Oksana Vasjakina

Wond

Uit het Russisch vertaald
door Yolanda Bloemen en Seijo Epema

==

==

==

Uitgeverij Van Oorschot

Amsterdam

© Copyright 2021 Tekst: NEW LITERARY OBSERVER / Новое литературное обозрение, Moscow

© Copyright 2024 Vertaling: YOLANDA BLOEMEN en SEIJO EPEMA

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, op welke wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

==

ISBN 978 90 282 4501 3

==

www.vanoorschot.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2024

Voor Alina Bachmoetskaja

Wie niet aan de dood denkt, zal eerder sterven.

Inna Lisnjanskaja

==

Het begin is een afwezigheid waaruit alles ontstaat, ook de lyrische ervaring.

Sjamsjad Abdoellajev, Poëzie en dood

==

With your milk, Mother, I swallowed ice.

Luce Irigaray, And the One Doesn’t Stir without the Other

==

[...] opdat een vrouw het zou aandurven de confrontatie aan te gaan met de zinloosheid die komt en gaat met alle connecties en elementen die ermee samenhangen...

Julia Kristeva, Soleil noir: dépression et mélancolie

I

##

Ljoebov Michajlovna zei dat mama’s ademhaling zwaar was geweest, en moeizaam. Dat had ze gehoord van de priester. Zo is de ademhaling bij mensen die doodgaan. Het was windstil en het licht was mooi. Een gouden licht, als in augustus.

De arm van Ljoebov Michajlovna lag op de rug van de bank en was wat gezwollen en grauw. Wat vreemd, dacht ik, terwijl ik naar die arm keek, net of je zonder dat de geestelijke het zegt niet door zou hebben dat iemand doodgaat, terwijl je toch zo kan zien dat dat zo is.

Van het gezicht van Ljoebov Michajlovna ging rust uit. Zij gelooft in God en bij haar is de kanker tot stilstand gekomen. Waarschijnlijk denkt ze dat dat zo is omdat ze in God gelooft. Op haar gezicht lag zelfs iets triomfantelijks, alsof zij de onzichtbare trofee van het leven op haar schoot had liggen die zij in de tweestrijd met mijn moeder had gewonnen.

Andrej zei dat Michail Sergejevitsj me de volgende dag om tien uur zou bellen, Andrej had hem al geld gegeven voor benzine, zodat een familielid van hem me kon rijden om de as op te halen. Ik zou dat zelf ook wel hebben kunnen regelen, maar waar het om gaat, dat is het medeleven. Medeleven, iemand die zich om je bekommert. Het licht is heel mooi en warm. En de vermicellisoep is goed geworden. Alles is goed geregeld, zoals ik beloofd had. Aandacht, daar gaat het om.

Toen hij van de wake vandaan kwam zei de man van de vroegere buurvrouw van mama dat Andrej niet bij de pakken moest gaan neerzitten. En dat hij moest bellen als hij zin had om te gaan vissen. Andrej zei dat hij zou bellen. Ik weet wel dat hij dat niet zal doen, maar waar het om gaat is het medeleven, dat iemand zich om je bekommert.

Mag ik je condoleren, zei Ljoebov Michajlovna. Ja, dat mag. Een maand lang heeft zij mama wijwater laten drinken: drie eetlepels met een gebed in de ochtend en drie eetlepels met een gebed in de avond. Ze zei dat mama na het bezoek van de priester een opleving had gehad en weer even op de been was geweest. Ljoebov Michajlovna zei dat ze had gelachen en soep had gemaakt.

Mama had gezegd dat de priester een raar ding op haar hoofd had gelegd en dat hij had gevraagd of ze wilde biechten, en daarna had hij gebeden. Ze zei ook dat ze er niets van had begrepen. Maar tegen Ljoebov Michajlovna durfde ze niet te zeggen dat het orthodoxe geloof niet erg helpt tegen ziekte. Al helemaal niet als je niet in God gelooft.

Toen ik klein was zeiden mensen tegen me dat het goed is wanneer het regent als iemand wordt begraven. Ten eerste omdat regen bij vertrek een goed voorteken is, en ten tweede omdat het de natuur is die dan huilt. De natuur leeft mee en treurt. Toen mijn vader werd begraven motregende het. Maar in februari heb je geen regen, in plaats daarvan hadden we wel mooi licht. In dat licht is alles glanzend en volmaakt, als een appel.

Iedereen zat op de bank waarop mama was doodgegaan. En daarna ging iedereen tegelijk weg. Andrej en ik ruimden de tafel af en deden de afwas. Andrej zei dat je niets mag weggooien van een rouwmaaltijd en dat mensen alleen mogen eten met een lepel. Hij zei dat hij wel zou afwassen, hij zette de tv in de keuken aan en begon aan de afwas. Ik bracht hem de lege borden. Het was nog lang geen avond.

Andrej vroeg of het crematorium ’s nachts ook werkt. Dat weet ik niet, antwoordde ik, maar ik weet wel dat wij om 16.30 aan de beurt waren en dat betekent dat het lichaam al verbrand is. Andrej zei dat het afgrijselijk is, levende mensen verbranden. Ik zei niets, maar ik dacht alleen: ze leeft niet, ze is dood. Ik ging op de bank zitten en keek tv. En daarna ging ik op de bank liggen en sliep in met een gevoel van bittere opluchting. ’s Nachts droomde ik van het duister.

==

Andrej zei dat dat familielid van Michail Sergejevitsj nogal een aparte vent was en dat ik maar niet op hem moest letten. En hij zei dat hij hem driehonderd roebel had gegeven voor de benzine en dat hij me naar het crematorium op de centrale begraafplaats zou rijden.

De omgeving hier is deprimerend. Overal heb je de steppe, maar op plaatsen waar de rivieren buiten hun oevers treden, is het groen en vochtig, de mensen van hier noemen dat de pojma, de uiterwaarden. Mijn vader woonde vijfhonderd kilometer verderop, in Astrachan, daar liggen in de monding van de Wolga veerboten, simpele schepen die aan het begin van het vaarseizoen de rivier op gaan. De veerlui genieten aanzien in de dorpen, zonder hen komen de mensen nergens. Vroeger had de veerman iemand bij zich die de passagiers langsging en de betaling voor de oversteek inde. Maar nu is er een elektronisch betalingssysteem gekomen, zei mijn vader, en op iedere veerboot is een camera geplaatst. Er is een controleur aangesteld. Een van de veerlui zei dat hij voor doden nooit liet betalen. Het transport van een dode is toch al erg duur en doden kunnen niet voor zichzelf betalen. Dat is een vorm van medeleven met andermans verdriet.

Maar er zijn camera’s geplaatst en nu heb je bij de oversteek geen verstekelingen meer. Zelfs geen dode verstekelingen. Een veerman liet een auto met een dode niet betalen en kreeg drieduizend roebel boete.

Michail Sergejevitsj belde om 9.50 op om te zeggen dat ik naar buiten kon komen. Ik pakte een roze boodschappentas en liep naar beneden. Rondom was alles grijs. Ook het licht was grijs, als een vacht, en de wind was gemeen, als een hongerig dier. Alles om me heen was als in februari. En het was ook februari.

Michail Sergejevitsj stond voor de ingang op me te wachten. Zonder iets tegen elkaar te zeggen liepen we langs de flats naar de straat.

De man achter het stuur zei niets, hij knikte alleen toen ik hem gedag zei. Ik moest achterin gaan zitten, en daarna zaten we te wachten. We zeiden niets en zaten te wachten tot er een vrouw aankwam in een rood donsjack met een glanzende leren handtas. Ze zei gedag en ging naast me zitten. De man startte de auto en we vertrokken.

De vrouw zei dat het slecht weer was. De twee mannen waren het daarmee eens. We reden langs de supermarkt en langs garageboxen en kwamen toen bij een grauw industrieterrein. Daar moest de vrouw eruit.

Niemand zei iets tegen me. De chauffeur klaagde over een gasfitter, hij zei dat het toch al zo duur was om gasleidingen te vervangen maar dat de gasfitter daarbovenop nog eens drieduizend roebel vroeg. Hij had gezegd dat hij kon opsodemieteren en dat hij naar het gasbedrijf zou bellen om over hem te klagen. Mama had twee weken op een gasfitter zitten wachten. Een maand voor haar dood kocht ze een nieuw gasfornuis, maar we bleven soep maken op het oude, omdat er steeds maar niemand kwam. Toen vroeg ze of ik nog een keer naar het bedrijf wilde bellen, en daar zeiden ze dat er pas een week later iemand kon komen. Een week later werd mama naar het hospice overgebracht. En nog vijf dagen later ging ze dood en zaten we niet meer op dat gas te wachten. Het nieuwe blinkende gasfornuis stond in een hoek van de keuken, helemaal verpakt in een laagje cellofaan, als een bruid.

De man achter het stuur zei dat de westerse propaganda nu echt alle perken te buiten ging. Waar zijn ze daar in het Westen nou eigenlijk mee bezig, vroeg hij. Een beetje lopen dansen in rare glimmende broekjes, die flikkers, maar wat doen ze als het oorlog wordt? Ja, wat nou als het oorlog wordt? Seksuele voorlichting, wat een pervers gedoe, zei-ie. Een kind moet op de kleuterschool leren hoe je een kalasjnikov vasthoudt. Zelf gaat hij zijn kleinzoon leren hoe je een automatisch geweer uit elkaar haalt en weer in elkaar zet, dan weet die jongen tenminste hoe dat moet. Dat is wat je nodig hebt, die viezeriken in Amerika kunnen als ze drie zijn niks anders dan een condoom vasthouden. Maar onze Russische kindertjes, die kunnen een mitrailleur vasthouden vóór ze uit de luiers zijn. En als de oorlog begint, zal iedereen het vaderland verdedigen, jong en oud, iedereen verdedigt het vaderland. Een wip maken kan iedereen, daar heb je niet veel verstand voor nodig, maar liefde voor het vaderland – dat is een serieuze zaak.

En hij zei dat hij met een Duitse vriend had geskypet. Die had gezegd dat er een derde wereldoorlog aan zat te komen. En zij hebben atoomwapens, had die Duitser gezegd, en híj had toen gezegd: kom maar op dan, maar vergeet geen vet mee te nemen, want dat atoomwapen van je ram ik in je reet. Ik zweeg. Het zijn allemaal vuile flikkers, ging hij verder, en die vrouwen van ze, dat zijn hoeren, die gaan van pik naar pik als was het een kermisattractie. Ik kreeg het benauwd.

Benauwd, ja. Door het raam zag ik de grauwe steppe – mama’s haar had ook die kleur. Als ik haar hoofd streelde zag ik dat de helft van haar haar grijs was. En dat het krulde. Mama zei dat de eerste haren die na de chemo weer groeiden heel sterk krulden, net afrohaar. Mama zei dat oma toen haar haar na de eerste chemo weer begon te groeien lachend had gezegd dat ze wel een negerin leek.

Vuile flikkers zijn het, en hoeren, vervolgde de man. Ik zei: zou u alstublieft even uw mond kunnen houden. Dat deed hij.

Mensen praten veel. Dat ben ik wel gewend. Maar we gingen de as van mijn moeder ophalen, en tijdens die tocht moest een eerbiedig zwijgen in acht genomen worden. Ik moest stilletjes huilen op de achterbank en die vent moest zijn mond houden. Zachtjes praten was oké, radio aan was oké, mij best allemaal, maar geen politiek geouwehoer over vuile flikkers en hoeren.

De man wist natuurlijk niet dat ik lesbisch ben. Ik wilde tegen hem zeggen: u weet niets van homoseksuele mensen. Hoe komt het dat u zo gefixeerd bent op anale penetratie? Waarom wilt u een ingevette mitrailleur in de aars van die Duitser rammen, wilde ik vragen. Maar ik vroeg het niet. Condooms doen niemand kwaad, integendeel, ze helpen levens te beschermen. Maar een mitrailleur? Een mitrailleur is er om mensen te doden.

Het was benauwd door de verwarming en de luchtverfrisser in de vorm van een kerstboompje. Wat een ellende, dacht ik. En ik zei niets.

Ik vroeg of ze op het parkeerterrein voor de begraafplaats op me wilden wachten. Ik liep de begraafplaats op om aan de andere kant van de muur te roken. De begraafplaats stond vol felgekleurde kunstbloemen. Ik keek naar de andere kant – het kantoorgedeelte zag eruit als een glazen markthal in de provincie. Achter het dak van het glazen gebouw rookte de schoorsteen van het crematorium. Ik liep door de eerste de beste deur naar binnen. Daar zeiden ze tegen me dat ik voor de afhandeling van documenten naar de afdeling ernaast moest. Bij de volgende deur waren veel wachtenden en tijdens het wachten ging ik zitten. Een oudere vrouw was in gesprek met een jongeman. Ze hadden het erover welke plek ze het best voor opa konden kopen. Op de centrale begraafplaats is het duur, maar hij moest begraven worden in de buurt van zijn moeder, dat had hij gevraagd. Maar het is gewoon heel duur op de centrale begraafplaats. Ze zouden hem kunnen begraven op de begraafplaats buiten de stad waar ook zijn zwager lag. Maar dan zou opa kwaad zijn, dan zou hij ’s nachts naar hen toe komen en tekeergaan. Hij was zijn leven lang al tekeergegaan en daar zou hij niet mee ophouden. De vrouw zei dat hij al een keer naar haar toe was gekomen om haar uit te foeteren. Rusteloos type, die opa.

Ik liep bij de deur ernaast naar binnen. In de kleine hal was een glazen vitrine, op de planken stonden een paar urnen en ik herkende die van mijn moeder. Een grijze urn met een klein zwart bloemetje van kralen op het deksel. Wat een smakeloos bloemetje, dacht ik, meer iets voor een goedkoop slipje. Andrej had voorgesteld deze te nemen, zelf had ik een felrode, handbeschilderde urn uitgekozen. Daar stonden bloemetjes op zoals je ziet bij Chochloma-lakwerk. Maar Andrej stelde voor de grijze te nemen, mama hield niet van felgekleurde dingen. Deze urn was grijs, als de flank van een zoetwatervis of de kap van een Lada 99, mijn vader had er zo een in ’97. De grijze urn was de helft goedkoper en ik wilde liever een duurdere. Ik koos bij alles de duurdere variant – een mooi zijden kleed met een bloemmotief in reliëf en de duurste kist voor de crematie. De kist had dezelfde kleur als die parelmoerkleurige cosmeticatubetjes. Mama hield echt van mooie spullen, dus haar kist moest ook mooi zijn.

De urn van mijn moeder stond naast een rode urn, zo een als ik eigenlijk voor haar had willen kopen. Ze zouden zich ook wel hebben kunnen vergissen, dan zou ik de as van een onbekend iemand meenemen. Wie zou kunnen bewijzen dat in mama’s urn ook echt haar as zat? Niemand. Want bij het cremeren zelf waren wij niet aanwezig geweest. Ze hadden ook gewoon houtas in de capsule kunnen doen en het lichaam van mijn moeder in een algemeen graf kunnen gooien, om geen energie te verspillen. Dat is natuurlijk illegaal, maar wie maalt er vandaag de dag om de wet en de handhaving daarvan? Niemand. Het enige wat je kan doen is vertrouwen op het verantwoordelijkheidsgevoel van de mensen die in het crematorium werken.

==

Zomaar de urn meenemen kon niet. Zonder de juiste documenten is het onmogelijk een urn te begraven en in een vliegtuig mee te nemen. Maar de vitrine stond open en ik kon elke urn meejatten. Alleen, wat zou je moeten met de as van een vreemde?

Ik liep terug naar de plaats waar de vrouw en haar zoon stonden om een plek te kopen voor de opvliegende opa. De wachtkamer was leeg en ik klopte op de deur. Een vrouw zei dat ik binnen kon komen. Ze zat achter een bureau met een omslagdoek van hondenhaar om haar schouders. Ze zei dat ze kou had gevat op haar rug en dat ze nu niet in staat was iets te pakken uit de kast met benodigde documenten. Ik adviseerde haar Nimesil te kopen. Ze vroeg waar ik de as mee naartoe wilde nemen omdat in de documenten stond dat ik een controlecertificaat van het crematorium nodig had. Ik zei dat ik de as ging brengen naar de plek waar we vandaan komen, in Siberië. De vrouw vroeg hoe ik de as zou begraven. In Oest-Ilimsk, antwoordde ik. Daarop zei ze dat ik naar Volgograd een document moest sturen met gegevens over de locatie waar de as begraven zou worden. Ik beloofde het, maar ik was niet van plan het te doen. De vrouw leek dat te begrijpen, maar zij moest wel tegen me zeggen dat ik hun dat papier moest sturen. Daarmee gaf ze mij de verantwoordelijkheid en ik aanvaardde die min of meer. De vrouw keek in mijn paspoort en toen naar mij en zei dat de foto niet leek. Daarna gaf ze me alle papieren en vroeg me haar te volgen. Dat deed ik.

Ze liep naar buiten zonder jas. Ik zei dat ze haar jas aan moest trekken, anders zou ze nog meer kouvatten en ik had echt geen haast, ik zou wel even wachten. De vrouw vond het niet nodig en liep in haar dunne bloesje en hondenbontje naar buiten, waar het flink waaide. We gingen bij de volgende deur naar binnen. Daar maakte ze de vitrine open en vroeg mij de urn met de as van mijn moeder te pakken. Dat deed ik en ik glimlachte tegen haar alsof ze me een brood of een bessentaartje had gegeven. Ten afscheid wenste ik haar beterschap. Komt goed, zei ze en ze voegde eraan toe dat ik maar niet bij hen moest terugkomen.

De urn leek op een groot koud ei. Er lag een dichtgelaste capsule in met de as. Nadat ik mijn hand over de capsule had laten gaan zat er grijze stof op. Van wie was die as? Van mijn moeder of van een vreemde? Ik likte aan een vinger. De as leek niet op stof, hij was dikker en steviger dan stof. Als pulver van een griffel of kruit. Op de bodem van de urn vond ik een afgescheurd stukje papier met de achternaam en voorletters van mijn moeder. Dat papiertje zat ook helemaal onder de as. Van wie was die as? Van mijn moeder of van een vreemde?

Ik sloot de urn weer en liet hem in mijn roze boodschappentas zakken. Op internet staat dat een urn met as maximaal vijf kilo weegt. Deze woog minder. Maar wat erin zat was de as van haar lichaam, de as van kleren en kleden, de as van de dure crèmekleurige kist, de as van bloemen, de as van de bandjes waarmee haar handen en voeten aan elkaar gebonden waren, de as van chrysanten en rozen. Misschien ook de as van de plastic bloemenkrans, hoewel ik de medewerkers gevraagd had die voor de crematie weg te nemen. Ze zeiden dat ze dat zouden doen, maar kon ik daarop vertrouwen? Zouden die afschuwelijke witte plastic bloemen hier ook in zitten? Zat mama’s as hierin? Waar was haar as? Was dit haar as of de as van een vreemde?

==

Ik rookte een sigaret en ging in de auto zitten.

De man achter het stuur zei niets. Michail Sergejevitsj vroeg zonder zich om te draaien of ik de urn had. Ik antwoordde dat ik hem had en dat ik nu naar het mortuarium moest.

De man startte de auto en we reden weg. Terug over de grauwe steppe. De radio stond aan, het geurkerstboompje schommelde heen en weer.

Onderweg zijn, dat is waar ik het meest van hou. Ik hou ervan naar buiten te kijken, via mijn eigen blik lijk ik deel te worden van de weg. In Kazachstan zag ik in de steppe een keer kamelen. Ze waren rustig aan het grazen, ze aten het lage gras dat in het zand groeide.

Toen mijn moeder en ik vanuit Siberië naar Astrachan reisden, zei ze dat ik kamelen zou zien als we in de buurt waren van Astrachan. Ik zag de steppe, maar kamelen zag ik niet. Bijna een hele week reisden we in die derdeklasslaapwagon. We aten wat, waarschijnlijk noedels uit een pakje, gekookte eieren en pasteitjes die we op de stations kochten. Ik was tien. De hitte was niet te harden. En onze coupégenoot lag heel luid te snurken op de bovenste slaapplaats. We stikten bijna van het lachen en dat lachen zorgde voor een soort extatische toenadering tot mijn moeder. Er was verder niemand in de buurt, alleen wij tweeën en we lachten. Omdat het bij ons in Siberië al ochtend was, en hier in het zuiden nog nacht.

Voor we bij de steden in het zuiden aankwamen stond de trein vijftien minuten stil. Mama ging naar een kiosk om ijsjes te kopen. De trein zette zich in beweging en begon heel langzaam te rijden en mama was er nog niet. De benauwdheid in de coupé en de paniek deden mijn hoofd bonzen. Ik keek naar het wegglijdende station, naar de grijsblauwe kraampjes met bakkerswaren, de pilaren, het witte stationsgebouw en toen was ik ze kwijt, ze waren niet meer te zien door het raam, want de trein reed steeds verder van het station weg. De vrouw op het bed naast me keek naar mij. Ze vroeg: waar is je moeder, en ik antwoordde dat mama ijsjes was gaan kopen. O nee toch, zei de vrouw. Mama had te weinig tijd gehad voor het kopen van de ijsjes en ze had de trein gemist. De reis zou nog twee dagen en nachten duren. Ik ging op mijn slaapbank zitten en was volkomen verdoofd. Ik was bang. Komt goed, zei de vrouw op het bed naast me, ze komen je wel ophalen op het station. En van ons kan je eten krijgen. Hebben jullie veel bagage, vroeg ze. Ik was niet in staat iets te antwoorden. Mijn moeder was daar ergens achtergebleven, op het station, met haar portemonnee en een pakje dunne Winston-sigaretten. De trein kreeg meer snelheid. Het was vroeg in de ochtend. Ik was alleen op weg naar Astrachan.

Maar mijn moeder kwam terug, ze had op het station geen ijs kunnen vinden en daarom was ze naar een kiosk wat verderop gehold en daarvandaan had ze op het moment dat ze het wisselgeld aannam gezien dat de trein langzaam begon te rijden. Ze was in de laatste wagon gesprongen. De conductrice wilde haar niet doorlaten, maar mama had aangedrongen. Ze had gezegd dat haar dochter in de derde wagon zat.

Ik herinner me niet het gezicht van mama op het moment dat ze onze wagon binnen kwam stormen. Ik herinner me alleen haar hysterische stem. En het ijs in het hoorntje.

Waarom schrijf ik dat ik me haar gezicht niet herinner? Waarschijnlijk om mijn verhaal wat te chargeren. Want toen ik deze tekst schreef herinnerde ik me wel degelijk haar gezicht van dat moment. Het stond strak, met op elkaar geklemde kaken, een beetje gelig in het licht van de ochtendzon en door de benauwdheid in de wagon waar we al een paar dagen in reisden. En in dat gezicht de vlammende, onrustige ogen. In die ogen was schrik te lezen, ontsteltenis. Ook nu zie ik haar gepijnigde gezicht voor me, de wenkbrauwen wat opgetrokken, de lippen op elkaar geperst. Het is alsof het altijd op me afkomt maar toch op afstand blijft. Onophoudelijk komt het op me af. En het ijs smelt en loopt over het poreuze wafelhoorntje in de kleur van haar huid.

==

We reden door de grauwe steppe. De roze tas met de as van mijn moeder stond op mijn schoot. Ik wist niet goed of ik de urn tussen mijn benen op de grond kon zetten. Met menselijke resten moet je toch met respect omgaan. Maar hem steeds op schoot hebben was ongemakkelijk. Daarom verschoof ik mijn been en klemde de urn tussen mijn benen.

Toen we parkeerden bij het districtsziekenhuis in de Zemljatskastraat, vroeg ik Michail Sergejevitsj of hij de urn even wilde vasthouden. Hij pakte hem voorzichtig aan.

Nu droom ik dat ik steeds maar langs de koelcellen in het mortuarium loop, terwijl ik weet dat in een ervan het lichaam van mijn moeder ligt. Haar naakte bevroren lichaam in een stevige zwarte zak. Toen ik voor het eerst langs die koelcellen liep, om de bevindingen van de patholoog-anatoom te horen, begreep ik niet dat in die kast met vakken lichamen bewaard werden. Ik liep de trap op en werd begroet door de patholoog-anatoom. Ze vroeg me wat voor opleiding mijn moeder genoten had, wat haar geboortejaar was en waaraan ze was gestorven: middelbaar beroepsonderwijs, geboortejaar 1970, ze had kanker. De patholoog keek me aandachtig aan, alsof het haar moeite kostte te geloven dat ik een dochter was van mijn moeder. Toen ze een gelijkenis vond in mijn gezicht, nam ze me mee naar haar kantoor en vertelde me haar bevindingen over de doodsoorzaak. Daarna belde ze ergens heen, noemde de naam van mij en van mijn moeder en nadat ze de hoorn weer had neergelegd, zei ze dat ik buiten moest wachten. Ze zei niet waar ik precies op moest wachten.

Er stond een akelige wind. Een heel harde wind. Ik stond voor de ingang van het mortuarium en om niet helemaal te verkleumen deed ik de deur op een kier, de lucht van lijken en formaline kwam erdoor naar buiten. Ik wist niet waar ik op wachtte. Er was mij gezegd dat ik moest wachten, dus ik wachtte. Een grote kalende man keek vanuit de gang naar buiten. Hij riep met luide stem dat het tochtte. Ik vroeg of ik binnen mocht wachten, hij antwoordde dat ik niet het recht had in het gebouw te wachten. Hij zei dat ik buiten moest wachten. En ik deed de deur dicht.

Ik rookte en keek naar de binnenplaats van het mortuarium, waar het een behoorlijke puinhoop was. Met deze wind zag hij er vies en heel vreselijk uit. Een aan alle kanten beschadigde betonnen bak voor sigarettenpeuken, een gammele schutting, afbrokkelende traptreden. Ik wist niet hoelang ik nog moest wachten. Ik kreeg een sms van Andrej, hij vroeg wat er gebeurde. Ik antwoordde dat ik het niet wist, dat ik gewoon aan het wachten was. Dat er tegen me gezegd was dat ik moest wachten. En dat ik dus wachtte.

Ze had flink last van hoestbuien, en van een piepende ademhaling. Nadat ik de as had opgehaald sprak ik met de patholoog-anatoom. Het was een jong geblondeerd meisje van een jaar of vijfentwintig, met nepwimpers en getatoeëerde wenkbrauwen. Ze was heel klein. Ik vroeg haar waaraan mijn moeder was overleden. De patholoog hield haar duim en wijsvinger met kunstnagels op enige afstand van elkaar voor mijn ogen en liet zien hoe groot de uitzaaiingen in de longen waren geweest. En daarna bracht ze haar vingers iets dichter naar elkaar en liet zien wat de grootte was geweest van de uitzaaiingen in de wervelkolom ter hoogte van haar middel. Ik vroeg haar hoe de vrouwelijke organen eraan toe waren, en zij antwoordde dat mijn moeders baarmoeder en eierstokken waren als die van een jong meisje.

De patholoog zei dat mijn moeder was overleden door een zwelling in de hersenen. Wanneer de lever niet meer werkt, hoopt al het vocht zich eerst op in de longen, daarna loopt het naar het hart en daarna houden de hersenen op te werken. Dan is het gedaan. Ze lag een paar dagen buiten bewustzijn aan de kunstmatige ademhaling. Ze had geen pijn gehad, de artsen dienden haar pijnstillende medicatie toe.

Het afgelopen jaar was alleen maar wachten. Toen ze na de chemo’s en bestralingen bij mijn moeder een kleine uitzaaiing in de lever vonden, begon ik met wachten. Iedereen begon stilletjes te wachten. Alleen wachtte iedereen op een wonder. Maar ik wachtte niet op een wonder.

Een jaar lang wachten op de dood – dat is niet hetzelfde als wachten op iets anders. Een jaar wachten op de dood – dat is wachten op verdriet en opluchting tegelijkertijd. Een jaar wachten op de dood – dat is lang en pijnlijk. Een jaar wachten op de dood – dat is niet te vergelijken met wachten op een verhuizing of de publicatie van een boek. Het lijkt of iedere minuut de mogelijkheid in zich heeft van een wonder en een eerder niet gevonden geluk. Maar dat is niet zo. Het is een zware tijd van prematuur verdriet. Daarna kwamen nog twee weken van wachten, toen mama helemaal niet meer opstond. Die twee weken waren één grote tijd van ellende. Een eindeloze tijd van stilte.

Precies een week heb ik bij mijn moeder in haar appartement gewoond terwijl zij op sterven lag. Ik ging boodschappen doen en kocht bloemen en cadeautjes voor haar. Iedere keer als ik de trap op liep naar haar voordeur dacht ik dat ze tijdens mijn afwezigheid was doodgegaan. Maar ze leefde nog. Met nietsziende ogen keek ze zwijgend naar de tv.

Wat ging er door haar heen, als ze in die periode voor haar dood tv-keek? Ik probeerde het zelf te bedenken en vroeg het ook aan haar. Ze vertelde me er niets over. ’s Nachts sliepen we samen op de bank, met onze hoofden ieder aan een andere kant. Ik sliep niet, ik luisterde naar haar ademhaling. Ik luisterde hoe ze doodging.

==

Een ambulance reed naar de ingang van het mortuarium. Twee somber kijkende mannen deden de motorkap open en begonnen zonder een blik op mij te werpen blauwe rubberhandschoenen aan te doen. Op het moment dat ze langs me liepen vroegen ze naar mijn naam. Ik vroeg of ik hen moest volgen, ze antwoordden dat ze me zouden komen halen.

In films is het zo dat identificatie alleen plaatsvindt bij mensen van wie dierbaren onder vreselijke omstandigheden zijn omgekomen. Ze zijn vermoord, ze hebben een afschuwelijk auto-ongeluk meegemaakt of ze zijn op straat overleden door een hartaanval. Maar ik wist niet dat identificatie vereist is als iemand in het ziekenhuis of thuis is doodgegaan. Nu weet ik dat die procedure noodzakelijk is voor de begrafenisondernemers. Zij zijn bang dat ze de verkeerde persoon in een kist leggen. Zij moeten zekerheid hebben.

Een van de mannen met blauwe handschoenen keek door de deuropening naar buiten en riep me. Ik gooide mijn halfopgerookte sigaret weg en liep naar binnen. In de ruimte bij de kast met lades lag op een hoge brancard een hoop zwart cellofaan. Ik deed een paar stappen naar achteren. Ik wilde en kon niet dichterbij komen. Ik was bang. Ik stond ertegenover en wachtte af. De man met de blauwe handschoenen maakte het lichaam van mijn moeder tot aan het middel zichtbaar. Haar hoofd lag afgewend en ik kon haar gezicht niet zien. Maar ik herkende haar aan de lange onderarm die over de borstloze borstkas gevouwen lag. Haar kleur was als die van een oude overrijpe citroen. Ik herkende haar oor en de scherpe kaaklijn. Ik heb diezelfde kaaklijn, en net zo’n oor en zo’n neus. Ik herkende haar haar, dat zo grijs was geworden als een vervilte vacht.

Maar de procedure vereiste een meer gedetailleerde identificatie. De man met de blauwe handschoenen tilde het hoofd van mijn moeder een beetje op. Hij pakte het beet alsof het een zware, harde watermeloen was, en draaide het gezicht naar mij toe. Het cellofaan maakte een knisperend geluid. Ik zag het gezicht van mijn moeder. Het was rustig.

Ik zei: ja, dat is mijn moeder. Daarna pakte de man met de blauwe handschoenen haar lichaam weer in en de andere man met blauwe handschoenen vroeg me mee te lopen naar een tafeltje met een metalen blad om de akte te tekenen. De akte was gedrukt op grijs schrijfpapier. De balpen was simpel, met een doorzichtige houder en een stukgebeten blauw dopje – zulke balpennen kocht mijn moeder voor mij als we inkopen deden voor het schooljaar begon. Ik ondertekende de akte en liep naar buiten, de wind in.

De patholoog-anatoom was vriendelijk. Ze nam me mee naar haar kantoor en deed de deur behoedzaam achter ons dicht. Ze gaf een beschrijving van het lijk van mijn moeder, alsof ze een brave leerling was die op een blinde kaart de hoofdsteden van Congo en China moest aanwijzen. Bedankt, zei ik. Graag gedaan, antwoordde zij. Ik liep langs de koelcellen, langs de rij met brancards, op een waarvan eergisteren het lichaam van mijn moeder lag. En nu was het lichaam van mijn moeder anonieme as in een dichtgelaste capsule. Het droeg nu geen uitzaaiingen meer in zich, het had geen grof litteken vanaf de weggesneden borst tot aan de oksel. Geen scherpe neus en mooie handen. En ook geen kaak.

Ik liep naar buiten, naar de betonnen container en staarde naar het ziekenhuis. Er was geen wind. En ook geen lucht. Een van de mannen met blauwe handschoenen stond bij de ingang te roken. Hem gedag zeggen deed ik niet, hij zou zich mij sowieso niet herinneren. Terwijl hij daar stond te roken ging in zijn zak zijn telefoon over. Hij gooide zijn peuk weg, klikte het binnenkomende gesprek weg, ging het trapje op en liep langs mij het mortuarium binnen.

Ik bleef nog even staan. Ik wilde onthouden hoe het hier was. Zoals je dat met een mooi landschap wilt, wilde ik in mijn geheugen griffen hoe deze plek was, ook al was hij afschuwelijk. Hij was wel belangrijk. Maar het lukte me niet de herinnering eraan op te slaan, zoals dat me met geen enkele belangrijke plek is gelukt.

Ik stapte in de auto en pakte de urn vast. Nu moest ik nog naar het pensioenfonds toe. Dat betekende een rit door de steppe.

Zouden die driehonderd roebel nog niet op zijn, dacht ik.

==

Wanneer ik aan haar lichaam denk, zie ik deze steppe voor me, de steppe of een woeste kale vlakte. Zo’n landschap zoals je in Siberië had, waar wij ooit woonden. Zoals die grauwe vlakte, niet ver van het postkantoor, met verschroeid en stoffig gras: hier en daar zie ik stukken beton en betonijzer uit de grond steken.

Waarom gaat het zo? Wanneer ik aan het lichaam van mijn moeder denk, voel ik dat er iets in mij trekt. Een gevoel dat lijkt op droefheid.

Wanneer ik voor ik in slaap val over mijn buik streel, denk ik aan mijn moeder. Aan haar gezicht, half van opzij, aan haar stem. Die herinnering roept een bitter gevoel van verlies op. Alsof de aanwezigheid van mijn moeder in deze wereld verbonden is met een fout of een ongerijmdheid. Mijzelf ervaar ik als een toevalligheid. Maar ik ben er. En zij is op deze wereld geweest.

De steppe is het naakte lichaam van de aarde.

Maar de steppe is geen toeval en ik ben geen toeval. En mijn moeder was geen toeval.

Wanneer ik voor het slapen in het donker lig, blijf ik maar in dat donker kijken en in mijn hoofd zie ik de beelden van de zaal waar het afscheid was. Een donkere zaal met zware, goedkope stoelen, ramen met dichtgeschoven gordijnen en een dom plastic muziekje. Precies in het midden was een vage vlek met de kleur van boter: de doodskist waar het lichaam van mijn moeder in lag. Ik kijk naar haar, ik kijk alsof er iets kan veranderen. Nee, ze wordt niet meer levend, ze zal haar mond niet bewegen. Maar er moet iets veranderen. Het beeld in mijn hoofd moet veranderen in iets nieuws of desnoods in leegte. Maar de leegte komt niet en de rust komt ook niet.

Ik zag een randje van het blauwe ziekenhuishemd onder haar doodskleding. Het kraagje van het hemd lag op haar omhooggekomen borstkas. Iemands handen hadden haar lichaam aangekleed, haar haar gewassen, haar opgemaakt en in de kist gelegd. Zelf was ik niet in staat haar aan te raken.

Ik strekte alleen de bovenkant van mijn hand naar haar uit, alsof ik wilde voelen of ze koorts had. Ik raakte haar slaap aan, de slaap die ik ten afscheid had gekust. Ze was als een koude steen, maar de bovenlaag van de weefsels begon al te ontdooien, en daarom voelde ik dat de huid niet elastisch meer was, zoals een levende huid, en dat de slaap bedekt was met buigzaam ijskoud weefsel. Ik trok mijn hand langzaam terug. Nu denk ik steeds: als ik haar lichaam, haar arm, haar gezicht, haar been langer had aangeraakt, hoe zou het dan nu voor me zijn, hoe zou mijn geheugen dan werken? Als ik haar met aandacht had aangeraakt, zonder die behoedzaamheid, en met mijn hand haar koude en doodsheid had ervaren, had ik daarmee misschien het proces bespoedigd waarmee zij in mijn hoofd verandert in leegte. Waarschijnlijk niet. Mijn geheugen zou die lichamelijke ervaring van de nabijheid van het dode lichaam van mijn moeder hebben opgeslagen.

Niets kan haar doen veranderen in leegte. Ze blijft in haar glanzende doodskist binnen in mij liggen. Alsof ze een orgaan van me is, onlosmakelijk met mij verbonden, onmisbaar. Ja, dat moet het zijn. Zij is mijn wond, onlosmakelijk met mij verbonden.

Die wond is er niet omdat zij niet is blijven leven, maar simpelweg omdat zij er is geweest.

In de kist, in die fijne, sneeuwwitte zijde, was zij mijn ultieme pijn. Zo mooi en chic, net een pop. Als ik een bloem had geplukt voor op mijn jurk, zou ik er een met een ruig zwart hart hebben gekozen en met in het halfdonker oplichtende gele en witte bloemblaadjes.

==

Ik bedankte de chauffeur en zei dat ik het verder alleen afkon. Hij knikte en ik stapte uit de auto.

De vrouw bij het pensioenfonds zei dat ik naar een ander loket moest. Ik vertelde dat mijn moeder was overleden en dat ik kwam om haar geld te ontvangen. De medewerkster keek me niet aan en gaf me een soort verfomfaaid bonnetje waarop een nummer stond gekrabbeld. Ze zei dat ik moest wachten tot mijn nummer op het digitale bord werd aangegeven.

Ik ging vlak bij het bord zitten en streelde de urn die ik als een kostbaar ei op schoot hield. Hij was koud en daarbinnen zat de as van een mens.

Naast me zat een man in een leren jack. Hij had een enigszins kreukelig gezicht, niet door een kater of vermoeidheid, zijn gezicht was gewoon zo. Zijn jas kraakte steeds tegen de plastic rug van de stoel. Hij keek voortdurend ofwel naar zijn bonnetje, ofwel naar zijn telefoon. Zijn nummer werd maar niet aangegeven, evenmin als het mijne.

Ik bleef niet zitten wachten, maar klopte maar eens op de deur van het vertrek en liep naar binnen. Er waren daar twee vrouwen, die over hun eigen zaken zaten te praten alsof ze een eeuwigdurende lunchpauze hadden. Ze gaven me nog een bonnetje en zeiden dat ik op het postkantoor eenenvijftighonderdzevenentwintig roebel en drieëntachtig kopeke in ontvangst kon gaan nemen. Ik dacht, wat vreemd, dat iemand een leven lang gewerkt en geleefd heeft en als ze dood is niet meer krijgt dan een habbekrats, alleen al de kist was duurder. Een van de vrouwen wierp een medelijdende blik op me en stelde voor alle gegevens van mijn moeder in de database in te voeren om erachter te komen of er op andere plekken nog wat spaargeld van haar was. Hoezo spaargeld, zei ik, haar hele leven kon ze nauwelijks rondkomen. Maar de vrouw zei dat ik mijn moeder onderschatte, dat ze bij een particulier pensioenfonds honderdzeventigduizend roebel bij elkaar had gespaard en dat ik als haar erfgename dat bedrag zou krijgen.

Andrej zei dat ze nooit goed bij kas hadden gezeten, maar zo eens in het half jaar had mama gezegd dat hij met haar naar de markt moest gaan. Dan gingen ze een nieuwe televisie kopen of een kledingkast bestellen. Kort voor haar dood kocht mijn moeder een nieuw gasfornuis.

Dit is toch vreemd, dacht ik. Ze legde dat geld apart en spaarde zonder dat iemand ervan wist.

Ik herinnerde me hoe mama me een week voor haar dood vroeg haar pensioengeld te pinnen en het in de kast te leggen tussen de lakens en de dekbedovertrekken. Dat deed mijn oma, haar moeder, ook. Op verjaardagen en andere feestdagen nam mijn oma me mee naar haar slaapkamer, zei dat ik de deur dicht moest doen en opende dan de slaapkamerkast. Ze rommelde er wat in en kwam vervolgens aanzetten met drie- of vijfhonderd roebel: de som hing af van de status van de feestdag. Op mijn verjaardag kreeg ik vijfhonderd roebel en met Nieuwjaar driehonderd. Ik mocht ervan kopen wat ik wilde. Maar daarna moest ik wat ik gekocht had naar mijn oma meenemen en laten zien dat ik het geld niet verspild had. Ik kan me eigenlijk geen enkele aankoop herinneren, maar ik herinner me de teleurgestelde blik van mijn oma maar al te goed. Kennelijk kocht ik absoluut niet wat mijn oudere familieleden van mij verwachtten.

Mijn moeder bewaarde geld in een stapeltje gestreken beddengoed. Toen ik haar de zeventienduizend roebel van haar pensioen bracht kon ze al niet meer opstaan om het geld zelf te verstoppen. Ze zei dat ik veertienduizend in de kast moest leggen en drieduizend zelf moest houden om een cadeau te kopen als herinnering aan haar. Ik deed alsof ik dat geld nam, maar dat was niet zo. Mama zei dat ik nu wist waar het geld lag. Voor het geval dat.

Het geval dat: zo praten mensen over de dood. Niemand noemt de dood dood. De dood noem je: het geval dat. Of: als ik er niet meer ben. Of allerlei andere benamingen die in het dagelijks leven iets anders betekenen dan dood. Mama zou niet doodgaan, nee, we hielden rekening met het geval dat.

Andrej nam me mee om me zijn hond te laten zien. Een reusachtige, dommige wolfshond die mama en hij hadden genomen voor op de datsja. We reden in zijn beige Niva en ik voelde me misselijk. Hij had het over van alles en nog wat: over de sovchoz die ze naar zijn mallemoer hadden geholpen, over de koeien die zijn vader indertijd gehouden had en over hoe de katten het eten van de hond opaten maar geen muizen vingen.

Ik vroeg hem of hij begreep dat mama doodging. Andrej zei dat hij geen klein kind was en dat hij alles begreep. Ik dacht toen: als de mensen om me heen allemaal geen kleine kinderen zijn, waarom hebben ze het dan over ‘het geval dat’ in plaats van over de dood. Ik vroeg wat we zouden doen als ze dood was. Andrej zei dat hij dat niet wist. Ik zei dat ik haar naar Siberië wilde brengen, naar de plek waar ze geboren was. Hij zei: dat moeten jullie zelf maar beslissen.

Het geval dat komt maar één keer in een mensenleven voor. Ik schilde aardappelen voor bij de haring en ging op de grond zitten bij mama’s bank. Ik zei tegen mama dat het voor niemand makkelijk zou zijn als we niet zouden praten. Ze zei: goed, dan praten we. Ik zei tegen haar dat ik haar naar Siberië kon brengen. Mama zei: dat is heel duur. Ik zei: natuurlijk niet je lichaam, ik kan je lichaam laten cremeren en het dan naar Siberië brengen. Begraaf me dan naast oma, zei ze. Niet naast Svetka, zei ze, voor haar dood hebben we flink ruzie gehad, en begraaf me in dat mantelpakje dat in de kast hangt, dat beige. Ik zei dat ze niet in dat mantelpakje gecremeerd kon worden omdat daar synthetisch materiaal in zat. Dan in die zwarte jurk tot op de knie, zei ze. Goed, zei ik. Nou hebben we wel genoeg gepraat, zei mama, ga jij aardappelen schillen, ik ga tv kijken. Goed, zei ik.

Met mijn tante, een nicht van mijn moeder, gaat het allemaal eenvoudiger. Zij begraaft ieder jaar wel een familielid, zelfs meer dan één. Ik stuurde haar een mail dat mama doodging en dat ze het geen twee weken meer zou redden, dat het heel slecht met haar ging. Ik vroeg haar naar het gemeentehuis te gaan en toestemming te vragen voor het begraven van de as. Tante schreef dat ze het zou regelen.

==

Ik verpakte de urn in een doos en bracht daaroverheen zwarte stof aan. Ik was niet echt tevreden over mijn werk: de doos was niet recht en hier en daar hingen wat losse draadjes aan de stof. Toen ik een klein meisje was moest ik naar een handwerkclubje. De strenge Ljoedmila Dmitrijevna leerde me daar haken, kruissteken maken en naaien. Ze leerde me om alles netjes te doen, zoals vrouwen dat horen te doen. Mijn moeder leerde me ook om alles netjes te doen. Maar alles netjes doen, dat lukte me nooit. Mama mopperde vaak op me omdat ik na het afwassen de vorken en lepels niet goed genoeg afdroogde. Op een keer ging oma Anna me uitleggen hoe dat nou eigenlijk moest, vorken drogen met de theedoek. Ze vouwde een gesteven theedoek om, zodat er een scherp hoekje aan kwam en liet zien dat je iedere vork apart met dat hoekje tussen de tanden moest droogwrijven. Ik vroeg haar of ze iedere vork op die manier afdroogde. Jazeker, antwoordde oma Anna. Ik wist niet wat ik hoorde.

Ik zat naar de klungelige verpakking voor de urn met mama’s as te kijken en was boos op mezelf dat ik te haastig en met te weinig aandacht te werk was gegaan. Mama zou bij zoiets zeggen dat ik er weer eens, zoals altijd, een rommeltje van had gemaakt. Maar nu was er niemand. Ik trok mijn jas aan en ging naar buiten. Ik had een nieuwe doos hondenbrokken en een paar slipjes nodig.