Apuleius

De gouden ezel

Metamorfosen

Vertaald door
Vincent Hunink

==

==

==

Uitgeverij Van Oorschot

Amsterdam

© Copyright 2003, 2012, 2024 Vertaling en nawoord: VINCENT HUNINK

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaargemaakt, op welke wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

==

ISBN 978 90 282 4504 4

==

www.vanoorschot.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de vijfde, herziene druk, 2024

Vooraf

Kom, ik wil voor u verschillende verhalen samenvlechten in de Milesische stijl. Uw welwillende oren zal ik strelen met prettig gefluister, indien u althans niet ongenegen bent dit Egyptische papyrusblad te bekijken, waarop met puntig Nijlriet van allerlei beschreven staat. Gestalten en lotgevallen van mensen die van gedaante zijn veranderd en in omgekeerde richting weer zichzelf geworden zijn – u zult verbaasd staan!

Ik ga beginnen. Wie is die ‘ik’? Daarover nog een enkel woord. De Attische Hymettus, de Efyreïsche Isthmus en de Spartaanse Taenarus, rijke gronden die voor eeuwig zijn geboekstaafd in nog rijkere literatuur: daar liggen de wortels van mijn geslacht, daar heb ik mij in mijn jongste jaren bekwaamd in de Attische taal. Later kwam ik in de stad van Latium als nieuweling in Romeinse studies, stortte mij op de landstaal en wist die met hard zwoegen en zonder leiding van een leraar meester te worden. Vandaar mijn excuses vooraf ingeval ik uit onervarenheid met het uitheemse forumjargon iets verkeerds zeg.

Maar juist die wisseling van taal past heel goed bij ons shownummer, want wij springen hier van paard naar paard. Het is een verhaal met een Griekse touch waaraan wij thans beginnen. Lezer, let op: u zult er plezier aan beleven.

1

Thessalië! Daar ligt de oorsprong van mijn familie aan moederskant, met daarin de luisterrijke namen van de beroemde Plutarchus en later diens neef, de wijsgeer Sextus. Dat Thessalië was mijn bestemming op een zakenreis.

Steile bergpartijen, glibberige dalen, vochtige weilanden en veie landerijen had ik achter mij gelaten, en ik reed op een inheems, geheel wit paard, dat inmiddels al danig was afgemat. Om tevens mijn eigen vermoeidheid van al het zitten af te schudden door een stimulerende wandeling, spring ik op de grond. Met zorg veeg ik het paard het zweet van het hoofd, aai hem de oren, trek de teugels los en leid hem kalmpjes in een rustig tempo verder. De gewone, natuurlijke gang van zijn darmen zou dan de last van zijn moeheid wel opruimen. Zo graast hij gretig van zijn lopend ontbijt, de weiden waar hij langsgaat, met het hoofd omlaag en opzij gebogen.

Intussen komen we bij twee reizigers, die toevallig een eind voor ons uit liepen. Ik voeg me als derde bij hen en probeer op te vangen waar hun gesprek over gaat. ‘Hou toch op,’ zegt de een met een schaterlach. ‘Zit niet zo idioot en verschrikkelijk te liegen!’

Die woorden prikkelen mijn nooit aflatende dorst naar nieuwigheden. ‘Nee, gaat u vooral door,’ zeg ik, ‘en laat mij delen in het gesprek. Nieuwsgierig ben ik niet, maar ik wil wel veel, zo niet alles weten. Bovendien zal onze zware bergtocht lichter zijn met mooie verhalen.’

‘Werkelijk,’ gaat de eerste spreker verder, ‘die leugen van jou is even waar als wanneer je zegt dat magisch geprevel de stroom van rappe rivieren doet stokken, de zee vertraagt en in de boeien slaat, winden hun laatste zuchtje laat blazen, de zon tot stilstand brengt, de maan van dauw ontdoet, sterren wegplukt, het daglicht opheft en het duister voort laat duren.’

Ik vat ietwat moed. ‘Hoor eens, beste man,’ zeg ik tot de ander, ‘u bent begonnen met dat verhaal. Nu dus geen weerzin of afkeer om ook de rest volledig te vertellen!’

Ook de eerste man spreek ik aan. ‘Uw oren zitten dicht,’ zeg ik, ‘en uw hart is gesloten: u wijst beweringen af die mogelijk waar zijn. Maar verdomd, het is niet verstandig om op grond van totaal verkeerde opvattingen bepaalde zaken voor “leugens” te houden die u raar in de oren klinken of er vreemd uitzien of het verstand gewoon te boven gaan. Bij wat nader onderzoek zult u zien dat ze niet alleen duidelijk vast te stellen zijn, maar ook eenvoudig uit te voeren.

Neem nu mij, gisteravond! In een wedstrijdje met mijn tafelgenoten probeerde ik een stuk kaaskoek van enigszins overdreven proporties weg te werken. Het zacht-kleverige spul bleef in mijn keel steken en ontnam me de adem, en het scheelde maar weinig of ik was erin gebleven. Toch heb ik onlangs in Athene bij de Stoa Poikile met mijn eigen ogen een straatartiest gezien die een vlijmscherp ruiterzwaard in zijn keel liet verdwijnen, met de punt vooruit. Hij haalde een paar muntjes op en zag daar een aanmoediging in. Vervolgens liet hij een jachtlans, met het dodelijkste deel voorop, tot diep in zijn darmen zakken. En kijk: boven het ijzer van de lans, op het verbindingspunt waar de steel van het omgedraaide wapen oprijst naar zijn uiteinde, klimt ineens een nichterig gekleed jongetje omhoog dat kronkelend en draaiend begint te dansen. We stonden er allemaal verbaasd bij, want het leek wel of hij helemaal geen spieren of botten had. Je zou hem aanzien voor de fraaie slang die de knoestige, halfgesnoeide staf van de God der geneeskunst met glibberige kronkels omslingert.

Maar goed, u was aan het verhaal begonnen, begint u alstublieft van voren af aan. Als híj u niet gelooft, zal ik het doen, al ben ik dan de enige! En in de eerste herberg waar we naar binnen kunnen zal ik u trakteren op een maaltijd. Die beloning ligt voor u klaar.’

==

2

‘Uw voorstel,’ antwoordde de man, ‘gelijkt mij alleszins redelijk, en ik zal wat teruggaan in het verhaal dat ik was begonnen. Maar eerst zweer ik u bij de zon, de alziende god, dat wat ik vertel werkelijk waar is. Daar twijfelen jullie ook niet meer aan zodra jullie de eerste plaats in Thessalië bereiken. Want daar is dit het gesprek van de dag, daar is dit alles bij klaarlichte dag gebeurd.

Maar eerst moeten jullie weten waar ik vandaan kom en wie ik ben: ik kom uit Aegium. En laat me ook vertellen wat ik voor de kost doe. Ik ben handelsreiziger in honing, kaas en dat soort waren voor herbergen, en mijn gebied omvat Thessalië, Aetolië en Boeotië.

Op een keer kreeg ik te horen dat in Hypata, de voornaamste stad van heel Thessalië, prima verse kaas voor een schappelijk prijsje te koop was en ik snelde die kant op om de hele voorraad in te slaan. Maar ja, hoe gaat het, ik stapte met het verkeerde been op pad en mijn winstverwachtingen werden tenietgedaan. Daags tevoren had groothandelaar Wolf namelijk de hele zaak opgekocht. Mijn haast was dus voor niets geweest en uitgeput begaf ik me richting baden, juist op het uur dat de avondster opkwam.

En kijk, daar zie ik ineens mijn oude makker Socrates! Hij zat daar op de grond, in een gescheurde mantel die hem maar half bedekte, lijkbleek, vrijwel onherkenbaar. Hij was vel over been, zoals die verschoppelingen van Fortuna die bedelen op de hoeken van de straat. Ook al was hij een goede vriend en kende ik hem terdege, nu hij er zo bijzat ging ik met een zekere aarzeling op hem af. “Hé Socrates,” zeg ik, “wat is dat nu? Wat zie je eruit, wat een toestand! Bij jou thuis heeft men al om je geweend en gejammerd. Je kinderen zijn al bij besluit van de provinciale rechter aan voogden toegewezen. Je vrouw heeft eerst de uitvaartplechtigheden voltooid en is er nu door langdurig rouwen en treuren bijzonder slecht aan toe: ze heeft haar ogen zowat blind gehuild. En dan willen haar ouders nog dat zij in het huiselijk leed weer licht brengt door de vreugden van een tweede huwelijk. Maar intussen duik jij hier op als een spookgestalte, tot onze grote schande!”

“Ach Aristomenes,” zei hij tegen me, “je weet niet half hoe glibberig de wegen van Fortuna zijn, hoe verraderlijk haar charges, hoe wisselvallig haar grillen.”

En met die woorden trok hij de lappenmantel over zijn gezicht, dat al een tijdje rood aanliep van schaamte, maar daardoor kwam de rest van zijn lijf vanaf de navel tot de edele delen bloot te liggen. Ik kon die narigheid niet langer aanzien en pakte hem vast om hem op te laten staan.

Maar hij bleef zitten waar hij zat, met het hoofd bedekt. “Laat mij met rust,” riep hij, “laat mij met rust! Gun Fortuna ten volle genot van de trofee die zij in mij heeft behaald.”

Ik kreeg gedaan dat hij meeging. Tegelijk trek ik een van mijn beide hemden uit en weet hem daarmee inderhaast te kleden, of misschien moet ik zeggen: af te dekken. Vervolgens gaat het rechtstreeks richting badhuis. Daar voorzie ik hem persoonlijk van olie en handdoeken en schraap met veel moeite een dikke laag vuil van hem af. Zodra hij wat gefatsoeneerd is, neem ik zijn uitgeputte lijf onder de armen en troon hem mee naar een herberg. Dat was nog een hele onderneming want ik was ook zelf aan het eind van mijn krachten. Goed, ik leg de man in bed te rusten, laat hem bijkomen met wat eten en drinken en vertel wat verstrooiende verhalen. Al snel gaat de sfeer erop vooruit: er wordt weer gepraat en gelachen, ja, er komen aardige grappen en voorzichtige plagerijen. Maar ineens slaakt de man een hartgrondige, erbarmelijke zucht en slaat zich met de hand op het voorhoofd.

“Wat een ellende!” roept hij uit. “Ik wilde gaan genieten van een beroemde gladiatorenshow, maar toen ben ik in deze narigheid beland. Zoals je wel weet, was ik voor zaken naar Macedonië vertrokken, vanwaar ik na negen maanden werk op weg terug was met aardig wat geld op zak. Even voor ik Larissa bereikte, om daar op doorreis die show bij te wonen, word ik in een verlaten, pokdalige vallei overvallen door een woeste troep rovers, die me helemaal uitschudden. Uiteindelijk kom ik weg en in die beroerde toestand klop ik aan bij de herberg van een zekere Meroë, een oude vrouw maar nog best appetijtelijk.

Ik vertel haar alles over mijn lange reis, mijn verlangen om thuis te komen en die ellendige beroving. Daarop begint zij mij vriendelijk, ál te vriendelijk, te behandelen. Ze zet mij aan een maal, dat ik graag en gratis eet, en als vervolgens haar lusten opspelen legt ze mij in haar bed. Ik ben meteen verloren zodra ik met haar slaap: door één keer seks loop ik een jarenlange, slopende relatie op...

Zelfs de paar kleren die de rovers mij in hun goedheid aan het lijf hadden gelaten leverde ik bij haar in, evenals het schamele loon dat ik verdiende als sjouwer, zolang ik daar nog de kracht voor had. Zo is dat doorgegaan en ben ik in de toestand geraakt die jij net hebt gezien, dankzij mijn goede echtgenote en de slechte Fortuna.”

“Goddomme,” roep ik, “je verdient ook niet beter! Lijd jij maar het allerergste, als het nog erger kan dan je huidige lot. Want aan zinnelijk genot en een extra-belegen hoer heb je de voorkeur gegeven boven huis en haard, boven je eigen kinderen!”

Maar hij legt zijn wijsvinger op de lippen, helemaal geschokt. “Sst! Stil toch!” zegt hij, en kijkt rond of de kust wel veilig is. “Praat niet zo over die vrouw,” zegt hij, “ze heeft bovenmenselijke gaven. Anders roep je met die onbeheerste taal nog iets kwaads over je af.”

“Zou het?” vraag ik. “Die machtige koningin kroegbazin, wat is dat dan voor vrouw?”

“Een heks, en een met bovenmenselijke macht! Zij kan de hemel omlaag halen en de aarde omhoog, bronnen doen verstenen en bergen doen stromen, doden ten hemel voeren en goden ter aarde, zij kan de sterren doven en de Tartarus in licht laten baden!”

“Doe me een lol,” zeg ik, “en schuif dat toneelgordijn open. Vouw op dat decor en praat gewone mensentaal.”

“Wil je een enkel wapenfeit van haar horen, of nee, een heleboel? Want dat iedereen uitzinnig verliefd op haar wordt, niet alleen mensen van hier, maar ook Indiërs, West- en Oost-Ethiopiërs en zelfs Antipoden, dat is voor haar maar kruimelwerk en kinderspel. Hoor maar eens wat zij ten overstaan van velen heeft klaargespeeld.

Een van haar minnaars had zich aan een andere vrouw vergrepen: één woord van haar en hij werd een bever. Wanneer dat dier namelijk bang is voor gevangenschap, ontsnapt hij aan zijn belagers door zijn edele delen af te knagen. Iets dergelijks moest hem dus ook te beurt vallen, want hij ‘deed het met een ander’.

Er was ook een herbergier in de buurt, oftewel een concurrent. Die veranderde ze in een kikker. De oude baas dobbert nu in een vat van zijn eigen wijn met een hoop droesem op zijn kop en kwekt zijn oude klanten gedienstig toe. Een ander, een advocaat die een rede tegen haar had gehouden, vervormde ze tot een ram. Die blijft nu dus maar doorrammen. Ze pakte ook eens de eega van een minnaar aan, omdat die gevat commentaar op haar leverde. De vrouw ging zwanger van een kind, maar Meroë sloot haar de baarmoeder af, schortte de geboorte op en veroordeelde haar tot een eeuwige zwangerschap. Iedereen heeft meegeteld: acht jaren nu torst zij haar last, de arme vrouw. Het is of ze een olifant gaat baren, zij barst haast uit elkaar.

Zo ging dat voortdurend tot veler schade verder. Het leidde tot een golf van openlijke verontwaardiging en men kwam tot het besluit dat Meroë de volgende dag streng gestraft zou worden, middels steniging, een plan dat zij dankzij krachtige toverspreuken wist te verijdelen. Zoals Medea één dagje wapenstilstand gedaan kreeg van Creon en toen heel zijn huis, met dochter en oude man en al, platbrandde door een vlammende krans, zo bracht Meroë ergens in een kuil sinistere toverkunsten ten uitvoer (ze heeft mij dat onlangs in een dronken bui verteld). Met de stille kracht van het bovennatuurlijke sloot ze iedereen op in zijn eigen huis. Twee volle dagen kon er geen slot worden verbroken, geen deur ingetrapt, zelfs geen bres in een muur geslagen, totdat de mensen op onderlinge aansporing unaniem en luidkeels een plechtige eed zwoeren: nee, ze zouden haar geen haar krenken, en mocht iemand daar anders over denken, dan zouden ze haar helpen en redden. Pas toen was ze verzoend en liet ze de hele stad weer vrij.

Maar dan de man die de vergadering had belegd! Die liet zij in het holst van de nacht met heel zijn huis (dus inclusief muren, vloeren en fundering), nog steeds in afgesloten toestand, verkassen naar een andere stad honderd mijl verderop. Die stad lag bovenop een berg en kampte bijgevolg met watergebrek. En aangezien de dichte bebouwing ter plaatse geen ruimte liet voor een nieuwe gast, kwakte ze het huis voor de poort en vertrok.”

“Jouw verhalen zijn wonderlijk, mijn beste Socrates,” zei ik, “en evengoed schrikbarend. Ook mij heb je een niet geringe onrust, nee angst bezorgd, jij gooit geen steentje in de vijver maar een rotsblok! Want zou dat oude mens niet met soortgelijke inzet van bovennatuurlijke krachten ons gesprek af kunnen luisteren? Laten we dus maar bijtijds het bed opzoeken en zodra onze vermoeide leden door slaap zijn verlicht voor dag en dauw de benen nemen, zo ver hier vandaan als we kunnen!”

Nog voor ik mijn advies had voltooid bleek de goede Socrates al in slaap gevallen. Zwaar beproefd door de drank (hij was daar niet aan gewend) alsook door zijn langdurige vermoeienissen snurkte hij er al lustig op los. Ik trek de deur dicht, doe de grendel er stevig op, zet ook nog mijn brits tegen de deurscharnier, duw die flink aan en leg me erop ter ruste.

Eerst lig ik een tijdje wakker van angst, maar zo rond middernacht vallen mijn ogen wat toe. Ik was maar net in slaap of plotseling vliegt de deur open! Het gaat met zo’n geweld dat je zou denken aan een roofoverval, ja, de deurscharnieren breken los en af, de deur wordt totaal uit zijn voegen geslagen. Mijn brits, toch al een vrij kort en wrakkig ding, dat ook nog een poot miste, wordt onder dat daverend geweld omvergeworpen, en ook ik rol naar beneden en val met een smak op de grond. Het bed valt over me heen en zo lig ik er veilig onder.

Toen heb ik ervaren dat bepaalde gevoelens heel natuurlijk in hun tegendeel kunnen verkeren. Want zoals tranen nogal eens opkomen door vreugde, zo was ik bij die hevige angst niet in staat mijn lachen in te houden: ik was geen Aristomenes meer maar een schildpad. In die positie, neergeworpen en onder mijn slimme bedje verschanst, bekeek ik schuins wat er gebeurde.

Twee vrouwen zie ik, van gevorderde leeftijd, de ene met een brandende lamp, de andere met een spons en een getrokken zwaard. Aldus uitgerust gingen zij aan weerszijden van Socrates staan, die lekker doorsliep. “Panthia, meid,” zei de vrouw met het zwaard, “dit is nu mijn lieve Endymion, mijn eigen Ganymedes. Dit is de man die dag en nacht mijn jonge leeftijd heeft bespot, die mijn liefde heeft versmaad en niet alleen laster over mij verspreidt, maar zelfs zijn vlucht heeft voorbereid! En nu moet ik zeker Calypso spelen wanneer zij door de slimme Odysseus is verlaten, en voor eeuwig mijn eenzaamheid bewenen!”

Ze stak haar rechterhand uit en wees haar vriendin Panthia op mij. “En dit is Aristomenes, de goede raadgever, de bedenker van het vluchtplan, die nu de dood voor ogen heeft. Liggend op de grond onder zijn brits ziet hij dit alles aan, met het idee dat hij straffeloos wegkomt met die beledigingen aan mijn adres! Maar ik zal zorgen dat hij later, nee straks, nee nu meteen al spijt krijgt van zijn vroegere gepraat en zijn nieuwsgierigheid van dit moment!”

Oei, bij die woorden breekt het koude zweet me uit en begint mijn buik zo te trillen en te schudden dat zelfs de brits onrustig wordt van mijn gebeef en een dansje maakt op mijn rug. “Wat dacht je ervan, meid?” vroeg de goede Panthia. “Zullen we hem maar eerst op oud-Bacchische wijze uiteenrijten of hem de armen en benen binden en de edele delen afsnijden?”

Daarop kwam antwoord van Meroë – want zij moest het werkelijk zijn, voelde ik, gezien de verhalen van Socrates. “Nee,” zei ze, “laat hij het in ieder geval overleven. Dan kan hij het lijk van die arme donder bedekken met wat aarde.”

Zij schuift Socrates’ hoofd weg en stoot links op zijn nek haar zwaard helemaal tot aan de greep naar binnen. Het bloed spuit op, maar ze houdt er een zak onder en vangt alles zorgvuldig op: nergens een druppel te bekennen, dat heb ik met eigen ogen kunnen zien. Ter wille van het ordelijk verloop van het offerritueel, denk ik, stak de goede Meroë bovendien haar rechterhand in de wond tot aan de ingewanden, bevoelde het hart van mijn arme slapie en trok het naar buiten. Intussen rees uit zijn keel, die door de zwaardstoot was opengereten, een kreet, of liever: via de wond stiet hij een onbestemd gepiep uit en rochelde zijn levensadem op. Waar de wond het wijdst gaapt stopt Panthia die dicht met de spons. “Zeg, sponsje,” roept ze, “jij komt uit zee, pas op dat je geen rivier oversteekt.”

Na die woorden gaan zij heen, maar niet dan nadat ze mijn brits hebben weggetild en wijdbeens zakkend boven mijn gelaat hun blaas hebben ontlast, totdat ik van hun walgelijke plas drijfnat was.

Ze waren de drempel nog niet over, of de deuren vliegen onbeschadigd terug in hun oorspronkelijke staat: de scharnieren glijden terug in de boorgaten, de dwarsbalken weer op de deur, de grendels weer in hun slot.

Zo lig ik daar op de grond, buiten westen, naakt, koud, onder de pis, alsof ik net uit de moederschoot kom. Of nee, halfdood lig ik erbij, als mijn eigen overlevende en nabestaande, of minstens als duidelijke kandidaat voor het kruis. “Wat gebeurt er met me,” zeg ik, “als ze hem morgen vinden met opengesneden keel? Wie zal mijn verhaal waarschijnlijk achten als ik de waarheid vertel? ‘Dus een vent van jouw formaat kon een vrouw niet aan? Dan had je toch minstens hulp kunnen inroepen. Onder jouw ogen wordt een man gekeeld en jij zwijgt? Waarom heeft die roversbende jou eigenlijk niet evengoed gedood? Waarom hebben zij in hun woeste wreedheid jou gespaard? Jij was toch getuige? Jij zou toch een verklaring tegen hen kunnen afleggen? Jij bent ontsnapt aan de dood, dus keer daar nu naar terug!’”

Terwijl ik over dit soort dingen bleef tobben, bewoog de nacht richting dag. Het beste plan leek me om nog voor zonsopgang een goed heenkomen te zoeken en op weg te gaan, zij het dan met trillende pas. Ik pak mijn knapzak, doe de sleutel in het slot en probeer de grendels open te schuiven. Maar die degelijke, trouwe deur, die ’s nachts zo spontaan was opengezwaaid, laat zich pas na enige tijd door herhaald insteken van de sleutel ternauwernood openen.

“Hé, hallo!” roep ik, “is daar iemand? Open de poort van de herberg, ik wil voor zonsopgang weg.”

De portier ligt achter de ingang van de herberg op de grond en is nog half in slaap. “Wat moet je?” vraagt hij. “Weet je niet dat de wegen bezaaid zijn met rovers? Op reis gaan op dit uur van de nacht? Misschien heb je een misdaad op je geweten en wil je dood, maar wij zijn niet zo op ons achterhoofd gevallen dat we voor jou dood willen gaan.”

“Het wordt dadelijk licht,” zeg ik. “En dan nog, wat kunnen rovers een reiziger ontnemen van zijn voorraad armoe? Weet je het niet, sukkel? Een naakt man kan door geen tien worstelaars worden uitgekleed.”

Sloom en suffig draait zich hij op zijn andere zij. “Hoe weet ik eigenlijk,” vraagt hij, “of jij die reisgenoot van je, met wie je gisteravond aankwam, niet de keel hebt doorgesneden en nu je heil zoekt in de vlucht?”

Op dat moment, zo herinner ik me, spleet de aarde voor mij open: ik zag de diepten van de Tartarus met de Cerberushond die mij uitgehongerd aankeek. En ik bedacht me dat die goede Meroë inderdaad niet uit medelijden mijn keel had gespaard, maar mij uit wreedheid voor het kruis had bewaard.

Ik keerde dus terug naar mijn kamer en begon te piekeren over een pijlsnelle sterfmethode. Maar Fortuna leverde mij geen enkel dodelijk wapen behalve die brits. “Beste brits,” sprak ik hem toe, “dierbaar bedje van me, dat zoveel narigheden samen met mij hebt beleefd! Jij hebt de gebeurtenissen van vannacht gezien, jij kunt erover oordelen, en op mijn proces ben jij de enige die ik kan oproepen tot getuigenis van mijn onschuld. Lever jij mij nu het verlossende wapen, nu ik mij richting onderwereld haast.”

Met die woorden zet ik me aan het losmaken van het touw waarmee de brits bespannen is. Ik gooi het uiteinde van het koord over een balk die onder het raam naar binnen uitsteekt, en bind het vast. Het andere eind knoop ik tot een stevige strop, waarna ik de brits bestijg en me uitstrek, een wisse dood tegemoet. Ik steek mijn hoofd in de strik en trap met één voet de ondergrond weg waarop ik mij staande hield, zodat het touw door het gewicht mijn keel dicht zou snoeren en mijn ademfunctie zou belemmeren... Maar plotseling knapt me dat verrotte, oude touw en val ik vanuit de hoogte bovenop Socrates (want die lag naast me) en rol samen met hem op de grond.

Juist op dat ogenblik stormt de portier binnen en roept op volle sterkte: “Hé, waar ben je nu? Eerst had je midden in de nacht zo’n overdreven haast, en nu lig je hier onder de dekens te snurken!”

Daarop wordt Socrates, ofwel door onze val of door het onprettige getetter van die vent, wakker en hij komt als eerste overeind. “Geen wonder,” zei hij, “dat gasten altijd zo de pest hebben aan die herbergiers. Neem nu die bemoeial hier: dat dringt maar ongevraagd binnen, vast en zeker om wat weg te roven, en met zijn wanstaltig gebrul heeft hij mij wreed gestoord in een diepe slaap, en dat terwijl ik nog zo zwak ben.”

Blij en bevlogen herrijs ik, vervuld van onverwachte vreugde. “Kijk, mijn beste, brave portier,” zeg ik, “hier heb je nu mijn kameraad, mijn vader, mijn broeder, de man van wie jij vannacht met je dronken hoofd beweerde dat ik hem had vermoord.” En met die woorden pakte ik Socrates vast en omhelsde hem.

Maar die wordt getroffen door de stank van dat walgelijke goedje waarmee die hellevegen mij hadden besmeurd, en duwt me krachtig van zich af. “Lazer op,” zegt hij. “Je stinkt als het ergste pishok!” en pesterig begint hij te informeren naar de oorzaken van die geur.

Wat kan ik doen? Ik verzin ter plekke maar een onzinnige grap om zijn aandacht af te leiden. “Kom,” zeg ik met mijn hand op zijn schouder, “laten we gaan. Dan hebben wij een fijne tocht in de ochtendstond!” Ik pak mijn knapzak, betaal de herbergier voor de kamer en we gaan op pad.

We waren al een eind gevorderd, toen de zonneloop een aanvang nam en alles belichtte. Nieuwsgierig bekeek ik heel precies mijn makkers nek aan de kant waar ik het zwaard erin had zien gaan. “Idioot!” zei ik tegen mijzelf. “Je hebt te diep in de kan gekeken en de vreselijkste dingen gedroomd. Kijk, Socrates is nog intact, gezond en onbeschadigd. Waar is die wond, of die spons? En waar is dat diepe, verse litteken?”

Dan richt ik me tot Socrates. “Geen wonder,” zeg ik, “dat goede artsen van mening zijn dat mensen met de buik rond van spijs en drank nare, zware dromen krijgen. Na gisteravond, toen ik mij niet bijzonder had ingehouden met de wijn, kreeg ik een ellendige nacht vol akelige, gruwelijke visioenen. Ik geloof nog steeds dat ik ben besprenkeld en bezoedeld met mensenbloed!”

“Nee, vriend,” zegt hij met een glimlach, “je zit niet onder het bloed maar onder de urine. Ik heb trouwens zelf ook een droom gehad: het was of mij de keel werd doorgesneden. Want mijn hals deed pijn en ik dacht zelfs dat mijn hart werd uitgerukt. Nog steeds ben ik buiten adem, mijn knieën knikken en ik sta te trillen op mijn benen. Ik ben toe aan een hapje eten om weer op krachten te komen.”

“Hier,” gebaar ik, “ik heb wat ontbijt voor je klaar.” En met die woorden haal ik de ransel van mijn schouder en geef hem snel wat kaas en brood. “Laten wij even bij die plataan gaan zitten,” zeg ik erbij.

Zo gezegd, zo gedaan. Ik neem zelf ook wat en terwijl ik zit te kijken naar Socrates, die gretig zit te schrokken, zie ik hoe zijn gezicht vrij sterk ingevallen trekken krijgt en bleek wordt als bukshout; het lijkt of hij flauwvalt. Door die lijkkleur zag hij er ineens zo anders uit dat ik van schrik direct beelden voor ogen kreeg van die nachtelijke Furiën. De eerste hap brood die ik had genomen, een alleszins bescheiden stukje, bleef midden in mijn keel steken, het kon niet meer omlaag of omhoog. Het ontbreken van andere reizigers maakte mijn angst nog groter. Twee kameraden, van wie er een wordt vermoord buiten schuld van de ander: wie zou dat geloven?

Maar Socrates was er nog. Zodra hij genoeg voedsel naar binnen had gewerkt kreeg hij ondraaglijke dorst, want hij had een flink stuk van die prima kaas gretig verorberd. Niet ver van de wortels van de plataan liep een vriendelijke stroom, traag als een kalme poel, zilver- of glasachtig van kleur. “Hier,” zei ik, “les je dorst met het heerlijk, helder water uit deze bron.”

Hij komt overeind, zoekt een wat platter plekje op de oever, knielt en buig begerig voorover, reikhalzend naar een dronk. Amper had hij met de rand van zijn lippen het wateroppervlak beroerd... of de wond in zijn nek scheurt open tot een diepe holte en de spons rolt eruit, met een paar druppels bloed erachteraan. Zijn levenloze lijf duikelt haast voorover de stroom in, maar ik pakte een been beet en trok hem met veel pijn en moeite op de oever naar boven. Daar beweende ik mijn arme kameraad zo goed en zo kwaad als het ging en bedekte hem onder zanderige aarde, in eeuwigdurende nabijheid van de rivier.

Zelf zocht ik huiverend en buiten mezelf van angst een heenkomen via steeds andere routes in de ongebaande wildernis. Alsof ik een moord op mijn geweten had, verliet ik mijn vaderland, mijn huis en haard in vrijwillige ballingschap. Tegenwoordig leef ik in Aetolië, waar ik ben hertrouwd.’

Tot zover Aristomenes. Maar zijn kameraad, die zijn relaas al meteen aan het begin met hardnekkig ongeloof had afgewezen, zei: ‘Nog nooit zo’n fantastisch fantasieverhaal gehoord, nog nooit zo’n ongelofelijke leugen!’ Hij keerde zich naar mij. ‘En u?’ vroeg hij. ‘U bent een man van stand, aan uw kleding en manieren te zien. Gaat u mee met dit verhaal?’

‘Naar mijn mening,’ zei ik, ‘is niets onmogelijk. Zoals het lot het heeft beschikt, zo voltrekt zich alles aan het mensdom. Want u en ik en alle mensen maken van allerlei wonderlijke en haast onmogelijke dingen mee, die niettemin ongeloofwaardig schijnen zodra men erover vertelt aan een buitenstaander. Maar deze man, die geloof ik, ja verdomd, en ik ben hem innig dankbaar dat hij ons met dit fraaie verhaal zo aangenaam heeft vermaakt. Het was een lastige, lange route, maar die heb ik nu moeiteloos achter de rug zonder een moment van verveling. Die gunst stemt, geloof ik, ook mijn rijdier tot vreugde: zonder hem af te matten ben ik tot aan de poort van deze stad gekomen, doch niet op zijn rug maar op mijn oren.’

==

3

Dat was het slot van onze samenspraak en ons samenzijn. Want mijn beide reisgenoten sloegen linksaf naar een nabijgelegen landhuis, terwijl ik de eerste herberg binnenging die ik in het oog had gekregen. Meteen begon ik de uitbaatster ervan, een oude vrouw, vragen te stellen. ‘Is dit Hypata?’

Zij knikte.

‘Kent u Milo, een van de meest vooraanstaande burgers?’

‘Vooraanstaand, ja,’ sprak ze met een glimlach, ‘zo mag u die Milo wel noemen, want zijn huis staan helemaal vooraan, buiten de stadsgrens.’

‘Nee, zonder gekheid, lieve mevrouw,’ zei ik. ‘Vertelt u mij eens waar hij vandaan komt en in wat voor behuizing hij woonachtig is.’

‘Ziet u die ramen daar op het eind,’ vroeg zij, ‘die uitkijken op de stad, en aan de andere kant die deur die uitkomt op die steeg vlakbij? Daar is die Milo van u woonachtig. De man zit alleszins ruim bij kas en heeft een flink vermogen, maar hij is berucht om zijn extreme gierigheid en miezerige leefpatroon. Hij maakt veelvuldig vette woekerwinsten met goud en zilver als onderpand, maar blijft altijd binnen in zijn huisje op zijn centen zitten. En dan heeft hij ook nog een vrouw, die zijn miserie deelt. Slechts één slavinnetje houdt hij er op na en hij loopt er altijd bij als een bedelaar.’

Ik schoot in de lach. ‘Dat is nu aardig van mijn vriend Demeas!’ antwoordde ik. ‘Wat een vooruitziende blik, wat een prachtig plan! Dit is dus de man voor wie hij mij een aanbeveling meegaf toen ik aan mijn reis begon. Op dit logeeradres hoef ik geen spoor van rook uit haard of oven te vrezen...’

En met die woorden loop ik een eindje verder tot aan de ingang, waar ik begin te roepen en op de vergrendelde deur te bonzen. Uiteindelijk komt er een meisje naar buiten. ‘Hé, jij daar,’ zei ze, ‘je geeft de deur een flink pak slaag! Met wat voor soort borg wil jij hier een lening sluiten? Of ben jij de enige die niet weet dat wij geen onderpand accepteren behalve goud en zilver?’

‘Doe niet zo onaardig,’ zei ik. ‘Vertel me liever of ik je meester thuis aantref.’

‘Hij is er,’ antwoordde zij, ‘maar vanwaar de vraag?’

‘Ik breng hem een brief van Demeas uit Corinthe.’

‘Wil U edele hier maar wachten, dan zal ik u aandienen.’

En met die woorden vergrendelt zij de deur opnieuw en beent naar binnen. Kort daarop komt zij terug, opent de toegang en zegt: ‘Mijnheer kan u ontvangen.’

Ik begeef me naar binnen en tref hem liggend op een heel klein bankje aan, op het punt aan de maaltijd te beginnen. Zijn vrouw zat bij zijn voeten en er stond een lege tafel bij. Hij wijst ernaar en zegt: ‘Weest u mijn gast!’

‘Dank u,’ antwoord ik en geef hem dadelijk de brief van Demeas. Hij leest hem gezwind en zegt: ‘Reuze vriendelijk van mijn vriend Demeas dat hij zo’n voorname gast bij mij introduceert.’

Met die woorden laat hij zijn vrouw vertrekken en mij op haar plaats zitten. In mijn schroomvalligheid aarzel ik, maar hij grijpt me bij mijn kleed en trok me omlaag. ‘Ga hier maar zitten,’ zegt hij. ‘We zijn hier zo bang voor rovers dat wij geen stoelen of compleet meubilair kunnen aanschaffen.’

Ik deed wat hij zei.

‘Alleen al uw fraaie uiterlijke verschijning,’ begon hij, ‘en uw alleszins meisjesachtige schroomvalligheid zouden mij met recht doen vermoeden dat u van goede familie bent, maar mijn vriend Demeas schrijft het hier ook met zoveel woorden. Wees dus zo goed, verzoek ik u, en ziet u ons simpele optrekje niet als te min. Kijk, voor u heb ik die kamer hiernaast, daar hebt u een keurig onderkomen aan. Een aangenaam verblijf gewenst! Met uw vererende bezoek verhoogt u het aanzien van het huis, en tevens doet u een gooi naar grote roem indien u genoegen neemt met deze kleine woning. Dan evenaart u namelijk de deugden van de beroemde Theseus, de naamgenoot van uw vader, die zich niet te goed voelde voor het bescheiden onderdak bij de oude Hecale.’

Daarop riep hij het slavinnetje. ‘Fotis! Pak die bagage van onze gast en zet die netjes in de slaapkamer daar. Haal meteen ook uit de provisiekast wat olie voor hem om zich mee in te wrijven, handdoeken om zich te drogen en overige benodigdheden. Breng mijn gast dan naar het dichtstbijzijnde badhuis. Hij heeft een nogal zware, lange reis gehad en zal doodmoe zijn.’

Toen ik dat hoorde, had ik mijn conclusies al getrokken over Milo’s karakter en schraapzucht en ik wilde een wit voetje bij hem halen. ‘Die spullen zijn niet nodig,’ zei ik, ‘we zitten op reis nooit zonder. En een badhuis, daar kan ik gemakkelijk naar vragen. Waar het mij vooral om gaat is mijn paard, dat me zo kranig heeft vervoerd. Ach, Fotis, wees zo goed, neem dit beetje kleingeld en ga er wat hooi en gerst voor hem van kopen!’

Aldus geschiedde. Mijn spullen werden op mijn slaapkamer opgeslagen en daarna toog ik op eigen kracht naar het badhuis. Maar eerst wilde ik zien of ik nog wat kon inslaan voor een maal en liep ik richting markt, alwaar ik een prachtige partij vis zag uitgestald. Ik vroeg naar de prijs: honderd sestertiën! Dat wuifde ik weg en ik wist de koop te sluiten voor twintig.

Ik loop juist de markt af als iemand me achterna komt. Het is Pythias, een oud-medestudent uit het Attische Athene, die me na al die tijd met blijdschap herkent. Hij vliegt op me af, omhelst me en zoent me allerhartelijkst. ‘Dag Lucius!’ roept hij uit. ‘Allemachtig kerel, dat is lang geleden dat wij elkaar zagen! Verdomd, dat was toen wij bij meester Clytius weggingen... Maar wat voert jou hier op reis?’

‘Morgen zul je het weten,’ antwoord ik. ‘Maar wat zie ik? Proficiat! Je hebt een gevolg bij je, met roedenbundels, en je ziet er helemaal uit als een magistraat.’

‘Wij bekommeren ons om de voedselvoorziening,’ spreekt hij, ‘en fungeren als marktmeester. Mocht je iets willen inkopen, dan staan wij tot je dienst.’

Ik schudde van nee. Wij waren immers reeds in ruime mate voorzien van viswaren voor het diner. Maar Pythias zag mijn mand en schudde de vissen op om ze voller in het zicht te krijgen. ‘Rommel!’ zei hij. ‘Hoeveel heb je daarvoor betaald?’

‘Met heel veel moeite,’ begon ik, ‘heb ik het van de visverkoper losgepraat voor twintig.’

Toen hij dat hoorde, pakte hij meteen mijn hand en nam me mee retour richting markt. ‘En bij wie van deze lieden heb je die troep aangeschaft?’

Ik wijs de betreffende oude baas aan, die in een hoekje zat. Terstond verheft Pythias uit hoofde van zijn marktmeesterlijk gezag zijn stem en geeft de man een reprimande. ‘Gaat dat hier zo?!’ roept hij. ‘Zelfs mijn vrienden, zelfs vreemdelingen in het algemeen worden hier niet ontzien? Topprijzen voor schriele visjes? Zo maken jullie onze stad, de bloem van het Thessalische land, door hoge voedselprijzen tot een barre woestenij. Maar niet ongestraft! Ik zal jou eens laten zien hoe malafide lieden onder mijn regime beteugeld dienen te worden!’

Hij schudt mijn mand op straat leeg en geeft zijn ambtenaar opdracht op de vis te gaan staan en die met de voeten finaal tot moes te malen. Met dit blijk van strenge moraal is mijn vriend Pythias tevreden, en ik, zo luidt zijn advies, ik kan maar beter gaan. ‘Dit is genoeg voor mij, beste Lucius. Ik heb die oude baas goed voor schut gezet.’

Verbluft, ja met stomheid geslagen door die actie begeef ik me naar het badhuis: dankzij het prachtige plan van mijn wijze medestudent ben ik nu zowel mijn geld als mijn diner kwijtgeraakt. Eenmaal schoongewassen sleep ik mijn leden weer naar Milo’s woning en vervolgens mijn kamer in.

Daar duikt Fotis op. ‘Mijnheer verwacht u nog.’

Maar ik was inmiddels terdege vertrouwd met Milo’s zuinigheid en verontschuldigde mij beleefd: de vermoeienissen van de reis kon ik beter afschudden met slaap dan met voedsel. Zodra Milo mijn reactie hoort, komt hij zelf, pakt mij vast en begint me zachtjes mee te tronen. Ik aarzel en stribbel beleefd tegen, maar hij zegt: ‘Ik ga niet weg voordat u meekomt.’

En op dat woord laat hij een eed volgen. Ik heb totaal geen zin, maar hij dringt zo aan dat ik wel gehoor moet geven. Hij neemt me mee naar dat bankje van hem en laat me plaatsnemen. ‘Zo, vertel eens,’ vraagt hij, ‘hoe gaat het toch met onze vriend Demeas? En met zijn vrouw? En met zijn kinderen? En met zijn slaven?’

Ik geef alle details. Dan komt hij met aanvullende vragen over de redenen van mijn tocht, en ook dat vertel ik allemaal heel braaf. Vervolgens begint hij me diepgaand uit te horen over mijn vaderland, over de voornaamste burgers ervan, en over leven en werken van de gouverneur. Pas als hij doorheeft dat ik na die vreselijke reisvermoeienissen door de lange reeks verhalen afgepeigerd raak, halverwege zinnen in slaap sukkel, ja zo ver heen ben dat ik enkel nog onbestemde schorre klanken produceer, dan, ten langen leste, laat hij me naar bed gaan.

Eindelijk kwam ik los van die vieze, oude kerel en zijn woordenrijke hongermaal. Vol van slaap, niet van voedsel, met louter kletspraat op de maag, keerde ik terug naar mijn kamer, alwaar ik mij overgaf aan de felbegeerde rust.

==

4

Zodra de nacht was afgeschud en een nieuwe zon de dag bracht, herrees ik gelijkelijk uit slaap en bed. Ik was van mezelf al ongedurig en overdreven begerig naar kennis van zeldzame, wonderlijke zaken, en nu besefte ik dat ik mij midden in Thessalië bevond, thuisland van magische toverformules die over heel de wereld unaniem bewondering oogsten. Ook dacht ik aan het verhaal van mijn voortreffelijke kameraad Aristomenes, dat uitgerekend in deze stad een aanvang had genomen, en ik was dus een en al verlangens en interesse. Nieuwsgierig begon ik alle dingen te bekijken.

Niets in die stad leek mij, bij nader aanzien, te zijn wat het was. Werkelijk alles had door sinistere prevelingen een andere gedaante aangenomen. De keien waar ik me aan stootte leken me versteend uit menselijke originelen, de vogels die ik hoorde analoog bevederd, de bomen die het stadsgebied omgaven gelijkelijk bebladerd, en het water in de bronnen leek wel vloeibaar menselijk materiaal. Weldra zouden standbeelden en afbeeldingen in beweging komen en kwamen er pratende muren, profeterende koeien en ander vee, en vanuit de hele hemel en de zonneschijf zou plotseling een orakel weerklinken!

Zo stond ik daar versteld, of nee, verdoofd van kwellend verlangen, maar vond geen begin of enig spoor van wat ik begeerde te zien. Ik liep niettemin alles langs.

Terwijl ik deur na deur als een uitzinnige genotzoeker langs de huizen zwerf, kom ik zonder het te beseffen uit op de markt. Daar zie ik een vrouw lopen met een hele zwerm personeel om zich heen. Ik versnel mijn pas en haal haar in. Het goud in haar juwelen en kleren (respectievelijk ingelegd en ingeweven) sprak duidelijke taal: dit was een belangrijke dame. Aan haar zijde had zij een oude man, die gebukt ging onder de last der jaren. ‘Wel verdomd!’ riep hij uit zodra hij mij zag. ‘Het is Lucius!’ En hij geeft me een zoen en murmelt de vrouw dadelijk iets onverstaanbaars in het oor.

‘Kom!’ zegt hij tegen mij, ‘zou je niet eens naar je tante gaan en haar begroeten?’

‘Ik durf niet,’ antwoord ik, ‘want ik ken mevrouw niet.’ Meteen bloosde ik en stond daar maar, met het hoofd gebogen.

Toen wendde zij haar blik naar mij en sprak: ‘Kijk aan, wat een goede manieren, die heb je van je brave moeder Salvia. En parbleu, ook je lichaam klopt helemaal: rijzig maar niet buiten proportie, slank maar niet uitgedroogd, een gezonde kleur en een blonde bos haar in een ongekunsteld kapsel. En blauwe ogen, maar wel met een wakkere, fonkelende blik: echte arendsogen! En dat gezicht geheel in de bloei der jeugd, en die charmante, spontane manier van lopen!’

En ze zei erbij: ‘Met mijn eigen handen, Lucius, heb ik jou grootgebracht. Allicht, want ik was niet alleen bloedverwant van je moeder maar tevens haar zoogzuster. Zij en ik zijn beide telgen uit de familie van Plutarchus, we hebben gedronken bij dezelfde voedster en zijn samen opgegroeid met een hechte zusterband. Alleen in maatschappelijke positie verschillen wij: zij trouwde een man van rang en stand, ik een eenvoudig burger. Ik ben Byrrhena: die naam ken je toch nog wel? Die is vast vrij vaak gevallen bij je opvoeders. Kom dus gerust bij mij logeren, of beter gezegd, kom naar je eigen huis en haard.’

Terwijl zij zo aan het praten was had ik mijn blos weggewerkt. ‘Nee, beste tante,’ antwoordde ik, ‘ik kan niet bij mijn gastheer Milo weg, want ik heb er niets te klagen. Maar als ik mogelijkheden zie die mijn verplichtingen onverlet laten, dan zal ik zeker mijn best doen. De volgende keren dat ik deze reis maak zal ik zeker niet nalaten bij u mijn intrek te nemen.’

Terwijl we zo enige woorden wisselen lopen we een eindje op en komen we aan bij Byrrhena’s huis.

Het atrium was bijzonder fraai, viervoudig voorzien van zuilen, een per hoek, waarop standbeelden stonden. Het waren afbeeldingen van de palmdragende godin, die de vleugels spreidde maar niet van haar plaats kwam. Met bedauwde voetjes tipte zij even aan het wankele steunpunt van een rollende bal; ze stond er wel maar het leek tijdelijk, je zou geloven dat ze al los was.

En kijk, daar heb je een stuk Parisch marmer, omgevormd tot Charite, mooi in het middelpunt van de ruimte als geheel. Een volmaakt schitterend beeld, met een opwaaiend kleed en in krachtige tred; zo treedt het bezoekers tegemoet, ontzag inboezemend door zijn goddelijkheid. Honden beschermen de godin aan weerskanten in de flank, honden die eveneens van marmer waren. Dreigende ogen, de oren gespitst, snuivende neuzen, de bekken wijd open – als er bij de buren geblaf weerklonk, zou je denken dat het uit die marmeren muilen oprees! En het grootste blijk dat de uitnemende beeldhouwer bood van zijn vakkundigheid: de honden springen hoog op, met de achterpoten schrap op de grond en de voorpoten in rennende beweging.

Achter de rug van de godin rijst een rotsblok op dat gevormd is als grot, met mos en gras en blaadjes en takjes, en waar er geen wijnranken uit het marmer opbloeien zijn het wel boompjes. Binnen de grot glanst de schaduw van het beeld door de marmeren flonkering. Bovenaan de rand van de rots hangen appels en virtuoos gepolijste druiven, die waarheidsgetrouw naar buiten steken: kunst stak natuur naar de kroon! Je zou denken dat je er zó een paar kunt plukken om te eten, zodra de mostige herfst er een volrijpe kleur over heeft uitgegoten. En buig je voorover en bezie je de bron die als een kalm kabbelend watertje de godinnenvoetjes omspoelt, dan kun je geloven dat die druiventrossen, die daar hangen zoals op het land, bij alle tekenen van echtheid zelfs de bewegingsfunctie niet ontberen.

En midden in het marmeren lover een beeld van Actaeon, het hoofd nieuwsgierig uitgestoken naar de godin, al verwilderend richting hert. Hij is te zien in marmer én water, spiedend naar Charite, die op het punt staat haar bad te nemen.

Terwijl ik dit alles bij herhaling en met bijzonder genoegen doorvors, zegt Byrrhena: ‘Alles wat je ziet is van jou.’

En bij die woorden draagt ze alle anderen op ons alleen te laten voor een privégesprek. ‘Bij deze godin,’ begint ze als iedereen weg is, ‘mijn dierbare Lucius! Ik maak mij ernstige zorgen over jou en ik wil dat er ruim op tijd voor je gezorgd is, als was je mijn bloedeigen kind. Pas op, pas ontzettend goed op voor de boze kunsten en misdadige verleidingstactieken van die Pamfile, de echtgenote van Milo, de man die jij jouw gastheer noemt. Zij geldt als eersterangs heks en meesteres in elk soort doodsliederen! Door over takjes en steentjes en meer van zulk spul te blazen weet zij alle licht van deze besterde wereld onder te dompelen in de diepste Tartarus en de chaos van voor het begin der tijden. Want zodra ze maar een knappe jongen ziet, wordt ze gegrepen door zijn charmes en laat ze haar oog en hart meteen niet meer van hem los. Dan strooit ze met vleiende woorden en belaagt zijn geest, slaat hem in de eeuwige ketens van afgrondelijke hartstocht. En dansen de mannen niet naar haar pijpen of raakt ze op hen uitgekeken? Dan vervormt ze hen in een mum van tijd tot stenen, schapen of ieder ander soort dier, en soms blijft er helemaal niets van hen over. Dat is de reden van mijn bezorgdheid om jou, dat is waarvoor je moet oppassen! Want zij staat continu in brand, terwijl jij door je leeftijd en schoonheid vatbaar voor haar bent.’ Tot zover de zeer bezorgde woorden van Byrrhena.

Maar mijn nieuwsgierigheid was alweer gewekt. Zodra ik het immer begeerde woord ‘toverkunst’ hoorde, was ik allesbehalve op mijn hoede voor Pamfile. Nee, ik stond te popelen om mij vrijwillig als leerling aan te melden en daar ook ruim voor te betalen, om mij dus met een snelle sprong regelrecht in de afgrond te storten. Ongedurig en in een vlaag van gekte wring ik me los uit Byrrhena’s hand als uit een keten en met een inderhaast erbij gevoegd ‘Tot ziens!’ spoed ik mij vliegensvlug naar Milo’s adres.

Terwijl ik als een waanzinnige mijn pas versnel, spreek ik mezelf toe. ‘Kom, Lucius!’ zeg ik, ‘hou het hoofd koel en blijf jezelf. Nu krijg je de kans die je wilde en kun je naar hartenlust fantastische verhalen beluisteren, zoals je al zo lang wenst. Zet je kinderlijke angsten opzij, ga de zaken nijver en direct te lijf. Wacht je daarbij voor erotische banden met je gastvrouw en bezie de echtelijke sponde van de goede Milo met alle respect. Maar de dienares Fotis, die mag je doelwit zijn: trek onversaagd naar haar op! Want ze ziet er goed uit en ze doet altijd zo grappig – werkelijk een lekker ding. Gisteravond ook, toen je toegaf aan de slaap, heeft ze je heel aardig naar je kamer geleid, koket op je bedje gelegd en heel lief ingestopt. Na een kus op je hoofd ging ze weg met kennelijke tegenzin, zo was op haar gezicht te lezen. Tot op het laatst stond ze steeds weer stil, keerde zich om en keek naar jou... Welnu dan, alle goeds, veel geluk en succes, en al zal het niet gezond zijn: ten aanval op Fotis!’

==

5

In gedachten over de voors en tegens hiervan kom ik aan bij Milo’s deur, waar ik, zoals het heet, mijn eigen motie steun. Ik tref evenwel noch Milo noch zijn vrouw thuis aan, maar alleen mijn lieve Fotis. Ze was bezig voor haar meesters fijngehakte ingewanden en kleingesneden vlees te bereiden, samen pruttelend in een sausje, met, naar mijn neus mij al van verre voorspelde, een bijzonder smakelijke runderworst.

Zelf was zij heel aardig gekleed in een linnen doorkijkjurkje, met daaronder een rode band die net tot aan haar borstjes reikte. Met rozige handen liet ze haar kookpot almaar in de rondte gaan: ze gaf er telkens draaiende zetjes aan, die ook haar eigen ledematen zachtjes in beweging brachten. Met lichte trillingen in de lendenen en soepele schokjes in de wervelkolom was ze één en al ingetogen golving...

Ik was verbijsterd door die aanblik, stond paf, ademloos. (Er stond bij mij nu ook een deel dat tevoren in ruste was.) ‘Wat fraai, Fotis van me,’ wist ik ten slotte uit te brengen, ‘wat leuk hoe jij dat potje én je billen draait! En wat een heerlijk maaltje maak je me klaar! Zalig, driewerf gezegend de man die er van jou met zijn vinger in mag!’

Het meisje was gevat en zat bepaald niet om een woordje verlegen. ‘Ga weg, jochie!’ riep ze uit. ‘Weg bij mijn fornuis, zo ver je kunt. Het minste of geringste vonkje van mijn vuur zet jou in lichterlaaie, en geen mens die jouw gloed dan kan doven buiten mij. Want alles breng ik op smaak en niet alleen potjes maar ook bedjes kan ik lekker laten schudden!’

Bij die woorden draaide ze zich om en lachte mij toe. En ik ging niet eerder bij haar weg dan na grondige studie van haar gehele verschijning. Wat zou ik nog spreken van de rest – hoofd en haar zijn altijd mijn enige belangstelling geweest: eerst neem ik die publiekelijk in me op, om er nadien thuis van na te genieten.

Deze voorkeur van me berust op duidelijke en vaste argumenten. Het hoofd is het voornaamste lichaamsdeel, dat goed in het zicht ligt en waar onze blikken het eerst op vallen. En wat bij andere ledematen het effect is van gebloemde kleren in vrolijke kleuren, dat wordt hier bereikt door die aangeboren pracht. Bovendien, als vrouwen hun ware aard en charmes willen tonen ontdoen zij zich van alle kledingstukken, leggen alles wat zij aanhebben af. Ze popelen om hun schoonheid naakt te presenteren en vallen liever in de smaak dankzij de rozige teint van hun huid dan de gulden couleur van hun kleding.

Maar als men ooit (ik mag het niet zeggen, en moge zich nimmer zo’n gruwelijk voorbeeld voordoen!) een bijzondere, bijzonder mooie vrouw van heur hoofdhaar berooft en haar gezicht de aangeboren luister ontneemt, dan mag zij uit de hemel zijn neergedaald, uit de zee zijn geboren, op de golven zijn grootgebracht, dan, zeg ik u, mag zij Venus in eigen persoon zijn, dan mag zij omringd worden door heel het koor der Gratiën en begeleid door het voltallige volkje van Cupido’s, en haar toverband dragen en geuren naar kaneel en wolken parfum verspreiden – stapt zij kaalgeschoren naar voren, dan kan zij zelfs Vulcanus niet bekoren.

Kijk eens wanneer iemands haar fraai van kleur is en straalt met een prachtige glans, of wanneer het in het zonnelicht krachtig schittert of een zachte flonkering over zich krijgt, of wanneer het verandert en tegengestelde charmes aanneemt: van een goudgele gloed naar de gedekte tonen van honing, van ravenzwart en blauwend naar een evenbeeld van bloemende duivennekjes... Of wanneer het met Arabische droppels bedauwd en door een kam met dunne tandjes strak gescheiden op het achterhoofd weer samenkomt, en aldus het oog van haar minnaar raakt en daar, gelijk in een spiegel, een nog bevalliger beeld oplevert. Of kijk wanneer het in weelderige bundels de kruin dicht bekroont of juist languit golvend ruggelings uitvloeit... Ja, zo groot is de uitstraling van een kapsel, dat een vrouw, al schrijdt zij voort in gulden gewaden en is zij getooid met juwelen en alle denkbare opsmuk, zonder verzorgde coiffure niet ‘goed gekleed’ mag heten.

Maar het haar van mijn Fotis was niet opzichtig opgedoft. Het leek juist quasi nonchalant, wat haar charmes nog verhoogde. Ze had namelijk een weelderige bos haren, die eerst wat neergingen en in de nek hingen, dan over de hals uitwaaierden en lichtjes tipten aan de ronde rand van haar kleed, om uiteindelijk weer bijeen te komen in een knotje bovenop het hoofd.

Het gaf mij zo’n uitzinnig gevoel van genot dat het pijn deed. Ik kon er niet meer tegen, ik boog me over haar heen en op het plekje waar het haar zijn hoogste punt besteeg drukte ik een meer dan verrukkelijke kus. Daarop draaide ze haar hoofd en keek me schuins en schalks aan. ‘Hé, ho, studentje!’ sprak zij. ‘Dat is een zoet maar bitter hapje dat jij daar pikt. Pas maar op voor een overdosis honing: straks haal jij je nog iets bitters en langdurigs op de hals!’

‘Hoe bedoel je, schatje van me?’ vroeg ik. ‘Als jij mij één mini-zoentje geeft om bij te komen, dan wil ik best op jouw vuur om lekker bruin te braden!’ En met die woorden pakte ik haar stevig vast en begon haar overal te zoenen.

Haar lust evenaarde inmiddels de mijne en ze vergroeide met mij tot eenzelfde staat van opwinding; haar geopende mond bracht mij adem als kaneel en een tong als nectar, die speelde met de mijne en gewillig en begerig toonde hoeveel zin ze wel had.

‘Ik ga dood,’ zei ik, ‘nee, ik ben al dood, als jij me niet genegen bent!’

Daarop gaf ze me een tweede portie zoenen en sprak: ‘Wees gerust, ik wil niets anders dan jij, ik ben nu jouw slavin geworden. Ons genot krijgt geen verder uitstel: bij het eerste fakkellicht ben ik in je kamer. Dus ga nu en verzamel je krachten, want heel de nacht zal ik dapper en volgaarne slag met je leveren!’ Na deze en soortgelijke smoezelpraatjes gingen we uiteen.

Het was net middag geworden, toen Byrrhena mij wat welkomstgeschenken stuurde: een vet varken, vijf kippetjes en een vat kostbare, oude wijn. Daarop riep ik Fotis. ‘Kijk wie we daar hebben,’ zei ik. ‘Bacchus, de supporter en wapendrager van Venus, uit eigen beweging gekomen. Dit wijntje moesten wij vandaag maar eens soldaat maken, want het zal ons alle slapheid en schroom overspoelen en gezonde kracht en lust inpeperen. Want dat is de enige proviand die Venus’ scheepje nodig heeft: veel olie voor de lamp en veel wijn voor de bekers, genoeg om de nacht te doorwaken.’