Josephine Johnson

Binneneiland

Mijn jaar in de natuur

vertaald door
Lette Vos

==

==

==

Uitgeverij Van Oorschot

Amsterdam

Oorspronkelijke titel: The Inland Island

© Copyright 1969 THE ESTATE OF JOSEPHINE JOHNSON

© Copyright 2024 Vertaling: LETTE VOS en UITGEVERIJ VAN OORSCHOT, AMSTERDAM

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaargemaakt, op welke wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

==

ISBN 9789028244139

==

www.vanoorschot.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2024

Januari

Het nieuwe jaar strekt zich voor ons uit. We staan op een hoog, stevig stuk land. Alles is fris en helder. Het is koel maar niet ijskoud. Op de bomen in het dal zit rijp, op de vijver ligt een laagje grauw ijs en over de graspollen is glitter gestrooid. Het dunne, dode gras is bevroren, de omgeploegde grond is koud en bruin als bittere chocolade.

Deze prachtige strook land is het enige wat ons nog rest. Hij houdt me in leven. Het oude huis staat onbewoond beneden in het dal, vlak bij de vindplaats van die mammoetbotten in de steengroeve. Aan deze kant vormen wij de bovenrand van dat dal. De kinderen zijn weg. De paarden zijn weg. Ons vroegere huis is weg. Wat hebben we nog wel? Een wereld vol bomen, wilde vogels en onkruid – een wereld van een stekelige schoonheid die mijn hele leven zal blijven bestaan. Dit land is me het allerliefste – aan niets of niemand anders heb ik al zo lang mijn hart verpand.

De meisjesnaam van mijn moeder was Franklin, wat in het Engeland uit de Angelsaksische tijd de benaming was voor een vrije landeigenaar. Ik heb al mijn hele leven een voorliefde voor het platteland, en nu het leven zich tegen de natuur lijkt te hebben gekeerd, tegen het hele wezen van de mensheid, voel ik een zekere urgentie, een sterke drang om deze liefde op te tekenen, te koesteren en uit te dragen voor het te laat is. De tijd schrijdt voort – zowel voor mij als voor het land.

Ons land, ruim vijftien hectare aan bosgebied, omvat steile heuvels, twee riviertjes, duizenden bomen en een wirwar aan smalle kloofjes of geulen. Een kleine hectare is vlak, en daarop staat ons huis. De muurbrede ramen kijken uit over een smal dal dat is gevormd door een steeds breder wordend riviertje met steile kleioevers. De bedding van het riviertje dijt met elke storm verder uit, soms in oostelijke, soms in westelijke richting. Als hij naar het oosten toe beweegt, tast hij de heuvel aan waar ons huis op staat. ’s Nachts als het stormt kun je de rotsblokken in het kolkende water horen knarsen – rotsen die zo oud zijn als de aarde en die ooit op de bodem van onmetelijke zeeën lagen worden nu opgeduikeld en door een milde storm in het Middenwesten met de stroom mee gesleurd tot ze in ondiepere wateren terechtkomen.

Ons land begint boven aan de heuvel, bij een smalle doorgang tussen oude seringen. Er staat geen hek, dus je moet je auto tussen de oude schuur en de seringen door zien te persen, en we horen elke dag het krassen en ritselen van seringentakken tegen glas. Sommigen vinden dat misschien hinderlijk, maar misschien ook niet – want iedereen die ooit onze oprit op rijdt, of het nou een man, vrouw of kind is, zegt de eerste keer: ‘Jeetje, wat is het hier stil, ik wou dat ik op zo’n plek woonde.’ En ik zou het iedereen gunnen. Ik wou dat er meer grote bomen stonden en werden aangeplant. Wie plant er tegenwoordig nog een eikel zodat zijn zoon later een eikenboom heeft? Er is geen plek meer voor eiken op deze aarde. En voor je het weet is er ook voor zoons geen plek meer.

De iep bij de poort is niet zo’n mooie wijnglasvormige zoals je ze in New England ziet, maar hij is uit zichzelf genezen van een rotte plek en spuwt struis een fontein aan takken de lucht in. Eronder staat de put, een diepe met koud water, die rode klei ophoestte, wat de loodgieter heeft verholpen. Sinds de loodgieter als meester, vertaler, vriend en vader optreedt, lijkt die kleine deugniet, zoals de loodgieter de pomp in alle ernst noemde toen die nog zo rochelde, aan hem toe te behoren. Hij kent elk klepje en buisje als zijn broekzak, en slechts één keer wist de pomp hem te verrassen, toen er een slang in de rotorbehuizing was gekropen. ‘Je leert steeds weer iets nieuws,’ zei de loodgieter. ‘Voor alles is een eerste keer.’

Op de smalle heuvelkam waar onze grond begint heb je de oude schuur met ernaast een vijver omringd door wilgen, en even verderop een afbrokkelend huisje waar de oorspronkelijke eigenaren woonden toen het nog een boerenbedrijf was. Maar de liefde die ik ervoor voel, nu het verwilderd is en de zuring en alsem welig tieren, is meer van menselijke of dierlijke aard en niet zozeer boerentrots. Op dit land, met alle bijbehorende facetten van het leven, van slakkeneitjes tot buizerdogen, ben ik thuis, net zozeer als de roofvogel en de bosmarmot hier thuis zijn. Ik zal het altijd verdedigen, al moet ik met pijl-en-boog de wacht houden – een oud vrouwtje dat als een marmot in haar bruine jas langs de steile hellingen banjert, honden en jagers uitscheldt en zich een weg baant door meidoorn en boomheide, door dat oprukkende ecosysteem waarvan ons al was voorspeld dat die even onafwendbaar zou opkomen als de vloed, maar dan sneller.

Dit vooruitzicht werd geschetst door de boswachter die kwam rondkijken op onze vijftien hectare en ons de woudreuzen aanwees die grillig groeien en hun takken alle kanten op laten steken, die met hun wortels alle voeding in de omtrek verslinden en toch maar een dun stammetje houden. Als kaphout heb je er niks aan, maar ze huisvesten talloze wasberen en spechten en zitten vol met wormen en insecten, waardoor ze een voedingsbron vormen voor de hele voedselketen.

‘Hoe kunnen we van ons land een natuurreservaat maken?’ vroegen we voorzichtig, omdat die benaming eigenlijk was voorbehouden aan veel grotere gebieden als de Serengeti.

‘Achterover leunen,’ antwoordde hij, ‘en toekijken hoe het ecosysteem zich ontwikkelt.’

Meer had hij niet te zeggen, en inmiddels is dat vreemde woord inderdaad opgekomen als de vloed. Nu de schapen en paarden weg zijn wordt het land niet meer begraasd of vertrapt, waardoor de braam in hoge rood-paarse hoepels en doornige roedes boven ons hoofd uit groeit. Niets houdt de vlierbes of de guldenroede nog tegen. Jonge boompjes volgen het voorbeeld van de doornstruiken, waardoor in het vroegere weiland een bos ontstaat.

Het nieuwe jaar strekt zich voor ons uit, geopend door Janus, poortwachter van de hemel. In het Romeinse Rijk gold hij als de god en beschermheer van doorgangen. Zijn twee gezichten symboliseerden de poort die twee kanten op zwaait. In oorlogstijd stonden de poorten van zijn belangrijkste tempel altijd open. In vredestijd waren ze dicht. Tussen de heerschappij van koning Numa en keizer Augustus werden de poorten slechts één keer gesloten. Dit jaar staan ze weer open. Dat is al heel lang zo; het ene na het andere leger valt aan en trekt zich weer terug. De oorlog houdt nooit op.

Op de eigenzinnige kalender in mijn hoofd vormt januari een soort piek, waarna de maanden aflopen naar beneden en zo het voorjaar in glijden. In de winter is alles duidelijker en eenvoudiger. Een goed moment om aan dingen te beginnen, omdat er minder aan je getrokken wordt en je zintuigen minder worden afgeleid. De bomen zijn kaal en de overkant van het dal komt tevoorschijn. De verbluffende helmspecht flitst tussen de kale takken door en drukt zich tegen de geschubde bast van de wilde kers aan. Van de achterkant lijkt het net een reusachtige kakkerlak met een rode kuif. Zwarte kraaien komen met veel bombarie voorbij en roepen: ‘Ga! Ga!’ En onder begeleiding van hun dreigende zwarte vleugels vliegt geruisloos een grijze buizerd, die op het witte geraamte van een plataan neerstrijkt. Door de kou is hij opgeblazen tot het formaat van een uil, maar zijn buizerdkopje is nog compact en stevig, met ijsgouden ogen. Over zijn vleugels en borst loopt ook goud, en hij zit erbij alsof hij het kostbare verenkleed van een Azteken-koning heeft omgeslagen. Er zit wit in zijn vleugels, op zijn kop en in zijn grote grijpklauwen. Zijn gemeen gekromde snavel is leeg. Gemeen gekromd? Heb je de snavel van de Amerikaanse boomkruiper weleens gezien? Dat is pas een zeis – een kromzwaard zelfs! Moet je nagaan hoe die op een schorskevertje overkomt: dat moet net gegalvaniseerd staal lijken. Een akelig, reusachtig ding, de vishaak van die piepkleine vogel die voor ons net een gespikkeld eitje lijkt. Zijn roep is zo iel en hoog dat alleen de gevoeligste mensenoren hem kunnen waarnemen. Hij kronkelt in een spiraal om de winterbomen heen. Onzichtbare eieren en kevers worden uiterst zorgvuldig verorberd als met een schelpdierprikker. Zijn ronde, gevlekte buikje lijkt op de gladde vacht van het zeeluipaard, zijn buitenproportionele snavel op het zwaard van de narwal – die eigenaardige eenhoornwalvis waarvan de ivoren slagtand, die nog kostbaarder is dan die van de olifant, ooit de tronen van Deense koningen sierde.

Ons land is een paradijs voor spechten. Het staat vol met rotte stronken en bomen met een schilferende bast. Overal waar je kijkt zie je de zwart-witte pianotoetsen op hun vleugels en voortdurend weerklinkt hun geroffel en getik, hun schelle gekwetter en het tjak-tjak van de geelbuiksapspecht, de slonzige clown onder de spechten. Dit eenzelvige, egoïstische vogeltje, dat in ringen om de boom heen gelijkmatige ronde gaatjes boort, is schijnbaar niet op zoek naar een vrouwtje. (Misschien geldt hetzelfde als dr. E. Laurence Palmer over de tapir zei: ‘Ze mogen elkaar niet.’) Hij heeft een onsmakelijke kleur – ik krijg er een weeïg gevoel van in mijn maag. Het vettige bleekgeel, als verf die uit een tube is geknepen, met de bloedrode dubbele V op zijn keel alsof die is doorgesneden en de gitzwarte vleugels. Er dringt zich een beeld aan me op – een herinnering aan kermisfiguren, de vormen van een skelet in wit op een zwarte ondergrond, rood-met-gele clowns voor carnaval. In dat rijtje hoort hij thuis.

Ik ben vogelkijker – een uitermate geïnteresseerde observator. Geen liefhebber. De snavels zijn mij te scherp en de kraaloogjes te kil. Ik ben gefascineerd door al mijn aardgenoten, maar niet op een fanatieke of wetenschappelijke manier. Er lopen vandaag de dag te veel experts rond om diepgravende kennis te kunnen voorwenden. Wie snapt écht hoe de grote vogeltrek in zijn werk gaat of kan fluiters en suikervogels uit elkaar houden op basis van een al dan niet gesplitste tong en het patroon op hun kaakbeen? Zien we die belangrijke palatomaxillaire botjes die alleen bij volwassen Icteria ontbreken? De beroemde meestervogelaar Ludlow Griscom levert bijtende kritiek op zelfingenomen amateurs. ‘Voorjaarskenners voor wie ware deskundigheid op het gebied van de najaarstrek en uitputtende kennis van alle variatie binnen de soort een herinneringsvermogen vergt waartoe ze gewoonweg niet in staat zijn,’ schrijft hij, ‘en ze doen niet eens hun best. Ik heb meegemaakt dat mensen door het dolle heen zijn als ze een relatief zeldzame soort spotten en totaal vergeten dat ze die al meerdere keren hebben gezien. Zulke mensen blijven vrolijk hun levenslijst aanvullen terwijl ze hem niet goed bijhouden. Een dergelijk gebrek aan feitelijke geheugencapaciteit is met name bij veel vrouwelijke vogelaars een zwak punt.’

Tegennatuurlijk genoeg heb ik alleen een zwak voor uilen (net als voor wrattenzwijnen, neushoorns en walrussen). Ik ben opgegroeid met vogels als huisdieren, en ik weet nog precies hoe het voelde als een broedende kip in mijn hand pikte. Ik heb nog littekens op mijn benen van onze driftige haantjes, die me terecht als de vijand beschouwden.

Maar vogels zijn hoe dan ook prachtig en geven eindeloos veel voldoening. Er zijn er meer van dan andere dieren in dit voormalige en toekomstige bos, en een nieuwe soort maakt je hele dag goed. Tussen de droge, opgekrulde bladeren van de esdoorn, die zelfs in januari nog als oranje papiertjes aan de takken blijven hangen, verschijnt een mooi vogeltje. Kijk! Waar? Daar. Tussen de bladeren. Ik zie niks. Kijk dan. Nu zit hij daar! Waar? Daar. Nu is hij weer weg... Ik zie hem. Daar! Haal de verrekijker... Haal het boekje. Dat duurt te lang... Kijk maar gewoon... Kijk nou...

Het is een vogel met een mosgroen lijfje dat overloopt in bruin als bemoste steen, met vleugels waar een scherpe zwart-wittekening op staat. Dat is alles. De grootste oen zou hem nog moeten kunnen thuisbrengen. Maar hij lijkt op geen enkele vogel uit het boekje. Hij blijft in de buurt. We zien hem dagen niet en dan duikt hij weer op. Hij doet me denken aan de ‘sneeuwvogels’ die in mijn jeugd in Missouri altijd met hele zwermen kwamen aanvliegen na de eerste sneeuwval. Ze bleven maar heel even, als in een droom. Maar deze is niet wit. Hij is mosgroen-bruin en in zijn eentje. Uiteindelijk bedenken we dat het een jong moet zijn van een soort die al maanden geleden naar het zuiden is getrokken. Dit ene verdwaalde prachtexemplaar blijft nog even een raadsel – later blijkt het een goudsijs te zijn.

Ook al ben ik maar een vogelaar van het ‘zwakke’ geslacht, toch houd ik lijstjes bij (kwartel, rode kardinaal, witkeelgors, winterkoning, duif, roodbuikspecht, junco, mees, matkop, Lincolns gors, lijster, spotlijster, sialia, roodborstlijster, roodstaartbuizerd, kraai, gestreepte bosuil, bonte, haar-, dons- en grondspecht...). Dan neem ik de jaarlijkse januarilijst door, een telling die binnen een omtrek van tien kilometer vanaf ons land wordt gedaan onder professionele en amateurvogelaars, en zie ik grijsgroen van jaloezie en verbazing. Eenden die ik nooit heb gezien, zeldzame haviken, witte uilen en mussen met behaarde tongen. En er heeft altijd wel iemand een meeuw gezien. Een meeuw in het binnenland? Jazeker. Zelf zag ik ooit een groene aratinga die zijn lange staart door de modder op het erf liet slierten. Een wonderlijk gezicht – maar hij mocht niet op de lijst. Het was een huisdier. We wensten hem het beste, maar wisten dat hem geen lang leven beschoren was.

In deze binnenlandstaat, Ohio, zonder oceanen, zonder bergen, getemperd door rivieren, is januari geen wilde stormmaand. Er was een keer een regenjaar waarin januari behalve sneeuw ook stortregens, overstromingen en grote uitgestrekte modderzeeën meebracht. Alles kwam door elkaar: zon, vorst, dooi, rukwinden en wervelstormen, ijzel, modder, sneeuwbrij, dan weer zon, mist en regen... De grond kon het allemaal niet aan. De keihard bevroren heuvels gleden tegen de avond zo de rivieren in. Hier vormde het riviertje een gele kolkende massa, als de Yangtze in China. Stokoude rotsblokken die er al sinds het devoon lagen werden meegesleurd en in ondiepere delen afgezet.

Gewoontedieren konden het op hol geslagen weer niet aan, dus zelfs keurig geroutineerde vogels leerden zich aan te passen. De grijze junco, die eerder nooit van de grond at, kwam naar het vogelhuisje toe en ging daarna hoog in de bomen zitten, met even uitdagende blikken als de meesjes en matkoppen. Zwermen verspreidden zich alsof ze wisten dat de grond kon splijten en met veel geraas onder het gewicht van een paar pootjes te veel zou kunnen bezwijken. Kilometers in de omtrek waren de ondergelopen laaglanden bedekt met ijsgrauw glas vol scheuren. De rivieren waren zo gezwollen dat het leek alsof ze stilstonden en helemaal niet meer stroomden.

Maar een doorsnee jaar, een gematigd jaar, begint helder en mild met zelfs nog de nodige herfstkleuren. Mosgroen, groene kamperfoelie; hier en daar een dieprood blad in de braamstruiken, met roest- en karmozijnvlekken een verrassend lichtpunt, als een rode kardinaal in de winterse schemering – de laatste die komt eten. In de vallende duisternis schrokt hij gulzig zaden naar binnen, en hij lijkt haast te gloeien tegen de killer wordende avondlucht. Terwijl alle andere vogels bezig zijn om hun levenskracht met slaap op peil te houden, diep in de dennenbomen of in hun prikkelnestjes in ceders op het veld, smikkelt hij door.

En dan trekt de toenemende kou deze kleur geleidelijk uit de bomen, het gras en de grond, en verbleken de onverstoorde bladeren van de eik en de esdoorn. Mussen pikken in het grijze ijs. Het mos wordt grijs. De grond, herhaaldelijk aangeharkt door kwartelpootjes, vergrijst. Ook de dikke wildedierenvacht van het weiland verbleekt tot grijs. Geen sneeuw. Geen regen. Grijze buizerds in een grijze lucht met grijze wolken. Grijze spinnenwebben kleven aan de ruiten.

De boomtakken tekenen zich als grijze nerven af tegen de lucht. De jonge buidelrat komt nog een laatste keer tevoorschijn. Hij is niet dikker geworden, maar zijn verbluffend witte vacht is nu grijs. Hij loopt mank en houdt een van zijn grijze pootjes akelig verkrampt. Er lijkt een waas over zijn grote, zwarte, wezenloze ogen te liggen. Hij had beter tegelijk met de marmotten aan zijn winterslaap kunnen beginnen in plaats van rond te blijven dwalen in de schijnvoorjaarsnacht, dan was hij niet gewond geraakt. We zagen hem voor het eerst op vroege winteravonden, een kleine, volmaakt sneeuwwitte haarbal zo groot als een cavia, met een inktzwart tipje aan de punt van elke haar en grote, glanzende ogen. Hij was totaal niet bang, maar waggelde over de natte stenen, ging op zijn achterpootjes staan, stak zijn neus in de lucht en snuffelde, met zijn voorpootjes als roze handjes met stompe vingers tegen zijn borst. Hij probeerde langs de stang van het vogelhuisje naar boven te klimmen door zijn armpjes om de gladde, koude buis te slaan en als een rups omhoog te kruipen, maar hij gleed er weer af en kwam met een plof neer. Na een tijdje gaf hij het op en vond hij een stukje brood op de grond, dat hij oppakte met die malle pootjes die nog het meest lijken op roze wortels die uit zwarte handschoenen groeien (bijwortels van mais of biezen die boven de grond de stengel omzomen). Hij knaagde eraan met die typische knaagdierenzenuwen en strompelde zodra het op was rustig terug naar het bos. Het was een grappig, ontroerend gezicht, die haarbal met zijn scheve loopje en naar buiten wijzende tenen. Triest om hem zo vergrauwd te zien.

Naarmate de winterkou intenser en beklemmender wordt, verschuift de wereld zelfs zonder sneeuw langzaam van grijs naar wit. De vijver vriest dicht, wordt ijswit, als melkglas. De wilgen worden wit. Er komen kringen op de stenen. Het zand in de rivierbedding schift. De kiezels zijn droog en wit. Alles is zo droog dat het lijkt of de zon het heeft verschroeid. Het gras is wit. De lisdodden zijn wit. De platanen zijn reusachtige witte geraamtes. Alles is zo ver gekrompen als het krimpen kan. De stenen zijn kleiner geworden. Rotsblokken verschrompelen. Er wordt een poging gedaan tot sneeuw, maar het blijft bij een beetje zilverstof in de lucht. Je longen prikken. Je wangen worden zo hard als een stuk talkzeep. Je nagels bleekblauw. De hele wereld is witgeblakerd door de kou.

Andere jaren bracht ik in januari menig aangenaam uurtje door met broeden op iets van compensatie voor de winter, die ik toen nog als een koude, nukkige tiran beschouwde zonder enig nut en zonder geldige drijfveer. Leverde hij maar iets waardevols op, konden we maar de vruchten plukken van zijn bittere komst. Een koortje sneeuwuilen in de grote spar voor het raam. Een kudde sneeuwwitte wilde paarden die vanuit het noorden langs het bevroren riviertje werd gedreven. Ik stelde me kostbare schatten voor in kinderlijke, grootse termen. Een schier oneindige vracht fruit uit zuidelijke oorden. Overvloed, zoals wanneer een warmtefront een koud vacuüm binnendrijft, maar dan van enorme ponderosacitroenen, groene avocado’s, sinaasappels, grapefruit en mango’s... een voor een zouden ze opduiken in de grijze sneeuwprut en de dichtgevroren grijze brievenbus. Pakketjes die nog klam en warm waren, varenfris en zoet geurend door andermans zon. Een brandend rode zon, niet die koude, grijze walvis die tussen tenten van dekzeilwolken door onze lucht zwemt. Met één walrus in de vijver was ik ook al tevreden geweest. Als ik zo’n bolle, behaarde toet met naar beneden wijzende slagtanden uit mocht zien steken boven het ijzige water waar ik nooit iets groters dan een brulkikker in heb zien zitten. Erbovenuit en dan weer kopje-onder, zodat het water van de vijver als een torenhoge golf buiten zijn oevers zou treden en de heuvel af zou stromen, waar het in aflopende terrassen zou bevriezen.

Maar nu brengt de extreme kou zijn ware, passende geschenk: een wereld die kleiner wordt. Je trekt je terug in één kamer. Doet je leesbril op. Waanzinnig hoe de schering en inslag van een dekentje in elkaar grijpen. Prachtig hoe de structuur van honingraat in een potje lijkt op kristal. Kijk eens goed naar de doorschijnende, gegroefde glooiingen in de gebarsten gelatine, de gouden ijsschotsen, een topaasachtige versplintering die je zelden tegenkomt. Kijk diep in de felrode oogjes van fruitvliegen die ontspruiten aan rijpende bananen. Zie het stof in de naden van de tafel, de ruwe gele poriën van een citroen, de marmerpatronen van koude koffie onder in een wit kopje. Er gaat een wereld voor je open. En dan je eigen handen. Alle kronkels, plooien, bruine mosachtige vlekjes, sterke dunne botjes als de staafjes in een waaier, de doornwondjes en blauwe aderen die vlak onder het oppervlak lopen – dat was vroeger altijd het spelletje: ‘Welke hand hield ik omlaag?’ ‘Die!’ ‘Hoe wist je dat?’ ‘Door het bloed in je aderen, natuurlijk, suffie!’ Joh, dat was tovenarij en wetenschap in één. En ook nog iets wat je zelf deed! Dat was er nog wel het mooiste aan. Dat je kind, tovenaar en wetenschapper tegelijk kon zijn...

Je handpalmen zijn heel anders dan het landschap op de rug van je hand. Draai de verweerde, poreuze kant weg. De palmen zijn nog jong en roze, met vage, dunne aderen en fijne lijntjes, al zijn die wel onheilspellend... ‘een lang leven, maar tegen het einde zal het niet goed met u gaan...’ Een lang leven dat eindigt met een lang ziekbed. Nee. Daar teken ik niet voor. Ik heb het van dichtbij meegemaakt. Een onvermoeibaar hart dat een kwaadwillig lijf door jarenlang lijden heen blijft loodsen. De familie die zich verzamelt, toch maar weer vertrekt en dan opnieuw samenkomt. De hartverscheurende keuzes die de levenden moeten maken, want al ben je nog niet dood, leven doe je niet meer. Je zit in het onbeschrijflijke niemandsland ertussen. De keuze hoeveel tijd, geld, zorg en hogere wetenschap er moet worden geïnvesteerd om deze schemermarteling voort te zetten wordt aan de levenden gelaten. Er wordt wijsheid verlangd van de arts die deze niet in pacht heeft, er worden antwoorden geëist van de chirurg die ze niet weet, er wordt aan zussen, broers en echtgenoten gevraagd: Wat zullen we doen? En niemand durft het antwoord te geven waar het zieke lijf naar verlangt. Laat me doodgaan.

Draai je handpalmen om en verstop ze. Liever die eerlijke blauwe aderen, de benige knokkels. Kijk eens goed naar het knopje op een kruidnagel. Dat is pas prachtig. Verfijnd houtsnijwerk met een prikkelende geur. Werden we maar op die manier oud. Bruin en verdroogd als een specerij.

De kou houdt een hele week aan, en dan wordt de zware ijshand opgeheven. De onzichtbare, stille wind die als een ijsrivier over de weg blies (‘Elke keer als ik deze weg afrijd kruipt de dood in mijn adem,’ zei de vuilnisman) is gedraaid. De ochtendlucht is bewolkt. Het lijkt net de binnenkant van een reusachtige schelp, met bleekblauw en -roze, parelmoeren licht dat wordt weerspiegeld in de vijver. Matigende invloeden zijn ’s nachts binnengewaaid. In dit binnenland zullen nooit wolharige mammoeten worden aangetroffen die rechtop in gletsjers zijn bevroren. Alleen botten in grindgroeven.

Ik zat in het winterzonnetje onder de walnotenbomen naast een oude makker: een afgeronde kei, formaat rotsblok, vastgeklemd in een smalle geul. Zit er graniet, zandsteen, felsiet of zelfs kalksteen verstopt onder zijn roze-groene oppervlak, een melkachtig vernis alsof stokoude korstmossen zijn verhit en samengesmolten? Ik liep er een rondje omheen terwijl ik met een tak zijn contouren uittekende in de grond, om een beeld te krijgen van zijn vorm, die nog het meeste doet denken aan een bonkige aardappel. Hij is niet gigantisch, maar te zwaar om in je eentje te tillen. Een beeldhouwer zou op zoek gaan naar de figuur die erin schuilt, een kat, leeuw of stier... maar ik vind hem mooi zoals hij is. De ruwe ronde vorm heeft iets geruststellends. Langs de zijkant loopt een oranje litteken, en eromheen liggen dunne stukjes kalksteen, bezaaid met fossielen – breekbare steentjes in de vorm van pijlpunten of zo plat als een schol. Maar op de kei is geen mosseltje te bekennen en hij schittert van de kristallen, waaruit we kunnen opmaken dat het graniet is, overgebleven uit de tijd dat de gletsjers smolten; oud, heel oud, en zo’n beetje het enige wat in dit lelijke jaargetijde een beetje kleur geeft aan dit stuk land.

Want laten we wel wezen, het is op dit moment niet om aan te zien. Schimmel, onkruid, takken die alle kanten op hangen en jonge boompjes ombuigen of helemaal verdrukken. Braakballen onder de plataan. Schurftige stammen. Door de vorst aangevreten onkruid dat is platgetrapt tot een wirwar aan stengels, klitten en stekels. De walnoten maken alles wat eronder groeit kapot, behalve de zwarte zilverkaars, waarmee ze het blijkbaar op een akkoordje hebben gegooid. Na dertig jaar is niet één boom dikker dan je met twee handen kunt omspannen en er hangt bijna geen walnoot in. Het is meer een steentijd.

‘Ze’ zeggen dat we steeds beter begrijpen dat de natuurwetten waaraan mensen onderhevig zijn nagenoeg overeenkomen met de wetten voor steen. Een zompig rupsje kruipt al tellend over mijn oude makker heen, zwart en vlekkerig van de kwarts; hij sliert, kronkelt en schuift – hij meet zijn graf op, zeiden we als kinderen, en dan schudden we ze gillend van ons af. Wat is hij nu aan het opmeten, hartje winter, waarom is hij zo druk bezig op mijn grote keienvriend? Stenenverzamelaars zijn rare snuiters, heb ik me laten vertellen. ’s Avonds brengen ze hun stenen naar bed en stoppen ze in. Ze tellen en koesteren ze evenzeer als gierigaards met hun goud doen. Als ik gek was, zou ik met deze kei gaan zitten praten. Gedeelde interesses genoeg. Ik zou hem vertellen over Stonehenge, waaraan men kon aflezen hoe laat het was, welk jaargetijde, en wanneer er een zonsverduistering kwam. Henge komt van het Oud-Germaanse woord voor ophangen, een galgenkring. Steenslag is een ondergrond van kleine kiezeltjes, wellustige priesters werden steenpriesters genoemd en op de Falklandeilanden zijn steenrivieren en steengletsjers te vinden waarvan we niet precies begrijpen hoe ze zijn ontstaan.

Hij heeft de tijd van de mammoeten nog meegemaakt, en lang daarvoor. De donkere nachten waarin de grootste keien bewogen en zich voortplantten. Er klonk monsterlijk liefdesgeknars op de stranden en in de maanverlichte woestijn verhieven zich reusachtige figuren die tegen elkaar op beukten; vorsten van rode zandsteen gingen in wervelstormen van stof ten onder. Nachten waarin het zwarte gesteente van vroegere lavastromen de zee in rolde – en dan weer bovenkwam, formaat walvis, zich met het tij liet meevoeren, strandde en daar rustig een eeuw bleef liggen, enorm en ongeschonden.

Naarmate de maand op zijn eind loopt, ontdooit het riviertje langs de oevers. De kalender die wij aanhouden zegt dat het de laatste dag van januari is, de Janusmaand die in deze streek vier gezichten heeft.