polen hadden gedaan. Verschrikkelijk. Onmenselijk. Maar wij waren geen Polen, zei hij, wij waren een stamverwant volk tenslotte, dus – Ingerukt! Mars! – Toen durfden we niets meer hoor. Een paar zijn er gegijzeld – veertien dagen aan de Amstelveenseweg. – Ik keek hem gespannen aan. Hij begaf zich verder in de herinnering. – Maar die ene dag, zei hij, dat was toch hartverheffend, het gevoel eindelijk iets te kunnen doen! – Om half zes die ochtend werd ik opgebeld, zei hij, dat ik om half negen in het Carltonhotel moest zijn. Ze hebben mij eruit gepikt, dacht ik. God wat was ik bang. Ik deed het in mijn broek. Ik kwam daar aan. Ze kwamen van alle kanten aan. (Hij noemde namen.) Allemaal waren ze er. Alle ambtenaren van de verschillende diensten. Ja, de hogere ambtenaren, de ingenieurs en daarboven, de officieren, hè. – Die SS’er was een beest. Hij ging tekeer als een beest. Een karikatuur was het, je zou het niet geloven dat zoiets kan bestaan. Hij zei wat ze allemaal met ons doen zouden als – We zaten daar als beklaagden in een proces. Drie rijen banken. Aan de uiteinden van die rijen en middenin, zo’n vent met een geweer. Buiten overvalwagens. – Knap geregisseerd, zei ik. – Knap geregisseerd. Nou. Toen durfden we niet meer hoor. Maar zo ging het met alles, zei hij (niet verontschuldigend, verduidelijkend). Het was allemaal zo neergeslagen.

Ik drong later aan op nog meer herinneringen. Ik vroeg hoe het zat toen hij bij monna in huis confereerde, meewerkte aan het verzet. – Ja, zei hij enigszins plechtig. Sinds 1943 (jaartal herinner ik me niet met zekerheid) ben ik in het verzet geweest. Juist gisteren, heel toevallig, ben ik eraan herinnerd! zei hij, nu levendig. Six werd gehuldigd, Six van de Amstelbrouwerij, die werd 70. Er stond een foto in de krant. Ik dacht meteen, wie? Ik wist meteen dat ik hem dáárvan kende, ik voelde meteen die sfeer weer. Toen wist ik het, dat was de man van het verzet in wiens opdracht ik werkte. (Vader verzorgde, nadat Bijleveld gepakt was, het telefoonnet van de ondergrondse in Amsterdam, in samenwerking met Neher en met medeweten van Snijders.)

Hij dacht niet zo graag terug aan die tijd, zei hij op een vraag van mij. Hij had er toen wel het een en ander over opgeschreven, niet expliciet natuurlijk want dat was gevaarlijk, maar als hij dat overlas herinnerde hij zich toch wel veel meer. Maar meer dan in die aantekeningen eigenlijk, vond hij herinneringen terug in twee boeken die hij toen vertaald had, als hij die weer las proefde hij die hele sfeer weer. (Het ene was Music at Night van Huxley, het andere ben ik vergeten.) Ik probeerde nog meer te horen te krijgen door dingen te vertellen die ik me herinnerde, onder andere dat Van Erk in Blaricum was opgepakt en vader daar zenuwachtig over bezig was, wat ik natuurlijk helemaal niet had mogen merken. – O, heb je dat toch gemerkt? zei hij. Ja! Ik heb eens een hand van de Grüne Polizei op mijn schouder gehad! Ik zat met al mijn papieren voor me, met het licht aan! – Verdomd, zei ik, en is dat nog goed afgelopen? – Rik en Ties waren te laat op straat, zei hij. Daar stond de doodstraf op! En ze hadden de voordeur opengelaten. Die Grüne was zo binnengekomen en de trap opgegaan. Hij zag licht onder de deur. ‘Was machen Sie hier!’ zei hij. ‘Was ist das!’ Ze hadden mij gezegd, als je ooit iets overkomt, als je gepakt wordt, afblaffen! Dat is de enige methode! Dus ik zei: ‘Ja, wissen Sie wohl wen Sie vor sich haben? Was denken Sie wohl! Machen Sie dass Sie raus kommen! Das wird besser für Sie sein! Ich habe zu schaffen! Ich arbeite für die Deutsche Wehrmacht! Was denken Sie wohl, wofür ich Licht habe! Raus! Ich werde diesmal noch nicht rapportieren!’ De Grüne had het geloofd en was verdwenen. ‘Ja,’ zei hij, ‘terwijl dat niets voor mij is, zo’n optreden! Met alle papieren om me heen! Als hij even gekeken had! Maar toch, blijkbaar – Daarna, je kunt je voorstellen – ik riep monna, ik moest haast weer bijgebracht worden.’

Ik vond dat allemaal mieters.

Ik vroeg hem wanneer onze fietstochten geweest waren. De eerste in 1940, de tweede dan waarschijnlijk in 1941. Over de eerste zei hij: ‘Dat was toen zo rustig, ik voelde me eigenlijk zo opgelucht. De oorlog was achter de rug. Nu ja, de Duitsers waren er. Maar ik voelde het niet als een dreiging. We hadden de oorlog achter de rug, dacht ik. Seyss-Inquart was er nog niet. Er gebeurde nog niets. Het leek allemaal kalm en rustig.’ Ik herinnerde me terwijl hij dat zei die fietstocht, en voornamelijk de ochtend toen ik de vorige dag helemaal natgeregend was en hij nieuwe kleren voor me kocht, onder meer een donkerblauw truitje met een rood en witte versiering, ik fietste daarin achter hem aan. Die achtergrond van precaire veiligheid was erg geloofwaardig. Ik herinnerde hem eraan dat hij me op een nacht had wakkergemaakt om in het maanlicht door het sparrenbos tegenover het hotel te wandelen. Hij deed eerst of hij het zich niet herinnerde en wilde het bijna ontkennen, tot ik zei dat ik het mieters gevonden had, toen zei hij: ‘Ja! Ja! Dus dat vond je toch wel goed? Ik dacht, mijn god, wat heb ik nu gedaan!’ Blijkbaar had hij mijn zwijgend achter hem aanlopen toen als slaperig misnoegen opgevat.

Hij kwam langzaam tot nog verder terug gelegen herinneringen, zijn leven bij de telefoondienst voor de oorlog, die echter veel sterker waren; het was duidelijk zijn hele leven dat daarvan het stempel droeg. Hij vertelde over de trits Snijders-Maitland-Van de Kamp waar hij zich als jong ingenieur onder geplaatst had gezien, alle drie ongeveer even oud, elk met hun persoonlijke kwaliteiten. Dit was wat me bijzonder trof en waarin ik mezelf herkende. Hij koos geen partij tussen die drie, of twee liever, want Van de Kamp was een onpartijdig iemand ‘die ik, noch technisch, noch moreel, ooit een fout heb zien maken; voorzichtig, consciëntieus,’ zei vader. Maar tussen Snijders en Maitland woedde een ononderbroken strijd. Snijders was de directeur, de ambtelijke meerdere, maar in werkelijkheid was Maitland in alle opzichten zijn meerdere. Wetenschappelijk en technisch kon Snijders niet in zijn schaduw staan en als persoonlijkheid evenmin. Vader had een onbegrensde bewondering voor Maitland (‘Wat ben ik gelukkig geweest,’ zei hij, ‘dat ik als superieur iemand heb gehad die werkelijk mijn meerdere was’) maar hij kon met Snijders goed overweg, Snijders en hij lagen elkaar, en hoewel de verhalen die hij over Snijders deed grotendeels of rot of op zijn minst bedenkelijk waren, had hij het steeds maar weer over Snijders’ ‘kwaliteiten’ zijn ‘bijzonder aardige eigenschappen’ etc.

Ik heb zulke dingen natuurlijk wel meer van hem gehoord, maar hij was ditmaal zo eerlijk en de feiten die hij over zichzelf vertelde waren zo aardig dat ik vrede had met die houding en er mijzelf zonder tegenzin in herkende. Hij vertelde eerst wat over de botsingen tussen Maitland en Snijders; hoe ze bijvoorbeeld altijd met z’n tweeën naar congressen e.d. gingen, waar Maitland dan het woord deed, en Snijders voor schut stond, omdat hij er niets van begreep. Nog weken na zijn terugkeer was hij ongenietbaar, maar hij moest toch steeds weer mee, hij was de directeur. Hij verbaasde zich over Maitlands merkwaardig noodlot, van zó superieur te zijn en toch in het leven altijd de tweede, eerst onder Snijders, daarna als hoofddirecteur onder Neher als directeur-generaal: ‘Als Maitland directeur-generaal was geworden,’ zei hij, ‘wat zou het er dan anders uitzien! Wat zou de PTT zich dan schitterend ontwikkeld hebben! Als je Snijders niet lag,’ zei hij, ‘dan was het een donderhond, dan was je nog niet gelukkig. Maar ik lag hem nu toevallig. Ik heb eens een botsing met hem gehad. Eén keer. Dat vertel ik je nog wel eens. Ik wilde daar natuurlijk graag over horen en probeerde hem in die richting te sturen, hij kwam er nog verscheidene keren dichtbij zonder het te vertellen. Snijders eiste dat iedereen hem groette op straat!’ zei hij. ‘Als hij iemand met een PTT-pet tegenkwam en die groette niet, dan liet hij die de volgende ochtend bij zich komen. “Loop maar eens om me heen!” zei hij. “Bekijk me maar eens goed! Nu weet je hoe ik eruitzie! Nu zul je groeten.”’ Daar lachte hij niet bij, hoor, dat klonk helemaal niet gemoedelijk, dat was om doodsbang bij te worden! En dan liet hij die man om zich heen lopen en zich van alle kanten bekijken.’ (Vader ging hierbij wat achteruit zitten en je zag Snijders voor je, in een gebelgde houding achter een enorm bureau.) ‘Bouman, ja, die beste Bouman, nou, die heeft niet veel met hem op. Die heeft toen hij 15 was eens een gevulde asbak van hem naar zijn hoofd gekregen. Een grote kristallen asbak. Die staat nu op mijn bureau.’ (Daar glimlachte hij bij.) ‘Eerst heeft Van de Kamp hem gehad, toen zat er haast nooit wat in, nu bij mij is hij weer vol zoals bij Snijders. Nou, op een morgen kwam hij op kantoor en die asbak stond vol op zijn bureau. Dat was wel een demonstratie hoor. Daar twijfel ik niet aan. Toen kwam Bouman bij hem binnen, die was toen jongste bediende op Algemene Zaken. Snijders dacht dat die asbak zijn werk was. Maar dat was helemaal niet zo, de asbakken legen, dat deden de werkvrouwen. Daar had Bouman niets mee te maken. Toen gooide hij hem die gevulde asbak naar zijn hoofd en hij schreeuwde: “Zo, nikker, zo leer je wat je te doen hebt!”’

(Bouman, zeer gemengdbloedig – neger, indiaan, Fries, West-Indiër – was later vaders secretaris.)

Kort voor Snijders’ dood was er een congres geweest over de universitaire opleiding in de elektrotechniek, of iets dergelijks. Nu was niet alleen Snijders’ vader de eerste docent in dat vak geweest, maar bovendien was Snijders zelf de eerste elektrotechnisch ingenieur die afstudeerde. Hij zei tegen vader: ‘Ik heb geen invitatie gehad!’ Vader maakte dat toen in orde en ging hem zelf afhalen. Hij was in een stralend humeur, haalde herinneringen op, bedacht wie hij allemaal ontmoeten zou op het congres, wilde marsepein gaan kopen in een winkeltje waarvan hij dat al voor zijn vrouw meebracht toen ze verloofd waren. ‘Maar op de terugweg,’ zei vader, ‘was hij helemaal stil geworden. Ach, het was zo’n teleurstelling geweest. Die mensen waren er geweest op het congres. Het winkeltje van de marsepein had hij gevonden. Dat was allemaal goed geweest. Maar hij was niet één keer genoemd! Hij zat maar te wachten. Maar er werd over heel andere dingen gepraat. De ontwikkeling van de studie in de elektrotechniek werd in het algemeen geschetst. Daarin waren hij en zijn vader geen belangrijke figuren. Ach, ik merkte het wel, hij zat maar te wachten en niemand zei iets. Dit kon ik me weer erg goed van hem voorstellen, hoe hij zelf op hete kolen had gezeten.’

‘Snijders is ook NSB’er geweest!’ zei hij toen. – ‘O ja?’ zei ik verrast. – ‘Ja. En toen heb ik een grote bewondering gekregen voor zijn oudste zoon. Meester Jan Snijders, tegenwoordig...’ (hij noemde zijn functie). ‘Die heeft zich toen als enige niet laten meeslepen, die was echt liberaal, en die heeft toen de hele familie gered. Alle anderen waren NSB’ers hoor! Mevrouw stond op de brug met Volk en Vaderland! Ja, dat deden toen heel deftige dames. Ze waren lid van de Oxfordbeweging. Maitland was trouwens ook lid van de Oxfordbeweging, maar in hem was het iets anders, de Oxfordbeweging voerde leuzen als absolute zuiverheid, absolute eerlijkheid. Dat sprak hem wel aan, dat absolute. Nou, maar Snijders was NSB’er, en de hele familie, zijn dochter, zijn jongste zoon, die later door de Duitsers gefusilleerd is. Hij was 23 toen hij gefusilleerd werd. – Maar toen de Duitsers Nederland binnenvielen, toen draaide hij meteen om! Toen was het trouw aan Oranje! Ja, dat gaf hij dan eerlijk toe, dat hij fout was geweest, zo was hij. Nee, o nee’ (hij viel zichzelf in de rede) ‘bij de invasie van Denemarken was dat. Nee, hij is meteen naar de goede kant overgestapt. Later zat hij immers in het verzet. Maar toen was hij NSB’er. En op een morgen zei hij tegen me: “Die Maitland, die halfjood.” Toen zei ik: “Mijnheer Snijders, ik wens niet dat u op zo’n toon over mijnheer Maitland spreekt. Ik heb de grootste achting voor mijnheer Maitland en ik duld dat niet!” “Als het je niet bevalt,” zei Snijders, “dan donder je maar op!” De volgende morgen kreeg ik mevrouw Snijders aan de telefoon. “Wat is er nu toch tussen u en mijn man gebeurd?” zei ze. “Het is verschrikkelijk, hij heeft er de hele nacht niet van kunnen slapen! Maakt u het toch alstublieft weer in orde!” Ja, mevrouw,’ zei vader, ‘maar ik meende wat ik gezegd heb, ik kan dat niet terugnemen.’ – ‘Och toe, mijnheer Vogels, u bent altijd zo vindingrijk!’ (Dit was het woord dat vader gebruikte en dat me zeer trof.) ‘De volgende ochtend stapte ik naar Snijders toe. “Mijnheer Snijders,” zei ik, “ik kom u mijn spijt betuigen over wat gisteren gebeurd is. Het spijt mij erg dat er voor het eerst woorden tussen ons zijn gevallen waaruit een radicaal verschil van denkwijze blijkt. Begrijpt u mij goed, ik neem niets terug van wat ik gezegd heb, maar als ik onbeschoft ben geworden dan betreur ik dat. U moet mijn houding trouwens toch ook kunnen begrijpen. Mijnheer Maitland is immers mijn chef.”’ (Dit was inderdaad een vindingrijk argument!) ‘Goed, Vogels, goed,’ had Snijders geantwoord, op een bullebakkige toon, ‘we zullen dat dan voortaan zo doen, als ik me in dienstverband tot je richt dan zal ik dat voortaan altijd via mijnheer Maitland doen.’ Dat was een mooie oplossing, zei vader, werkelijk tevreden, hij had zijn gezicht gered, hij kon thuis zeggen ‘die Vogels heeft bakzeil gehaald’. – Ik vond hier het ‘humane’ dat me dikwijls in vader hindert en dat ik dikwijls halfzachtheid en lamlendigheid vind, erg aardig. – ‘Ik wist dat niet eens,’ zei hij nog, ‘dat Maitland halfjood was! Daar wist ik niets van! Zijn moeder was een Levenbach.’

Daarna vertelde hij enige episodes van NSB’ers die hij na de oorlog de hand boven het hoofd hield. ‘Ik heb een afkeer van een Bijltjesdagmentaliteit,’ zei hij. Ik zei dat ik dat ook had.

‘Maitland is geheel vergeten,’ zei hij nog. ‘Zo’n geniale man. Het is een noodlot geweest, hij heeft nooit de gelegenheid gehad zich werkelijk te ontplooien. Laatst was er een congres over...’ (ik weet niet meer wat, een terrein waarop Maitland belangrijk werk had gedaan). ‘Niemand kende zijn naam meer. Wie is dat, vroegen ze, en dan dachten ze Meetland, met twee e’s. Ja. – Van de Kamp nog wel, Van de Kamp herinneren ze zich nog wel, die is anderhalf jaar directeur geweest,’ zei hij erachteraan.

Het is jammer dat ik dit allemaal zo slecht heb opgeschreven. Ik heb vader nooit zó goed begrepen als toen. Hij kon overigens op het laatst niet meer ophouden met praten en kletste toen maar door op oudeherenmanier over allerlei dingen waar ik me niet voor interesseerde.

Hij zat onderwijl onophoudelijk met zijn sleutels te spelen die twee keer onder de tafel vielen, wat een heel gescharrel gaf.

Het bleek dat vader pas onlangs gehoord had waarom Van Konijnenburg (in 1952 meen ik) zelfmoord heeft gepleegd. Hij begon me dat nogal schroomvallig te vertellen, vergeefs proberend het zo voor te stellen alsof hij het nogal zielige verdriet om de verlating door een vriend die intussen getrouwd was en kinderen had ‘au fond normale romantiek’ vond, tot ik zei dat het geen nieuws voor me was. Dat is wel gek, dat ik dat wist en hij niet. (Ik hoorde het van moeder.)

==

Een oefening in weldadigheid

Ik woonde in 1953 in Parijs. In de zomer van dat jaar had ik mijn letterenstudie in Amsterdam definitief opgegeven. Onder mijn vrienden, allen een paar jaar ouder dan ik en niet ver meer van hun doctoraal, was de literatuurwetenschap een geliefd gespreksonderwerp: ze noemden het een minderwaardig bedrijf, de professoren waren charlatans, en ze vertelden krasse staaltjes van briljant afgelegde tentamens waarbij de professoren, geïmponeerd door de intelligentie van hun studenten, hun de ontbrekende vakkennis hadden kwijtgescholden. Met minachting werden dan ploeteraars geciteerd die gezakt waren op één enkele vergeten klankverschuiving in het Middelnederlands; van wie niet intelligent was, kon geëist worden dat hij blokte, en de professor die zulke maatstaven aanlegde kon bijna als vriend worden beschouwd.

Ikzelf had de oersaaie colleges van een assistent die een typische veelweter was verzuimd en het bijbehorende tentamen bij de professor niettemin met succes gedaan, maar merkte toen dat ik teleurgesteld was. Ik had meer van de studie verwacht. Mijn vrienden zeiden dat ze beslist geen leraar ergens in de provincie zouden worden; zodra de gelegenheid zich maar even voordeed, zouden ze naar Parijs gaan, waar een intelligent mens altijd wel middelen van bestaan kon vinden. Maar ze studeerden de een na de ander af en vertrokken uit Amsterdam om leraar te worden, de een in Middelburg, de ander in Enschede. Ik was opnieuw teleurgesteld en dacht dat ik dan maar naar Parijs moest gaan, nu mijn vrienden dat niet deden. Dat ik geen lerares wilde worden, wist ik zeker, en ‘Parijs’ was zoveel als de onbekende, veelbelovende wijde wereld: hic sunt leones. Ik durf wel, dacht ik, al was ik wel degelijk ook bang.

Ik liet mijn studie schieten, leverde een verwoed gevecht met mijn vader die me Parijs ten strengste verbood, kon als gelukstreffer in mijn eerste Parijse maand de kamer krijgen van een Franse vriend van een van mijn vrienden, een jongen uit Marseille die aan de Sorbonne studeerde en in die tijd met vakantie was, beloofde mijn moeder dat ik haar iedere week zonder mankeren een brief zou schrijven uit Parijs en vertrok.

==

*

==

Ik kwam aan op het Gare du Nord, gaf mijn loodzware koffer vol boeken daar in bewaring, nam de metro naar het centrum van de stad, stapte uit op de Boulevard St. Michel, liep die af in de richting van de Seine en vond aan mijn linkerhand de Rue de l’Eperon, waar op nummer 6 mijn kamer moest zijn. Op de eerste verdieping van dat huis woonde notabene een nicht van Gide met een zoon die schilder was, bij wie ik de sleutel moest gaan halen. Ik kreeg de sleutel, liep alle trappen op tot vlak onder het dak en opende mijn kamerdeur.

Het eerste wat ik nu zag was een kleurig, handgeweven gordijn, dat een soort portiekje achter de deur afschermde. Ik schoof het gordijn opzij, liep verder de kamer in en zag voor me uit de torenspits van St. Germain des Prés. Ik liep door naar het raam, keek naar beneden en zag onder me de daken van Parijs. Het duizelde me. Het was te mooi om waar te zijn.

Toen ik lang genoeg gekeken had, keerde ik me om naar die kamer waar ik nu een maand lang zou wonen. Boven mijn hoofd zag ik een ergens weggebroken smeedijzeren straatlantaren. Op de vloer lag een ook al handgeweven tapijt. Op een plank langs de muur stond een serie aardewerken kommetjes van een pottenbakker van naam, die in mijn speciale zorg waren aanbevolen. Boven op een kastje stonden boeken: Sartre, De Beauvoir, Camus, andere bekende en onbekende namen. Gide niet, merkte ik op.

Maar nu moest ik eerst mijn spullen gaan ophalen. Ik ging terug naar het station, kwam thuis met die loodzware koffer, sleepte hem met moeite alle trappen op, ging opnieuw, nu met al mijn toebehoren, de kamer in waar ik nu een maand lang zou wonen en sloot de deur achter me met een gevoel van triomf. Hier was ik dan, in Parijs.

==

*

==

Van wat ik in Parijs zou gaan doen had ik maar een vage voorstelling. Het enige wat vaststond, was voorlopig die mooie kamer. Vandaaruit, stelde ik me voor, zou ik Parijs verkennen: een andere kamer zoeken, een verblijfsvergunning bemachtigen, me inschrijven aan de universiteit, werk zoeken.

Dat bleek allemaal niet zo eenvoudig. Voor een baantje en voor een studentenkaart had ik een verblijfsvergunning nodig, en voor een verblijfsvergunning hetzij een studentenkaart, hetzij een baantje. Ik bracht heel wat tijd voor loketten door, maar vond dat niet onaangenaam. Het was immers doelgerichte tijd, het verschafte me een status. Op de prefectuur stond ik tussen immigranten, op de bureaus van de universiteit tussen studenten, en zolang mijn zaak niet op bezwaren stuitte hoorde ik daar ook. Tot de formaliteiten voor inschrijving aan de universiteit hoorde ook een medisch onderzoek. Ik werd gemeten, gewogen en doorgelicht en mijn bloed werd onderzocht. Het kostte nogal wat moeite om de ader te openen en de vereiste hoeveelheid bloed naar buiten te doen vloeien. Ik was verzwakt, ik at misschien niet genoeg, dacht ik, en ik zat toen dat bloed was afgetapt duizelig op een bank waar studenten langs me liepen en zich uit- en aankleedden. Niemand lette op me, mijn geval had niets ongewoons, de documenten die ik nodig had en die op borden in de prefectuur met A, B, C, D, E, F waren aangegeven lagen allemaal binnen mijn bereik. Aan de universiteit werd ik op vertoon van mijn Amsterdamse collegekaart al dadelijk als potentiële student beschouwd. Ten slotte bezat ik na een laatste gang naar een bureau achter het Panthéon een verblijfsvergunning, een collegekaart, een toegangskaart voor studentenrestaurants, een bewijs van mijn bloedgroep en een internationale toegangskaart voor musea en bibliotheken, die ik me voor mijn vertrek uit Nederland aan het ministerie van Buitenlandse Zaken in Den Haag had verschaft. Bovendien had ik in mijn tasje enige condooms, waaraan echter een gebruiksaanwijzing ontbrak. Een condoom diende om seks te hebben zonder een kind te maken, ja, dat wist ik, maar hoe dan? Ik vroeg het me vruchteloos af. En ten slotte vond ik werk bij de Nederlandse Kamer van Koophandel in Parijs, waar ik met een aantal andere mensen aan een grote tafel in een souterrain moest zitten om facturen te controleren. Niet bepaald aantrekkelijk werk, maar ik kwam niettemin uit dat souterrain tevoorschijn met een gevoel of ik de wereld in mijn zak had.

Ik bleef nog wat in die buurt rondlopen. Het was mooi weer. Ik herkende een driehoekig pleintje, waar toen ik er voor het eerst kwam vreemde paarse bloemen aan de bomen hadden gehangen. De bladeren waren nu verkleurd en gedeeltelijk afgevallen. Op een hoek was een café waar altijd vrachtauto’s voor de deur stonden, wat merkwaardig was, want op dat pleintje kwamen alleen kleine straatjes uit. Ik aarzelde of ik wat op een bankje zou gaan zitten.

Maar voor ik daartoe besloten had, werd ik aangesproken door een grote, magere oude vrouw, gekleed in een lange zwarte jas waar haar voeten plat onderuit staken. Het ergerde me, maar ze liet me daar geen tijd voor. Ze betoogde druk, beurtelings wijzend op een papier dat ze in haar hand hield en op een gebouw in een van de straten die van het pleintje af voerden. Ik begreep dat daar een kantoor was waar een ambtenaar niet had willen inzien dat haar document hem aanging en haar ten onrechte had weggestuurd. Ze pakte me bij een arm. In haar ijver ontging het haar dat ik haar maar half verstond en dus wel de laatste was die uitleg zou kunnen geven van haar zaak aan een ander, maar daar dacht ik zelf ook nauwelijks aan. Ik trok mijn arm los en liep met haar mee.