Otto de Kat

Autobiografie van een flat

==

==

==

Uitgeverij Van Oorschot

Amsterdam

© Copyright 2024 OTTO DE KAT

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt, op welke wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

==

ISBN 978 90 282 4600 3

==

www.vanoorschot.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2024

Opgedragen aan K., E. en H.

1

Moet een straat een naam hebben? Niet als hij een leven lang in het binnenste van je lichaam zit. Zo’n straat hoef je niet te zoeken, hij is er. En het huis in die straat heeft dat een naam? Honk, Weltevreden, Hier is het, De Karekiet, zoiets? Nee, we spreken van een flat, in een zijstraat van de Plas. De Plas? Ja, een onafzienbaar water ter grootte van een zee, met kleine golfjes tot aan de horizon en twee molens erin, omzoomd door grasveld en strandjes, met zeilboten, kano’s, dichtbegroeide eilandjes, eenden, heel veel eenden, en waterhoentjes, en meeuwen, heel veel meeuwen.

Ter grootte van een zee is overdreven, ik zeg het omdat voor een kind alles oneindig is, het is het kind dat het zegt, dat het droomt. Zoals alles in het huis een droom is, een herinnering, van de vloer tot het plafond, vanaf het portiek, de trappen omhoog, de bruinhouten deuren langs, de klank van de granieten treden die mee naar boven klimt. Naar boven? Ja, driehoog, het is een flat. Makelaars noemen dat een appartement, of erger nog een loft. Hij ligt op een hoek, ramen aan drie kanten, de hele dag valt de zon naar binnen, ook als hij niet schijnt. Altijd zon, het zal wel weer hetzelfde kind zijn dat beweert dat de Plas onafzienbaar is. Ik moet opletten dat ik de zaak niet idealiseer. Idealiseren is een huis binnenlopen en vertellen hoe geweldig de wereld was achter die bruinhouten deur. De deur opendoen en de schimmen omhelzen alsof ze nooit zijn weggeweest. Ouders, broer, vrienden en buren, in een nooit vertoond verband.

==

***

==

Toen ik, alweer meer dan een half jaar geleden, de flat terugkocht waar ik werd geboren en opgroeide, de flat waar mijn ouders hebben gewoond tot ze er één voor één werden uitgedragen, toen besefte ik pas goed dat de tijd niet bestaat. De klok is verzonnen speelgoed, uren en dagen zijn dat ook. Tijd is de ruimte tussen zonsopgang en zonsondergang, tussen licht en donker, tussen wakker zijn en slaap. Zo is het begonnen, iemand ging denken dat die ruimte ingevuld kon worden, of liever ingedeeld. Indelen is tellen, iemand moet het tellen hebben uitgevonden omdat hij de slagen van zijn hart voelde, de ruimte wilde bedwingen, een-twee-drie, de dingen wilde vastleggen, insnoeren, uren maken, dagen, een volgorde wilde verzinnen. Maar eerst was er de taal, klanken die iets te betekenen hebben. Eerst taal, dan cijfers, dan de tijd en daarna betover je de wereld.

Hele volksstammen geleerden hebben bibliotheken volgeschreven over taal, tijd, ruimte, wiskunde. Ook over dat tijd niet bestaat, maar ik betwijfel of ik begrijp wat ze allemaal beweren. De eerste keer dat ik na zoveel jaar het huis weer binnenstapte was alles anders en alles hetzelfde. Ik was een ademtocht verwijderd van waar ik ooit negentien jaar geleefd had, als kind en jongen. Meer nog, ik was die jongen, de tijd versprong, je zou zeggen in een seconde maar ik bedoel op hetzelfde moment. Ik tuimelde achteruit, ruggelings het licht in.

Ik wilde gaan zitten op de lage vensterbank voor het raam, het raam waar mijn moeder nog zat te dromen, de dag voor haar dood. Of aan de tafel waar mijn vader na kantoor altijd op een stoel uitrustte, in de schaduw van de avond, sigaret in zijn rechterhand, ‘nog even schemeren’, zoals hij dat noemde.

Maar nee, ik liep eerst wat rond, een beetje verdwaald, een beetje verdwaasd zelfs.

Het komische is dat ik ook letterlijk achterover was getuimeld. De koop was gesloten, ik had mijn auto geparkeerd en stond op de stoep en keek naar boven. Ik zag de flat, het balkonnetje aan mijn slaapkamer, waarvandaan mijn moeder bijna iedere dag in haar handen stond te klappen dat we gingen eten, het raam van de keuken en het brede raam daarnaast. Ik stapte achteruit om beter te kunnen kijken, botste op een fiets die daar kennelijk was neergezet en viel achterover, opgevangen door diezelfde fiets, geen pijn, niets gebroken, ruggelings, armen wijd lag ik daar als een zeester. Als een zeester, met een zee aan herinneringen.

==

2

Het eerste wat Hans en Bill hoorden was de school aan de overkant. Eind mei, de ramen stonden open en tussen de lessen in werd er geroepen en gelachen en soms gezwaaid naar klasgenoten op straat. Het waren doodgewone dagen, doodgewone schoolgeluiden.

‘Van Riel, Harm’, een oudgeboren man van begin dertig had de deur opengedaan en hen welkom geheten. Hij had een paar prettige jaren in de flat doorgebracht. Mooie flat, beetje gehorig misschien en wat klein. Dat vonden Hans en Bill zelf ook. Toen ze het huurcontract tekenden, hadden ze gevraagd of dat voor een half jaar kon. En dat kon. Iedereen die in de zwaar gebombardeerde stad kwam wonen, mocht vragen wat hij wilde. In een paar maanden zouden ze wel een echt huis vinden, dachten ze. Vierentwintig en zesentwintig waren ze en een week eerder getrouwd.

Van Riel, Harm, in vol ornaat, grijze geklede jas, wandelstok, hoed in de hand, had ze rondgeleid. Rondleiden was een groot woord, ze waren snel klaar. Gangetje, paar kamertjes, een keuken, badkamer, zitkamer met glazen schuifdeuren naar de eetkamer. En het balkon met een ladder naar een luik in het platte dak: ‘Kan nog aardig van pas komen.’

Hij ging, hoed op, keek nog even omhoog vanuit het trappenhuis en zei: ‘May God bless you.’ Plechtig, alsof hij het ergste vreesde.

Een eeuwigheid later zagen ze in de Cineac aan de Coolsingel hoe een merkwaardig mannetje beëdigd werd in het provinciebestuur, z’n hand op stak en luid riep: ‘Zo waarlijk helpe mij God almachtig.’ Godallemachtig dat was Van Riel, Harm, hun voorganger.

Ze keken elkaar aan, in hun wittebroodsweken hadden ze God vooralsnog niet nodig. Van wit brood was overigens ook weinig sprake, wel van veel liefde. Tegen de klippen op, overal oorlog, maar zij luisterden voornamelijk naar elkaars woorden. Mei 1941, in het holst van de eeuw, stonden ze op hun balkon te kijken over de sloot beneden naar het enorme schoolgebouw pal tegenover hun flat. Ze luisterden tevreden naar het gelach dat daar opklonk. Later, toen Hans zich bij de grote razzia van november ’44 schuilhield in het kolenhok van die school, had een heel ander gelach geklonken. Een aantal mannen uit de buurt had zich er ’s nachts verzameld, het waren dolle onzalige uren geweest, er zwaaide iemand met een pistool, ‘laat ze maar komen!’, maar er kwam niemand. De dag erna verlieten meer dan 50.000 mannen de stad, in kilometers lange colonnes, in treinen en rijnaken, richting Duitsland. Vrijwillig, of opgepakt. Het was de grootste razzia in Europa geweest, schreven de kranten trots. Rotterdam was verstijfd en verbijsterd.

Maar dat was drieëneenhalf jaar nadat ze op hun balkon om zich heen keken. Daar lag de Plas, tussen het groen van bomen zagen ze zeilbootjes varen, ijle silhouetten van een vroegere vrede, nergens soldaten of vliegtuigen. Hans en Bill, al meer dan tien jaar bij elkaar sinds ze samen schaatsten op de vijver van het Van Bergen IJzendoornpark in Gouda. Hun ouderlijke huizen lagen schuin tegenover elkaar. Trouwen met de buurjongen, met het buurmeisje, hink stap sprong, ogen dicht, geluk is een blinddoek. En daarna met open ogen het balkon op, de wereld aan flarden, maar niet die van hen.

Mei 1941, nog even en de nazi’s zouden Rusland binnenvallen. Meer dan drie miljoen man, met tanks en vliegtuigen braken ze in, als dieven in de nacht, onvoorstelbaar snel en gedisciplineerd. De moordtocht, het begin van hun einde. Operatie Barbarossa, de overval van het barbarendom.

Onderaan de flat stonden de tuinen in volle bloei en de bloesembomen op het punt van capituleren. De eerste bloesems lagen al op de grond, in een roze kraag rond hun stam.

Roze was de kleur waarin ze hun leven zagen, de kleur van een dochter? Het duurde en duurde, maar tweeënhalf jaar later kwam er een zoon. Karel Hendrik noemden ze hem. Naar zijn oom die in Kamp Amersfoort gevangenzat en zich een ongeluk schrok toen hij hoorde dat hij vernoemd was. Ze wisten natuurlijk dat hij op de executielijst stond. De oom overleefde, al werd hij door de Engelsen het ziekenhuis in gebombardeerd en verloor hij een oog.

Karel Hendrik, Kik, geboren op donderdag 9 december 1943, vijf dagen na de 27ste verjaardag van Bill. Elke dinsdag reden intussen een eind verderop de treinen vol joden ‘naar het Oosten’. Het Oosten, een smeriger eufemisme werd niet bedacht. Werken in het Oosten, Arbeit macht frei, drie verdoemde Duitse woorden. Maar in de flat was geen houden aan de blijdschap om het zo lang verwachte kind, zo lang zelfs dat ze hadden gevreesd dat er helemaal geen kind zou komen. Het kwam, en op de Plas zeilden nog boten en uit de schoolramen woei nog het roepen en lachen.

Dat de dagen en nachten in toenemende mate onder vuur kwamen te liggen, met plotselinge huiszoekingen, honger, kou, bombardementen, executies, leek Bill niet te deren. Dat kereltje van hun moest leven, wat er ook gebeurde. Toch deerde het haar natuurlijk wél. Als Hans naar zijn werk was, ergens in het havengebied waar zij nooit geweest was, wiegde ze de baby, zong en huilde tegelijk. Aan een toekomst durfde ze niet meer te denken, al deed ze alsof. Haar angst nam toe, de uren werden uitgerekt, de dagen duurden eindeloos, en Hans kwam steeds vaker ziek thuis uit kantoor, met zware migraine. Eerst fietste hij nog, maar algauw niet meer, wie fietste was verdacht en werd aangehouden en kon vaak zonder fiets verder.

In een stille uithoek van de stad verdween langzaam maar zeker de moed. Hoelang nog, en waar was nog eten te krijgen. En hout voor een kacheltje, een ei voor de baby, zeep, sigaretten, suiker, het werden begrippen uit een sprookjesboek. Hans en Bill verzamelden krachten waarvan ze niet wisten dat ze die bezaten. En Karel groeide tegen de verdrukking in, de wieg was al snel te klein, de spijlen van het kinderbed begon hij uit elkaar te trekken.

==

Ze had van een vriendin over hem gehoord, de dominee die preekte in een remonstrantse kerk, een zekere Tjalsma. Een kerk had ze nooit bezocht. Thuis waren ze niet bekend met geloof en christendom. Areligieus, niet anti, maar gewoon niks, geen enkele binding met de bijbel of wat ook in die richting. Remonstranten, had de vriendin gezegd, waren vrijdenkers, daar werd je niet nagewezen als je de bijbel niet kende. En die dominee Tjalsma zou een meeslepend verteller zijn. Ze was gegaan, op een koude zondag, Karel was net 1 geworden, december 1944, de oorlog kroop naar het einde. Met de moed der wanhoop eigenlijk, de winter en de honger hadden een bondgenootschap gesloten, zonder ontbijt was ze om half elf in de morgen al duizelig. Ze stapte de enorme kerk binnen, die wonderlijk genoeg gespaard was gebleven bij het bombardement, hij stak ver uit boven de vernielde binnenstad. Onwennig ging ze zitten in een houten bank waar koperen naamplaatjes op waren geschroefd. Kon dat wel, zomaar gaan zitten? Er werd goedkeurend geknikt. Een doorleefde kop had de man die duidelijk de predikant was, met een stem die uit de diepte leek te komen, daar waar iedereen zo’n beetje thuis was: in de diepte.

Hij preekte, maar niet speciaal uit de bijbel, hij vertelde verhalen uit hun eigen leven, haar leven, Hans’ leven. Inderdaad, ze moest het toegeven, hij sleepte haar mee. Niet meteen, er werd eerst gebeden en gezongen, waar ze niets van snapte. Totdat hij op een preekstoel klom, een zwarte toga om. Het kerkpubliek zat doodstil, al hoorde ze de geluiden van een lege maag, misschien wel haar eigen. Ze vergat de honger, ze vergat de kou, en zelfs de oorlog. De man leek totaal niet bang, hij sprak alsof de Duitsers al verslagen waren, hij greep ze aan, vertelde van de honger in de stad, over het verdriet van ouders om hun gedode kinderen, hij riep ze ter verantwoording. Of ze geen geweten hadden, geen genade kenden, of ze hun wapens niet beter konden neerleggen.

Zei hij dat werkelijk, had ze hem wel goed verstaan, vroeg hij de vijand om te stoppen, om hun wapens in te leveren? Ze kende de verhalen uit de bijbel nog niet, de psalmen, Exodus, de talloze plaatsen waar over een vijand werd geschreven en die de dominee listig gebruikte om te zeggen wat hij zeggen wilde. Dubbelspel, de oude verhalen verkopen als nieuw, toepasbaar op de ellende waarin ze verkeerden. In Psalm 59 werden de vijanden vergeleken met honden die door de stad zwerven op zoek naar voedsel. Iedereen vulde bij ‘vijand’ zelf wel ‘Duitsers’ in.

‘Want de vijand vervolgt mijn ziel, hij vertrapt mijn leven’ – en die vijand zou vergaan, daar zorgde hun God wel voor. ‘Hij heeft uw vijand weggevaagd.’ Hij, God, ze kende het woord, maar wist niet wat ze ervan denken moest. Tjalsma deed alsof hij er meer van wist, van die God. En ook van diens zoon. Allemaal mannen, het leek op een onderonsje.

Aan het eind van de kerkdienst stond de dominee bij de uitgang en gaf iedereen een hand. ‘Bent u hier voor het eerst?’ Bill beaamde het en glimlachte: ‘Maar niet voor het laatst.’ Tjalsma lachte terug: ‘Welkom, mevrouw, zeer welkom.’ En zo begon haar fascinatie voor het christendom, zo begon haar geloof, dat ze bijna vijfenzestig jaar zou bewaren. Welkom, mevrouw, zeer welkom.

3

Mijn vaders tafel, rond en van mahonie met een massieve vierkantige middenpoot, stond er natuurlijk niet. Bij het leeghalen was hij meegegaan met mijn broer. De zilveren enkelringen die er altijd op lagen, in Atjeh gekocht door mijn grootvader, heb ik bij de verdeling gekozen. ‘Die zijn gedragen door Indische prinsessen,’ vertelde mijn vader een keer, ‘jouw voeten kunnen er niet doorheen, en je moeders voeten ook niet, je moet er prinses voor zijn.’ Het was dat verhaal waarom ik ze koos.

De verdeling. We wisten dat ze ooit zou komen, ooit zouden mijn broer en ik moeten kiezen. Ik weet het, miljoenen zijn ons voorgegaan, de wereld zit vol mensen die op een goed (of slecht) moment de spullen van hun ouders moeten verdelen, verkopen, weggeven, weggooien, opslaan. Net zo goed als er miljoenen zijn die niets te verdelen hebben.

==

We zaten tegenover elkaar, onze moeder was niet lang daarvoor overleden. Het was zover, mei 2010. De flat waarvan onze ouders dachten dat ze er maar een paar maanden zouden blijven, zou worden verkocht. Negenenzestig jaar op de kop af had mijn moeder er gewoond. Mijn vader veel korter, plotseling gestorven in 1974, tussen kerstmis en nieuwjaar, hij was niet ouder dan negenenvijftig jaar geworden. Ze waren allebei nadrukkelijk aanwezig, ze kozen mee. Wij dachten, Karel en ik, hoe zij erover dachten. Dat naar hem, dat naar mij. Karel en ik. Zolang ik leef is dat een automatische en onverbrekelijke combinatie: Karel en ik.

Het zilveren theeblad. Naar Karel. Het was grootmoeders dierbaarste bezit geweest, afkomstig uit háár ouderlijk huis en nog een paar ouderlijke huizen terug. Een erfstuk zoals een erfstuk bedoeld is. Daar is thee aan gedronken, wel twee eeuwen lang, een zilversmid maakte het in 1763. Onze grootmoeder was de moeder van onze vader, we hadden haar nooit gekend maar des te meer over haar gehoord.

In een brief van mijn moeder over haar lees ik: ‘Op hoogtijdagen droeg ze de juwelen broche met losse rozet, een klein laag tafeltje naast haar met de theespullen op het zilveren blad, zat ze kaarsrecht en ontving met veel gratie. Ik herinner me Vroom, de huisknecht van lange jaren, met witte handschoenen achter de beeldig gedekte tafel met het oude blauw, huzarenslaatje vooraf (voor de kleur) en verder stelde het niets voor, want zij had geen culinaire aspiraties. “Een verse bruine boterham met kaas is het lekkerste wat er is” kon zij zeggen. De moeilijkste omstandigheden heeft ze manmoedig gedragen. Het minder verstandige beheer van haar omvangrijke familiekapitaal werd vader nooit met 1 woord verweten. Geen klacht toen zij als gevolg hiervan naar een klein stulpje moest verhuizen en later als weduwe van een nietig pensioentje moest leven. Ze heeft me wel eens toevertrouwd dat ze het ergste van haar krappe financiën vond dat ze anderen niet kon verrassen met cadeaux...’

==

Mooie zin: ‘Het minder verstandige beheer van haar omvangrijk familiekapitaal...’ Mijn moeder bedoelde dat mijn grootvader dat omvangrijke kapitaal verspeeld had op de beurs. Niets meer van over, hij had advies gekregen van een buurvrouw, ‘een heel competent iemand’ volgens hem. Mijn grootvader was dan wel burgemeester van Gouda, maar het geld beheren van zijn vrouw was daar niet bij inbegrepen. Van een groot huis met bediening naar een klein stulpje zonder.

Naar een flat bijvoorbeeld, waar mijn broer en ik elkaar stilzwijgend aankeken, de stoelen vlak bij elkaar gezet. Zo ik één vriend had, dan hij. Hij was ziek. Eerst was hij zijn sleutels kwijt, paniek dat hij niks kon vinden, agenda weg, betaalpasjes verdwenen, ‘ik had ze net nog’. Hij kreeg vreemde, verstilde trekken op zijn gezicht, en leek wat verstijfd in zijn bewegingen. En dan het telefoontje: ‘Ik heb Parkinson.’ Maar ach, dat was toch nog ver weg in de toekomst dat je daar iets van merkte? Toch niet, toch dichterbij, een rotzak, een kleine sluipmoordenaar, die ziekte.

Daar zaten we. Verzonken in harmonie, in gedachten aan onze ouders, stil voordat de ‘spullen’ aan de beurt zouden komen. Om en om, of heb jij liever, prima, nee geen plaats voor, zou je deze, oef lelijk, weg ermee, misschien wel ja, denk er nog even over, neem vooral, past helemaal, te groot, voor wie, eventueel als jij niet. Zo verliepen de uren, de flat raakte leeg, althans in opzet, we zouden later terugkomen met tassen en vervoerders. Dingen zijn mensen. Ik heb altijd geweten dat dat waar is. Achter ieder ding van je huis zit iemand, meestal jijzelf. Het geheugen vindt houvast in dingen, herinnering slibt erop aan.

Claudine jij speelt piano en ik zit/ in de warande, en luister naar het zingen/ uit het innige hart der stille dingen/ en luister naar de stem der nacht die bidt. Martinus Nijhoff, onze huisdichter, zei het al en schreef over het hart van stille dingen. Mijn moeder las me voor uit Nijhoff, zolang als ik me herinner. Karel was er niet gevoelig voor, die ging liever schaatsen of in ieder geval iets anders doen dan luisteren naar een stem die gedichten voorlas, laat staan naar een stem die bidt.

In de kelder onder in het flatgebouw waar we rustig naar afgedaald waren, vonden we drie paar schaatsen, houten noren met verroeste ijzers. ‘Voor jou, jongen.’ Hij knikte, aarzelde, het leek of hij terug probeerde te gaan in de tijd. Ooit was hij in het Zuid-Hollandse schaatsteam gekozen. Hij was zestien, hooguit zeventien en had inmiddels de langste slagen van ons drieën. We schaatsten vaak, mijn vader, hij en ik, zodra er ijs lag. Heen en weer naar Gouda om een Goudse pijp te halen die je op je muts speldde, Molentochten, de Alblasserwaard in.