Martha Heesen

Grondsoorten

==

==

==

Uitgeverij Van Oorschot

Amsterdam

© Copyright 2024 MARTHA HEESEN

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, op welke wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

==

ISBN 9789028244122

==

www.vanoorschot.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2024

De wandelaar

Een gehucht ontworpen door een fantasieloos kind: de smalle, rechte straatweg met aan weerszijden de hoge, rechte bomen, aan weerszijden de kleine, eenvormige, naoorlogse huizen, telkens twee of drie onder één dak geperst, en met nietige voortuintjes, alsof er hier ruimtegebrek zou zijn. Waar de wandelaar tussen de huizenrijtjes door kan kijken ziet hij hoe diepe achtererven zich verliezen in het weiland.

Het enige oude huis, het enige vrijstaande huis op de verlaten boerderij na, ziet hij niet. Het staat er ook zo teruggetrokken bij in zijn donkere tuin en het lijkt nog het meest op een pastorie, een kleine, vervallen pastorie van een klein, vervallen kerkgenootschap. Alleen de brede, getraliede voordeur en de reusachtige paardenkastanje die het huis lijkt te willen omhelzen, hebben nog iets van trots. Maar hij ziet het niet, de wandelaar, ook al is er beweging achter de ramen, van een vrouw die op een trapladder lange witte gordijnen staat op te hangen. En dan is hij het gehucht alweer uit; het wordt ten overvloede voor hem doorgestreept op een roestig bord.

Hij kiest het zandpad, ondanks alle modder. Zijn nieuwe wandelschoenen moeten vandaag maar eens bewijzen wat ze waard zijn. Ze zijn zo stug dat ze kraken en hij heeft ze te strak geregen, voelt hij nu. Een hardloopster schiet plotseling tevoorschijn uit een bosje; ze ziet hem schrikken en lacht verontschuldigend naar hem, maar hij wendt met bonkend hart zijn hoofd af. Zijn stem is schor als hij toch nog netjes goedemorgen probeert te zeggen.

Hij herstelt zich. Mannenlijf kaarsrecht, hoofd hautain achterover, misprijzende uitdrukking om de wat slappe mond, blik op oneindig: een nurkse God die al tijden schoon genoeg heeft van zijn schepping. Wat moet hij nu met zo’n onbehouwen grietje dat in treiterig wandeltempo voor hem uit blijft stappen in haar sportkleren, en wat moet hij met dat gehucht daar achter hem, die verzameling karakterloze kleine huizen vol karakterloze kleine burgers met hun kleine burgermanstragiekjes?

Niets. Dat is hem in de loop van zijn leven wel duidelijk geworden, helemaal niets kan hij uitrichten voor dat reddeloze mensdom, maar het begint erop te lijken dat hij zich daar eindelijk bij heeft neergelegd. Die gedachte vindt hij geruststellend, en zo prettig geformuleerd ook, half hardop tussen de kale bomen, echt tevreden stemmend. Als de hardloopster niest roept hij vrolijk: Gesundheit! Ze kijkt wantrouwig over haar schouder en zet het op een rennen. Hij bestudeert haar voetstappen en de zijne en bedenkt dat hij op de terugweg opnieuw hier langs zal komen, want voor de grote wandeling is de winterdag te kort, dan komt hij te laat terug in zijn logement, waar met het avondeten op hem wordt gewacht. Vóór donker thuis hoor, grapte zijn gastvrouw nog toen hij vertrok. Tot uw orders, grapte hij terug. Het stramme salueren liet hij maar achterwege.

Hij heeft haar het woord logement bijgebracht, ze kende het niet. Dat domme, modieuze bie-en-bie moet ze echt afleren, vindt hij. Erg ontwikkeld is ze niet, maar wel precies aardig genoeg, en dat ze tegen hem niet over donker moet beginnen kan zij natuurlijk niet weten, denkt hij nu luchtig en vergevingsgezind in het bijna lenteachtige ochtendlicht. Toch versnelt hij onwillekeurig zijn pas, alsof de duisternis hem nu al op de hielen zit.

==

Duif

Het gehucht intussen ontwaakt wel zonder hem. De kleine Duif is acht jaar geworden en fietst voor het eerst alleen naar school. Ze gaat linksaf, haar arm fel uitslaand alsof ze de morgenlucht een mep geeft, en stopt dan even om de lampjes in de knipperstand te zetten, en vooral om die akelige oranje muts van haar hoofd te trekken. Er zijn nergens andere kinderen, die ziet ze straks pas, als ze in het dorp aankomt, en dus kan ze nu nog luidkeels zingen in het Engels, haar eigen zelfgemaakte Engels, dat ook door beer Markus altijd goed wordt verstaan. Ze schudt woest haar zwarte zijden manen en haar oewee nisjama da tsjifoo schalt over de lege witberijpte akkers. Voor zo’n popperig meisje heeft ze een verbazend rauwe stem. Je lijkt wel een lam in nood, roept een voorbij fietsende vrouw. Bèèè, zegt Duif. Ze mist beer Markus nu al, maar dat is kinderachtig, sinds gisteren. Ze zingt nog harder.

==

Sjouke

Voor Sjouke is het nog wat vroeg, al is hij dan, zoals iedere dag van zijn lange leven, om vijf uur opgestaan. Hij stommelt doelloos door zijn huis, maakt een beker oploskoffie, vergeet die, wrijft telkens met beide handen over zijn gezicht, de handen waarvan het eelt verdwenen is, het gezicht dat slap en stoppelig aanvoelt als de vacht van een oud beest. Ach, de beesten, hij gaapt en traant van verlangen naar die warme dragende golf van stank en gedruis, van gesnuif en gezucht en langzaam kaakgemaal, van al dat geleef daar in die dampende lijven. Maar vader, zegt Silke als ze komt, één keer in de week en dat is tegenwoordig meer dan genoeg, er is er niet een meer bij uit jouw tijd. Maar wat doet dat er nu toe? Zij kan zijn koehonger maar niet begrijpen, het zijn niet de dieren zelf waarnaar hij snakt, het is de kudde, terwijl zij ze ieder afzonderlijk bij de naam noemt en hun kalveren omhelst. Nee, één keer in de week Silke is meer dan genoeg, zeker sinds het voorval met de tractor. Zíjn tractor.

Hij gaat naar buiten, gaat weer naar binnen om in zijn klompen te stappen, zijn brandschone, reukloze namaakklompen, klost dan de keuken in om een nieuwe beker koffie te maken, klost terug naar buiten.

Als hij op de bank zit, op het krappe voorerfje van het krappe huisje, denkt hij aan zijn tractor. Die kleur groen. Ach. Door zijn diepe zuchten klinkt het lieflijke geronk van John Deere.

De nieuwe zussen

De nieuwe zussen kwinkeleren in hun vogelkooi. Robin, zo hebben ze het huis destijds genoemd. Het heette Hejm, ze hebben eenvoudig het bordje omgedraaid en er met rode verf ROBIN op geschilderd, heel onvast en slordig maar dat zagen ze niet, ook toen al niet. Het is al jaren geleden en de verf is er nu bijna helemaal af. Maar ‘de nieuwe zussen’ zijn ze gebleven, en nog steeds glimlachen de voorbijgangers, drie per uur naar schatting, om het schrille gekift dat opklinkt achter de ruiten.

Naar de stad, naar de stad, het is nog niet eens acht uur en dat begint al over teruggaan naar de stad, en waarom zet je die wasemkap aan, nu moet ik nóg harder praten, en ik heb al zo’n last van mijn stem, wie wilde de stad voorgoed de rug toekeren, wie heeft er net zo lang lopen drammen tot ik eindelijk zwichtte en meeging, tegen mijn zin, hoor je, tégen mijn zin, naar dit bordkartonnen huisje, naar dit van God verlaten oord, en heb je nu eindelijk die douchevloer gedroogd, ik wil geen doodsmak maken, ik heb trouwens bedacht dat ik voor het avondeten misschien – luister je wel, je luistert niet, ben je soms doof, je wordt doof geloof ik!

Lijzebet en andere Lijzebet, zo noemt de kleine Duif ze altijd. Wie de ene is en wie de andere weet ze niet, terwijl ze toch niet op elkaar lijken. Zijn het wel zussen, misschien niet eens. Wat dan wel? Wat doet dat ertoe, vindt Anna, haar grootmoeder, ze doen geen kwaad. Wel, zegt Duif. Ze snateren. En ze kijken naar mij. Dat doe ik toch ook, zegt Anna dan.

Goudvis

Goudvis gaat uit rijden want dat is hij aan zijn paard verplicht, of liever gezegd, aan de aanschaf van zijn paard, want om het beest geeft hij niet zo. Het is een roodbruine trakehnerruin die Wim heet. Hijzelf heeft een dubbele achternaam die niemand hier onthoudt; ze noemen hem Goudvis vanwege het platte houten huis dat hij op het Landje van Kooi heeft laten neerzetten, en dat zulke enorme ramen heeft dat het op een aquarium lijkt.

Het optuigen van het paard vindt hij nog altijd een corvee, hoewel hij er nog extra lessen in genomen heeft. Het zadelen gaat nu redelijk, maar het beest zijn bit in doen is iets waar hij in het holst van de nacht al tegen opziet. Door de open staldeuren voelt hij nu de kritische blikken van de twee ijslanders, die Wim gezelschap moeten houden als hij in de wei loopt. Wim kan ze niet luchten of zien.

Met wat brommerige woordjes – hij zet er altijd zijn mannelijkste, laagste stem bij op – leidt hij Wim naar buiten, zet het opstapje klaar, streelt Wim aarzelend over zijn hals want dat hoort er ook bij. De ijslanders wenden zich af.

Hij zit. Omslachtig kerend en wendend, steeds bezwerend pratend tegen Wim, gooit hij het hek achter zich dicht. Toch goed dat hij de oprit heeft laten plaveien; het gekletter van hoefijzers op de stenen, daar gaat het hem om, zo verkondigend is dat, zo feestelijk en dreigend tegelijk. Zachtmoedig gestamp over bospaden is niets voor hem, ook al is hij pas laat, op zijn achtenzestigste, met paardrijden begonnen, en voelt hij dat late tot in al zijn vezels.

Wim voelt het in zijn hoogmoedig paardenhart, hij verdient toch echt beter. De vent zit bijvoorbeeld veel te ver achterover, denkt zeker dat hij zo een prinselijke indruk maakt op het volk hier, ja hoor, met dat figuur! Hij is te zwaar, hij eet natuurlijk veel te veel sinds die vrouwen weg zijn. Ooit zal hij hem afwerpen, al was het maar om het gebaar, je moet toch je paardeneer zien hoog te houden.

Met zijn wat nuffige stap draagt Wim zijn meester over de straatweg, en hij snuift eens flink, hij houdt van die ademwolken op de vroege morgen. In haar eigen ademwolken, haar fiets nog aan de hand, staat Bregida het tweetal na te kijken. Die aardappelzak, zegt ze. Moet je dat zien zitten! Gewoon zonde van dat mooie dier. Axel, Leif, koert ze dan naar de ijslanders, hier ben ik!

==

Anna

Het is toch een gele scooter geworden, zoals Duif wilde. Zelf had Anna liever die donkergroene genomen want geel is haar te vrolijk; elke ochtend als ze opstapt vindt ze geel te vrolijk. Maar Anna, had Duif gezegd, geel is ook veel veiliger hoor. Anna moet voortaan een omweg maken. Nu hebben wij ieder onze eigen route, hè Anna? Nu rij jij niet meer langs de school, hè Anna? Ze heeft het beloofd, en ze zal nu te laat op haar werk komen.

Niemand van de collega’s zal er iets van zeggen. Zeker iets met de kleindochter, ja kinderen gaan voor, vanzelfsprekend, en die kleindochter, dat is een zegen, beseft ze dat eigenlijk wel, dat kind houdt haar jong en bij de tijd, is ze eigenlijk wel dankbaar, dat vraag je je soms af, ik zou er voor tekenen hoor op die leeftijd, toch mooier dan een hond of een kat, zeg nou zelf, en veel gemakkelijker dan een eigen kind, ja, en dan is het ook nog zo’n beeldje om te zien, zo’n exotisch prinsesje, met die blinkende oogjes, en dat ravenzwarte haar; nou, ravenzwart, meer blauwzwart vind ik.

Ze is te laat, Anna. Nog voor ze zich verkleed heeft hoort ze de oude Bastiaan al op het glazen baliescherm bonken en schreeuwen dat hij te weinig pillen heeft gekregen, dat hij geen pillen heeft gekregen, dat hij de verkeerde pillen heeft gekregen, alweer, dat hij nú zijn pillen moet anders staat hij niet voor zichzelf in.

Anna is de enige die met de oude Bastiaan overweg kan, vindt ze. De anderen laten haar in die waan, dat is wel zo gemakkelijk. Anders dan Bastiaan zelf neemt zij dat dagelijkse luidruchtige poppenspel heel ernstig, ziet ze niet dat het hem daarom te doen is. Ze denkt dat ze een goede psychiater geworden zou zijn, als ze had mogen studeren. Ze zegt dat ook weleens hardop, en dan zeggen de anderen: ja, o ja, zeker. Ook hardop. Dat ze daar heus de kop niet voor had vergeet ze maar. Dat mag onderhand wel.

Ernstig duwt ze een doekje onder het glasscherm door zodat Bastiaan het schuim van zijn mond kan vegen.

==

Iris

Beste Mevrouw, wij hebben nog op u gewacht maar wij moeten nu gaan helaas. Wij hebben alles volgens de etiketten geplaatst. Er zijn geen schademeldingen. Met de sleutel doe ik zoals afgesproken. De rekening komt met de mail. V Geluk in uw nieuwe woning. De groeten van Niek, en van Kosta en Hristofor.

==

Dat staat er. De brief is geschreven op een vergeeld en rafelig stuk ruitjespapier, in potlood. Een keurig, schools handschrift; hij is ermee aan de keukentafel gaan zitten, Niek, terwijl de twee anderen al ongeduldig in de auto zaten te wachten. Of misschien stonden ze nog buiten te roken, van die rommelige, gelige, zelfgedraaide sigaretten, en te kletsen in een taal waar je geen touw aan vast kan knopen. Misschien wekten ze de nieuwsgierigheid van de buurtbewoners, of de achterdocht, Iris weet het niet, ze weet nog niets van de mensen hier. Ze moet gaan kennismaken, zich gaan voorstellen en ze durft niet, ze zal het er wel weer op aan laten komen, star grijnzend met een boog om iedereen heen lopen, en hoogstens iets uit weten te brengen over hun lieve honden, of hun lieve baby’s desnoods, om te laten zien dat ze zo slecht nog niet is. Maar wel bang, van iedereen en alles bang. Maar waarom? En wat komt ze hier doen?

Vannacht, haar eerste nacht, lag ze wakker. Ze zouden aan de deur komen, de potige plattelandsvrouwen met bossen kastulpen: welkom, Iris, welkom, wat zijn wij blij dat u onze kleine gemeenschap bent komen versterken, u bent precies wat we zoeken, hier is het rooster voor het verzorgen van de ezels in het ezelkamp, ook hoefkrabben, denk erom, en het inloophuis voor tieners kan nu gelukkig weer open, drie maal in de week van drie tot zes. Hier tekenen graag. Pas om half vier sliep ze in.

Ze staat nu in de voortuin met de brief in haar handen, ze heeft hem vanochtend gevonden. Hij heeft de hele avond en de hele nacht ongezien op de onderste traptrede gelegen, en om dat goed te maken leest ze hem telkens opnieuw, ook nu weer, in de tuin, onder de kale takken van de kastanje. Met het loshangende haar als een dikke grijze sluier om haar hoofd, de brief in beide handen geklemd en de woorden voor zich uit prevelend, lijkt ze wel een non met haar gebedenboek. Beste Mevrouw...

Het is de laatste verbinding, die brief van Niek, Kosta en Hristofor, de mannen met wie ze haar oude leven heeft gedemonteerd en ingepakt om het in hun geblutste verhuisbus te laden. Haar laatste vrienden zijn het. Waren het. Die doorgestreepte V ontroert haar. Ze leest en herleest de brief en intussen kijkt ze of de gordijnen er een beetje behoorlijk bij hangen, want daarvoor is ze naar buiten gegaan, in alle vroegte om vooral onopgemerkt te blijven.

Ze moeten nog wat uitzakken, die gordijnen. En ze zijn veel te wit, ziet ze nu, veel te nieuw wit voor de oude ramen in de oude gevel naast de oude kastanje. Maar er staan sneeuwklokjes onder de kastanje, die gaan straks open en brengen dan wat evenwicht misschien.

Voor het middelste huisje aan de overkant van de straatweg zit een man op zijn bank alsof hij daar de hele nacht gezeten heeft. Zou hij het niet koud krijgen zo, voelt hij de kou wel? Hij zit erbij als zo’n abraham die de mensen leuk in je tuin komen zetten als je vijftig wordt. Een erg oude abraham, eerder een methusalem. Leeft hij wel? Ze verzamelt haar moed en steekt een hand naar hem op. Hij leeft, hij beantwoordt het gebaar, traag, aarzelend, alsof hij eigenlijk niet goed weet wat het betekent.

==

Sjouke

Hij merkte het toen hij probeerde terug te zwaaien naar die vreemde vrouw aan de overkant: zijn linkerarm doet pijn. Weer wat nieuws. Doet de rest het nog wel? Zodra het mens weg is staat hij voorzichtig op. Dat lukt. Hij gaat met schildpadachtige stapjes zijn huis weer binnen en dat lukt ook – hij moet eindelijk eens iets aan dat ongemakkelijke stoepje laten doen, vindt Silke – maar alles knarst en kraakt aan hem, en in zijn brede hoofd ronkt John Deere heel wat minder vreedzaam dan daarstraks want hij zet het op een brullen. Daar heeft Adam om gevraagd: laat ’m nog eens brullen, opa! En dat deed hij dan, één keer, om het kereltje een plezier te doen. Hou je goed vast jochie. Het kind stond naast hem in de cabine, kwam nauwelijks tot zijn elleboog. Een mug van een kind was het, de zoon toch van Silke, zijn mooie, flinke dochter. Ja, maar ja, die man van haar, die Pool. Sjouke is nooit verder gekomen dan ‘die Pool’. En hij zal ook nooit verder komen, want die Pool vermoedt iets, dat weet hij. Ze zien elkaar niet meer.

De Pool is klein en bleek en tenger, hij draagt een bril en hij heeft in Krakau gestudeerd. Toen Silke met hem thuiskwam werd Sjouke zo radeloos dat hij zich een dag en een nacht in de stal verschanste. Ze hebben nooit een woord met elkaar gewisseld, dat wil zeggen, Sjouke heeft nooit gereageerd op Dareks verwoede pogingen Nederlands met hem te spreken. Het kind tolkte, als kleuter al.

In Sjoukes kop brult de tractor voort en hij weet dat hij hem voorlopig niet kan uitzetten ook want het is zo donker en het is nat op de weg en de lichten doen het niet en het is gevaarlijk in de bocht bij Daleman. Het is donker en het wordt steeds donkerder.

Sjouke zet de radio aan, hard. Nieuws, oorlogsnieuws en ander nieuws. Niet dat hij luistert, hij maakt eerder tegengeluiden: hij zingt verbasterde kinderliedjes en hij smijt met de afwas van gisteren en eergisteren, hij snuit zijn neus en trompettert zo hard hij kan. Ruw zwiept hij het gordijn van de achterdeur opzij om het ochtendlicht de keuken binnen te laten.

Voor, op het ongemakkelijke stoepje, staat in haar badjas een van de nieuwe zussen vergeefs aan te bellen om hem te vragen of de radio wat zachter mag.

==

Goudvis