J. W. Bezemer en Marc Jansen

Een geschiedenis van Rusland

Van Rurik tot Poetin

==

==

==

Uitgeverij Van Oorschot

Amsterdam

De eerste druk van Een geschiedenis van Rusland van J. W. Bezemer verscheen in 1988. Aan de vierde druk in 1994 voegde de schrijver hoofdstuk zestien toe. Met instemming van de erven Bezemer werd het in 2008 ten behoeve van de zevende, geheel herziene en vermeerderde druk door Marc Jansen geactualiseerd en uitgebreid met de hoofdstukken zeventien en achttien, in 2015 gevolgd door hoofdstuk negentien.

==

© Copyright 1988, 2015 ERVEN J.W. BEZEMER en MARC JANSEN

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt, op welke wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever

==

ISBN 978 90 282 4414 6

==

www.vanoorschot.nl

==

Dertiende, herziene en vermeerderde druk september 2024

WOORD VOORAF1

Dit boek wil in grote lijnen een beeld schetsen van de geschiedenis van Rusland. Het laat de prehistorie rusten en vangt daar aan waar ook de Russische schriftelijke overlevering de Russische geschiedenis laat beginnen: met de verschijning van de legendarische Noormannenvorst Rurik in de negende eeuw van onze jaartelling. Het eindigt bij de dood van Leonid Brezjnev en de uitroeping, na een kort intermezzo, van Michail Gorbatsjov tot secretaris-generaal van de communistische partij en daarmee tot de nieuwe leider van de Sovjetunie, de vierde na Lenin.

Rusland speelt in de gedaante van de Sovjetunie een grote rol in de wereld waarin wij leven. De krant bericht haast dagelijks over het doen en laten van het sovjetbewind. De schrijver hoopt met dit boek de lezer enige historische achtergrond te verschaffen bij de lectuur van die berichten. Die berichten betreffen in hoofdzaak de politiek. In de wereld van economie en cultuur moet Rusland zich thans met een bescheiden plaats vergenoegen. Zijn geschiedenis zoals die in dit boek wordt verteld is dan ook bovenal een politieke geschiedenis. Daarbij valt de nadruk op de moderne tijd: ongeveer de helft is gewijd aan de geschiedenis van de twintigste eeuw.

De Sovjetunie herbergt een groot aantal verschillende volken. De Russen zijn daaronder veruit het grootste. Zij leverden iets meer dan de helft van de rond 270 miljoen inwoners die Rusland in 1982, bij de dood van Brezjnev, telde. De andere helft bestaat uit een groot aantal uiteenlopende volken en volkjes die de Russen de afgelopen vijf eeuwen aan zich hebben onderworpen. Met haar oppervlakte van 22,4 miljoen vierkante kilometer is de Sovjetunie veruit de grootste staat in de wereld, naar haar inwonertal op twee na de grootste.

Het ontstaan van dit reusachtige Russische rijk zal een belangrijk thema in iedere geschiedenis van Rusland moeten zijn. Men kan zich daarbij een geschiedwerk voorstellen dat ook een beeld probeert te geven van de geschiedenis van de niet-Russische volken vóór hun onderwerping door de Russen. Zo zijn de geschiedenissen van de USSR in de Sovjetunie ingericht. De onderwerping pleegt daarin ‘vereniging’ te heten. De nu volgende geschiedenis van Rusland voert de niet-Russische volken pas op, wanneer hun onderwerping door de Russen voor de deur staat. Het Russische volk is hoofdpersoon en beheerst het beeld. In zoverre is deze geschiedenis van Rusland een geschiedenis van het ontstaan en de groei van het Russische imperium.

Om de lezer te gerieven zijn aan de tekst een korte uiteenzetting over de transcriptie van Russische eigennamen, een tijdtafel, enkele stambomen, een overzicht van de mutaties in het Politbureau, een kleine bibliografie en een lijstje van in de tekst gebruikte Russische termen toegevoegd. In het personenregister zijn veel jaartallen ondergebracht die in de tekst de lectuur slechts zouden ophouden. Bij de dateringen is tot 31 januari 1918 de Juliaanse Kalender gebruikt die in de achttiende eeuw elf, in de negentiende eeuw twaalf en in de twintigste eeuw dertien dagen achterliep op de Gregoriaanse Kalender. Vandaar dat de Oktoberrevolutie, die op 25 oktober begon, thans op 7 november wordt herdacht.

==

J.W. Bezemer, februari 1988

==

==

BIJ DE TIENDE DRUK

==

Aan de vierde druk (1994) werd een hoofdstuk toegevoegd over de jaren 1985–1991. Het behandelt de geschiedenis van Rusland onder het bewind van Gorbatsjov en eindigt met de val van het communisme en de ontbinding van de Sovjetunie. J.W. Bezemer zag hierin met recht een uiterst belangrijke mijlpaal, waarmee hij zijn geschiedenis van het ontstaan en de groei van het Russische imperium op een passende wijze meende te kunnen afsluiten. Althans voorlopig, zei hij daarbij. Na zijn dood (2000) vroeg de uitgever Marc Jansen het boek voort te zetten, als een geschiedenis van Rusland met alleen daar aandacht voor de overige gebieden van de voormalige Sovjetunie waar dit nodig is voor een goed begrip van Ruslands geschiedenis. Voor de zevende druk (2008) schreef hij hoofdstukken over de regering van de presidenten Boris Jeltsin (1991–1999) en Vladimir Poetin (2000–2008). Voor de tiende druk (2015) actualiseerde hij de Geschiedenis met een hoofdstuk over de regering van Dmitri Medvedev (2008–2012) en de terugkeer als president van Poetin. Op beperkte schaal zijn ook enkele wijzigingen in de overige tekst aangebracht. De aanhangsels zijn met de gegevens uit de nieuwe hoofdstukken aangevuld.

==

Marc Jansen, september 2015

==

==

1 Bij de eerste druk

HOOFDSTUK I
AANVANGEN

Slaven en Noormannen – Kiev en Byzantium – Het Kievse rijk – De Tataren – Novgorod en Pskov – Litouwen – De opkomst van Moskou – De kerk autocephaal.

Slaven en Noormannen

De Russen zijn Slaven, sprekers van een Indogermaanse taal. De oorsprong van de Slaven verliest zich in de mist der tijden. Hun land van herkomst zoekt men ergens tussen de Oder en de Dnepr. Hun westerburen waren de Germanen, hun oosterburen de Finnen die de wouden ten oosten van de Dnepr bevolkten. De Baltische volken – Litouwers, Letten, Pruisen – sneden hen af van de Oostzee, opeenvolgende nomadenvolken – Scythen, Sarmaten, Hunnen, Avaren – van de Zwarte Zee. Zij leefden ver buiten de gezichtskring van de klassieke wereld, die dan ook weinig of niets over hen heeft te melden. Tacitus heeft van Veneti gehoord, waarin men de Slavische Wenden meent te herkennen. De naam Slaven, Sclaveni, duikt eerst in de zesde eeuw op bij Byzantijnse schrijvers als Procopius van Caesarea en de geschiedschrijver der Goten, Jordanes.

De Grote Volksverhuizing liet ook de Slaven niet onberoerd. Na de dood van Attila in 453 en het verval van zijn Hunnenrijk beginnen zij naar het zuiden op te dringen. In de zesde en de zevende eeuw overstromen zij het Byzantijnse rijk en slaviseren de Balkan. In het westen dringen zij op tot de Elbe en in het oosten beginnen zij zich tussen de Finnen te vestigen, die zij in de loop van de geschiedenis voor een belangrijk deel hebben geassimileerd. Aan het eind van de negende eeuw scheidde een invasie van het nomadenvolk van de Magyaren de Zuid-Slaven van de overige Slaven. De West-Slaven zullen in de loop van de volgende eeuwen door de Germanen weer een eindweegs naar het oosten worden teruggedrongen. De Oost-Slaven hebben zich in een lange geschiedenis over het gehele grondgebied van de huidige Sovjetunie verbreid, van de Boeg tot aan de Stille Oceaan en van de Noordelijke IJszee tot het Pamirgebergte. Zij vallen vandaag uiteen in drie volken: de Russen, de Oekraïners en de Wit-Russen. De Russen zijn de grootste Slavische natie. Zij vormen met hun honderdveertig miljoen zielen thans ongeveer de helft van alle Slaven in de wereld.

Over het leven van de Oost-Slaven voor het midden van de negende eeuw is weinig met zekerheid bekend. Wij kennen de namen van een aantal stammen en zelfs van een enkel stamhoofd, maar van de gezagsverhoudingen en van de maatschappelijke geledingen binnen die stammen weten wij niets. Een primitieve landbouw was blijkens opgravingen hoofdmiddel van bestaan, aangevuld met visvangst, jacht en bijenteelt. Men heeft sporen van versterkingen van hout en aarde gevonden, die misschien vluchtburchten zijn geweest. De Kievse monnik Nestor, die volgens de overlevering in het begin van de twaalfde eeuw de oudste Russische kroniek heeft samengesteld, laat de Russische geschiedenis in 859 beginnen met de mededeling dat in het noorden de Varjagen van overzee tribuut hieven van de Slaven en de Finnen. Vervolgens meldt hij onder het jaar 862 dat die hun vreemde overheersers verjoegen, maar daarop in zo hevige onderlinge strijd verwikkeld raakten, dat zij zich opnieuw tot de Varjagen wendden met de boodschap: ‘Ons land is groot en rijk, maar er heerst geen orde. Kom over ons regeren.’ De Varjagen kwamen. Het waren volgens Nestor Russen. Zo komt, zegt hij, het Russische land aan zijn naam. De Russen werden geleid door drie broers. De oudste heette Rurik. De beide anderen stierven al spoedig. Daarmee werd Rurik de stichter van de dynastie die over Rusland ging regeren.

Nadat Rurik zich in het noorden van Rusland had gevestigd, in Novgorod, zo gaat de Nestorkroniek dan verder, trokken twee van zijn volgelingen, Askold en Dir, met hun mannen naar het zuiden en maakten zich meester van Kiev, dat al een versterkt punt zou zijn geweest. In 882 verscheen de opvolger van Rurik, Oleg, voor Kiev en doodde Askold en Dir. Hij maakte van Kiev zijn hoofdstad, de ‘moeder van de Russische steden’. Men zou hem als de eigenlijke grondlegger van het Russische rijk kunnen beschouwen. Hij was geen zoon van Rurik. De zoon van Rurik, Igor, was bij diens dood nog een kind. Hij kwam eerst in 912 aan het bewind en regeerde tot 945. Daarna neemt zijn vrouw Olga tot 962 het bewind waar voor haar minderjarige zoon Svjatoslav, de eerste Kievse vorst niet met een Scandinavische, maar met een Slavische naam.

Het kroniekverhaal over de oorsprong van het Kievse vorstenhuis vertoont sterk legendarische trekken. Igor, Olga en Svjatoslav zijn ook uit Byzantijnse bronnen bekend, maar hun band met Rurik en Oleg is onduidelijk. Sommigen willen dan ook Igor beschouwen als de eigenlijke stamvader van de Rurikovitsjen. Voor de grootste opwinding heeft echter altijd Nestors verhaal over de komst van Rurik gezorgd. Volgens Nestor waren de Russen die in 862 naar Novgorod kwamen Varjagen, en de Varjagen diezelfde Noormannen die in de negende eeuw ook de kusten van West-Europa onveilig maakten. Zijn tekst houdt de geschiedschrijvers al sinds de achttiende eeuw verdeeld in normannisten en anti-normannisten. De normannisten houden het er op dat het de Noormannen zijn geweest of nauwkeuriger: de Zweden, die aan het leven van de Oost-Slaven zijn staatkundige vorm hebben gegeven en Rusland zijn eerste vorstenhuis. De anti-normannisten vinden dat een affront voor de Russische natie. Zij ontkennen de invloed van de Noormannen, ja soms zelfs hun aanwezigheid. Zij doen het verhaal van Nestor af als een legende. Zij kunnen daarbij onder meer wijzen op het feit dat bij de Scandinavische volken geen Russen bekend zijn. De normannisten geven toe dat er geen Scandinaviërs zijn die zich Russen noemen. Zij leiden de naam Russen af van Ruotsen, een Finse naam voor de Zweden. De anti-normannisten betwisten deze afleiding en proberen de Slavische herkomst van de naam Russen aan te tonen.

In de Sovjetunie is sinds het midden van de jaren ’30, sinds de herleving van het Russische nationalisme, het anti-normannisme richtsnoer voor de historici geworden. De moeilijkheid is echter dat zowel Arabische als Byzantijnse schrijvers de Russen kennen als een van de Slaven onderscheiden natie en daarvan beschrijvingen geven, die aan niets zozeer doen denken als aan Noormannen. Die Noormannen kwamen in de negende eeuw naar Rusland voor roof en handel. Langs de Wolga trokken zij naar de Kaspische Zee en de Arabische wereld en langs de Dnepr naar de Zwarte Zee en Konstantinopel. De laatste route stond bekend als ‘de weg van de Varjagen naar de Grieken’. In de tweede helft van de negende eeuw, wanneer de Arabieren de Middellandse Zee onveilig maken, wordt deze route een belangrijke verbinding tussen West-Europa en Byzantium. Zij zal de ruggegraat zijn van het Kievse rijk. Het lijkt daarom niet onredelijk te veronderstellen dat het Kievse rijk inderdaad zijn ontstaan in niet onbelangrijke mate dankte aan het optreden van Noormannenvorsten. Het gewapend gevolg van deze Noormannenvorsten, hun droezjina, bestond aanvankelijk ook goeddeels uit Noormannen. Zij hebben hun naam aan hun Slavische onderdanen overgedragen, die hen echter na verloop van tijd hebben geassimileerd. Aan het eind van de tiende eeuw was het proces van assimilatie ongetwijfeld al ver gevorderd. De verschijning van de Russen in Rusland zou men in die gedachtegang kunnen vergelijken met die van de Noormannen in Normandië.

Kiev en Byzantium

In 860, zo vernemen wij uit Byzantijnse bron, verschenen onverhoeds Ros met een vloot voor Konstantinopel en plunderden de voorsteden. Patriarch Photius getuigde in twee preken van de schrik en ontzetting die hun plotseling verschijnen in de stad teweegbracht. Het zou niet hun laatste aanval op Konstantinopel zijn. Maar de meer gebruikelijke vorm van het verkeer tussen het Byzantijnse rijk en de Russen was de handel. De Russische kroniek heeft de tekst van twee handelsverdragen met Byzantium bewaard, een van 911 en een van 944. Die verdragen regelden de positie van de Russische kooplieden in Konstantinopel. Zij mochten, bijvoorbeeld, slechts door één poort de stad betreden, zonder wapenen, met niet meer dan vijftig tegelijk en begeleid door een keizerlijke ambtenaar. In 911 droegen alle Russische ondertekenaars van het verdrag Scandinavische namen, in 944 bijna alle. De tiende-eeuwse Byzantijnse keizer Konstantijn Porphyrogenitus heeft ons een levendige beschrijving nagelaten van de handelsvaart van de Ros op Konstantinopel: hoe zij in de winter rondtrokken om bij hun Slavische onderdanen tribuut te heffen, hoe zij zich in het voorjaar bij Kiev verzamelden en daar een vloot van kleine schepen vormden, hoe zij de Dnepr afzakten, de stroomversnellingen ten noorden van het huidige Zaporozje namen, waarbij de vracht, en op plaatsen zelfs de scheepjes, over land moesten worden gedragen, om vervolgens dicht langs de kust van de Zwarte Zee naar Konstantinopel te varen. Daar, in Tsargrad, boden zij hun koopwaar van pelzen, honing, was en slaven aan. Na gedane zaken keerden zij naar het noorden terug, beladen met luxe-artikelen, zoals zijde, wijn en opschik. De Russische namen van de stroomversnellingen in de Dnepr, die keizer Konstantijn naast de Slavische geeft, zijn onmiskenbaar van Scandinavische oorsprong.

Het commerciële en militaire contact met een hoge beschaving als de Byzantijnse kon het jonge Kievse rijk niet onberoerd laten. Igors weduwe Olga bracht in 957 een bezoek aan Konstantinopel. Zij werd met pracht en praal door keizer Konstantijn ontvangen en volgens de Russische kroniek door de patriarch zelf gedoopt. Overigens zond zij volgens Duitse berichten korte tijd later gezanten naar Otto I met het verzoek een bisschop en priesters te sturen. Blijkbaar verwachtte Olga toch niet alle heil uit Konstantinopel. Maar toen bisschop Adalbert uit Trier in 962 in Kiev verscheen, had Olga’s zoon Svjatoslav het bewind overgenomen. Deze hield vast aan het Heidendom, zodat bisschop Adalbert onverrichterzake naar huis moest terugkeren.

Svjatoslav treedt uit de Kroniek naar voren als een onvermoeibare krijger. Hij begon zijn regering met een aanval op het rijk van de Chazaren. Die Chazaren waren een Turks steppevolk dat omstreeks het midden van de zevende eeuw in het gebied tussen Wolga, Don en Kaukasus een bloeiend stepperijk had gesticht. Zowel de Arabieren als de Byzantijnen probeerden hen onder hun invloed te brengen. Maar hoewel de islam en het Christendom onder de Chazaren vorderingen maakten, was het tenslotte het jodendom dat, omstreeks 800, de staatsgodsdienst werd. Verschillende Oost-Slavische stammen betaalden korter of langer tribuut aan de Chazaren. Svjatoslav besloot deze concurrent uit te schakelen. In 964 en 965 ondernam hij een verwoestende veldtocht tegen het Chazarenrijk, waarvan het zich niet meer hersteld heeft. De winst voor het Kievse rijk was twijfelachtig. In de steppe ten noorden van de Zwarte Zee wordt nu het Turkse nomadenvolk van de Petsjenegen oppermachtig. Zij gaan een voortdurende bedreiging vormen voor de Russische handelsvloten naar Byzantium, die zij bij de stroomversnellingen in de Dnepr opwachtten.

Na zijn overwinningen op de Chazaren wendde Svjatoslav zich naar het westen. Samen met de Byzantijnen versloeg hij de Bulgaren. Hij speelde volgens de Kroniek zelfs met de gedachte zijn hoofdstad in Perejaslavets aan de Donau te vestigen: ‘Daar komt al het goede samen, uit Griekenland goud, fijne weefsels, wijnen, alle soorten vruchten, uit Tsjechië en uit Hongarije zilver en paarden, uit Rusland pelzen en was, honing en slaven’. Maar toen het er naar begon uit te zien dat hij een eigen heerschappij in Bulgarije wilde vestigen, keerden de Byzantijnen zich tegen hem. Hij werd tot de aftocht gedwongen en in 972 bij het passeren van de stroomversnellingen in de Dnepr door de Petsjenegen gedood.

Svjatoslav had drie zoons. Zij hadden tijdens de afwezigheid van hun vader ieder een deel van het rijk bestuurd. Tussen hen ontbrandde een strijd waarin de twee oudsten omkwamen en de jongste, Vladimir, met hulp van een in Zweden aangeworven legertje Varjagen zegevierde. In 980 kon hij zich vorst van Kiev noemen. Zijn belangrijkste regeringsdaad was de kerstening van Rusland. De door kloosterlingen samengestelde Kroniek besteedt vanzelfsprekend zeer veel aandacht aan deze gebeurtenis. Zij voert woordvoerders op van de islam, de kerk van Rome, de joden en de kerk van Byzantium, die hun zaak bij vorst Vladimir kwamen bepleiten. De meeste indruk maakte ‘de Griekse filosoof’. Wanneer dan Vladimirs afgezanten in Konstantinopel diep onder de indruk geraken van de schoonheid van de Byzantijnse eredienst, zodat zij niet weten of zij in de hemel of op aarde toeven, is de zaak vrijwel beslist. Het volgend jaar 988 (maar volgens de Byzantijnse lezing in 989) trekt Vladimir met een leger naar Korsoen (Chersonesus), een Byzantijnse kolonie aan de zuidkust van de Krim in de nabijheid van het huidige Sebastopol, en maakt zich meester van de stad. Dat lijkt een vreemde aanpak, die dan ook past in een heel ander verhaal.

In die dagen dreigde een tegenkeizer de regerende Byzantijnse keizer Basilius II van de troon te stoten. Basilius wendde zich tot Vladimir van Kiev om steun. Deze zond een corps van zesduizend Varjagen, dat de keizer hielp zijn tegenstander te verslaan. Als loon voor zijn bemoeienissen had Vladimir de hand van ’s keizers zuster Anna bedongen. Die was hem toegezegd, mits hij Christen werd. Een uitzonderlijke eer. Anna was een porphyrogenita, een in het purper, dat is een tijdens het bewind van haar vader geboren prinses. De Byzantijnse keizers plachten in het purper geboren prinsessen niet aan barbaren uit te huwen. Keizer Otto I van het Heilige Roomse rijk zag zijn verzoek om de hand van een porphyrogenita voor zijn zoon in 968 afgewezen. Vorst Vladimir had dus een groot diplomatiek succes behaald. Alleen, toen het gevaar voor Basilius II was geweken, haastte deze zich niet zijn belofte in te lossen. Door zijn aanval op een belangrijk Byzantijns steunpunt als Chersonesus trachtte Vladimir de keizer onder druk te zetten. De manoeuvre had succes. Prinses Anna kwam naar Chersonesus, Vladimir werd gedoopt en het huwelijk werd voltrokken. Het echtpaar trok daarop met een stoet geestelijken naar Kiev, waar het werk van de kerstening van Rusland begon. De Russische kerk heeft Vladimir om deze daad heilig verklaard.

De aanvaarding van het Byzantijnse Christendom heeft voor Rusland verstrekkende gevolgen gehad. De bekering verbond het Kievse rijk met de hoogste vorm van beschaving die de toenmalige Christenheid kende. De Grieken speelden een belangrijke rol in de jonge Russische kerk. Gedurende de twee eerste eeuwen waren alle metropolieten van Kiev op twee na Grieken, en ook vele bisschoppen. Griekse kunstenaars bouwden en versierden de eerste Russische kathedralen, zoals de Heilige Sofia in Kiev. Anders dan de kerk van Rome, die overal het Latijn als kerktaal handhaafde, stond de Byzantijnse kerk het gebruik van de nationale talen toe. De Slavenapostelen Cyrillus en Methodius vertaalden reeds in de negende eeuw ten dienste van de bekering van de Tsjechen en de Bulgaren de gewijde geschriften en de liturgie in het Slavisch. De Byzantijnse missionarissen, vaak Bulgaren, maakten ook in het Kievse Rusland gebruik van hun Kerkslavisch om de christelijke boodschap te verbreiden. Voor het gelovige volk was zij hierdoor ongetwijfeld toegankelijker. Maar daar stond tegenover dat de Russische geleerde klasse geen directe toegang kreeg tot de klassieke beschaving, die zo’n grote rol zal spelen in de geestelijke groei van de Latijnse Christenheid. Het Grote Schisma tussen de Westerse en Oosterse kerk, dat de Christenheid sinds de elfde eeuw verdeelde, bemoeilijkte vervolgens het contact met diezelfde Latijnse Christenheid, een contact dat dit nadeel enigszins had kunnen ondervangen. Zo droeg de kerstening door Byzantium ertoe bij dat Rusland tot het eind van de zeventiende eeuw buiten de hoofdstroom van de Westerse beschaving bleef staan. Scholastiek, Humanisme, Renaissance en Reformatie hebben het niet of nauwelijks beroerd.

Het Kievse rijk

In eerste aanleg leek Rusland echter een passende plaats in Europa te gaan vinden. In de elfde eeuw was het Kievse vorstenhuis door een netwerk van huwelijksbetrekkingen met andere Europese vorstenhuizen verbonden: Scandinavische, Poolse, Hongaarse en Duitse. Een Kievse prinses was gehuwd met koning Hendrik I van Frankrijk en een andere met keizer Hendrik IV van het Heilige Roomse rijk. En niet alleen diplomatieke maar ook commerciële banden verbonden het Kievse rijk met de rest van Europa. Naast de weg van de Varjagen naar de Grieken maakte de handel ook gebruik van de landweg van Kiev over Krakau en Praag naar Regensburg aan de Donau. Dit alles neemt echter niet weg dat Byzantium met zijn veel hogere beschaving in de elfde eeuw in het Kievse rijk een overheersende invloed verwierf. Het bracht de Russische kerk al vroeg een diepe argwaan tegen de Latijnen bij. De Russische Kroniek is dan ook weinig spraakzaam over de omvangrijke westelijke contacten van het Kievse vorstenhuis.

De grote vorsten van de elfde eeuw waren Vladimir de Heilige en Jaroslav de Wijze. Vladimir overleed in 1015. Hij had het bestuur over de verschillende delen van zijn rijk aan zijn talrijke zonen toevertrouwd. Na zijn dood brak onmiddellijk een hevige broedertwist uit met veel moord en doodslag. Twee van de omgekomen broers, Boris en Gleb, werden door de Russische kerk heilig verklaard en schutspatronen van het Kievse rijk. Als overwinnaar trad tenslotte Jaroslav uit de strijd tevoorschijn, die evenals zijn vader Vladimir met hulp van Varjagse huurlingen vanuit Novgorod Kiev veroverde. Hij deelde het rijk aanvankelijk met zijn broer Mstislav en voerde eerst na diens dood in 1036 alleen het bewind. Hij wordt ons afgeschilderd als stichter van kerken en beschermer van de christelijke geleerdheid. Onder zijn bewind kon de Kievse kerk in de persoon van Ilarion zijn eerste Russische metropoliet begroeten. Onder zijn bewind werd ook voor het eerst het Oud-Russische recht opgetekend in de Roesskaja Pravda, het Russische Recht.

Jaroslav de Wijze overleed in 1054. Hij had zijn rijk onder zijn zoons verdeeld en hun opgedragen in vrede met elkaar te leven en hun oudste broer te gehoorzamen, aan wie hij Kiev en Novgorod toewees. Deze regeling kon niet voorkomen dat het Kievse rijk opnieuw verscheurd raakte door twisten tussen zijn nakomelingen en geleidelijk aan uiteenviel in een aantal deelvorstendommen, die zich weinig aantrokken van het gezag van de oudste vorst in Kiev. De macht over het Russische land werd geacht aan het vorstelijk geslacht van de Rurikovitsjen als geheel toe te behoren. De Kievse vorst was daarin niet meer dan de oudste, de senior, hoezeer de kroniekschrijvers hem ook met de titel grootvorst eren. Het beginsel van de primogenituur, de vererving van vader op oudste zoon, heeft het beginsel van het senioraat, de vererving op de oudste in de familie, dus vaak op de oudste broer van de overleden vorst, nooit kunnen verdringen, hoezeer menige vorst ook probeerde een eigen dynastie te vormen. De botsing tussen deze twee beginselen van erfrecht, primogenituur en senioraat, vormde een bron van voortdurende twisten.

Terzelfdertijd doemde vanuit de steppe nieuw gevaar op. Daar verdrongen na het midden van de elfde eeuw nieuwe en bijzonder krijgshaftige Turkse nomaden de Petsjenegen. De Russen noemen hen Polovtsen, de Byzantijnen Cumani en de Arabieren Kyptsjak. Zij vormden een voortdurende bedreiging van het hart van het Kievse rijk, het gebied rond Kiev. Pas in het eerste decennium van de twaalfde eeuw weten de Russische vorsten hun eenheid in zoverre te herstellen, dat zij de Polovtsen in de steppe zelf kunnen gaan opzoeken en hun een aantal verpletterende nederlagen toebrengen. Onder het bewind van Vladimir Monomach, door zijn moeder een kleinzoon van de Byzantijnse keizer Konstantijn Monomachus, bereikte het Kievse rijk nog eenmaal jaren van glans en glorie (1113–1125). In zijn tijd stelde de monnik Nestor van het Kievse Holenklooster de oudste Russische kroniek samen, ‘Verhalen van voorbije jaren’ (Povesti vremennych let). De Nestorkroniek heeft ook een Vermaning van Vladimir Monomach aan zijn zonen bewaard, waarin hij hun de deugden van naastenliefde, trouw, soberheid en arbeidzaamheid voorhoudt.

Na de dood van Vladimir Monomach wisten zijn afstammelingen onder leiding van zijn oudste zoon Mstislav nog een tijdlang de eenheid te bewaren. Maar na diens dood in 1132 ging het snel bergafwaarts. De twisten tussen de deelvorsten laaiden weer op en het vorstendom Kiev bleek een te smalle machtsbasis voor de snel wisselende grootvorsten. In 1169 maakte Andrej Bogoljoebski, zoon van de jongste broer van Vladimir Monomach, zich van Kiev meester en liet zijn troepen twee dagen lang de stad plunderen. Daarna trok hij zich weer naar zijn vorstendom in het noordoosten terug, naar Vladimir, het bestuur over Kiev aan een jongere broer overlatend. Kiev was blijkbaar voor hem geen aantrekkelijke vorstenzetel meer.

De bovenlaag in de Kievse maatschappij vormden de vorsten en hun gewapend gevolg, de knjaz en zijn droezjina. Het Russische Recht beschermde het leven van het gewapend gevolg met het hoogste weergeld. De vorsten recruteerden dat gevolg zowel onder Scandinaviërs als onder Slaven, Finnen en Balten. Uit de droezjina treden de bojaren naar voren als een aristocratie. Krijgsbuit en tribuut vormden de voornaamste bronnen van hun beloning. Beloning met land schijnt eerst in de twaalfde eeuw van betekenis te worden. De massa van de bevolking bestond uit landlieden. Van hun leven en bedrijf is weinig bekend. Hun naam smerdy, ‘stinkerds’, getuigt van gering maatschappelijk aanzien. Het is mogelijk dat de Russische boeren hun latere naam, krestjanin, christen, danken aan boeren die op kerkeland waren gezeten en onder kerkelijk gezag geplaatst. Zij waren ongetwijfeld eerder en grondiger gekerstend dan hun niet-kerkelijke buren.

Vreemdelingen trof in het Kievse rijk de ontwikkeling van het stedelijk leven. De Scandinaviërs spraken van Gardariki, het land der steden. Een gorod of grad was een burcht van palissaden of aarde, vaak op een hoger punt gelegen in de nabijheid van een rivier. Naast de burcht kon zich een nederzetting van handels- en ambachtslieden ontwikkelen, een posad. Vaak was zulk een nederzetting van niet meer dan plaatselijke betekenis, maar zij kon ook een schakel vormen in de internationale handel, die op de Oostzee of op Byzantium, en zich dan ontwikkelen tot een omvangrijk stedelijk centrum als Novgorod of Kiev. Het waren uiteraard zulke steden die tot de verbeelding van de vreemde reizigers spraken. Door de vermenigvuldiging van de Rurikovitsjen werden in de elfde en de twaalfde eeuw steeds meer steden zetels van vorstelijke macht. De onderlinge strijd der vorsten gaf de stadsbewoners de kans een hartig woordje mee te spreken bij de bezetting van vorstenzetels. Men verneemt dan ook herhaaldelijk van de interventie van de vetsje, de volksvergadering van de stedelingen, wanneer een vorst geroepen of verjaagd moest worden. Het verst ging de invloed van de stedelingen in Novgorod, dat de eerste schreden zette op de weg naar de status van stadstaat.

Intussen voltrokken zich in de Mediterrane wereld veranderingen die niet zonder gevolgen bleven voor het Kievse rijk. De kruistochten legden de Middellandse Zee weer open voor het Europese handelsverkeer. De handel op Byzantium kwam in handen van Venetië. In 1204 maakten kruisvaarders zich zelfs meester van Konstantinopel en stichtten daar een Latijns rijk. Keizer en patriarch vluchtten naar Nicaea in Klein-Azië, vanwaar zij eerst in 1261 naar Konstantinopel konden terugkeren. De Russische kerk verwierp de verfoeilijke Latijnen en bleef de patriarch in Nicaea trouw. Door al deze gebeurtenissen verloor de weg van de Varjagen naar de Grieken alle betekenis. Trouwens, de Polovtsen deden door hun voortdurende aanvallen grote afbreuk aan het verkeer langs het zuidelijk deel van de Dnepr. De militaire successen van Vladimir Monomach aan het begin van de twaalfde eeuw hadden slechts tijdelijk soelaas gebracht. De nederlaag van vorst Igor tegen de Polovtsen in 1185, beschreven in een heldenlied waarvan de echtheid is omstreden en bezongen in een opera van Alexander Borodin, vormt slechts een episode in de voortdurende strijd van de Zuid-Russische vorsten met de steppe. De grensstreek werd steeds onveiliger en de bevolking begon weg te trekken naar het noordoosten en het zuidwesten. De toenemende betekenis van het vorstendom Vladimir tussen Wolga en Oka en van het vorstendom Galicië aan de voet van de Karpathen vormt van deze trek een duidelijk symptoom. Niet zonder reden vond Andrej Bogoljoebski, vorst van Vladimir, het in 1169 niet meer de moeite waard zich als grootvorst in Kiev te vestigen. Kiev bleef echter de zetel van de metropoliet, het hoofd van de Russische kerk. Hoe de wereld van de Russische vorstendommen zich verder ontwikkeld zou hebben, moet een open vraag blijven, want de inval van de Tataren heeft aan de Russische geschiedenis een nieuwe wending gegeven.

De Tataren

In het begin van de dertiende eeuw verenigde de nomadenvorst Temoetsjin in het verre Mongolië de verschillende Mongoolse stammen onder zijn gezag, nam de naam aan van Dzjingis Chan en begon een reeks veroveringstochten, die leidden tot de vorming van het grootste imperium dat Eurazië heeft gekend. Dzjingis Chan stierf in 1227, maar zijn zoons en kleinzoons zetten zijn veroveringen voort, zodat de Pax Mongolica aan het eind van de dertiende eeuw de gehele Euraziatische steppe omvatte, van de Karpathen tot Mantsjoerije, en daarenboven China, Turkestan, Iran, Mesopotamië, Oost-Anatolië en, in het noordwesten, het land der Russen. De ruiterlegers van de Mongolen, waarbij de Turkse nomaden die zij op hun weg ontmoetten werden ingelijfd, bleken voor de gevestigde naties rond de Euraziatische steppe onstuitbaar. De omsingelingstactiek die zij in vredestijd op kolossale drijfjachten in de steppe hadden geoefend, gebruikten zij in oorlogstijd tegen hun vijanden. Zij waren voortreffelijke ruiters en boogschutters en meesters van de bewegingsoorlog. Na verloop van tijd maakten zij zich ook de belegeringstechniek eigen.

In 1223 verschenen de Mongolen in de steppe ten noorden van de Zwarte Zee. Volgens de Russische kroniekschrijver had niemand een idee wie zij waren, vanwaar zij kwamen en tot welke stam of welk geloof zij behoorden. Sommigen noemen hen Tataren, zegt hij, en zo zullen de Russische bronnen hen blijven noemen. De Polovtsen zochten een goed heenkomen en riepen de hulp in van de Russische vorsten. Het leger van Russen en Polovtsen dat tegen de Tataren uittrok, leed echter aan de Kalka, even ten noorden van de Zee van Azov, een verpletterende nederlaag. De zegevierende Tataren rukten op tot de Dnepr, maar trokken zich daarna weer achter de Wolga terug. Hun expeditie was niet meer dan een verkenningstocht geweest.

Bij de dood van Dzjingis Chan in 1227 viel het westelijk deel van zijn rijk toe aan zijn kleinzoon Batoe. In 1236 lanceerde deze een grote Mongoolse aanval op Europa. In de winter van 1237 op 1238 viel het Tataarse leger de Noord-Russische vorstendommen aan. Achtereenvolgens vielen Rjazan, Vladimir, Soezdal en andere steden in hun handen. Grootvorst Joeri van Vladimir werd vernietigend verslagen en gedood. In maart 1238 rukten de Tataren op naar Novgorod. De plotseling invallende dooi dwong hen evenwel hun veldtocht af te breken en zich naar de Zuid-Russische steppe terug te trekken. Zij onderwierpen de Polovtsen en de Krim en bezetten de onmiddellijk aan de steppe grenzende vorstendommen Perejaslavl en Tsjernigov. In de winter van 1240 op 1241 hervatte Batoe zijn veldtocht naar het westen. In 1240 veroverde en verwoestte hij Kiev. Daarna splitste hij zijn leger. De rechtervleugel trok de Weichsel over, veroverde en verwoestte Krakau en Breslau en vernietigde in april 1241 bij Liegnitz in Silezië een Duits-Pools ridderleger. Daarna zwenkte deze noordelijke vleugel naar het zuiden om zich na een mars door Moravië en Bohemen bij de Tataarse hoofdmacht te voegen die door de Boekovina en Moldavië naar de Hongaarse laagvlakte was opgerukt en in dezelfde maand april aan de Theiss de Hongaarse koning Bela IV vernietigend had verslagen. Koning Bela had ternauwernood het vege lijf kunnen redden.

Na zijn ruiterij in de zomer rust te hebben gegund in de Hongaarse poesta hervatte Batoe in december zijn opmars naar het westen. Zijn linkervleugel stak de Donau over, verwoestte Zagreb en bereikte de Adriatische Zee in de nabijheid van Split. De rechtervleugel rukte op naar Wenen. Maar voor ook zijn hoofdmacht zich in beweging had kunnen zetten bereikte Batoe het bericht dat in december 1241 de opvolger van Dzjingis Chan, zijn oom Oegedej, was overleden. Hij brak zijn veldtocht af en spoedde zich naar Karakorum in Mongolië, de hoofdstad van het rijk, om deel te nemen aan de regeling van de opvolging. De Tataarse ruiterlegers trokken zich terug op de Zuid-Russische steppe. Zij hebben hun aanval op Europa nooit hervat.

Batoe is de stichter geweest van het meest westelijke van de Tataarse deelrijken binnen het Mongools imperium. Zo een deelrijk heette in het Mongools oeloes en in het Turks orda. Het deelrijk van Batoe is de geschiedenis ingegaan als de Gouden Horde. De Russische tijdgenoten spraken eenvoudig van de Orda of Horde. Batoe zelf overleed in 1255 in zijn hoofdkwartier Saraj, nabij de monding van de Wolga. Zijn rijk heeft tot in de vijftiende eeuw stand gehouden.

In het Rijk van de Gouden Horde vormden de Mongolen van meet af aan een kleine minderheid. De overwonnen Turkse nomaden, die zij als partners hadden aanvaard, waren veel talrijker. Zoals zo vaak in de geschiedenis hebben ook in dit geval de overwonnenen hun overwinnaars geassimileerd. Door de Turken won ook de islam aan invloed. In het begin van de veertiende eeuw was de Gouden Horde een Turks en islamitisch rijk geworden. Het omvatte behalve de Zuid-Russische steppe, door de Arabieren Desjt-i-Kyptsjak genoemd, de Krim, het Wolgagebied tot Kazan en de vorstendommen van het voormalige Kievse rijk. In de Russische geschiedschrijving staat de heerschappij van de Gouden Horde over Rusland bekend als ‘het Tataarse juk’.

De Tataren oefenden hun gezag in Rusland niet rechtstreeks uit. De vorsten bleven. Zij moesten alleen in de Horde bij de chan een jarlyk gaan halen, een aanstelling. In de eerste decennia ziet men sommigen hiervoor zelfs helemaal naar Karakorum reizen. Voorts waren zij verplicht een tribuut te betalen, de dan. Aanvankelijk hieven Tataarse ambtenaren, baskaken, dit tribuut, maar omstreeks 1300 hieven de Russische vorsten het zelf en maakten de opbrengst over aan de chan.

Aanvankelijk overwogen de twee belangrijkste Russische vorsten, Andrej van Vladimir en Daniël van Galicië, verzet te bieden. Het verzet van Vladimir werd in 1252 door Batoe zonder veel moeite onderdrukt, dat van Galicië wat later door Batoe’s opvolger Berke. De weerspannige grootvorst van Vladimir werd door zijn broer Alexander vervangen, die de Tataren had gesteund. Vorst Alexander was een overtuigd voorstander van collaboratie met de Tataren. Hij hielp de Tataren het verzet te onderdrukken tegen de volkstelling die zij met het oog op de tribuutheffing lieten houden. Blijkbaar achtte hij verzet tegen het gelijktijdige opdringen van de Duitsers en de Zweden in de Baltische landen kansrijker en daarom ook belangrijker dan verzet tegen de militair overmachtige Tataren.

Na 1200 waren Duitse kruisvaarders zich gaan toeleggen op de bekering van de laatste heidenen van Europa, de Pruisen, de Letten, de Esten en de Litouwers. De bekering ging met veel geweld gepaard. De Pruisen hebben haar zelfs niet overleefd, alleen hun naam heeft nog lang in de geschiedenis voortgeleefd. Duitse burgers stichtten steden als Riga en Reval. Zo ontstond de staat Lijfland of Livonië, waarin een Duitse minderheid van kruisridders en burgers heerste over de autochtone Esten en Letten. In diezelfde tijd drongen de Zweden op in Finland.

Na de inval van de Tataren begonnen de Duitsers en de Zweden zich ook tegen Novgorod te keren. De Zweden nestelden zich aan de Neva, op de route van Novgorod naar de Oostzee; de Duitsers bezetten Pskov. Tegen deze bedreiging kwam Novgorod in het geweer en vond in vorst Alexander een uitnemend militair leider. In 1240 bracht hij aan de Zweden aan de Neva een zware nederlaag toe, die hem de bijnaam Nevski bezorgde. In 1242 heroverde hij Pskov en versloeg de Duitse kruisridders op het ijs van het Peipusmeer. Deze twee overwinningen riepen een halt toe aan een verdere Duitse expansie naar het oosten. Niet zonder grond achtte Alexander Nevski voor het succes van het verzet tegen het gevaar uit het westen collaboratie met de Tataren noodzakelijk. De Russische kerk, met haar diepe afkeer van de kerk van Rome die achter de kruisvaarders in het Balticum stond, zoals zij ook achter het Latijnse rijk in Byzantium stond, steunde hem in deze politiek. Zij heeft hem na zijn dood in 1263 zelfs heilig verklaard. De Tataren, van hun kant, maakten de heersende machten in het Russische land, de vorsten en de kerk, deze houding mogelijk door de bestaande vorstelijke orde ongemoeid te laten en volledige religieuze tolerantie te betrachten. Hun tolerantie vond haar tastbare uitdrukking in de belastingvrijdom die de orthodoxe kerk in het rijk van de Gouden Horde genoot.

Novgorod en Pskov

In tegenstelling tot Kiev en zoveel andere Russische steden bleven Novgorod verovering en verwoesting door de Tataren bespaard. Het zag zich echter wel gedwongen tribuut te betalen. Zijn handel op de landen rond de Oostzee ondervond geen schade. Het handelsverbond van Nederduitse steden, bekend als de Hanze, had reeds in het begin van de dertiende eeuw in Novgorod een kantoor. Novgorod exporteerde onder meer bont uit de aan pelsdieren rijke naaldwouden in het stroomgebied van de Noordelijke Dvina. Daar zijn grondgebied minder geschikt was voor de graanbouw was het voor zijn graanvoorziening afhankelijk van invoer uit het gebied ten zuiden van de Wolga. Een geliefd Novgorods uitvoerproduct was ook de bijenwas, grondstof voor de kaarsproductie. Tegen het eind van de veertiende eeuw ging het daarenboven vlas en hennep uitvoeren, gewassen die zich in tegenstelling tot graan in noordelijke streken goed laten verbouwen. De invoer bestond in hoofdzaak uit laken en luxeartikelen. In de twee eeuwen volgend op de inval van de Tataren was Novgorod de belangrijkste handelsstad van Rusland.

Reeds in de loop van de twaalfde eeuw hadden de Novgoroders een steeds grotere invloed gekregen op de keus van hun vorsten. In feite werd de vorst na het midden van de eeuw door de vetsje gekozen. Tegelijkertijd perkten zij zijn macht steeds verder in. De vetsje, en niet meer de vorst, ging de voornaamste ambtsdragers in de stad aanwijzen: de posadnik en de tysjatski, de burgemeester en de bevelhebber van het burgerleger, in Lijflandse bronnen borchgreve en hertog genoemd. Sterker nog: sinds het midden van de twaalfde eeuw koos de vetsje ook de aartsbisschop van Novgorod, die na zijn verkiezing door de metropoliet van Kiev werd gewijd. De aartsbisschop was een gewichtig heer in Novgorod. Hij was de grootste grondbezitter en speelde een belangrijke rol in het politieke leven, met name in de betrekkingen met de buitenwereld. Novgorod wordt naar zijn kathedrale kerk in de bronnen vaak Heilige Sofia genoemd.

Hoewel het veelvuldig optreden van een volksvergadering als de vetsje de indruk wekt dat wij in Novgorod te maken hebben met een zeer democratisch staatsbestel, draagt dit, zoals zo vaak in zulke gevallen, in feite een oligarchisch karakter. De voornaamste ambtsdragers werden uit enkele tientallen families gerecruteerd, die een patriciaat vormden. Deze bojaren bezaten uitgestrekte landgoederen in het omvangrijke grondgebied dat Novgorod beheerste. Zij waren meer grootgrondbezitter dan koopman. Zij bereidden ongetwijfeld de besluiten van de vetsje voor. Lijflandse bronnen spreken van het bestaan van een ‘herenrad’. Toch kon de vetsje op gezette tijden een rol van betekenis spelen als forum waarvoor de bojarenfamilies hun onvermijdelijke conflicten uitvochten. De vetsje zelf moet niet gezien worden als een verzameling onontwikkeld grauw. De honderden schrijfsels op berkenbast die de opgravingen in Novgorod sinds de jaren ’50 van de twintigste eeuw aan het licht hebben gebracht, doen vermoeden dat aanmerkelijk meer burgers van Novgorod de kunst van het lezen en schrijven meester waren dan men vroeger wel dacht.

In het politieke bestel van Novgorod, zoals zich dat sinds de twaalfde eeuw ontwikkeld had, speelde de vorst geen rol van betekenis meer. Sinds het eind van de dertiende eeuw erkende Novgorod de grootvorst van Vladimir als zijn vorst. Maar de staatkundige betekenis van deze erkenning was gering. De grootvorst had recht op zekere inkomsten uit het Novgorodse land, maar verder droegen zijn betrekkingen met de stad meer een diplomatiek dan een constitutioneel karakter. Zijn stadhouder (namestnik) in Novgorod had in feite de positie van een ambassadeur. De meeste invloed ontleende de grootvorst nog aan het feit dat Novgorod voor zijn graanvoorziening afhankelijk was van gebieden waarover hij gezag uitoefende. Somtijds nam Novgorod vorsten in dienst om zijn leger aan te voeren. Zij werden naar bevind van zaken ingehuurd en ontslagen. Men zou deze ‘dienstvorsten’ kunnen vergelijken met condottieri.

Naast Novgorod ontwikkelde ook de grensvesting Pskov zich tot een stadstaat. Het door Pskov beheerste grondgebied – een strook langs het Peipusmeer – was veel minder omvangrijk dan dat van Novgorod. Pskov probeerde, niet zonder succes, zijn onafhankelijkheid tussen Lijfland, Litouwen en Novgorod te bewaren. Het bemiddelde in de handel overland van Novgorod met Lijfland en Litouwen.

Pskov en Novgorod zijn de enige Russische steden geweest, waar een stedelijk zelfbestuur tot volle wasdom is gekomen. In alle andere delen van het voormalige Kievse rijk verdwijnt de vetsje in de dertiende eeuw van het toneel. De Russische steden zijn dan voornamelijk vesting en vorstenzetel, veel minder centra van economische bedrijvigheid. De bemoeienis van de stedelingen met de politiek beperkt zich tot een enkel oproer.

Litouwen

Terwijl de Letten en de Esten door de Duitse kruisvaarders werden onderworpen en met geweld gekerstend en de Pruisen zelfs van de aardbodem weggevaagd, boden de Litouwers verbitterde tegenstand. In de strijd tegen de Duitse orde, die sinds 1237 de kruisvaart in de Baltische landen leidde, vormde zich een Litouws grootvorstendom. Grondlegger was vorst Mindovg, een tijdgenoot van Alexander Nevski. Hij verenigde in zijn vorstendom een aantal Litouwse stammen met een strook aangrenzend Russisch land. Zijn vorstendom bleef een Tataarse invasie bespaard. Onder zijn opvolgers breidde Litouwen zich geleidelijk naar het zuiden en oosten uit over Russisch grondgebied dat aan de Tataren schatplichtig was. Grootvorst Gedimin lijfde in de eerste helft van de veertiende eeuw de vorstendommen van Wit-Rusland in. Hij noemde zich in zijn diplomatieke correspondentie ‘koning van de Litouwers en de Russen’ (Lethowinorum Ruthenorumque rex). Hij vestigde zijn hoofdstad in Wilna. Zijn zoon Olgerd breidde in het derde kwart van de veertiende eeuw het grootvorstendom nog verder naar het zuiden uit en verdreef de Tataren uit het land van Kiev en Tsjernigov en uit Wolhynië en Podolië. Onder zijn bewind drongen de Litouwers zelfs tot de Zwarte Zee door. In de tweede helft van de veertiende eeuw waren de meeste West-Russische vorstendommen in Litouwen opgegaan. Alleen Galicië en het westen van Wolhynië vielen aan Polen toe. Een eeuw na de inval van de Tataren hadden Litouwers en Polen derhalve in West-Rusland de macht van hen overgenomen. Meer dan vier eeuwen lang zullen nu de lotgevallen van West- en Oost-Russen aanmerkelijk uiteenlopen. Deze omstandigheid heeft het hare bijgedragen tot het ontstaan van een Wit-Russische en een Klein-Russische (Oekraïense) natie tegenover de Groot-Russische of kortweg Russische natie.

De expansie in het land der Russen wijzigde het gezicht van het grootvorstendom Litouwen grondig. De Russen vormden aan het eind van de veertiende eeuw de meerderheid van de bevolking en speelden een belangrijke rol in het staatkundig leven. Alle staatsstukken werden in het Russisch gesteld. Hoewel de Litouwers nog steeds heidenen waren, begon het orthodoxe Christendom onder hen steeds meer aanhangers te winnen. In het westen van Rusland groeide zo een groot Russisch-orthodox rijk, dat wellicht geheel Rusland onder zijn gezag had kunnen verenigen. Aan het eind van de veertiende eeuw namen de gebeurtenissen echter een wending die zulk een uitkomst op den duur heeft verhinderd.

De Litouwse vorsten leefden op de grens van twee werelden, tussen de Roomse en de Byzantijnse Christenheid. Hoe goede heidenen zij ook waren, zij moesten op den duur een keuze maken tussen de ene of de andere vorm van Christendom. Voor een keuze voor het Byzantijnse Christendom sprak het feit dat de meerderheid van hun onderdanen orthodoxe Christenen waren en dat hun grootste vijand de door de kerk van Rome geïnspireerde Duitse orde was. Daar stond echter tegenover dat de Russische kerk zich onderworpen had aan het gezag van de Gouden Horde, de andere grote vijand van de Litouwse vorsten, en dat de metropoliet van de Russische kerk sinds het begin van de veertiende eeuw zijn lot verbonden had met het concurrerende vorstendom Moskou. Tenslotte hebben overwegingen van dynastieke aard de doorslag gegeven.

In 1385 kwam in het kasteel Krevo in Wit-Rusland een Unie tot stand tussen het koninkrijk Polen en het grootvorstendom Litouwen. Krachtens de Unie van Krevo huwde de Poolse koningin Jadviga de Litouwse grootvorst Jagello. Ten bate van dit huwelijk bekeerde Jagello zich tot de Rooms-katholieke godsdienst, daarin gevolgd door zijn Litouwse onderdanen. Hiermee werd de grondslag gelegd voor de dynastie der Jagellonen, die tot 1572 in Polen en Litouwen heeft geregeerd. Jagello voerde als koning van Polen de naam Wladyslaw II. Het naaste doel van de Unie van Krevo was, een gemeenschappelijk front te vormen tegen de Duitse orde, die vanuit Pruisen ook Polen bedreigde. In 1410 slaagde een Pools-Litouws leger er tenslotte in de Duitse orde in een grote veldslag tussen Grünwald en Tannenberg een verpletterende nederlaag toe te brengen, die een eind maakte aan alle verdere expansie van de Duitse kruisridders.

De Unie van Krevo bracht Litouwen in de invloedssfeer van het Rooms-katholieke Polen. Op den duur zal de bekering tot de kerk van Rome voor Litouwen een handicap gaan worden in de strijd met Moskou om invloed in de Russische wereld. Maar aanvankelijk was hiervan nog weinig te merken. Het grootvorstendom behield zijn zelfstandigheid en zelfs zijn eigen vorst. De grootste van deze eigen Litouwse vorsten was Vitovt, die sinds 1392 in Litouwen als grootvorst optrad naast zijn neef koning Wladyslaw van Polen. Samen overwonnen zij in 1410 de Duitse orde. Grootvorst Vitovt was ook in Rusland een machtig heer. Hij lijfde het vorstendom Smolensk en een aantal kleinere vorstendommetjes aan de bovenloop van de Oka bij Litouwen in.

De katholieke adel en de katholieke kerk verkregen in Litouwen een geprivilegieerde positie, maar de gevolgen daarvan werden door de betrekkelijk losse samenhang van de samenstellende delen van het Litouwse rijk sterk verzacht. De orthodoxe adel en de orthodoxe kerk behielden in de Russische delen van het rijk hun plaats. Daarenboven zag de Russische adel zijn streven naar gelijkstelling met de Litouwse katholieke adel in 1434 met succes bekroond. Hij profiteerde daarbij van de bloedige twisten die na de dood van Vitovt in 1430 uitbraken rond de bezetting van de troon. Tenslotte besteeg de jongste zoon van Jagello, Kazimir, de grootvorstelijke troon. In 1447 werd hij ook koning van Polen. Daarmee was de personele unie tussen Polen en Litouwen een feit. De opvolgingstwisten verzwakten aanmerkelijk de vorstelijke macht. De adel, en met name de hoge adel, verkreeg grote invloed op het bestuur en op de bezetting van de grootvorstelijke troon. Evenals Polen ging ook Litouwen de weg op van een aristocratische regeringsvorm.

De opkomst van Moskou

Wanneer de Franciscaner monnik Giovanni Piano Carpini in 1245 op weg naar Karakorum door Zuid-Rusland reist, wordt hij getroffen door de verlatenheid van het Kievse land. Het is duidelijk dat de invasie van de Tataren de trek van de bevolking van de steppegrens naar veiliger oorden, die reeds in de twaalfde eeuw was begonnen, verder heeft versterkt. Een van die veiliger oorden was het gebied tussen de bovenloop van de Wolga en haar zijrivier de Oka, door geschiedschrijvers soms aangeduid als ‘het Russische Mesopotamië’. Hier was in de twaalfde eeuw het grootvorstendom Vladimir opgekomen. Echt veilig was het ook daar niet, zoals de verwoestende Tataarse veldtocht in de winter van 1237 op 1238 had aangetoond. In de jaren na de dood van Alexander Nevski, wanneer de grootvorstelijke familie verscheurd wordt door twisten over de bezetting van de troon van Vladimir, teisteren de Tataren met hun interventies nog voortdurend het zuidoosten van het Wolga-Okagebied.

Een verdere trek van de bevolking naar het noorden en het westen was hiervan het gevolg. Daaraan schrijft men de opkomst toe van de vorstendommen Moskou en Tver, die minder van de Tataarse raids hadden te lijden. Het waren jonge vorstendommen, eerst in de tweede helft van de dertiende eeuw geschapen als voorziening voor jongere zoons. Moskou viel toe aan de jongste zoon van Alexander Nevski, Daniël.

In het begin van de veertiende eeuw waren Tver en Moskou de belangrijkste vorstendommen van het Russische Mesopotamië geworden. Moskou beheerste de gehele loop van de rivier de Moskva, van Mozjajsk tot Kolomna. Tussen de vorsten van Moskou en Tver ontbrandde een hevige strijd om de grootvorstelijke waardigheid van Vladimir. Vladimir had overigens door de Tataarse raids zoveel van zijn betekenis verloren dat de grootvorsten sinds Alexander Nevski in hun eigen vorstendom bleven zetelen. Maar de grootvorstelijke waardigheid bleef een begeerd bezit. Zij verschafte een zeker gezag en de inkomsten van het land van Vladimir.

De strijd om de grootvorstelijke titel was voornamelijk een strijd om de gunst der Tataren. Met alle mogelijke middelen, met omkoperij, met laster en intriges, probeerden de rivalen elkaar de grootvorstelijke waardigheid afhandig te maken. Vorst Joeri van Moskou kreeg in 1318 bij een confrontatie in Saraj gedaan dat zijn rivaal Michail van Tver werd terechtgesteld. Diens zoon Dmitri vermoordde in 1325 in datzelfde Saraj op zijn beurt Joeri, waarna hij zelf door de Tataren werd terechtgesteld, omdat hij had gehandeld zonder bevel van de chan. In 1327 verwoestten Tataren en Moskovieten Tver als straf voor een volksoproer tegen de plaatselijke Tataarse toezichthouders. Hierna valt in 1328 de waardigheid van grootvorst van Vladimir blijvend aan het Moskouse vorstenhuis toe.

De Tataarse chans volgden bij de toewijzing van de grootvorstelijke titel onmiskenbaar een politiek van verdeel en heers. Toch hebben zij de titel tenslotte aan het huis van Moskou gelaten. Men heeft de indruk dat de eerste vorsten van Moskou, Daniël en zijn beide zoons Joeri en Ivan, de kunst van de collaboratie met de Tataren beter hebben verstaan dan de vorsten van Tver. Zij betaalden stipter tribuut en guller steekpenningen, zij stonden de Tataren trouw terzijde bij de onderdrukking van verzet en waren klaarblijkelijk de talentvoller intriganten aan het hof van de chan. Als troost verleenden de Tataren de grootvorstelijke titel aan de oudste vorsten van enkele andere vorstendommen, zoals Tver, Rjazan en Nizjni Novgorod.

Van groot gewicht voor de Moskouse vorsten was de steun van de kerk. Het hoofd van de Russische kerk was de metropoliet van Kiev en geheel Rusland. In 1300 verplaatste de toenmalige metropoliet Maximus, een Griek, zijn zetel uit het verlaten Kiev naar Vladimir, waar hij in 1305 overleed. De patriarch van Konstantinopel benoemde na lange aarzeling in 1308 niet de kandidaat van Michail van Tver, toen grootvorst van Vladimir, maar de Galicische abt Peter. Metropoliet Peter kwam het volgend jaar in Vladimir aan. Hij koos partij voor de vorst van Moskou. Hij overleed in 1326 in Moskou en werd daar bijgezet in de zojuist gebouwde Maria-Hemelvaartskathedraal. Zijn opvolger, de Griek Theognostus, vestigde zich blijvend in Moskou en verhief daarmee de zetel van de vorsten van Moskou tot de kerkelijke hoofdstad van Rusland. Hij onderstreepte dit feit nog door in 1339 zijn voorganger Peter heilig te laten verklaren. Dat naast zijn vorst de metropoliet van Kiev en geheel Rusland troonde gaf aan Moskou een bijzondere glans.

Grootvorst Ivan overleed in 1340. Hij droeg de bijnaam Kalita, ‘Geldbuidel’. Inderdaad moet hij over aanzienlijke middelen hebben beschikt, want hij breidde door de aankoop van landgoederen en zelfs van gehele vorstendommen zijn bezittingen aanzienlijk uit. Men mag aannemen dat van het door hem geïnde Tataarse tribuut heel wat in zijn eigen geldbuidel verdween. Zijn opvolgers, achtereenvolgens zijn zoons Semjon en Ivan, verkregen in de Horde zonder veel moeite de grootvorstelijke titel van Vladimir, waaraan de kroniekschrijvers nu ook: ‘en van geheel Rusland’ beginnen toe te voegen. Wanneer Ivan in 1359 overlijdt, is zijn zoon Dmitri nog maar negen jaar oud. Het feit dat metropoliet Alexi, zoon van een Moskouse bojaar, als regent optreedt, onderstreept de verbondenheid van de Russische kerk met de Moskouse dynastie.

In de jaren ’60 en ’70 verslapt de greep van de Tataren op het Russische Mesopotamië als gevolg van langdurige opvolgingstwisten in de Horde. De chans volgden elkaar in snel tempo op. De Russische vorsten vatten moed en begonnen weerstand te bieden aan de raids van Tataarse benden. Het kwam tot gevechten in het grensgebied, waarbij de Tataren herhaaldelijk het onderspit dolven. In 1380 ondernam de machtigste Tataarse leider, Emir Mamaj, een poging het Tataarse gezag in het Wolga-Okagebied te herstellen. Hij eiste van grootvorst Dmitri dat hij de tribuutbetaling, waarin blijkbaar de klad was gekomen, in volle omvang zou hervatten. Dmitri weigerde. Mamaj trok daarop met een groot leger naar het noorden. Voor het eerst sinds anderhalve eeuw trok nu een Russisch leger de steppe in, de Tataren tegemoet. Aan de bovenloop van de Don, op het Koelikovo Pole, het Snippenveld, kwam het in september 1380 tot een grote veldslag, die met een overwinning van de Russen eindigde. De slag op het Snippenveld behoort tot het vijftal veldslagen in de Russische geschiedenis waarover de patriottische geschiedschrijving breed pleegt uit te pakken. Grootvorst Dmitri heeft er zijn bijnaam Donskoj, ‘van de Don’, aan te danken. Toch waren de gevolgen van de overwinning minder ingrijpend dan men zou verwachten. Een nieuwe krachtige chan, Tochtamysj, ondernam in 1382 onverhoeds een grote raid op Russisch grondgebied. Moskou viel de Tataren in handen en werd geplunderd. Vorst Dmitri zelf moest vluchten en de betaling van het tribuut in de oude omvang hervatten. Niettemin hadden de Tataren hun faam van onoverwinnelijkheid verloren. Moskou daarentegen had zich groot gezag verworven in de Russische wereld.

Het Moskous vorstendom was tot dusverre de versplintering bespaard gebleven, die zovele vorstendommen in het niets had doen verdwijnen. Zijn vorsten konden zich telkens weer verheugen in een geringe nakomelingschap. Dmitri Donskoj evenwel liet bij zijn dood in 1389 zes zonen na. In zijn testament probeerde hij de hieruit voortvloeiende gevaren te bezweren. Hij liet het grootste deel van zijn vorstendom aan zijn oudste zoon Vasili na en beperkte het erfdeel van zijn overige zoons. Een nieuwigheid was dat hij bij testament aan zijn oudste zoon ook het grootvorstendom Vladimir naliet, alsof dit deel uitmaakte van het vaderlijk erfdeel (otsjina) van de Moskouse vorsten. Overigens kwam een gezant van de chan de troonsbestijging van Vasili I bekrachtigen. Geheel in overeenstemming met de traditie van het senioraat had Dmitri Donskoj ook bepaald dat in geval van overlijden van zijn oudste zoon diens dan nog levende oudste broer hem moest opvolgen. Vasili I was met deze bepaling niet gelukkig. Hij wees in zijn testament zijn oudste zoon aan als opvolger. Hoewel deze zoon, Vasili II, bij de dood van zijn vader in 1425 nog minderjarig was, kon hij ongehinderd de troon bestijgen. De machtige Vitovt van Litouwen, schoonvader van Vasili I, trad als voogd op en wist het testament van zijn schoonzoon te doen respecteren. Litouwen stond in die jaren op het toppunt van zijn invloed in Rusland. Maar na de dood van Vitovt in 1430 bond Joeri, de nog levende broer van Vasili I, de strijd aan met zijn neef Vasili II. Zijn beide zoons Vasili en Dmitri hebben deze strijd na de dood van hun vader in 1434 nog bijna twintig jaar voortgezet, hoewel na Joeri’s dood ook volgens de regels van het senioraat Vasili II de wettige troonopvolger was. De tegenstanders gingen elkaar met grote wreedheid te lijf. Vasili II liet zijn neef Vasili blind maken, toen hij hem in 1436 in handen viel en onderging zelf hetzelfde lot, toen hij tien jaar later door zijn andere neef Dmitri gevangen werd genomen. Hieraan dankt hij zijn bijnaam Tjomny, de Blinde. Hij won tenslotte. Toen hij in 1462 overleed beheerste Moskou bijna het gehele Wolga-Okagebied met uitzondering van Tver, Rjazan en enkele kleinere vorstendommen.

De kerk autocephaal

In de veertiende eeuw beginnen na een eeuw van stilstand en verval het geestelijk leven en de kunsten weer op te bloeien. Byzantium, waarheen de keizer en de patriarch na de verdrijving van de Latijnen in 1261 waren teruggekeerd, heeft er een duidelijk stempel op gedrukt. Onder de dynastie der Palaeologen beleefde het zelf een geestelijke en culturele opbloei. Het humanistische bestanddeel daarin is aan Rusland voorbijgegaan, maar het godsdienstige bestanddeel – de hesychastische mystiek en het kloosterlijke asketisme – heeft Rusland bereikt, in belangrijke mate door bemiddeling van Bulgaren en Serven.

De Heilige Sergi van Radonezj, askeet en kluizenaar, stichtte rond het midden van de veertiende eeuw in de verlaten bossen ten noorden van Moskou een klooster. Het was het eerste van meer dan honderdvijftig kloosters die in de loop van een honderdtal jaren in de uitgestrekte bosgebieden van Noord-Rusland ontstonden. De Troitse-Sergiëva Lavra, het Drievuldigheidsklooster van Sergi, waarnaast zich het stadje Sergiëv posad vormde, is nog steeds het belangrijkste heiligdom van de Russische orthodoxe kerk. Sergi genoot reeds tijdens zijn leven een grote verering. De kroniekschrijver verzuimt niet te vertellen hoe hij grootvorst Dmitri Donskoj aan de vooravond van de slag op het Koelikovo Pole zijn zegen zond. De monnik Jepifani heeft zijn leven beschreven in de bloemrijke stijl die de Russen van de Byzantijnen hadden overgenomen. Maar niet alleen de letteren, ook de bouwkunst en de schilderkunst getuigen van het geestelijk élan dat zich in de tweede helft van de veertiende eeuw in Rusland openbaarde. De Griek Theofanes, in Rusland Feofan Grek, versierde zowel in Novgorod als in Moskou kerken met zijn fresco’s en ikonen. Zijn leerling, de monnik Andrej Roebljov, wordt algemeen beschouwd als de grootste ikonenschilder van Rusland. Beiden hebben gewerkt aan de ikonostase van de Maria-Boodschapkathedraal in Moskou. Omstreeks 1410 schilderde Andrej Roebljov ter nagedachtenis van de Heilige Sergi zijn vermaarde Drievuldigheidsikoon. De kerk was in het Moskouse Rusland niet alleen een politieke, maar ook een culturele macht.

Tegen het midden van de vijftiende eeuw greep een gewichtige gebeurtenis plaats in het leven van de Russische kerk. In 1437 kwam de Griek Isidorus in Moskou aan. Hij was door de patriarch van Konstantinopel tot metropoliet van Kiev en geheel Rusland gewijd. Isidorus was een geleerde theoloog en een groot voorstander van een unie met de kerk van Rome, die een eind moest maken aan het schisma van de elfde eeuw. Sinds de Turken zich aan het eind van de veertiende eeuw van de Balkan hadden meester gemaakt, was van het Byzantijnse rijk niet veel meer over dan Konstantinopel en zijn onmiddellijke omgeving. Vele Byzantijnen zagen geen andere uitweg dan een unie met Rome, die daadwerkelijke hulp uit het Latijnse Westen zou moeten brengen. Isidorus begaf zich nog in 1437 naar Italië, waar hij in 1439 de Unie van Florence ondertekende. In 1441 keerde hij naar Moskou terug als kardinaal en legaat in Litouwen, Lijfland en Rusland. De Moskouse geestelijkheid verwierp echter ieder samengaan met de kerk van Rome. Grootvorst Vasili zette Isidorus in een klooster gevangen. Hij wist daaruit naar Litouwen te ontsnappen, met of zonder de medewerking van wereldlijke en kerkelijke overheid, die met het geval niet goed raad wist. In Litouwen verkreeg Isidorus evenmin steun voor de Unie van Florence, zodat hij tenslotte onverrichter zake naar Italië moest terugkeren. In Moskou koos na lange aarzeling een synode van bisschoppen in 1448 bisschop Iona van Rjazan tot metropoliet. Tot een wijding door de patriarch van Konstantinopel is het niet meer gekomen. In 1453 kwam met de val van Konstantinopel een eind aan het Byzantijnse rijk. De ramp moet, gelijk elders in de orthodoxe wereld, ook in Moskou grote indruk hebben gemaakt. Sommigen zagen er een teken in van het naderend einde van de wereld, anderen een straf voor het verraad in Florence gepleegd aan het ware geloof. Weliswaar zal de patriarch na de val van Konstantinopel de Unie van Florence herroepen, maar dat veranderde niets aan het feit dat de plaats van de rechtgelovige keizer was ingenomen door de ongelovige sultan. De grootvorst van Moskou was nu de enig overgebleven rechtgelovige vorst in de wereld. Voortaan zal de metropoliet van de Russische kerk worden gekozen door een synode van bisschoppen in overleg met de grootvorst van Moskou. Hij gaat zich van nu af aan simpelweg ‘metropoliet van geheel Rusland’ noemen. De Russische kerk is daarmee autocephaal geworden. Het zal geen verbazing wekken dat het wegvallen van de patriarch de invloed van de Moskouse vorst op de uitverkiezing van de metropoliet versterkte.

==

HOOFDSTUK II
HET MOSKOUSE RIJK

De verzameling van het Russische land – Van grootvorst tot tsaar – De steppeoorlog – De Lijflandse oorlog – De opritsjnina – De Verschrikkelijke – Het einde van de Moskouse dynastie.

De verzameling van het Russische land

De gelukkige nakomeling van een reeks van verstandige, arbeidzame en zuinige voorouders, heeft de geschiedschrijver Sergej Solovjov Ivan III genoemd, die in 1462 Vasili II opvolgde. ‘Verzameling van het Russische land’ heet het werk van deze voorouders in de Russische geschiedenisboeken. Onder het bewind van Ivan III nam deze verzameling de afmetingen aan van een imperiale expansie. Zijn zoon Vasili III, die hem in 1505 opvolgde, heeft in dit opzicht het werk van zijn vader voortgezet. De eersten die met dit Moskouse imperialisme kennis maakten, waren de Novgoroders.

De overwinning van Vasili II in de dynastieke troebelen van de jaren ’30 en ’40 van de vijftiende eeuw leidde tot een aanzienlijke verzwakking van de positie van Novgorod tegenover Moskou. Het had zich buiten de strijd gehouden. Alleen aan het eind had het naar door de tijd geheiligd gebruik aan Vasili’s tegenstander Dmitri asiel verleend. Grootvorst Vasili wenste dit als een vijandige daad te beschouwen. In 1456 maakte hij gebruik van zijn toegenomen macht om de Novgoroders te dwingen een overeenkomst te tekenen, die hun verbood asiel te verlenen aan vijanden van de vorst van Moskou. Moskou was voor Novgorod een gevaarlijke buur geworden.

Onder de indruk van deze nieuwe ontwikkeling ontstond in Novgorod onder de bojaren een krachtige partij die in Litouwen een tegenwicht zocht tegen Moskou. Zij werd geleid door een vrouw, Marfa Posadnitsa, Martha de Burgemeestersweduwe, hoofd van de bojarenclan van de Boretski’s. De Boretski’s overwogen in ruil voor militaire steun tegen Moskou koning-grootvorst Kazimir van Polen en Litouwen als hun vorst te erkennen. Maar Kazimir was katholiek. Daarom verlangden de Novgoroders dat hij uitsluitend belijders van het orthodoxe geloof als zijn vertegenwoordigers in Novgorod zou aanwijzen en op Novgorods grondgebied nooit katholieke kerken zou stichten.

Het is bij plannen gebleven. Voor het tot een overeenkomst had kunnen komen, greep Ivan III in. In mei 1471 verklaarde hij de oorlog. Novgorod was zijn voorvaderlijk erfdeel (otsjina) en de Novgoroders hadden derhalve niet het recht de grootvorst van Litouwen als hun vorst te kiezen. De metropoliet van Moskou voegde hieraan toe dat zij daarmee verraad pleegden aan het ware geloof. Het verdeelde Novgorod bleek geen partij voor Moskou. Litouwse hulp kwam niet opdagen. In augustus 1471 zag het in een verdrag af van het recht zelfstandig buitenlandse betrekkingen te onderhouden. Het beloofde ook zijn aartsbisschop voortaan uitsluitend door de metropoliet van Moskou te zullen laten wijden, en niet door de metropoliet die de patriarch van Konstantinopel in 1469 in Kiev had aangesteld om de West-Russische orthodoxe kerk te leiden.

Het verdrag van 1471, dat de inwendige vrijheden van Novgorod onaangetast liet, was onder de gegeven omstandigheden nog geen ongunstige uitkomst. Het heeft alleen niet lang standgehouden. In 1477 spraken Novgorodse afgezanten in Moskou de grootvorst aan als gosoedar en niet als gospodin. Beide woorden betekenen heer. Maar wie in die dagen gosoedar zei, gaf daarmee te kennen dat hij de aangesprokene als zijn soeverein beschouwde en zichzelf als zijn onderdaan. Ivan III liet in Novgorod navragen hoe men wenste dat hij zijn soevereiniteit ging uitoefenen. De Novgoroders ontkenden met grote stelligheid dat zij aan enige vertegenwoordiger hadden opgedragen hem de soevereiniteit aan te bieden. Grootvorst Ivan verklaarde zich daarop vertoornd en stuurde een leger. De Novgoroders sloten zich op in hun stad en legden na zes weken onderhandelen in januari 1478 het hoofd in de schoot. Zij aanvaardden dat zij op dezelfde wijze zouden worden bestuurd als de Moskovieten. De klok die eeuwenlang hun vetsje had bijeengeroepen, werd naar beneden gehaald en naar Moskou overgebracht, de posadniki werden vervangen door stadhouders van de grootvorst, zijn namestniki. Martha Boretskaja werd met een aantal bojaren gevankelijk naar Moskou weggevoerd. Een jaar later liet de grootvorst een aantal bojaren terechtstellen op beschuldiging van samenzwering tegen Moskou. Tien jaar later besloot hij ook de herinnering aan de voorbije onafhankelijkheid uit het geheugen van de bewoners van Novgorod uit te wissen. Aan het eind van de jaren ’80 liet hij alle min of meer welgestelde Novgorodse families naar het Wolgagebied deporteren, of zij nu voor of tegen Moskou waren geweest. Zij werden vervangen door Moskouse kooplui en dienstlieden, onder wie de bezittingen van de gedeporteerden werden verdeeld. Pskov, dat zich bijtijds aan de zijde van de grootvorst had geschaard, mocht zijn stedelijk zelfbestuur wat langer behouden. Eerst Vasili III, de opvolger van grootvorst Ivan, maakte hieraan in 1510 een einde. Ook uit Pskov werd de vetsjeklok naar Moskou overgebracht en werden de vooraanstaande families naar het Wolgagebied gedeporteerd. Met de val van Novgorod had het grootvorstendom Moskou zijn heerschappij over het gehele noorden van Rusland uitgebreid, tot aan de Noordelijke IJszee.

Tegen het eind van de vijftiende eeuw bestonden in het Russische Mesopotamië naast Moskou nog slechts twee zelfstandige vorstendommen, Tver en Rjazan. Grootvorst Michail van Tver probeerde tegen Moskou de steun van Litouwen te verkrijgen. In 1483 sloot hij een bondgenootschap met koning-grootvorst Kazimir. Het zou worden bekrachtigd door zijn huwelijk met diens kleindochter. Ivan III reageerde hierop met een militaire interventie in Tver. Hulp van Litouwen bleef uit. Voor grootvorst Michail zat er niets anders op dan in 1485 een verdrag te tekenen, dat hem verbood zonder toestemming van Moskou betrekkingen te onderhouden met de Litouwers en de Tataren. Het mocht hem niet baten. In hetzelfde jaar 1485 vielen de Moskovieten opnieuw Tver binnen. Michail moest naar Litouwen vluchten. Zijn positie was ook daarom onhoudbaar geworden, omdat zijn bojaren en dienstlieden en masse naar de grootvorst van Moskou overliepen. Rjazan behield zijn onafhankelijkheid wat langer. Maar in 1521 kwam het ook aan de beurt om bij Moskou te worden ingelijfd. De laatste van zijn grootvorsten vluchtte eveneens naar Litouwen.

Novgorod en Tver hadden zich van Moskouse overheersing proberen te redden door aansluiting te zoeken bij Litouwen. De Moskovieten verklaarden dit tot verraad aan het orthodoxe geloof. De voorzorgsmaatregelen van de Novgoroders tegen katholieke invloeden wijzen op de polemische waarde van deze beschuldigingen. De respons van Kazimir was bovendien niet groot. Hij is noch Novgorod, noch Tver te hulp gekomen. Zijn aandacht werd te zeer in beslag genomen door de verwikkelingen in het Donaugebied, waar de Turken begonnen op te dringen. Daarom moest hij veel over zijn kant laten gaan. Tegen het einde van de vijftiende eeuw begonnen steeds meer Russische vorsten uit het Litouwse grensgebied naar Moskou over te lopen. Dit vormde een bron van voortdurende grensgeschillen tussen beide landen.

Kazimir overleed in 1492. Zijn dood maakte weer voor enige tijd een eind aan de personele unie tussen Polen en Litouwen. In Litouwen werd hij opgevolgd door zijn zoon Alexander. Nu de band tussen Polen en Litouwen losser was geworden, dorst Ivan III aan te vallen. Litouwen bleek tegen hem niet opgewassen. In 1494 moest het een vredesverdrag ondertekenen, waarin het niet alleen de Russische vorstendommen aan de bovenloop van de Oka aan Moskou afstond, maar de Moskouse vorst ook de titel van ‘Heer van geheel Rusland’ gunde. In die titel lag een onmiskenbare aanspraak op de Russische bezittingen van grootvorst Alexander besloten. De vrede werd bekrachtigd met een huwelijk van de grootvorst met Ivans dochter Helena. Aan dit huwelijk heeft Alexander weinig politieke vreugde beleefd. Ivan had bedongen dat Helena’s orthodoxe geloof zou worden geëerbiedigd en werd niet moe zijn schoonzoon te verwijten dat hij deze belofte schond en dat hij, in het algemeen, de orthodoxe gelovigen in zijn land vervolgde. In 1500 hervatte Ivan de oorlog. Die eindigde na drie jaar met een wapenstilstand, krachtens welke hij een groot gebied mocht behouden, dat hij aan de Desna, een zijrivier van de Dnepr, had veroverd. De volgende decennia wisselden wapenstilstanden en militaire campagnes elkaar af. In 1514 maakte Vasili III zich zelfs meester van de machtige grensvesting Smolensk. Moskou naderde nu over een breed front de Dnepr, de oude ruggegraat van het Kievse rijk.

In deze zelfde tijd verdween het eens zo machtige rijk van de Gouden Horde van het historisch toneel. Omstreeks het midden van de vijftiende eeuw scheidden zich in gebieden met een gevestigd leven een drietal chanaten af: dat van Kazan, dat van Astrachan en dat van de Krim. Alleen in de steppe aan de benedenloop van de Wolga handhaafde zich als erfgenaam van het oude stepperijk de Grote Horde. Het chanaat van de Krim werd in 1475 een vazalstaat van het Osmaanse rijk. Het was een belangrijke leverancier van slaven aan de landen rond de Middellandse Zee. De slaven verkreeg het door raids op het grensgebied van Litouwen en Moskou.

Ivan III had aan de Krim gedurende vele jaren een goede bondgenoot. Het bondgenootschap leidde de mensenjacht van de Krimtataren af naar Litouws grondgebied en vormde een tegenwicht tegen de Grote Horde, die Moskous zuidoostgrens bedreigde. Een energieke chan van de Grote Horde, Achmed, ondernam in 1480 nog eenmaal een poging Moskou te dwingen tot geregelde tribuutbetaling. Hij viel Moskou aan uit het zuidwesten, een ongebruikelijke richting, maar hij verwachtte steun van Litouwen. Die bleef ook in dit geval uit. In oktober 1480 ontmoetten beide legers elkaar aan de Oegra, een zijriviertje van de Oka. Noch chan Achmed, noch grootvorst Ivan toonden grote strijdlust. Toen de vorst inviel, bliezen zij allebei de aftocht. Toch wordt het weinig heroische ‘staan aan de Oegra’ in 1480 beschouwd als ‘het einde van het Tataarse juk’. Dit is in zoverre juist dat na 1480 geen enkele Tataarse chan meer een poging heeft ondernomen het Moskouse rijk tot geregelde tribuutbetaling te dwingen. Maar nog lang hebben de Moskouse vorsten aan Tataarse chans ‘geschenken’ gegeven, hetzij om hen te vriend te houden, hetzij om hun rooftochten af te kopen. De Grote Horde zelf werd in 1502 door de chan van de Krim vernietigend verslagen en loste op in de steppe.

Van grootvorst tot tsaar

Grootvorst Ivan III begon zich met wijdser titels te tooien. Hij was de eerste Moskouse vorst die zich in het verkeer met andere vorstenhuizen tsaar (= caesar) noemde, een titel waarmee het Russische politieke spraakgebruik tot dusverre alleen de keizer van het Byzantijnse rijk en de chan van de Gouden Horde vereerde. Het gelukte hem nog niet deze titel door enig vorstenhuis aanvaard te krijgen. Maar hij wees de koningstitel die de Duitse keizer hem in 1489 aanbood van de hand, zeggende dat de Russische vorsten al van oudsher soeverein waren en geen koningstitel nodig hadden.

In 1472 huwde Ivan in tweede echt Zoë Palaeolog, een nichtje van de laatste Byzantijnse keizer. Zij was in Italië opgevoed onder de hoede van de paus. Het huwelijksvoorstel schijnt van het Vaticaan te zijn uitgegaan. Het hoopte op deze wijze de Moskouse grootvorst voor een bondgenootschap tegen de Turken te winnen. Hoewel Zoë geen aanspraak kon maken op de Byzantijnse keizerskroon, heeft Ivan een huwelijk met een Palaeologe blijkbaar toch aantrekkelijk gevonden. Sofia, zoals zij na haar huwelijk in Moskou ging heten, was door haar opvoeding eerder een Italiaanse dan een Griekse. In haar tijd kwam een groot aantal Italiaanse kunstenaars en architecten naar Moskou, die in de jaren ’70 en ’80 een belangrijke bijdrage hebben geleverd aan de inrichting van het Kremlin tot een waarlijk vorstelijk regeringscentrum. Aristotele Fioravanti bouwde een nieuwe Maria-Hemelvaartskathedraal en Mark Frjazin en Pietro Antonio Solari het Facettenpaleis (Granovitaja Palata).

Ivan III had uit zijn eerste huwelijk een zoon, die in 1490 overleed en zijn vader een kleinzoon Dmitri naliet. Onvermijdelijk rees de vraag wie troonopvolger zou zijn, de kleinzoon Dmitri of de oudste zoon uit zijn huwelijk met Sofia, Vasili. Aanvankelijk koos Ivan voor zijn kleinzoon. In 1498 liet hij hem plechtig tot grootvorst en troonopvolger kronen. Maar in 1502 kwam hij op zijn besluit terug en wees zijn zoon Vasili tot opvolger aan. Dmitri en zijn moeder Helena werden in de gevangenis geworpen, waar zij zijn omgekomen. Dat zich aan het hof van Ivan III rond de twee troonpretendenten partijen vormden, was te verwachten. Maar waarom de grootvorst eerst voor Dmitri en enkele jaren later voor Vasili koos, blijft duister. De gebeurtenissen speelden zich echter af tegen een achtergrond van kerkelijke strijd en staan daarmee waarschijnlijk in een zeker verband.

De grote kloosterbeweging waartoe Sergi van Radonezj in de veertiende eeuw de stoot had gegeven, had als onbedoeld gevolg gehad dat de kerk grote rijkdommen had vergaard, met name land. Land kon ook de grootvorst goed gebruiken om zijn dienstlieden te belonen. Ivan III heeft bij de annexatie van Novgorod veel kerkelijk grondbezit verbeurd verklaard en onder zijn dienstlieden verdeeld. Hij toonde ook een zekere welwillendheid tegenover kerkelijke kringen die de rijkdom van de kerk afkeurden. Hiertoe behoorde de ketterse stroming van de Judaizerenden. Zij was afkomstig uit Novgorod, maar bezat aan het eind van de vijftiende eeuw ook invloed aan het Moskouse hof. Helena, de moeder van grootvorst Dmitri, zou de Judaizerenden een goed hart hebben toegedragen. Ook binnen de orthodoxe kerk zelf echter stonden mannen op, die terug wilden naar de askese en de mystiek van de Heilige Sergi van Radonezj en die daarom het kerkelijk grondbezit veroordeelden. Hun meest vooraanstaande woordvoerder was de geleerde monnik en kluizenaar Nil Sorski. Tegen deze stroming binnen de kerk en tegen de Judaizerende ketters daarbuiten kwam Iosif, abt van het klooster van Volokolamsk, in het geweer. Hij stond weliswaar een streng en sober kloosterleven voor, maar hij verdedigde met kracht het kerkelijk grondbezit als waarborg voor het maatschappelijk gewicht van de kerk. Ivan III koos aanvankelijk in de strijd tussen de aanhangers van Iosif van Volokolamsk en van Nil Sorski geen partij. Tegen het eind van zijn bewind kregen de aanhangers van de eerste, de iosifljanen, echter de overhand. In 1503 wees een concilie de opvattingen van Nil Sorski over het kerkelijk grondbezit van de hand en een jaar later veroordeelde een volgend concilie de ketterij van de Judaizerenden. Die kwamen daarna aan bloedige vervolging bloot te staan. Het is zeer goed mogelijk dat de val van Dmitri en zijn moeder Helena met deze wending verband houdt. De iosifljanen verdedigden weliswaar het kerkelijk grondbezit tegen aantasting door de vorst, maar tegelijk achtten zij de kerk geroepen de vorst bij de uitoefening van zijn wereldlijke macht met haar geestelijk gezag te steunen. Kerkelijke schrijvers gaan in deze tijd godsdienstige en historische gronden aanvoeren voor de macht en de hoogheid van het Moskouse vorstenhuis.

Geschiedschrijvers en publicisten hebben veel aandacht besteed aan de gedachte van de Pskovse monnik Filofej, dat Moskou het Derde Rome is. ‘Twee Rome’s zijn gevallen, het derde staat en een vierde zal niet komen’, schreef hij in het begin van de zestiende eeuw in een brief aan de vorst van Moskou. Deze uitspraak is vaak uitgelegd als een aanspraak op wereldheerschappij. Dat was niet de strekking van Filofejs vertogen. Hij wilde de Moskouse vorst wijzen op zijn bijzondere verantwoordelijkheid nu Moskou, na de ketterij van Rome en de val van Konstantinopel, in afwachting van de Wederkomst des Heren de laatste toevlucht voor het ware geloof was geworden. Het was zijn plicht in zijn rijk de christelijke deugden hoog te houden en in kerk en wereld de ondeugd te bestrijden. Maar van een plicht de wereld te veroveren of zelfs maar de Byzantijnen te bevrijden van het juk der ongelovigen vindt men geen spoor. Trouwens, de Moskouse vorsten zelf tonen in de vijftiende en de zestiende eeuw weinig belangstelling voor coalities tegen het Osmaanse rijk, al stelden de paus en de Duitse keizer hun een keizerskroon in het vooruitzicht.

Een grotere politieke betekenis komt toe aan een ander geschrift uit het begin van de zestiende eeuw. Het staat bekend als ‘het verhaal over de vorsten van Vladimir’ en handelt over de herkomst en de waardigheid van de Moskouse vorsten, die immers grootvorst van Vladimir waren. Het begint met de verdeling van de wereld onder de zonen van Noach, somt dan de heersers van de Oudheid op en staat vervolgens stil bij keizer Augustus. Die zou zijn broer Prus hebben uitgezonden om te heersen over het land aan de Weichsel, dat naar hem Pruisen is genoemd. Van Prus stamt Rurik af, die de Novgoroders naar Rusland haalden en van hem stammen de Moskouse vorsten af, die derhalve aan keizer Augustus zijn geparenteerd. Daarna staat het verhaal uitvoerig stil bij Vladimir Monomach, aan wie de Byzantijnse keizer Konstantijn Monomachus zijn eigen keizerskroon zou hebben toegezonden, met de uitnodiging zich daarmee te kronen. Sedertdien kronen de vorsten van Vladimir zich volgens het verhaal met die kroon, de Sjapka Monomacha.

De strekking van het verhaal over de vorsten van Vladimir is duidelijk. De Moskouse vorsten zijn onder de vorsten in deze wereld de mindere van niemand, ook niet van de keizer van het Heilige Roomse rijk. Zij zijn de erfgenamen van de grootvorsten van Kiev en mogen derhalve aanspraak maken op alle landen die deel hebben uitgemaakt van het Kievse rijk.

Vasili III, die in 1505 Ivan III opvolgde, bleef jarenlang kinderloos. Tenslotte liet hij zich in 1526 scheiden en hertrouwde met Helena Glinskaja, de dochter van een West-Russische vorst die in 1508 naar Moskou was overgelopen. In 1530 werd uit dit huwelijk tenslotte een zoon geboren, die de naam Ivan kreeg. Vasili III overleed in 1533. Helena Glinskaja nam het regentschap waar voor haar driejarig zoontje. Hoewel de Glinski’s nieuwkomers waren aan het Moskouse hof, wist zij zich goed te handhaven. Zij stierf echter al in 1538. Gedurende de rest van de minderjarigheid van Ivan IV oefenden onderling twistende bojarenfamilies het regentschap uit. Tsaar Ivan zal later veel te klagen hebben over zijn jeugd onder de bojaren. In januari 1547 kroonde metropoliet Makari hem in de Maria-Hemelvaartskerk in het Kremlin tot tsaar. De kroon werd geacht die van Vladimir Monomach te zijn, de Sjapka Monomacha, een kostbaar puntvormig hoofddeksel van gouddraadwerk, afgezet met sabel en versierd met edelstenen, volgens de kunstkenners in de veertiende eeuw in Midden-Azië vervaardigd, misschien wel een geschenk van de chan van de Gouden Horde aan een van de eerste vorsten van Moskou. Met de kroning van 1547 tooide de Moskouse grootvorst zich formeel met de tsarentitel. Deze is daarna geleidelijk aan door het buitenland aanvaard. Twee weken na de kroning zegende metropoliet Makari het huwelijk in van tsaar Ivan met Anastasia, een bojarendochter uit het geslacht Zacharjin-Joerjev, dat de vorsten van Moskou sinds het midden van de veertiende eeuw onafgebroken had gediend en waarvan de latere dynastie van de Romanovs afstamt.

In de zomer van 1547 werd Moskou geteisterd door een grote brand, gevolgd door een volksoproer. Deze gebeurtenissen openden een tijdperk van hervormingen. Bij de voorbereiding daarvan speelden behalve metropoliet Makari ook enkele nieuwe raadgevers van de tsaar een belangrijke rol. Tot deze kring van raadgevers behoorden de priester Silvester en een jonge vertrouweling van de tsaar, Alexej Adasjev. Vorst Andrej Koerbski, die zelf tot de kring behoorde, heeft hem een ‘uitverkoren raad’, een izbrannaja rada, genoemd. In 1550 werd het wereldlijk recht vastgelegd in een wetboek (Soedebnik), dat een beknopter wetboek uit 1497 verving. Het jaar daarop aanvaardde een bijeenkomst van geestelijke en wereldlijke ambtsdragers, een concilie of sobor, een kerkelijk wetboek, dat naar zijn honderd hoofdstukken als Stoglav bekend staat. Metropoliet Makari breidde ter meerdere glorie van kerk en rijk het getal der Russische heiligen aanzienlijk uit en liet een nieuwe rijkskroniek samenstellen, een Moskofiele geschiedenis van Rusland, die met duizenden fraaie miniaturen werd verlucht. Aan hernieuwde pogingen van sommige hervormers om kloosterland voor staatsdoeleinden aan te wenden, bood hij echter vastberaden weerstand. De zaak kwam aan de orde, toen besloten werd aan een duizendtal dienstlieden een dienstgoed (pomestje) toe te wijzen in de onmiddellijke omgeving van Moskou, zodat zij steeds voor de dienst aan het hof beschikbaar waren. Voor metropoliet Makari was onaanvaardbaar dat hiervoor land van de kerk onteigend zou worden. Hij was, evenals de overgrote meerderheid van de hoge Moskouse geestelijkheid, een overtuigd iosifljanin. Hij moest echter beperkingen op de verdere uitbreiding van het kerkelijk grondbezit aanvaarden.

Na de kroning van de vorst van Moskou tot tsaar lag de verheffing van de metropoliet van Moskou tot patriarch voor de hand. Daarvoor was echter de instemming van de andere orthodoxe patriarchen nodig, die van Konstantinopel voorop. Die haastten zich niet. Pas in 1589 liet patriarch Jeremias van Konstantinopel zich tijdens een verblijf in Moskou overreden metropoliet Iov van Moskou tot patriarch te wijden. Hij weigerde echter aan het patriarchaat van Moskou een hogere rang te geven dan de vijfde en laatste in de rij van de patriarchen. Niettemin zetelden thans in Moskou, gelijk weleer in Konstantinopel, een rechtgelovige tsaar en een heilige patriarch. In de stichtingsoorkonde van het Moskous patriarchaat wordt vol trots gezegd dat ‘het grote Russische rijk – het Derde Rome – in godsvrucht allen overtreft’.

De steppeoorlog

Hoewel aan de heerschappij van de Tataren een eind was gekomen, zal de verdediging tegen hun strooptochten gedurende lange tijd nog veel inspanning vergen. De naaste buur was het chanaat van Kazan. Ivan III trachtte zich de Kazantataren van het lijf te houden door grote geschenken te sturen en hem welgezinde chans op de troon te helpen. Bij dit laatste streven kwam hem zijn bondgenootschap met Mengli-Girej, de chan van de Krim, goed van pas. Onder zijn opvolger Vasili III kwam door verschillende oorzaken een eind aan dat bondgenootschap. In 1502 vernietigde Mengli-Girej de Grote Horde, waartegen hij de Moskouse steun zo goed had kunnen gebruiken. Moskou, van zijn kant, veroverde op Litouwen het land aan de Desna, het geliefkoosd jachtterrein van de Tataarse slavenjagers. Voorts was Vasili III, naar het schijnt, op de penning en lang niet zo scheutig met geschenken als zijn vader. In 1521 kwam in Kazan een telg uit de Krimtataarse dynastie van de Girejen aan het bewind. Nog in datzelfde jaar ondernamen de Kazantataren en de Krimtataren gezamenlijk een strooptocht op Moskous grondgebied, die hen tot voor de muren van Moskou voerde. In de nu volgende jaren moet het Moskouse rijk zich de Tataren van beide chanaten van het lijf zien te houden.

In 1551 ondernam tsaar Ivan IV doortastende stappen tegen de Kazantataren. Op de plaats waar het riviertje de Sviaga in de Wolga valt bouwde hij de vesting Sviazjsk. Daarmee beheerste hij de hoge westelijke oever van de Wolga tegenover Kazan. De Kazantataren probeerden eerst het met hem op een akkoord te gooien door zijn kandidaat voor de chanstroon te aanvaarden. Maar deze trok zich terug, toen de tsaar niet bereid bleek Sviazjsk te ontruimen. In augustus 1552 verscheen een Moskous leger voor Kazan, dat in oktober de stad stormenderhand veroverde. Daarna duurde het nog een vijftal jaren voor de ommelanden waren gepacificeerd. Kazan wordt voortaan vanuit Moskou bestuurd door een eigen kanselarij, de Kazanski prikaz. Een aantal versterkingen hield de plaatselijke bevolking in bedwang. De maatschappelijke bovenlaag van het chanaat kwam voor een deel om in de strijd met Moskou en werd voor de rest gedeporteerd, zoals dat ook in het geval van Novgorod was gebeurd.

De verovering van Kazan heeft op de tijdgenoten grote indruk gemaakt en is in menig geschrift verheerlijkt. Tsaar Ivan werd na zijn terugkeer in Moskou geestdriftig ingehaald als ‘overwinnaar van de barbaren en bevrijder van de Christenen’. Men heeft wel verondersteld dat hij in deze tijd zijn bijnaam kreeg van Grozny, ‘de vrees en ontzag inboezemende’. Hij gaat zich nu tooien met de titel ‘tsaar van Kazan’ en zal deze in het vervolg gebruiken als argument voor zijn recht op de tsarentitel in het algemeen. Ter herinnering aan de verovering van Kazan liet hij in het hart van Moskou, op het Rode Plein, de kathedraal van Vasili Blazjenny bouwen.

Dit eerste grote succes tegen de Tataren werd in 1556 gevolgd door de verovering van het chanaat van Astrachan, het zwakste van de drie chanaten die uit de Gouden Horde waren voortgekomen. Astrachan werd een ver vooruitgeschoven voorpost van het Moskouse rijk, daarmee verbonden door de rivier de Wolga. Dit was een tamelijk veilige verbinding voor de Russen, want de Tataarse nomaden in de omliggende steppe waren geen varenslieden. Eerst tegen het eind van de eeuw zijn op een aantal punten op de oever vestingen gebouwd, zoals Samara (1586), Tsaritsyn, het best bekend als Stalingrad (1589) en Saratov (1590). Moskou ondernam ook pogingen de Tataarse nomaden langs de Wolga aan zijn gezag te onderwerpen, maar zonder veel succes. De Nogajse Horde hier bleef strooptochten ondernemen over de zuidoostgrens van het rijk.

Na de chanaten van Kazan en Astrachan leek het chanaat van de Krim aan de beurt. De voorboden van een grootscheepse aanval werden in de tweede helft van de jaren ’50 zichtbaar. Aan de ene kant begon Moskou zich vanuit Astrachan te mengen in Kaukasische zaken en aan de andere kant ondernamen Moskouse troepen omvangrijke verkenningstochten langs de Dnepr en de Don. In 1559 voerden zij zelfs een landing uit op de Krim. Het grote offensief van de Moskovieten tegen de Krim is echter uitgebleven. In plaats daarvan zette tsaar Ivan zich aan de verovering van Lijfland. Tegenover de steppe ging hij zich tot de verdediging beperken.

Zo bleef in de zestiende eeuw de Oka Moskous grens met de steppe. Verder oostelijk werd dit na de verovering van Kazan de Kama. De verdediging tegen de steppe heette ‘oeverdienst’, omdat de hoofdverdedigingslinie langs de oever van de Oka liep. Ieder jaar trok de Moskouse regering daar een aanzienlijke troepenmacht samen, die tot taak had de Tataren de overtocht over de Oka te betwisten en te verhinderen dat zij tot het hart van het rijk doordrongen. De kern van het Moskouse leger bestond uit een ruiterij, die was uitgerust om het tegen de Tataren op te nemen: in maliënkolder gestoken, een puntvormige helm op het hoofd en bewapend met pijl en boog en sabel. Zij werd gerecruteerd uit de kleine dienstlieden, de ‘bojarenkinderen’ en ‘hoflieden’ (dvorjane). Die dienstlieden bezaten een landgoedje, erfelijk of tijdelijk, als votsjina of als pomestje. Daarvoor deden zij iedere zomer enige tijd dienst aan ‘de oever’.

Ten zuiden van de Oka lag een eerste linie, die de naam droeg van zaseka of ‘verhakking’. Deze linie lag in een gebied waar steppe en bos elkaar afwisselen. De bossen vormden een natuurlijke hindernis voor de Tataarse ruiterij. Hun defensieve kracht werd nog vergroot door langs de zoom bomen om te hakken en die met de kruinen naar de vijand gekeerd te laten liggen, de eigenlijke ‘verhakking’. Rivieren en ravijnen, plassen en moerassen deden evenzo dienst. Deze al dan niet aangepaste natuurlijke versperringen werden door zuivere kunstwerken, door palissaden en wallen, door grachten en cavallerieversperringen, met elkaar verbonden. De doorgangswegen werden versterkt met vestingen, waaraan menige stad in dit gebied haar ontstaan heeft te danken.

Voor de linie, in de steppe zelf, het ‘Wilde Veld’, opereerden voorposten, die tot taak hadden de bewegingen van de Tataren te observeren. Het feit dat de Tataren in de steppe slechts over een beperkt aantal opmarsroutes beschikten, vergemakkelijkte hun taak. De steppe wordt doorsneden door een groot aantal rivieren en riviertjes, die tot het stroomgebied van de Dnepr, de Don en de Wolga behoren. De rivieren zijn voor de Russen van oudsher verkeerswegen. Maar voor de Tataarse ruiterij waren zij hinderpalen, want zij zijn vaak diep in het steppeland ingesneden. De opmarswegen van de Tataren volgden daarom de waterscheidingen tussen de drie genoemde rivierenstelsels. Het waren de bewegingen langs deze Tatarenwegen of sjljachi, die de Moskouse verkenners in de steppe in het oog moesten houden.

In de zestiende eeuw ontstonden diep in de steppe, langs de grote rivieren, kozakkengemeenschappen. Zij hielden zich in leven met jacht en visserij en piraterij. Hun leden recruteerden zij onder vluchtelingen uit het Moskouse en het Pools-Litouwse rijk. De naam kozak is van Turkse oorsprong en betekent vrijbuiter. De verhouding van de kozakkengemeenschappen met de landbouwstaten waaruit zij voortkwamen, was een dubbelzinnige. Aan de ene kant vormden zij voorposten in de strijd tegen de Tataren, aan de andere kant toevluchtsoorden voor ontevredenen en daarmee bronnen van sociale onrust.

De organisatie van de verdediging tegen de steppe vormde in de zestiende eeuw een zware last voor het Moskouse rijk. In de tweede helft van de zestiende eeuw gaat er bijna geen jaar voorbij zonder dat de bronnen melding maken van een kleinere of grotere raid van de Tataren.

De Lijflandse oorlog

Door de verovering van Lijfland probeerde tsaar Ivan IV voor het Moskouse rijk een vrije verbinding met Europa tot stand te brengen. In 1553 was in de Witte Zee, aan de monding van de Dvina, de Engelse ontdekkingsreiziger Richard Chancellor verschenen, op zoek naar China. Hij reisde vandaar op uitnodiging van de tsaar overland naar Moskou. Sedertdien gebruikten de Engelsen, en later ook de Nederlanders, deze weg om handel op Rusland te drijven. Aan deze handel dankt Archangelsk zijn ontstaan. Maar de weg om de noord was gevaarlijk en omslachtig. Veel korter was die door de Oostzee. De toegang tot de Oostzee was echter in handen van Lijfland, dat een lonende tussenhandel dreef en directe contacten van Moskou met West-Europa tegenhield. In 1548 liet het bijvoorbeeld een honderdtal vaklieden, architecten en chirurgijns die in opdracht van de tsaar voor de dienst in Moskou waren aangeworven, in Lübeck vasthouden.

Het lijdt geen twijfel dat een vrije toegang tot de Oostzee voor de verdere ontwikkeling van het Moskouse rijk van groot belang was. De verleiding was groot hem met geweld van wapenen te forceren. Lijfland was een zwakke staat. Tegenstellingen tussen de inmiddels Protestant geworden Lijflandse orde, de ook Protestant geworden bisschop van Riga en de burgers van Riga, Reval, Narva en Dorpat verzwakten het weerstandsvermogen van de heersende Duitse natie. Het leek een gemakkelijke prooi voor een vastberaden veroveraar.

In 1558 lanceerde tsaar Ivan zijn aanval. Lijfland was sinds Rurik zijn voorvaderlijk erfdeel, beweerde hij. Nog datzelfde jaar vielen Narva en Dorpat hem in handen. Met Narva kreeg hij de beschikking over een goede haven in het Baltische gebied, die onmiddellijk grote aantallen buitenlandse schepen aantrok. Zij leverden Moskou wapens in ruil voor masthout en hennep.

Onder de slagen van de Moskouse legers stortte de Lijflandse staat ineen. De verschillende delen zochten een goed heenkomen onder de vleugels van de omringende landen. De bisschop van Ösel verkocht zijn eiland aan de Denen, Reval plaatste zich onder de bescherming van de Zweden, Riga en de laatste grootmeester van de Lijflandse orde, Gotthard Kettler, plaatsten zich onder de bescherming van het Pools-Litouwse rijk. In eerste aanleg bracht dit de Lijflanders weinig soelaas. De Moskovieten konden vrijwel hun gehele land bezetten, met de gewichtige uitzondering overigens van de steden Riga en Reval. Maar zij hadden zich eerst dan meester van Lijfland kunnen noemen wanneer het Pools-Litouwse rijk en Zweden zich daarbij hadden neergelegd. Dat deden zij niet. Het gevolg was dat tsaar Ivan in een langdurige oorlog met deze beide mogendheden verwikkeld raakte, die bovendien na enige tijd in een tweefrontenoorlog ontaardde.

De Krimtataren en hun beschermer, de Turkse sultan, hadden zich nog niet neergelegd bij het verlies van Kazan en Astrachan. In 1569 ondernamen de Turken vanuit Azov, de vesting aan de monding van de Don die zij sinds 1471 in bezit hadden, een poging Astrachan te heroveren. De poging mislukte. De Krimtataren boekten in 1571 meer succes met een grote aanval op het Moskouse rijk zelf. Zij braken door de Okalinie heen en drongen door tot Moskou. De stad werd bestormd, geplunderd en in brand gestoken. Alleen het Kremlin bleef gespaard. Hierna eiste de chan de ontruiming van Kazan en Astrachan. De tsaar verkeerde in zo grote moeilijkheden dat hij zich bereid verklaarde Astrachan te ontruimen. Zo ver is het echter niet gekomen. Alleen een verre voorpost aan de rivier de Terek, aan de voet van de Kaukasus, heeft hij tijdelijk ontruimd.

Het Pools-Litouwse rijk voerde de oorlog met Moskou slechts op halve kracht. Litouwen alleen torste de volle last van de oorlog. Het moest in 1563 de belangrijke stad Polotsk prijsgeven. Het was de Litouwers daarom wel wat waard, als de banden met Polen nauwer werden aangehaald. Voor het voortbestaan van het rijk als geheel was dat ook van belang. De dynastie van de Jagellonen, die Polen en Litouwen verbond, dreigde met koning-grootvorst Sigismund Augustus uit te sterven. In 1569 kwam de Unie van Lublin tot stand. Voortaan zullen Polen en Litouwen één gemenebest vormen, één Respublica of Rzecz Pospolita, met één vorst, één senaat en één landdag. Litouwen stond het Oekraïense deel van West-Rusland aan Polen af. Daar stond tegenover dat Polen en Litouwen tegenover de buitenwereld voortaan één lijn gingen trekken.

In 1572 stierf Sigismund Augustus zonder mannelijke nakomelingen na te laten. De regeling van zijn opvolging veroorzaakte een langdurige politieke crisis. Zelfs tsaar Ivan Grozny deed een gooi naar het Poolse koningschap. In 1576 koos de Pools-Litouwse landdag tenslotte de Hongaarse edelman Stefan Bathory tot koning, een van de vooraanstaande veldheren en diplomaten van zijn tijd. De nieuwe koning nam de oorlog tegen Moskou met kracht ter hand. In 1579 heroverde hij Polotsk en in 1581 belegerde hij zelfs de Moskouse grensvesting Pskov, zonder succes overigens. In datzelfde jaar veroverden de Zweden Narva. Tsaar Ivan moest wapenstilstanden sluiten met Polen (1582) en Zweden (1583) en daarbij geheel Lijfland weer prijsgeven. Het noorden met Narva en Reval viel toe aan Zweden, de rest aan de Rzecz Pospolita. Sterker nog: tsaar Ivan moest ook dat kleine stukje grondgebied aan de Finse Golf dat Moskou van Novgorod had geërfd, Ingermanland en Karelië, aan Zweden afstaan. Het Moskouse rijk was uitgeput, en niet alleen door de lange duur van de oorlog, maar ook door wat zich in diezelfde tijd in het land zelf had afgespeeld.

De opritsjnina

In oktober 1552, kort na de verovering van Kazan, baarde tsaritsa Anastasia een zoon, die de naam Dmitri kreeg. In maart 1553 werd de tsaar ernstig ziek. Toen zijn einde nabij scheen, liet hij de bojaren de eed van trouw aan zijn pasgeboren zoon Dmitri afleggen. Een deel hunner deed dat ongaarne en gaf blijk van een voorkeur voor Ivans jonge neef Vladimir van Staritsa. Een nieuwe langdurige minderjarigheid moet een weinig aantrekkelijk vooruitzicht zijn geweest. Alle opwinding bleek echter om niet. Ivan herstelde en Dmitri ging dood. In maart 1554 werd een nieuwe troonopvolger geboren, Ivan, en in 1557 een tweede zoon Fjodor. Op tsaar Ivan schijnt deze episode grote indruk te hebben gemaakt. Zij versterkte zijn wantrouwen en achterdocht tegen de bojarenaristocratie die hem omringde.

Aan het eind van de jaren ’50 valt dan de beslissing de veldtocht tegen de Tataren te staken en het gros van de militaire macht in te zetten voor de verovering van Lijfland. De kwestie gaf aanleiding tot meningsverschil. De tsaar zelf had zijn zinnen gezet op de verovering van Lijfland. Silvester en Adasjev hebben blijkbaar de wijsheid van deze koers betwijfeld. De uitkomst heeft hen in het gelijk gesteld. Men vraagt zich echter wel af, of een voortgezet pogen de Krim te onderwerpen beter zou zijn afgelopen. Dat, immers, had oorlog betekend met het machtige Osmaanse rijk. Welbeschouwd kon het Moskouse rijk zich in deze tijd nog geen doelstellingen veroorloven als de verovering van Lijfland of van de Krim. Maar hoe dit ook zij, het meningsverschil over de te volgen koers maakte een eind aan de invloed van Silvester en Adasjev. Silvester trok zich terug in een klooster en Adasjev kreeg een commando in Lijfland, waar hij het zijne bijdroeg aan de militaire successen van het begin.

In augustus 1560 overleed tsaritsa Anastasia. Haar familie beschuldigde Silvester en Adasjev haar met tovenarij om het leven te hebben gebracht. Zij werden ondanks protest van metropoliet Makari in absentia veroordeeld. Silvester werd verbannen naar het Solovetskiklooster op een eiland in de Witte Zee, Adasjev werd in de gevangenis geworpen, waarin hij nog datzelfde jaar omkwam. De tsaar begint nu verschillende bojaren te beschuldigen van verraad. Metropoliet Makari weet door zijn voorspraak voor de slachtoffers nog het ergste af te wenden, maar hij overlijdt in december 1563. Sommige bojaren beginnen zich nu ernstig bedreigd te voelen en zoeken een goed heenkomen in Litouwen. De eerste die ging, in 1564, was Andrej Koerbski die tot de kring van Adasjev en Silvester had behoord. Hij werd in Wilna gastvrij door koning Sigismund Augustus ontvangen. Uit Litouwen zond Koerbski een brief aan tsaar Ivan, waarin hij hem de vervolging van zijn bojaren verweet. De brief lokte een lang pleidooi van de tsaar uit voor de absolute monarchie. Het had de Russische vorsten vanaf het begin vrijgestaan hun knechten te belonen of te straffen, betoogde hij.

In december 1564 verliet de tsaar met zijn gezin en een gevolg naar zijn keuze het Kremlin en vestigde zich in de plaats Alexandrovskaja Sloboda, een honderd kilometer ten noorden van Moskou. Vandaar zond hij metropoliet Afanasi, de opvolger van Makari, een boodschap vol beschuldigingen aan het adres van zijn bojaren: zij hadden zich op kosten van de staatskas verrijkt, zij hadden het land van de staat onder vrienden en magen verdeeld, zij onttrokken zich aan de landsverdediging. Maar als de tsaar hen wilde straffen, namen de metropoliet en de bisschoppen het voor hen op. Zo ging het niet langer en daarom had hij besloten zijn rijk te verlaten.

In antwoord op de boodschap van de tsaar vertrok in januari 1565 een afvaardiging van de geestelijkheid en de bojaren naar Alexandrovskaja Sloboda met de bede niet heen te gaan. De tsaar willigde die bede genadiglijk in, maar hij eiste voor zich wel het recht op weerspannigen en verraders naar goeddunken te straffen en een eigen hof in te richten, met eigen bojaren, eigen troepen en eigen land: een opritsjny dvor of opritsjnina. Het oude hof, de zemsjtsjina, moest zijn gebruikelijke bestuurstaak blijven vervullen, in overleg natuurlijk met de tsaar.

Door de oprichting van de opritsjnina pleegde tsaar Ivan een staatsgreep. Men kan zich het Moskouse hof (dvor) voorstellen als de voortzetting van de oude droezjina. Alleen zat het ingewikkelder in elkaar. Er was een begin van een bureaucratie ontstaan in de vorm van prikazen, zoals de gezantenprikaz en de dienstprikaz, die de taak vervulden van een ministerie van buitenlandse zaken en een ministerie van oorlog. Zij stonden onder leiding van djaki, diakenen. Uit de voormalige regerende vorsten die in de voorafgaande twee eeuwen in Moskouse dienst waren getreden en uit de oude Moskouse bojarengeslachten werd de Bojarendoema gerecruteerd, die de voornaamste adviseurs, bestuurders en militaire leiders van het rijk in een raadgevend lichaam bijeenbracht. Een garde van bojarenkinderen en dvorjane completeerde het hof. Bij dit hof berustte het landsbestuur.

Uit de schaarse bronnen over de gebeurtenissen van deze tijd krijgt men de indruk dat tsaar Ivan zich in zijn hof niet meer veilig waande. Hij trok er zich uit terug in een nieuw afzonderlijk hof dat geheel bestond uit vertrouwde en gehoorzame dienaren. Dat nieuwe hof werd een staat in de staat en een wapen in de strijd tegen het verraad dat hij alom vermoedde.

Onmiddellijk na de oprichting van de opritsjnina vonden de eerste executies plaats van bojaren die zich aan hoogverraad zouden hebben schuldig gemaakt. Metropoliet Afanasi bleek, anders dan de tsaar misschien had verwacht, niet bereid afstand te doen van zijn recht op voorspraak. Toen deze niets bleek uit te halen, trad hij af. Zijn opvolger werd na enig geharrewar Filipp, abt van het Solovetskiklooster. Maar ook metropoliet Filipp hield vast aan zijn recht op voorspraak. Toen de tsaar zich daarvan niets aantrok, vermaande hij hem in een preek in de Maria-Hemelvaartskerk op te houden het bloed van onschuldigen te vergieten en te bedenken dat God ook hem eens ter verantwoording zou roepen. Filipp werd gevangen genomen en naar een klooster in Tver overgebracht, waar hij een jaar later door de beruchte opritsjnik Maljoeta Skoeratov werd gewurgd. Zijn opvolger Kirill heeft er verder het zwijgen toe gedaan.

Op dat ogenblik was de terreur in volle gang. In september 1568 doodde de tsaar eigenhandig de schatrijke bojaar Ivan Fjodorov-Tsjeljadnin, na hem eerst in tsarenkledij op de troon te hebben geplaatst. Daarvoor had hij zijn opritsjniki reeds de landgoederen van zijn slachtoffer laten plunderen en zijn familie, vrienden en dienstlieden laten uitmoorden. Fjodorov zou de tsaar van de troon hebben willen stoten en zelf zijn plaats hebben willen innemen. Het volgende slachtoffer was Vladimir van Staritsa, die hem zou hebben willen vergiftigen, eveneens om zijn plaats in te nemen. Vervolgens meende de tsaar een samenzwering op het spoor te zijn om Novgorod en Pskov aan Litouwen uit te leveren. In december 1569 rukte hij met zijn opritsjnina op naar Novgorod. Daar liet hij massa-executies uitvoeren, die enkele weken duurden. Kerken en kloosters werden geplunderd, evenals de welgestelde burgers. Aartsbisschop Pimen, die geacht werd aan het hoofd van de samenzwering te staan, werd gevangen genomen, maar vreemd genoeg niet terechtgesteld. Hij werd in een klooster opgesloten, waarin hij het volgend jaar stierf. In februari 1570 keerde de opritsjnina met een grote buit en talrijke gevangenen naar Alexandrovskaja Sloboda terug. Op de terugweg deed de tsaar ook nog Pskov aan, maar dat wist de ergste moord en plundering af te kopen. De samenzwering van de Novgoroders had naar de mening van Ivan ook medeplichtigen in Moskou zelf. Die werden gemakkelijk gevonden onder de bojaren, de djaken en de dienstlieden van de zemsjtsjina. In juli 1570 liet hij er driehonderd op een marktplein in Moskou bijeenbrengen voor een openbare executie. Een honderdtwintigtal werd terechtgesteld, onder wie de djak Ivan Viskovaty, jarenlang hoofd van de gezantenprikaz. De overigen kregen gratie. Maar nu begon de tsaar ook de opritsjnina van samenzwering te verdenken. Hij liet een aantal kopstukken, zoals Alexej Basmanov, executeren. Maljoeta Skoeratov sneuvelde bijtijds in Lijfland.

Aan het eind van 1572 was de terreur over zijn hoogtepunt heen. Maar het leven aan het hof van tsaar Ivan bleef zeer gevaarlijk en nog menige bojaar kwam aan een gewelddadig einde. Men neemt aan dat de opritsjnina in de loop van 1572 is opgeheven. Men komt de term hierna althans niet meer tegen. Maar mogelijk heeft de tsaar ook daarna nog een apart hof gehouden. Zo wordt bijvoorbeeld een bizarre episode uitgelegd, die zich in het jaar 7084 sinds de Schepping (1 september 1575–31 augustus 1576) in Moskou afspeelde. In dat jaar liet de tsaar plotseling de bekeerde Tataar Simeon Bekboelatovitsj als grootvorst de troon bestijgen. Zelf vergenoegde hij zich met de titel van vorst van Moskou. Sommigen willen hierin een herstel van de opritsjnina zien. Maar na een jaar trad Simeon Bekboelatovitsj weer af. Tijdgenoten zagen hierin een list van de tsaar, aan wie waarzeggers zouden hebben voorspeld dat in het jaar 7084 de tsaar van Moskou zou sterven. Gelijk velen van zijn tijdgenoten geloofde Ivan in tovenarij en astrologie.

De Verschrikkelijke

Ivan Grozny is de eerste Russische heerser die in Europa algemene bekendheid heeft verworven en behouden. Na de inval van de Mongolen was Rusland twee eeuwen vrijwel uit de gezichtskring van de Europese volken verdwenen. Pas in de zestiende eeuw wordt het weer ‘ontdekt’. Grozny heeft blijkbaar een onvergetelijke indruk gemaakt, die alleen vergeleken kan worden met de indruk die Peter de Grote anderhalve eeuw later zal maken. De Europeaan kent hem thans als Ivan de Verschrikkelijke (Schreckliche, Terrible), een bijnaam die aan het eind van de achttiende eeuw opkomt en pas door de vertalingen van de Russische geschiedenis van Nikolaj Karamzin in het begin van de negentiende eeuw gemeengoed werd. ‘Verschrikkelijk’ was de niet geheel juiste vertaling van zijn Russische bijnaam Grozny, die aangeeft dat hij vrees en ontzag inboezemde, maar hem niet tot terrorist stempelt.

Het waren in de tweede helft van de zestiende eeuw vooral Engelsen en Duitsers die over Ivan de Verschrikkelijke en zijn rijk schreven. De belangstelling van de Engelsen werd gewekt door de levendige handel die zij op Moskovië dreven, sinds Richard Chancellor in 1553 de scheepvaartroute naar de Witte Zee ontdekte. Engelse kooplui en diplomatieke agenten schreven een aantal berichten over hun ervaringen in Moskovië. Daar grote commerciële belangen op het spel stonden, namen de schrijvers over dit ‘rude and barbarous kingdom’ enige terughoudendheid in acht. De Muscovy Company, die het monopolie van de handel op Rusland bezat, wist Giles Fletchers Of the Russe Commonwealth zelfs verboden te krijgen, omdat de beledigende opmerkingen daarin over Rusland de handel op Moskou in gevaar konden brengen. Zulke remmingen bestonden in de Duitse landen niet. Hier ontketende de Russische invasie van Lijfland in 1558 een stroom van geschriften over Moskovië. Onder invloed van de geteisterde Lijflanders waren deze geschriften het Moskouse rijk en zijn tsaar over het algemeen zeer vijandig gezind. ‘Verschrikkelijk’ werd Ivan daarin niet genoemd, maar epitheta als ‘bloedhond’, ‘Scythische wolf’ en ‘barbaar’ hadden dezelfde strekking. De meest verbreide karakteristiek was die van ‘tiran’. Vergelijkingen met notoire tirannen als Nebukadnezar, Nero en Caligula waren schering en inslag.

Merkwaardig genoeg wordt Ivan de Verschrikkelijke in Russische volksliederen vaak afgebeeld als ‘de goede tsaar’, goed voor de gewone man en streng voor bojaren en andere machtigen. De tsaar zelf heeft in 1565, wanneer hij zich in Alexandrovskaja Sloboda terugtrekt, zulke gevoelens ook proberen op te wekken. Tegelijk met zijn brief aan metropoliet Afanasi stuurt hij dan ook een oproep aan het gemene volk, waarin hij laat weten dat dit niets heeft te duchten en dat zijn toorn zich alleen richt tegen de machtigen in het rijk. Met die oproep poogde hij onmiskenbaar de rancune van lagere tegen hogere stand te bespelen. Dit nam niet weg dat ook de lagere standen heel wat kregen te verduren. De hogere standen dachten na afloop slechts met ontzetting aan Grozny’s terreur terug. Schrijvers over zijn tijd konden in de opritsjnina niets anders zien dan zinloze willekeur. Grozny hakte, in de woorden van een hunner, het land als met een bijl doormidden, en waarom de ene helft goed was en de andere helft slecht bleef duister.

De geschiedschrijvers hebben later geprobeerd aan de opritsjnina een politieke zin te geven. Ivan zou hierdoor de macht van de bojarenaristocratie hebben willen breken. De bojaren en de dienstlieden die voor de dienst in de opritsjnina waren uitverkoren kregen land toegewezen in bepaalde streken, en wel juist in die streken waar de bojarenaristocratie grote landgoederen bezat, die hij confiskeerde. Daarmee viel de economische grond onder hun politieke macht weg – voor marxisten een zeer verleidelijke gedachte, die overigens aan het eind van de negentiende eeuw door de monarchistische geschiedschrijver Sergej Platonov uitvoerig is ontwikkeld. Nader onderzoek heeft echter uitgewezen dat zulk een systeem in de landtoewijzing aan de opritsjniki niet valt te ontdekken. Ook grote aantallen kleine dienstlieden verloren hun land en moesten maar zien hoe zij zich redden in het verre Kazan, waar zij nieuwe nederzettingen kregen toegewezen.

Het sociale profiel van de slachtoffers en van de beulen wijst evenmin op een goed doordacht en uitgevoerd plan. Over de slachtoffers is men iets aan de weet gekomen, doordat Ivan aan het eind van zijn leven door wroeging werd gekweld. Wellicht droeg hiertoe bij dat hij in een van zijn tomeloze woedeaanvallen in 1582 zijn oudste zoon Ivan zodanig verwondde dat hij overleed. De tweede zoon van tsaritsa Anastasia, Fjodor, was met beperkte geestvermogens toegerust en zijn derde zoon, Dmitri, hem datzelfde jaar geschonken door zijn zevende en laatste vrouw Maria Nagaja, een zuigeling. In 1583 ontvangen een groot aantal kloosters van de tsaar rijke geschenken en de opdracht ‘in alle eeuwigheid, zolang de heilige woning staat’ te bidden voor het zieleheil van de slachtoffers van zijn terreur. De bewaard gebleven synodikons, naamlijsten van mensen die herdacht moesten worden, noemen bij elkaar een 3300 slachtoffers. Van beide historici die het grondigst studie hebben gemaakt van deze synodikons, meent Stepan Veselovski dat het werkelijk aantal slachtoffers vele malen groter moet zijn geweest, Roeslan Skrynnikov dat het hooguit het dubbele kan hebben bedragen. Maar beiden achten alle klassen van de maatschappij getroffen – bojaren en dienstlieden, djaken en klerken, de geestelijkheid en de gewone man. Aan de andere kant hebben studies van de herkomst van het officierscorps van de opritsjnina uitgewezen dat deze niet wezenlijk verschilt van die van het officierscorps van de zemsjtsjina. Er lijkt derhalve tussen het vermeende doel en de gebruikte middelen weinig verband te bestaan.

Een eeuw geleden heeft de geschiedschrijver Vasili Kljoetsjevski de opritsjnina een absurd antwoord op een echte vraag genoemd. Dit lijkt nog altijd een verstandige opmerking. De Moskouse vorst was in de zestiende eeuw een absolute monarch geworden. Maar voor het bestuur van zijn rijk was hij aangewezen op een aristocratie die een erkend recht bezat op de hoogste posten in staat en leger. Dit recht lag besloten in het stelsel van mestnitsjestvo, dat de plaatsing regelde van de leden van de bojarenfamilies, niet alleen aan tafel (préséance), maar in het algemeen, in het leger, in het bestuur en aan het hof. Iemands plaats hing af van de eer van zijn familie en van zijn eigen eer binnen zijn familie. Niemand hoefde te dienen onder iemand met minder eer. De Moskouse vorst was dientengevolge verre van vrij in de keuze van zijn hoogste dienaren. Hij moest ze kiezen uit een dertigtal getitelde en een veertigtal niet-getitelde families en daarbij ernstig rekening houden met de eer van elk daarvan. Daar stond tegenover dat de mestnitsjestvo de Moskouse aristocratie in hoge mate atomiseerde door de bojarenfamilies in een eindeloze préséancestrijd met elkaar te verwikkelen. Zij heeft dan ook altijd weinig verweer getoond tegen vorstelijke willekeur. Het ontbrak haar aan solidariteit.

Het is niet vreemd dat Ivan de Verschrikkelijke probeerde de monarchie te bevrijden van de knellende omarming van de bojarenaristocratie. Hij greep alleen naar een vreemd middel. Hij probeerde niet zijn hof te hervormen, hij ontvluchtte het en viel het van buitenaf aan. Zijn gedrag getuigt van pathologische achterdocht en van panische angsten. ‘Een vraagstuk van staatsinrichting’, aldus Kljoetsjevski, ‘verkeerde in een vraagstuk van persoonlijke veiligheid en daar hij een mateloos verschrikt mens was, begon hij met gesloten ogen naar links en naar rechts uit te halen.’ Aan de inrichting van de Moskouse monarchie heeft hij niets veranderd. Bojarendoema en mestnitsjestvo bleven. Maar zijn land liet hij achter in een staat van ontwrichting, zowel door het optreden van de opritsjnina als door de uitputtende en tenslotte verloren oorlog om Lijfland.

Het einde van de Moskouse dynastie

Ivan de Verschrikkelijke overleed in maart 1584. Zijn zoon Fjodor volgde hem op. Deze was door zijn beperkte geestvermogens niet in staat zelf de macht uit te oefenen. Het waren anderen die dat voor hem deden. Over de vraag wie dat zouden zijn brak onder de bojaren strijd uit. Uit die strijd trad tenslotte Boris Godoenov als overwinnaar tevoorschijn. De Godoenovs waren oude Moskouse bojaren, die echter een tijd van grote neergang hadden doorgemaakt. Pas door de opritsjnina waren zij weer omhooggeklommen. Dmitri Godoenov, een oom van Boris, was een vertrouweling van Ivan Grozny. Zelf groeide Boris op aan Grozny’s hof. Aan het eind van diens bewind had hij het tot lid van de Bojarendoema gebracht. Zijn zuster Irina huwde in 1575 tsarevitsj Fjodor, die door de dood van zijn broer Ivan in 1582 troonopvolger werd. Met de troonsbestijging van haar echtgenoot werd Irina tsaritsa. Ondanks de familieband met de tsaar kostte het Boris Godoenov vooral in het begin moeite zich aan het hoofd van het Moskouse rijk te handhaven. De oude vorstengeslachten, die na de dood van Grozny weer meer op de voorgrond traden, beschouwden hem als een parvenu. Alleen het oude nietgetitelde bojarengeslacht van de Romanovs, door Grozny’s eerste vrouw Anastasia eveneens aan de tsaar verwant, steunde hem. Tsaar Fjodor was daarenboven niet alleen zwak van geest, maar ook zwak van lichaam. Zijn dood kon alles op losse schroeven zetten, zeker zolang zijn huwelijk met Irina kinderloos bleef. In 1592 schonk de tsaritsa het leven aan een dochter, die echter twee jaar later overleed.

De laatste echtgenote van Ivan Grozny, Maria Nagaja, was kort na zijn dood met haar zoontje Dmitri naar het stadje Oeglitsj aan de Wolga verbannen. Haar huwelijk met Grozny (zijn zevende) was in strijd geweest met het kerkelijk recht, dat slechts drie huwelijken toestond. Tsarevitsj Dmitri kon dus altijd worden afgedaan als een bastaard. Toch was hij naast tsaar Fjodor de enige nakomeling van het Moskouse vorstenhuis. Hij was epilepticus. Op 15 mei 1591 kreeg hij een van zijn hevige toevallen. Op dat ogenblik speelde hij met enkele vriendjes op een binnenplaats achter het paleis van zijn moeder. Zij speelden landjepik. Tijdens zijn toeval, die met hevige krampen gepaard ging, bracht Dmitri zich met zijn mes een dodelijke verwonding toe in zijn hals. Zijn moeder en haar familie beschuldigden de Moskouse djak die belast was met het toezicht op hen van moord en zetten de Oeglitsjanen tegen hem op. De djak werd met een aantal getrouwen door de woedende menigte gelyncht. Op het bericht van het oproer zond Boris Godoenov troepen en een commissie van onderzoek naar Oeglitsj. Aan het hoofd van de commissie stond vorst Vasili Sjoejski, wiens familie een voorname rol speelde in de oppositie tegen zijn bewind. De commissie verhoorde een groot aantal getuigen en kwam tot de slotsom dat de dood van tsarevitsj Dmitri was te wijten aan de verwonding die hij zichzelf had toegebracht toen hij een toeval kreeg. De Nagoj’s hadden de Moskouse djak valselijk van moord beschuldigd en het bloed van onschuldigen vergoten. Tsaritsa Maria moest zich in een klooster terugtrekken en enkele leden van haar familie werden verbannen.

In deze zelfde jaren zijn de eerste beslissende stappen gezet op de weg naar lijfeigenschap voor de boerenbevolking. Dit hield verband met het feit dat de Moskouse adel in de zestiende eeuw een militaire dienstadel was geworden. Niet alleen de bezitters van een dienstgoed (pomestje), maar ook de bezitters van een erfgoed (votsjina) waren verplicht tot militaire dienst. Het spreekt vanzelf dat zij die alleen dan naar behoren konden vervullen, wanneer hun land werd bewerkt en inkomen opbracht. Natuurlijk kon de dienstman slaven (cholopy) gebruiken om zijn landgoed uit te baten, maar de grote massa van de landbouwende bevolking in het Moskouse Rusland bestond nu eenmaal uit vrije boeren. De kunst voor de dienstman was dan ook die boeren op zijn landgoed vast te houden. De Moskouse heersers verleenden hem daarbij sinds het eind van de vijftiende eeuw enige hulp. Het wetboek van 1497, bijvoorbeeld, legde een zekere beperking op aan het recht van de boeren hun heer te verlaten: zij mochten dat slechts doen een week vóór en een week ná 26 november, Sint Joris of Joerjev den, na betaling van een vergoeding voor het gebruik van huis en hof. Het wetboek van 1550 herhaalde deze bepaling. Een aantal documenten dat uit de jaren ’80 is overgeleverd, maakt echter melding van jaren waarin het de boeren verboden was gebruik te maken van Sint Joris om hun heer te verlaten. Dit waren de zogenaamde ‘verboden jaren’, zapovednyje gody. Men neemt aan dat zo’n verbod voor het eerst in 1581 is uitgevaardigd, nog onder het bewind van Ivan Grozny. Maar er is, ondanks alle speurwerk der historici, nog nooit een tekst van zulk een verbod aan het licht gekomen. Het is echter duidelijk dat in deze jaren de Moskouse regering haar kleinere dienstlieden hielp hun boeren, die als gevolg van de algemene ontwrichting door de Lijflandse oorlog en de opritsjnina op drift waren geraakt, vast te houden. De considerans bij een wet van 1607 bericht dat tsaar Fjodor op aanraden van Boris Godoenov de boeren had verboden hun heer te verlaten. Een oekaze van tsaar Fjodor die bewaard is gebleven, gaf in 1597 de grondbezitters vijf jaar om hun voortvluchtige boeren op te eisen. Met enig recht mag men derhalve de oorsprong van de Russische lijfeigenschap zoeken in de tijd van tsaar Fjodor.

Fjodor Ivanovitsj overleed in januari 1598 zonder kinderen na te laten. In de troebele tijd die na hem kwam, is hij afgeschilderd als een gelukzalige onnozele, een vrome vorst, die ijverig kloosters bezocht en soms zelf de kerkklok luidde. Zijn voorliefde voor bloedige schouwspelen, voor vuistgevechten en gevechten van mens tegen beer, werd daarbij maar vergeten. Met zijn dood kwam een einde aan de dynastie van Daniël van Moskou. Een tijd van onzekerheid en strijd brak aan.

==

HOOFDSTUK III
DE EERSTE ROMANOVS

De Tijd der Troebelen – Staat en maatschappij – De verovering van Siberië – De strijd om de Oekraïne – Staat, kerk, schisma – Rusland en Europa.

De Tijd der Troebelen

Na de dood van tsaar Fjodor besteeg zijn zwager Boris Godoenov de troon. Onder de bojaren ontbrak het niet aan families die meenden meer recht op de troon van Moskou te hebben dan de Godoenovs: de vorsten Sjoejski, bijvoorbeeld, die afstamden van een oudere broer van Alexander Nevski, of de Romanovs, het oude Moskouse bojarengeslacht waaruit tsaritsa Anastasia stamde, Grozny’s eerste vrouw en tsaar Fjodors moeder. De uitroeping van Boris Godoenov tot tsaar was dan ook niet onomstreden. De Sjoejski’s legden zich bij het voldongen feit neer, maar de Romanovs bleven mokken. In 1601 haalde tsaar Boris naar hen uit: zij zouden hem en zijn familie door tovenarij om het leven hebben willen brengen. Het hoofd van de clan, Fjodor Romanov, werd met zijn vrouw tot de kloosterlijke staat veroordeeld, waarin hij de naam Filaret ging voeren. Zijn broers werden naar uithoeken van het Moskouse rijk verbannen.

Behalve met bojarenintriges kreeg tsaar Boris ook met sociale onrust te maken. Na 1600 mislukten achter elkaar drie oogsten. Het gevolg was een verschrikkelijke hongersnood, waarin opnieuw grote groepen mensen op drift raakten, op zoek naar voedsel. Veel slaven en boeren vluchtten naar het zuiden, naar de steppe, en trachtten zich daar als vrije kozakken te redden.

In deze moeilijke tijd verscheen een samozvanets op het toneel, ‘een man die zich (tsaar of tsarevitsj) noemt’. Hij gaf zich uit voor de jongste zoon van Ivan Grozny, tsarevitsj Dmitri, die op wonderbaarlijke wijze zou zijn ontsnapt aan de dood die Boris Godoenov hem had bereid. Deze ‘valse Demetrius’ (Lzjedmitri) is de eerste in een lange reeks samozvantsen. Tot diep in de negentiende eeuw was in Rusland een beroep op de wil van de monarch het doeltreffendste middel om de menigte in beweging te brengen tegen de gevestigde orde. Maar van alle samozvantsen is de valse Demetrius de enige geweest die daadwerkelijk de troon heeft bestegen.

Volgens de Godoenovs heette de man die zich voor tsarevitsj Dmitri uitgaf in werkelijkheid Grigori Otrepjev. Hij was de zoon van een kleine dienstman en had een tijdlang de Romanovs gediend. Na hun verbanning was hij in een Moskous klooster ingetreden om aan vervolging te ontkomen. Voor de hongersnood vluchtte hij naar Polen, waar hij zich voor tsarevitsj Dmitri begon uit te geven. De Poolse magnaat Jerzy Mniszech ontfermde zich over hem. Hij stelde hem zelfs aan koning Sigismund voor. Hoewel ’s konings voornaamste raadgevers weinig voelden voor een conflict met Moskou, mocht Mniszech voor eigen rekening en verantwoording Dmitri helpen zich meester te maken van de Moskouse troon. Hij huwde zijn dochter Marina aan hem uit en bracht een legertje Poolse soldeniers op de been.

In augustus 1604 brak de valse Demetrius uit Lvov op naar Moskou en in oktober trok hij ten noorden van Kiev de Dnepr over en het land van Tsjernigov binnen. De Poolse huurlingen lieten hem al gauw in de steek, maar de mare dat een goede tsaar was opgestaan bezorgde hem veel aanhang onder de vlottende bevolking van het grensgebied en onder de boeren aan de Desna en de Sejm. Zelfs een ernstige nederlaag in januari 1605 deed zijn beweging niet verlopen. De commandanten die tsaar Boris tegen hem in het veld stuurde, muntten niet uit door energie. Waarom bleek in april 1605, toen de tsaar overleed. Zijn zestienjarige zoon Fjodor werd weliswaar tot zijn opvolger uitgeroepen, maar de bojaren lieten deze Fjodor in de steek. De voornaamste militaire commandanten erkenden Dmitri als de wettige tsaar. De weg naar Moskou lag nu voor hem open. De Godoenovs werden gevangen genomen en Fjodor en zijn moeder vermoord. Op 20 juni trok de valse Demetrius in triomf Moskou binnen. Maria Nagaja, Grozny’s weduwe en thans kloosterzuster Martha, erkende hem publiekelijk als haar zoon.

Minder dan een jaar heeft de valse Demetrius geregeerd. De bojaren hadden hem gebruikt om de Godoenovs ten val te brengen en begonnen vrijwel onmiddellijk tegen hem te intrigeren. Zij grepen de gelegenheid van de kroning van tsaar Dmitri’s gemalin Marina Mniszech aan om de Moskovieten op te zetten tegen de talrijke Polen die voor die gelegenheid in mei 1606 naar Moskou kwamen. Tijdens het volksoproer dat daarvan het gevolg was, drongen zij het Kremlin binnen en vermoordden de samozvanets.

De leider van de samenzwering, Vasili Sjoejski, besteeg nu de troon. Hij zwoer dat Dmitri een bedrieger was, zoals hij eerst had gezworen dat hij echt was. De echte Dmitri, zo beweerde hij thans, was in opdracht van de Godoenovs vermoord. Het was zijn derde versie van het drama van Oeglitsj. Om haar kracht bij te zetten liet hij Dmitri heilig verklaren, want wie heilig is, is dood. Zuster Martha, op haar beurt, liet weten dat tsaar Dmitri haar zoon niet was. Toch gingen vrijwel onmiddellijk na zijn dood geruchten dat hij ook nu weer aan de dood was ontsnapt en zich schuil hield, maar spoedig weer zou komen. In het zuidelijk grensgebied weigerden verschillende militaire commandanten tsaar Vasili de gehoorzaamheid. Zijn bewind droeg al te zeer het karakter van een bojarenheerschappij. De dienstadel van Rjazan keerde zich onder leiding van Prokopi Ljapoenov, een telg uit een oud Rjazans bojarengeslacht, in zijn geheel tegen hem. Maar de leider van de nieuwe opstand tegen de regering in Moskou werd een man van geheel andere herkomst: Ivan Bolotnikov.

Bolotnikov was een voormalige slaaf. Hij was naar de Don gevlucht en kozak geworden. De Tataren hadden hem op een van hun raids gevangen genomen en aan de Turken doorverkocht. Hij diende een tijd als galeislaaf op de Turkse vloot. Hij werd in een zeegevecht gevangen genomen en naar Venetië overgebracht. Vandaar keerde hij door Polen naar Moskovië terug. In Polen schijnt hij contact te hebben gehad met een nieuwe valse Demetrius. In elk geval riep hij de bevolking van het zuidelijk grensgebied op tot steun aan tsaar Dmitri. Zijn oproep vond gehoor. In korte tijd wist hij een omvangrijke troepenmacht van boeren en gevluchte slaven op de been te brengen. Een legertje kozakken rond een tsarevitsj Peter, die zich uitgaf voor een zoon van tsaar Fjodor, sloot zich hierbij aan.

In oktober 1606 verscheen Bolotnikov voor de muren van Moskou, tegelijk met Ljapoenov en zijn Rjazanse dienstlieden. Hun samengaan werd geen succes. Bolotnikov riep boeren en slaven op tot opstand tegen hun heren. Dat viel bij de Rjazanse dienstlieden vanzelfsprekend niet in goede aarde. Zij liepen over naar Sjoejski, die met hun hulp Bolotnikov in december uit de omgeving van Moskou kon verdrijven. Maar Bolotnikov hield daarna nog maandenlang stand, eerst in Kaloega en daarna in Toela. Pas in oktober 1607 zag hij zich gedwongen te capituleren. De meesten van zijn aanhangers kregen een vrije aftocht, maar hijzelf en de samozvanets Peter werden gevangen genomen en terechtgesteld.

Inmiddels was in het Pools-Russische grensgebied de tweede valse Demetrius op het toneel verschenen. Van hem is niet veel meer bekend dan dat hij noch de echte Dmitri, noch de eerste valse was. De kern van zijn legermacht bestond uit enkele eenheden Poolse avonturiers en uit Dnepr- en Donkozakken. Ook de resten van Bolotnikovs aanhang sloten zich bij hem aan. In het voorjaar van 1608 begon hij zijn campagne tegen Moskou. In juni had hij Moskou bereikt. Het lukte hem niet de stad stormenderhand in te nemen en hij vestigde zijn hoofdkwartier in Toesjino, een vijftien kilometer ten westen van Moskou – vandaar zijn scheldnaam: Toesjinski vor, de bandiet van Toesjino. Vanuit Toesjino zwermden zijn troepen uit in de omgeving van Moskou om de toevoer naar de stad af te snijden. Het Drievuldigheidsklooster van de Heilige Sergi kreeg een langdurig beleg te doorstaan. Het lukte de valse Demetrius de Mniszechs te onderscheppen, die tsaar Vasili ten langen leste op verzoek van de Poolse koning Sigismund naar hun vaderland liet terugkeren. Marina Mniszech erkende de nieuwe valse Demetrius als haar echtgenoot en tsaar Dmitri. Dat versterkte ongetwijfeld zijn gezag. Vrij wat bojaren en edellieden, tegenstanders van de Sjoejski’s, kozen nu partij voor hem. Fjodor Romanov, ook als monnik Filaret leider van de Romanovs en inmiddels metropoliet geworden, liet zich in het kamp van Toesjino voor het patriarchaat voordragen.

In zijn grote nood wendde tsaar Vasili zich in augustus 1608 tot de Zweden. Die bleken in ruil voor een versterking van hun positie in Noord-Rusland gaarne bereid hulptroepen te sturen. Steunend hierop slaagde de jonge Michail Skopin-Sjoejski, een verre neef van tsaar Vasili, er in maart 1610 eindelijk in Moskou te ontzetten. Hij werd hierbij zeer geholpen door de ontreddering die inmiddels in het kamp van Toesjino was ontstaan.

De interventie van de Zweden in de Russische burgeroorlog lokte een interventie van de Poolse koning Sigismund uit. In september 1609 sloeg hij het beleg voor Smolensk. Om de machtige grensvesting te kunnen overmeesteren ontbood hij de Poolse soldeniers die in Toesjino dienden. Uit vrees dat de Polen hem aan hun koning zouden uitleveren vluchtte de samozvanets in december naar Kaloega. Zijn Poolse soldeniers onderwierpen zich aan hun koning en ook de Russische notabelen die naar Toesjino waren getrokken knoopten betrekkingen met hem aan. Zij verklaarden zich bereid zijn zoon Wladyslaw als tsaar te aanvaarden, mits het orthodoxe karakter van de Moskouse staat onaangetast bleef en alle ambten aan Russen bleven voorbehouden. Het kamp van Toesjino viel nu uiteen: Marina Mniszech zocht een toevlucht in Kaloega bij haar echtgenoot, het merendeel van de Russische notabelen die zijn hof hadden gevormd keerde daarentegen in april 1610 naar Moskou terug, metropoliet Filaret voorop.

In Moskou naderde het einde van Vasili Sjoejski. In mei 1610 stierf plotseling de jonge en veelbelovende Michail Skopin-Sjoejski, midden onder de voorbereidingen voor een veldtocht ter ontzetting van Smolensk. Onmiddellijk ging het gerucht dat de tsaar hem had laten vergiftigen. In juni werd het Moskouse leger dat Smolensk moest gaan ontzetten door de Polen vernietigend verslagen. De Polen rukten op naar Moskou en vanuit het zuiden haastte ook de samozvanets zich naar de hoofdstad. Tsaar Vasili werd gedwongen afstand te doen van de troon en zich in een klooster terug te trekken. Een regentschapsraad van zeven bojaren nam de macht over.

De verwarring in Moskou was groot. De gemene man helde over naar de tweede valse Demetrius, maar de bojaren zetten dan nog liever de Poolse koningszoon Wladyslaw op de troon, mits hij naar het orthodoxe geloof overstapte. Zij sloten hierover in augustus een overeenkomst met de Poolse bevelhebber bij Moskou, Stanislaw Zolkiewski. In het Kremlin werd een Pools garnizoen gelegerd en metropoliet Filaret vertrok in september aan het hoofd van een grote afvaardiging naar Smolensk om Wladyslaw de troon aan te bieden. Daar bleek echter dat koning Sigismund zelf tsaar wilde worden en het Moskouse rijk inlijven bij het Pools-Litouwse gemenebest. Metropoliet Filaret en de andere leiders van de Moskouse delegatie wezen dit voorstel van de hand en hielden in maandenlange onderhandelingen voet bij stuk. Tenslotte liet koning Sigismund hen in april 1611 gevankelijk naar Polen wegvoeren. Al die tijd duurde het beleg van Smolensk voort. Pas in juni slaagden de Polen er in de stad stormenderhand te veroveren.