Yolanda Entius

Om en nabij

Langs de grenzen van mijn tuin
in Frankrijk

==

==

==

Uitgeverij Van Oorschot

Amsterdam

© Copyright 2024 YOLANDA ENTIUS, AMSTERDAM

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaargemaakt, op welke wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

==

ISBN 978 90 282 0000 0

==

www.vanoorschot.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2023

1

We konden het niet vinden. Een goed teken, zouden we daar later over zeggen. Het huis lag zo afgelegen en werd dusdanig aan het zicht onttrokken dat je er ongestoord in je blote kont kon rondlopen. Niet dat we dat van plan waren, maar dat het kon was wel een van de eisen die we hadden gesteld. Un peu de terrain, un peu de vue, pas trop chère, du silence et assez de vie privée. Aanvankelijk wilde ik ook nog water in de buurt, om in te zwemmen, maar dat dreef de prijs flink op hadden we ontdekt, bovendien trok water toerisme aan, wat de stilte geen goed deed. Vrienden van ons zouden, een paar jaar nadat wij in Le Cornot waren neergestreken, in de Morvan een huisje aan een stuwmeer kopen waar het heerlijk badderen was. Tuin en huisje waren iets hoger op de heuvel gelegen; het geheel werd ingeklemd door drie kleine wegen die in de zomer zó druk werden bezocht door campers, auto’s en motoren dat hun miniparadijs op een drukke rotonde leek te staan. Bij mooi weer werd je om de haverklap opgeschrikt door het geknetter van brommers en vergast door de uitlaatgassen van hun tweetaktmotortjes. Niets voor ons, maar zij waren er gelukkig, in het voor- en naseizoen.

Zelf hadden we ook in de Morvan gezocht. De omgeving voldeed aan alle eisen. Un paysage valloné – heuvels zo groot als bergen – waar het, als je van het water wegbleef, schoon en rustig was. Deze door boeren verlaten streek had zelfs de status van regionaal natuurpark verworven. Desondanks was het er nog altijd vrij goedkoop, wat Parijzenaars en Hollanders had gelokt. Vooral dat laatste vonden we een probleem. Niet dat we een afkeer koesterden voor onze landgenoten, maar ze hadden, net als de meeste allochtonen, nogal de neiging om in den vreemde bij elkaar te klitten. Op iedere rommelmarkt kon je ze in hun korte broeken, wortelteensandalen en fleecetruien of, als ze een beetje artistiek waren aangelegd, fleurige bloes met woeste snor en een alpinopet, pingelend langs de kraampjes zien gaan. Op zoek naar snuisterijen om het interieur van hun fermettes luister bij te zetten, dan wel om de buit voor een veelvoud van de aanschafprijs door te verkopen in de Amsterdamse Jordaan of in één van de Negen Straatjes, schuimden ze de brocantes af. Aan het eind van de dag gingen ze dan pimpelen in een authentiek Frans café dat door een van hun landgenoten werd uitgebaat zodat ze in hun moerstaal konden pronken met de door hen buitgemaakte prullen en konden klagen over Franse aannemers die niet op kwamen dagen of, als ze dat wel deden, hun vak niet bleken te verstaan.

We vonden het nog erger dan in de Creuse, de meest ontvolkte en allerarmste streek van Frankrijk. Nee, het was er niet erg, ik zeg dat niet goed. Het was er prachtig maar ook ‘uitverkocht’. Niet de Hollanders waren ons hier voorgegaan maar Engelsen met in hun spoor makelaars die iedere bouwval die aan de kooplust der pioniers was ontsnapt, schaamteloos aanprezen als een lovely cottage. ‘Needs some taking care of,’ voegde zo’n waxcoat-lady er dan aan toe waarna ze prijzend onze kant op keek. Van werken waren wij niet vies, dat had zij wel gezien, en twee linkerhanden hadden we ook al niet. Quite an adventure, this project en zeker niet geschikt voor iedereen, but you guys... Opnieuw die vonk van bewondering in haar ogen die ons het gevoel moest geven dat wij uitverkoren waren om te profiteren van dit buitenkansje: wat een geluk voor ons dat alleen wíj geknipt waren voor dit krot dat ieder moment onder haar onbesuisde tik op de muren uiteen kon vallen tot een hoop stenen. Menig ‘object’ hadden we te koop zien staan dat door de vorige, overmoedige, kopers na het storten van de eerste betonrand die de muren bij elkaar had moeten houden, nog voor het beton was uitgehard al weer te koop was aangeboden. De tot steen geworden zakken cement onder het ingestorte dak van een schuur waren de treurige getuigen van hun begeerte, die groter dan hun vakmanschap bleek te zijn.

In het hart van de Creuse hadden we een jong stel ontmoet – nieuwbakken hippies half zo oud als wij – dat voor een habbekrats een optrekje op een open plek in het bos had gekocht. We waren onderweg van Argenton naar het Plateau de Millevaches, waar in de buurt van Eymoutiers een schuur te koop moest staan, toen we aan het eind van de middag verdwaald raakten op de Monts de Guéret en onze aandacht werd getrokken door een even schattig als verwaarloosd huisje op een open plek in het bos dat, getuige het bordje, zojuist verkocht was. De overdracht moest die dag hebben plaatsgevonden: een slordig geparkeerde auto en het gehuurde bakkie dat daarachter aan de trekhaak hing stonden nog onuitgepakt voor de deur. We stapten uit. Vanachter de openstaande luiken en deuren van het huis klonken opgetogen kreten. Aan de voorkant van dit voormalige boerderijtje vormde een verzameling scheefgezakte paaltjes die in een cirkel bijeen werden gehouden door roestig ijzerdraad een lommerrijke kraal. In vroeger tijden moesten daar koeien of schapen hebben gestaan; nu zat er een weldoorvoede peuter op een lapjesdeken te spelen met een plastic trekker. Toen ze ons zag begon ze luidkeels te kraaien, waarop pa en ma naar buiten kwamen. Beiden waren zo blij en gelukkig met hun optrekje dat ze ons, toen ze ons bij het schapenhekje ontwaarden, bij onze mouwen grepen en mee naar binnen sleurden. Ze hadden, op hun ontdekkingstocht door het huis, in een van de zijmuren een broodoven ontdekt, die moesten ze ons laten zien. En dan die vloer, en de boomgaard, en al dat daslook in het bos! Toeschouwers hadden ze nodig bij zoveel weelde; getuigen om al dat geluk en plein public te temperen met hun schaamte. Want waar hadden ze dit aan verdiend? Niets hadden ze behalve wat bij elkaar gespaarde ponden die ze tegen een gunstige koers hadden verruild voor dit. Was het niet geweldig? Ja, het was geweldig. Ik was zelfs een beetje jaloers. Niet op hun huisje, dat was me te lovely, maar op hun blijdschap. Al twee jaar waren wij op zoek en ik begon te vrezen dat we nooit iets zouden vinden omdat we alles wilden voor de prijs van niks. Altijd was er iets. En altijd was er de twijfel of we de vorige keer niet ja hadden moeten zeggen. We hadden huizen laten schieten waarvan we, zo vreesde ik, op een dag alleen nog maar konden dromen. Het leek wel of het aanbod steeds schraler werd, of dat we sluipenderwijs steeds meer en steeds hogere eisen waren gaan stellen. Dan weer lag een huis te veel in de bewoonde wereld, dan weer lag het juist te afgelegen, het was te áf of juist te bouwvallig, het was te klein of te groot of te tuttig; wij waren kortom door en door verwend.

In de winter vonden we een pracht van een huis aan een rivier in een vlak dal. Grote huizen zijn goedkoper dan kleine huizen, zo veel hadden we ondertussen geleerd, want grote huizen hebben grote daken. Dat het eraf moest, zagen we meteen, en een nieuw dak zou een veelvoud van de vraagprijs van het huis gaan kosten. Om een idee te krijgen vroegen we een aannemer om een grove raming. Pas toen hij zijn ladder beklom om wat maten op te nemen, zagen we dat een centrale verticale balk waarop de hele dakconstructie rustte over een lengte van nog geen drie meter meer dan 20 centimeter uit het lood stond. Ook deuren hingen schuin in hun sponningen. Een prachthuis was het, dat langzaam de rivier in zakte.

Maar de streek was ons bevallen. En daarom keerden we er in april naar terug. We hadden geluk, zei de notaris. Hij had een huis voor ons dat nog maar net te koop stond; hij had zelfs nog geen tijd gehad er een bordje met à vendre op te spijkeren.

==

Lieu dit le Cornot, meer stond er niet op de notitie die we van hem kregen. Alle wegen van het dorp hadden we gehad, doorgaande en doodlopende, maar Le Cornot was niet te vinden. En toen we dan op de viersprong kwamen en links van ons een boerderij zagen waar een boer wat koeien in een open stal hooi aan het voeren was, parkeerden wij onze Renault 4 en stapten uit. ‘Lieu dit le Cornot,’ zei ik. ‘We zoeken een huis dat te koop moet staan.’ De man begon te lachen. Lieu dit le Cornot; hij schudde zijn hoofd, daar had hij nog nooit van gehoord, maar als we op zoek waren naar een huis dat te koop stond waren we aan het goede adres.

Tot op de dag van vandaag speelt hij voor ons deze scène na: Die Quatrelle (Renault 4L) met dat versnellingspookje aan het dashboard. Hij, Robert, slaat zich dan op de versleten kniestukken, en verhaspelt in kreupel zozottenfrans onze vraag naar ‘Leudiroconot’. ‘Hoe lang is het nou geleden?’ vraagt hij dan. En dan antwoord ik dat het alweer meer dan twintig jaar geleden is dat hij, samen met zijn zoon Fred, vanachter de koeien tevoorschijn kwam en ons voorging op het afhellende terrein dat er zo verwaarloosd bij lag. In de voorafgaande weken was er met zwaar materieel over het land gereden. De wielen van een zware tractor of vrachtwagen hadden diepe sporen in de kale aarde getrokken, waar her en der regenwater in was blijven staan. Voor het transport van hout, hoorden we later. Een van de erfgenamen had de bomen gerooid, zo had hij onroerend goed roerend gemaakt, en het roerende goed was niet bij de prijs inbegrepen.

==

==

2

Mensen gingen tuinieren om op één plek te kunnen blijven, schrijft Penelope Lively in Leven in de tuin. Ze bedoelt uiteraard dat mensen toen ze de grond gingen bewerken voor zaaien en oogsten niet meer hoefden rond te trekken voor hun voedsel, maar ik lees daarin het verlangen om een boom te zijn. Om relaties aan te gaan, zowel onder de grond als daarboven, om wortels te hebben en takken, om je leven op één plek te slijten en dat je het moet zien te rooien met wat er is. De rust die daar van uit gaat. Als je niet weg kunt lopen hoef je er ook je kop niet over te breken. Een boom is altijd thuis. Hij heeft er alleen geen notie van, laat staan woorden om daar uitdrukking aan te geven. Een boom is een boom is een boom is een boom.

==

==

==

3

Robert ging ons voor. Hij liep over dat vrachtwagenspoor vol kuilen, passeerde een golfplaten hangar en een oude boerderij. Wat wij hier kwamen doen, wilde hij weten. Ik vertelde hem dat ik rust zocht. Grinnikend wees hij naar het noorden. Als ik de stilte zocht moest ik bij hem zijn, bij zijn huis op de heuvel; daar kwam nooit iemand. Bij een klein rafelig huisje bleef hij staan. Water en houtworm hadden aan de luiken geknaagd, de lemen voegen waren tussen de stenen vandaan gespoeld, de dakpannen hadden hun beste tijd gehad, en op een van de hoeken waren ze van het dak gevallen; die hoek was gaan wijken en kon ieder moment ter aarde storten. ‘Hier is het,’ zei hij.

Ik keek om me heen. De grond zelf mocht dan ‘verstoord’ zijn, zoals dat in hoveniersjargon heet, het landje dat op de papieren van de notaris werd aangeduid met Le Cornot, werd ingesloten door twee kabbelende stroompjes aan de voet van wat je ravijnen zou kunnen noemen, bosjes – kaal nog – en een door klimop overgroeid hekje. Ik was verkocht, ik wilde roepen dat dit precies was wat ik zocht, maar hield me in. In de loop der jaren hadden F en ik geleerd elkaar niet te beïnvloeden door meteen ons enthousiasme of afkeuring te ventileren.

‘En kijk!’ Robert wees naar een punt in de verte vanwaar geruis klonk. Door een woud van oude brandnetelstaken waren we afgedaald tot we niet verder konden omdat de grond onder onze voeten plotsklaps verdween. Tegenover de overhellende rots waarop we stonden stortte het water van een riviertje met luid geraas in een ravijn. Damp steeg op uit wat mij voorkwam als een tropisch regenwoud. Vogels floten om het hardst om boven het geraas van het water uit te komen. ‘La cascade,’ zei Robert, alsof hij was ingehuurd om het ons te verkopen. Godsamme, dacht ik terwijl ik de geur opsnoof van een door nevel gesmoord zonnetje, godsamme. Er was maar één nadeel, één bezwaar: dat grote huis, die boerderij, stond veel te dicht bij het huisje dat te koop stond. Ik zou daar nog wel mee kunnen leven, maar ik wist zeker dat F daar anders over dacht. Ik had het nog niet gedacht of hij zei: ‘Jammer dat dat grote huis er zo dichtbij staat.’ En we waren al op weg naar onze auto, toen Robert zei dat de eigenaar vlakbij woonde. Hij wees naar het huis van Thérèse, zo’n honderdvijftig meter verderop. Hij kon wel even met ons meelopen en haar om de sleutel vragen, dan konden we het meteen ook van binnen zien.

Pas toen Thérèse ons voorging en met de sleutel de staldeur van het grote huis openmaakte, begrepen we dat ook dat grote huis bij de prijs was inbegrepen. Voor dat stookhout (die omgehakte bomen) dat in lange rijen van één meter hoog in de berm van het gravelpad lag, moesten we extra betalen, maar dat enorme huis kregen we er gratis bij. Het was haar ouderlijk huis geweest, vertelde ze; ze was er geboren. Het rafelige huisje waar wij op gevallen waren was door haar vader omgebouwd tot atelier. Hij had er van wilgentenen manden en poppenwiegjes gevlochten. Decennia terug al was hij overleden. Maar haar moeder, de oude Cécile, had hier al die tijd gewoond. Drie weken terug nog maar was ze naar het verzorgingstehuis gegaan. En nu stond het te koop.

‘Ça bouge pas,’ zei Robert. Met vlakke hand sloeg hij tegen de stalmuur: daar zat geen beweging in. Het huis stond als een huis.

De volgende dag liepen we naar de heuvel waar Robert moest wonen. Er was een kaal vijvertje, midden in een wei. Een soort bomkrater die vol was gelopen. We gingen aan de oever zitten. Met onze voeten in het water keken we naar het dorp, de watertoren en de kerk. Le Cornot was niet te zien. Het was hier inderdaad opvallend stil. Tot Robert ons zag en met zijn trekker onze kant op kwam. Hij vertelde ons dat hij ooit vissen in dat vijvertje had gehouden, maar die hadden het er nog geen maand in uitgehouden. En? vroeg hij, gingen we Corococot – hij struikelde expres over zijn woorden – kopen? We knikten. Kom, zei hij, en bood ons aan bij hem te komen eten.

We liepen met hem naar zijn boerderij, la ferme reculée, die eenzaam op een heuvel stond. Binnen stelde hij ons voor aan zijn vrouw, Jaqueline. Even later kwam ook Fred de keuken in. Of we niet een leuk Hollands meisje voor hem wisten? vroeg Robert, niet helemaal zonder ernst. Op het zeil van de keukentafel lag, naast een stapeltje reclamefolders, rekeningen en een bosje radijzen, onder een met plakband bijeengehouden vliegenmepper, het plaatselijke sufferdje, opengeslagen op de pagina met de contactadvertenties én, cynisch genoeg, de annonces. Rechts, mét foto, de mensen die iemand hadden gevonden, in vol ornaat (witte jurk, sluier, pak, hoed, bruidsboeket en -meisje), en de nieuwgeborenen, links de mensen die nog zochten: nette, aardige mensen met serieuze bedoelingen. In de jaren die volgden zou Fred zijn dorpsvrienden aan de vrouw zien geraken. Zij doken een meisje op in Les Nuits Blanches, een discotheek aan de N19, le dix-neuf, op zo’n twintig kilometer van het dorp. Nog voor de bruiloft werden ze dan zwanger. En terwijl de eerste stelletjes alweer gescheiden waren, was Fred nog aan het zoeken. Ook een leuke Poolse, een fenomeen dat ook in deze contreien in opkomst was, zou in alle ernst overwogen worden, maar ik geloof niet dat hij daar ooit werk van heeft gemaakt.

We aten die middag macaroni en stoofvlees uit de vriezer, een ree dat Robert die winter had geschoten. Hij pakte een van zijn jachtgeweren die tegen het dressoir stond en richtte dat bij wijze van grap op mij. Ik kon er, gek genoeg, om lachen. Zoals ik om al zijn botte grappen zou gaan lachen. Hij ging en gaat ver over de schreef, zó ver dat ik het hier niet durf op te schrijven en al helemaal niet naar het Nederlands zou durven te vertalen. Van mijn vader heb ik nooit iets kunnen hebben, maar Robert trotseerde alle grenzen. En waar hij politiek gezien ook mag staan, nooit heb ik getwijfeld aan zijn oprechtheid en betrouwbaarheid.

Elf miljoen; meer moesten we er niet voor geven. Hij had het over franken, des anciens. Al in 1960 was de nieuwe frank ingevoerd, maar hij en Jaqueline rekenden nog in oude franken. En toen drie jaar later de euro werd ingevoerd werden ook de europrijzen nog altijd terugvertaald naar oude franken. Alleen zo weten zij iets naar waarde te schatten.

Elf miljoen. Dat was de prijs waar we na onderhandelen met de broer van Thérèse bij de notaris op uitkwamen. Elf miljoen, 35 duizend gulden.

Nog voor we de sleutel hadden ging ik voor het keukenraam op mijn rug in het gras liggen tussen de primula’s. Dat die zo heetten wist ik toen nog niet; bloemetjes waren het, roze, rode en witte. De volgende dag kocht ik in de supermarkt een zakje Oost-Indische kers en stopte wat zaadjes in een molshoop.

Zes weken later, toen we terugkwamen voor de overdracht, had die over een oppervlakte van meer dan een vierkante meter de brandnetels, die buiten dat vierkant de kop opstaken, overwoekerd, en brak er kleur door het groen van de eerste knoppen. Nimmer nadien zou de Oost-Indische kers het zo goed doen als in dat eerste seizoen. Hartje zomer hadden de plantjes meer dan tien vierkante meter ingepalmd. Het werd de plek waar ik mijn moestuin zou beginnen. De grond was er zichtbaar rijk.

Du bonne terre, zei Robert, zwarte aarde, de beste van het hele dorp. Hij en Jacqueline zaten op ons van de gesloopte planken uit het atelier geïmproviseerde terras. Robert had zich geschoren en rook naar aftershave, Jaqueline had een handtas bij zich. We hadden ze te eten gevraagd. Wat het hoofdgerecht was, weet ik niet meer. Ik herinner me alleen nog de sla die ik met de bloemen van Oost-Indische kers had gegarneerd. Ze vraten het niet. Boeren waren het, vast van plan zich naar het spreekwoord te gedragen. Robert wilde het nog wel proberen. Met grote tegenzin en stijf dichtgeknepen ogen stak hij het wulpse rode bloemetje dat, nu het met zoveel weerzin werd gegeten veel weg had van een reusachtig insect, in zijn mond. Nog voor hij had kunnen proeven spuugde hij het luid proestend al weer uit. Saloperie was het. En dat terwijl het in het Frans zo eetbaar klinkt: capucine.

Kapucijner dus, ongetwijfeld omdat het zaad zo veel weg heeft van een raasdonder.

Capucine, een woord waar ik me thuis bij voel, niet vanwege dat geraas en gedonder, maar omdat het me aan monniken doet denken.

==

==

4

Het kloosterleven heeft altijd een enorme aantrekkingskracht op me uitgeoefend. Misschien kwam dat door mijn tante, de oudste zus van mijn vader. Op zestienjarige leeftijd was ze als novice ingetreden in het Dominicanenklooster in Venlo. Haar keuze om ongehuwd te blijven en niet voor een nieuwe achternaam te gaan maar voor een nieuwe voornaam, intrigeerde me – al moest ik later concluderen dat dat, als oudste dochter in een katholiek gezin, eerder haar (door mijn oma afgedwongen) lot was dan een keuze. Hoe het ook zij: met gelijkgestemden je handen uit de mouwen steken of juist in devote contemplatie tussen oude kloostermuren vespers zingen trok mij meer dan trouwen met een man. Had ik in God geloofd dan was ik non geworden, of liever monnik. Ik hoef maar een documentaire als Le grand silence te zien, over de kartuizer monniken die zich hoog in de bergen van de Chartreuse hebben afgezonderd van de wereld en de gelofte van zwijgen hebben afgelegd, of die oude liefde komt terug. Het gescharrel in een strak aangelegde moestuin met hak en schoffel. De monniken die blijven, terwijl de seizoenen komen en gaan. De sneeuw die zelfs de stilte dempt, of van een dakje druppelt als de dooi is ingevallen. Ja, daar kan ik naar verlangen. Ik verbeeld me dat ik me daar voor eeuwig thuis zou kunnen voelen.

Misschien is het sterkste gevoel van thuis ook wel verbonden aan de plekken waar je niet bent. Nog niet bent, of niet meer bent. Een zucht naar elders, later, of juist naar vroeger. Thuis als iets wat had moeten zijn, maar er nu juist niet was. Kun je eigenlijk terugverlangen naar iets wat er nooit geweest is? Lang was ik ervan overtuigd dat ik me thuis nooit thuis heb gevoeld. Maar hoe langer ik erover nadenk hoe ongeloofwaardiger het me voorkomt. Misschien is de vraag dan ook eerder of je terug kunt verlangen naar iets wat niet mooi was of begeerlijk, maar wat je toch kunt missen, louter omdat het nu eenmaal deel uitmaakt van wie je bent.

Neem die vrouw, die vreemde vrouw die zei dat ze de moeder van een vriendje van me was. Ze tilde me onder mijn armen op en zette me op een toonbank, zo met mijn billen op de vitrine. Het moet zomer zijn geweest. Ik had mijn mooiste jurk aan – die met de kwastjes; dat betekent dat ik vier of vijf moet zijn geweest – en mijn blote benen plakten aan het glas. Onder me, aan de andere kant van het glas, lagen de kroketten en frikadellen keurig netjes op een rij. Mijn eigen moeder had zojuist de deur van de snackbar achter zich dichtgetrokken. Ze was, zonder om te kijken, naar mijn vader gelopen, die buiten in de NSU op haar zat te wachten. Hij had de auto om de hoek van de straat geparkeerd, want hij kende die mensen niet. Dat had ik hem horen zeggen. Ik ook niet, wilde ik nog zeggen, ik ken die mensen ook niet, maar ik zei niets uiteraard, ik keek maar wat naar het golvende haar van mijn vader en het knotje van mijn moeder. En toen ik uitstapte pakte mijn moeder me bij de hand. We liepen over de stoep en stopten bij een snackbar die nog dicht was. De lichten waren uit, alleen een neonlampje in de glazen toonbank brandde. Ik begreep er niets van. Het was ochtend. Toen we naar binnen gingen zei ze dat ik me netjes moest gedragen. En nu zat ik op die vitrinekast. Het geluid van de winkelbel echode als een vaarwel in mijn oren. De loempia’s en bamischijven lagen keurig op hun plek, maar ik zat in een snackbar met mijn onderbroek op een glasplaat tegenover een vrouw die zei dat ik niet moest huilen. Peter zou zo komen – Peter dus, dat vriendje was dus Peter – en dan konden we samen spelen. En toen bood ze me een rol drop aan. Topdrop, een hele rol. Ze pakte hem uit een doos en hield hem voor mijn neus. Ik mocht hem hebben, hij was helemaal voor mij alleen. En toen wist ik het zeker. Er was hier iets helemaal niet in de haak. Die rol drop was om me een goed gevoel te geven terwijl niets hier pluis was. Mijn vader en moeder zouden me niet meer komen halen. Dat was het. Ze hadden me hier gedropt bij de moeder van Peter, die zogenaamd mijn vriendje was, want ik had iets fout gedaan en nu zou mijn moeder nooit meer terugkomen. Ze was met mijn vader weggereden in de NSU en ik zat midden in een snackbar op een vitrine en had een gat in mijn buik. Er zat een muis in mijn maag en die knaagde dat gat steeds groter, door de maagwand ging het, langs mijn ribben tot aan de huid. Hij vrat me helemaal hol.

Heimwee was het.

Maar als er heimwee was moet er ook een heim zijn geweest, besef ik nu. Dan moet ik me thuis dus ook thuis hebben gevoeld. Ik hoorde daar, bij mijn ouders in de Convivastraat, niet hier op de toonbank van een snackbar, of ik dat nou wilde of niet. En wat voor beelden ik me later van zoiets als thuis mag hebben gevormd, toen was het daar, ook al was het woord thuis me nog vreemd.

==

==

5

Het waren de open, natuurlijke grenzen, die zich niet als grenzen voordeden, waardoor ik me vrijwel meteen in Le Cornot geborgen wist. Omdat de tuin even beschut als open is – je rijdt met je John Deere zo tot aan de voordeur als je wilt – is hij het tegenovergestelde van een klassiek (ommuurd) ‘hof’ dat buitenstaanders buiten moet houden. Evenzogoed biedt hij, met zijn grenzen waarin cultuur en natuur in elkaar overlopen, wél bescherming, al moet ik bekennen dat er zo nu en dan inderdaad brutaal een auto helemaal tot aan de keuken rijdt. De ene keer is het de maire die bij ons moet zijn als hij de watertoren leeg laat lopen door bij ons voor de deur een enorme kraan open te draaien – wij zijn het laagste punt – waarna het water minutenlang omhoog komt borrelen en in de richting van de waterval stroomt, de andere keer zijn het vrienden die het verdommen om hun auto, volgens onze instructies, bij of onder de hangar achter te laten. Ze zijn te lui om met hun tassen naar het huis te lopen dus rijden ze hun auto door het natte gras naar beneden, laden hem bij de staldeur uit, en komen er vervolgens met geen mogelijkheid meer weg. Ze glippen, glijden en graven hun stadsautootje in de modder. Een naburige boer mag het wagentje dan met zijn trekker naar de weg slepen. Soms, heel soms, parkeert iemand zijn auto midden op het erf, ongeveer waar, als we er niet zijn, een bordje staat met Propriété privée. Niet omdat we mensen van ons erf willen jagen, maar om ze erop attent te maken dat ze, als ze naar de waterval gaan kijken (want dat komen ze doorgaans doen als ze hun auto zo pontificaal in onze tuin parkeren) dat op eigen risico doen. Stond dat bordje er niet en zouden ze dan in de afgrond vallen dan zouden ze dat weleens op ons kunnen verhalen. Zo staat dat namelijk in de Franse wet. En daarom hebben we op aandringen van Thérèse dat bordje daar in de grond geprikt. Propriété privée accès à vos risques et périls. Het liefst had de buurvrouw gezien dat we er Défence d’entrer op hadden gezet, maar dat gaat ons te ver. Mensen mogen best de waterval komen bewonderen en de enige toegang daartoe loopt over ons terrein. Maar Thérèse denkt daar heel anders over. En hoe vaak we haar ook zeggen dat wij geen bezwaar tegen bezoekers maken, zij jaagt, net als haar moeder destijds, de mensen van ons erf. De oude Cécile had honden om ongenode gasten af te schrikken, haar dochter Thérèse doet het zelf. Als een gans waakt ze over ons bezit. Ze hoeft maar een auto te zien of ze komt op haar kapotte sloffen naar ons huis gespoed om de vermeende indringers weg te jagen. Als ze de waterval willen bekijken, snauwt ze de argeloze bezoekers dan toe, kunnen ze over de openbare weg naar het dal en zich beneden bij de brug, vlak voor de weg weer omhooggaat naar de boerderij van Robert, in de beek laten zakken, en door het water terug omhoog waden tot aan de cascade. Ze vertelt ons dat met zoveel trots en daadkracht dat wij week worden. Het haar verbieden durven wij niet – en wij vermoeden dat haar eigen angst voor gespuis haar doet blaffen als een hond – maar ons bordje passen wij niet aan. Ik heb, om de auto’s tegen te houden, nog wel overwogen een soort haagje van wilgentenen aan te leggen – het zou zijn uit eerbied voor het werk van Thérèses vader en voor de historie van de streek die bekendstaat om zijn mandenmakerij (vannerie) van wilgentenen – maar zag er, omdat ik ook die grens zo open mogelijk wil houden, van af.

6

Entuis, schreef ik toen ik leerde lezen en schrijven. Dat het Entius moest zijn, wilde er bij mij niet in. Entuis was het, met een ui. Juffrouw Van Ham had me geleerd dat je naast de gewone klinkers ook combiklinkers had: de oe en de ie, de ou en de au, de eu en de ei, en die ui dus. Maar de iu bestond niet. De iu was fout; ik wist het zeker. En niet alleen spelde mijn familie het fout, ze spraken het ook verkeerd uit. En-ti-jus, zeiden ze, terwijl het En-tuis moest zijn. Juffrouw Van Ham had het me zelf geleerd. Entuis, met de ui van ui, of van uit of buit, maar niet van thuis dus. Ik zou, had ik het woord thuis al gekend, me het hoofd hebben gebroken over die ontbrekende h. Om de orde te herstellen zou ik die eigenhandig tussen de letters van mijn naam hebben geplakt, Enthuis, en dat kan ik me niet herinneren, terwijl dat iets is wat ik beslist onthouden zou hebben. Nee, het woord thuis bestond nog niet, ik had het ook niet nodig, ik was een kind: waar ik ook was, ik was er gewoon.

Het was zowel het land waar ik met mijn Finazwemband in de Middellandse Zee zwom als het land waar alles vlak was en de enige bergen de wolken zijn die aan de horizon kleefden. Het was die voorname stad met die gewone straat waar mijn vader de auto parkeerde. Op de hoek stond een melkfabriek. En als iemand zou hebben beweerd dat op elke hoek van elke straat in elke stad kratten met melkflessen staan, zou ik dat geloofd hebben. Het was het huis op nummer 81, maar ook het, aan de stoep grenzende, tuintje dat van de benedenburen moet zijn geweest: dat betegelde plaatsje achter de halfhoge muur met die groengeverfde stang – steigerbuis zou ik nu zeggen – waarachter ik me verborg als de drumband de straat in marcheerde. Ik was banger voor trommels dan voor kinderlokkers, ik hoefde hun gedreun maar in de verte te horen of ik rende naar die voortuin en wachtte gebukt, met mijn ogen dicht en mijn vingers in mijn oren, tot het lawaai was weggestorven.

Thuis was de trap met de kokosmat en zijn koperen roedes. En de volgende trap die naar onze slaapkamer leidde, met het blauwe zeil op de vloer, en de kier tussen zeil en plint die dienst deed als knikkerpot.

Thuis was mijn bed dat met de lange kant tegen de muur stond, onder het raam waarvoor gordijnen hingen met de vogels die elk moment tot leven konden komen – ik was banger voor dat gordijn dan voor trommels.

Thuis was mijn moeder die me uit bed haalde en op het potje zette, en mijn zus Y die, als mijn moeder in afwachting van mijn plas nog iets ging doen in de gang of in de badkamer, op handen en voeten haar bed uit kroop en dreigend ‘Ik ga je pakken, ik ga je pakken’ fluisterde, waarna ze naar mijn blote voeten graaide. Y was de middelste. A, mijn andere zus, was de oudste. Zij sliep boven Y in het stapelbed en las ons voor uit Alleen op de wereld.

Thuis was het licht van de straatlantaarn met die Rembrandtwarme gloed; goud, bruin, schaduw; clair-obscur, maar dat moet ik er later van gemaakt hebben.

Thuis was de geur en de stijfheid van de rand van het laken dat over de deken was gevouwen. Maar ook de geur van vieze lakens. Het holletje van mijn bed. De warmte van mijn plas die ik expres liet gaan als mijn bed koud was van de plas die ik per ongeluk eerder had laten gaan.

Thuis was het duister in mijn hoofd als ik mijn ogen dichtdeed, en het licht dat aanging als ik daarin beelden opriep. Van juffrouw Van Ham bijvoorbeeld die met een stapel papier in haar armen de stenen trap afloopt.

Thuis was de school. De tegels in de gang, de haakjes waaraan we onze jassen hingen, de bovenraampjes.

Thuis was het geluid van de televisie uit de kamer onder die van ons, het geluid van een tribune vol mensen op de schaatsbaan die Ard en Keessie aanmoedigen. Ard Schenk en Kees Verkerk, ook dat is thuis. Thuis is de voorkamer met de bank, de stoelen, het dressoir, de planten in de vensterbank, de vitrage, en met kerst het stalletje met Jozef en Maria en het kribje met Jezus en de vlam van de kaars die de blonde paardenstaart van Y sissend verorberde toen ze zich onbesuisd had omgedraaid toen onze moeder met warme chocomelk de kamer in kwam. Clair-obscur weer, aangevuld met de kleuren van het skaileer – mosterdgeel voor de leunstoelen, baksteenrood voor de bank – de kleur van linoleum, de geur van linoleum, terwijl we helemaal geen linoleum hadden.

Mijn ogen tasten de omgeving af en komen langs de schuifdeuren met de glas-in-loodramen, en de koperen grepen. Het vel papier dat mijn moeder met punaises op de rechterdeur had geprikt met vakjes waarop de maand, de weken en de dagen waren ingevuld. De vlaggen die ik in die hokjes mocht zetten voor elke nacht die ik niet in bed had geplast. Had ik er zeven achter elkaar dan kreeg ik van de dokter 35 cent.

Thuis is de achterkamer met het houten bureautje van mijn moeder, met de typemachine, ze werkte voor een verzekeringsmaatschappij die Veraska heette. Ze deed iets met polissen en ponskaarten en sommen.

Thuis was de puntenslijper waar je aan moest draaien, de rekenmachine waarmee we telefoontje speelden. Het treinenlandschap van mijn vader dat bijna de helft van de achterkamer in beslag nam. Ja, ook de spoorrailzen waren mijn thuis, de eindeloze bochten, de tunnels die door bergen gaan, de huisjes, flats, bankjes, minimensen die op reis gaan, wachten, koffers dragen, de straatlantaarns die echt licht geven, de seinen die op groen en rood springen en de treinen die net op tijd voor elkaar langs kruisen en kalmpjes hun rondes maken.

Thuis was de deur naar het halletje met de trap naar boven en de deur naar de keuken. Het gespikkelde aanrecht waarachter ik op een stoel stond om de afwas te doen. Het kopje dat uit mijn handen glipte en stukviel in de granito wasbak en het lachen van mijn moeder omdat ik per ongeluk zei: sorry mama, ik deed het expres. Want juffrouw Van Ham had me geleerd wat het verschil was tussen per ongeluk en expres. Expres was zo’n wild en vreemd woord en het klonk zoveel bekoorlijker dan per ongeluk.

Ik zie mezelf daar staan, op die stoel, met die mengeling van trots, schaamte en ongeduld om alles wat ergens in een onbestemd daarbuiten op me ligt te wachten. Ik ontkom er niet aan dat er, in retrospectief, een warm weemoedig licht schijnt op dat meisje met die kniekousen en die afwasborstel en dat kopje dat door haar toedoen in scherven is gevallen.

==

7

Op de papieren van het kadaster heeft ons erf de vorm van een hoorn, maar op de tekening die ik er zelf van maakte lijkt het geheel nog het meest op een druiventros. De contouren heb ik in grote en kleine cirkels getekend. Ze staan voor de bomen en de struiken. Als die bolletjes de druiven zijn dan zou de ‘weg’ die op de kadastertekening dwars door het hart van Le Cornot loopt, het steeltje van de tros zijn. Dat pad voert langs twee gebouwen: het passeert de oude boerderij en loopt dood bij het kleine huisje dat tot diep in de vorige eeuw dienst deed als werkplaats. In vroegere tijden moeten de twee opstallen door verschillende families zijn bewoond: ze staan op verschillende percelen met ieder een eigen nummer, en formeel is dat pad nog altijd openbaar. Als ik de grenzen van Le Cornot in kaart wil brengen – en dat wil ik – zou ik dus dat pad moeten volgen dat op die kadastertekening zo diep het erf insteekt, maar omdat dat pad niet meer bestaat heb ik het weggelaten op mijn tekening. Het paadje moet toen beide percelen in bezit kwamen van één eigenaar in onbruik zijn geraakt, waarna het overwoekerd werd door gras en kruiden die in een droge zomer snel verdorren. Wie het weet kan aan de vegetatie zien dat de grond eronder verhard is met dakpannen, steen, gebroken servies en kapotte bierflesjes, die de mollen bij hun graafarbeid naar de oppervlakte werken. Blijkbaar werd er voor de verharding destijds ook afgedankt glas gebruikt en blijkbaar nemen mollen de kortste weg, ook als die een verloren pad van puin doorkruist dat het erf in tweeën deelt, zoals de kransslagader de linker- en rechterkamer van een hart. Ja, je zou de vorm van Le Cornot ook met een hart kunnen vergelijken – en beide boezems zijn één; dat hebben de mollen goed gezien – maar omdat ik het woord Cornot ook associeer met een cornetto, of beter: met de puntige oublie waarin het roomijs zit, is en blijft het toch vooral een hoorn, de hoorn des overvloeds. Zeker nu een hovenier in samenwerking met een vannerie aan de rand van het naburige dorp, in de berm van de N19 een reusachtige hoorn van wilgentenen heeft neergelegd waaruit weelderige zomerbloeiers ‘stromen’.

==

8

Dat we in een huurhuis woonden, dat niet van ons was, begreep ik pas toen we naar Waddinxveen verhuisden. Zeven was ik en ik had nog nooit stilgestaan bij het verschil tussen huren en kopen. Ook het hele concept van verhuizen was nieuw. Stilletjes – onbewust, onwetend, onbenoemd – was ik ervan uitgegaan dat je nu eenmaal woonde waar je woonde. Met het concept verhuizen moet ook het verlangen naar zoiets als ‘ergens anders’ zijn ontstaan. Of misschien wel verlangen als zodanig. De verhuizing had mij bewust gemaakt van de mogelijkheden, want waarom zou je, als je een keer van huis bent veranderd, dat niet nog een keer doen?

Maar ik had nog niet begrepen dat het huis in Waddinxveen, in tegenstelling tot het huis in Den Haag, van ons was, of ik ontdekte dat dat nou juist helemaal niet het geval was. Het was niet van óns, maar van mijn vader. Wij waren gasten, niet eens welkome gasten, maar bezoekers die getolereerd werden zolang ze zich gedroegen naar de wetten van de gastheer. Zelfs mijn moeder was een gast, of eigenlijk was ze beide: gast en gastvrouw ineen. Gast in zoverre dat ook zij zich schikte naar mijn vader, gastvrouw omdat zij geacht werd zorg te dragen voor de andere gasten, haar kinderen.

Ze was niet alleen verantwoordelijk voor ons welzijn – voor zover mijn vader daar belang aan hechtte – maar ook voor ons gedrag: dat wij ons aan de regels van het huis hielden. Geen lawaai, geen rommel, geen ruzie, niet praten, niet huilen. Vooral dat laatste; mijn vader mocht niet ontriefd raken, voorkomen moest worden dat hij de indruk kreeg dat hij de bron was van verdriet. Dat kwam je niet alleen op zijn toorn te staan, maar ook op verwijtende blikken van de anderen, die net als jij leden onder zijn drift, die hij (in reactie op jouw tranen) ongecensureerd, en onverschillig voor wie hij op zijn weg zou tegenkomen, als een tornado door alle hoeken van het huis liet razen. Uit zowel angst voor mijn vader als solidariteit met de anderen lieten we het dus wel uit ons hoofd zijn wetten aan onze laars te lappen.

Zo heeft hij ons uit elkaar gespeeld.

De toorn is verdwenen, de gastheer is al jaren dood, maar het patroon zit in onze harde schijf. Gezandstraald zijn we, de gasten van weleer. Maar nog altijd loeren we op elkaar, vanuit onze eigen huizen nu. A zwijgt en lijdt in stilte, Y werd gek, en ook mijn moeder begon te goochelen met haar perceptie van de werkelijkheid, ze paste die aan haar positie aan; inmiddels is ze dement. Ik nam afstand. Ik heb erover geschreven. Dat heeft de woede van A gewekt: ik heb de vuile was buiten gehangen: mijn was, onze was. Ze wilde me niet meer zien. De tragiek is dat ik dat niet erg vind voor mezelf, maar wel voor haar. Ik vrees dat zij daar meer onder lijdt dan ik. Doe dat niet, had ik moeten zeggen, doe me niet in de ban zoals papa en mama met ons hebben gedaan, sorry, spijt, genade, kom terug. Maar ik had en heb geen berouw, geen schaamte; hooguit voor mijn harteloosheid. Het is de kilte die me beklemt, die koele, laatdunkende blik, waarmee ook de gastheer naar zijn gasten keek wanneer ze zich zo braaf en laf schikten naar zijn luimen. Hij eiste gehoorzaamheid, maar hij wilde weerwoord, denk ik weleens, iemand die hem partij gaf en hem een weg bood uit de eenzaamheid. Niemand die hem dat gaf; A al helemaal niet. Zij was de braafste en dus de ergste. Zijn minachting was groot.

Wraak, zei A tegen me, ik zou wraak hebben genomen met mijn boek, maar het was veel erger dan dat: ik had begrip. Wraak is voor mensen die nog lijden. Wie wraak neemt wil bereiken of raken; ik wilde loskomen. A deed me weg uit wraak. Ze wilde me pijn doen, maar ik voelde niets. Eigenlijk probeerde ze de afstand te nemen die ik allang genomen had. Een verloren missie want mij excommuniceren had het tegenovergestelde effect: haar emoties werden er door gevoed; de mijne vlakten nog verder af.

Wat bleef is het gevoel dat ik het uit moet leggen. Dat ik het altijd uit moet leggen. Het besef, noteerde ik toen ik Natalia Ginzburg las, die zo koen en stellig kan zijn, dat er altijd iets verontschuldigends in mijn schrijven zit, dat mijn karaktereigenschappen niet van mij zijn, maar weeffouten in een tapijt dat door een ander is gemaakt.

==

==

9

De noordoostzijde van het erf wordt begrenst door een gravelpad, of, zoals een wielrenner zou zeggen, een strada bianca. Het begint op een viersprong op de asfaltweg, de Rue Minette de Beaujeu, en passeert de plek waar Robert en Fred hun koeien stalden. Die onverharde weg was, vlak voor we hen zouden ontmoeten, de eerste charme die er van deze plek uitging; de verlegen blik van een jongen die zijn ogen neerslaat als je zijn blik beantwoordt, waarna je hart harder gaat kloppen. Zou dit hem zijn? Een stippellijn van een weg, nauwelijks zichtbaar in de vouw van onze kaart. Hij heeft niet eens een naam. Het is een bypass van de Rue Minette de Beaujeu, meer niet, en de huizen die eraan liggen hebben die straatnaam als adres. En hoewel het pad wel degelijk zichtbaar is op Google Maps, een streetview krijg je niet. Blijkbaar zijn ze nimmer de rondweg op geweest om foto’s te maken – ze zullen het voor privé hebben gehouden – waardoor Le Cornot, formeel gelegen aan 9 Rue Minette de Beaujeu, zich aan het alziend oog van Google heeft onttrokken. Op de satellietfoto’s daarentegen (die tot mijn schrik nog onlangs zijn ververst: je kunt het terras bij de vijver zien) kun je wel ons huis zien, maar als je het adres intoetst leidt Maps je niet naar Le Cornot, maar naar de duiventil op nummer 11.

De oude boerderij waar Robert zijn koeien en het hooi stalden moet nummer dertien hebben gehad, maar dat staat evenmin op Maps, ook niet op de satellietbeelden. Het is verdwenen. Wie het weet kan de funderingen nog zien liggen en als je inzoomt zie je de tegelvloer en het trapje naar de kelder – une bonne cave, meent Robert.

Het gebeurde in de zomer van 2000, ruim een jaar nadat wij ons huis hadden gekocht. Het was nacht. Iedereen was al naar bed. We werden gewekt door mijn vriend Tjeerd, die samen met Carlien en hun jongens buiten in een tent sliep. Het was een warme dag geweest, maar niet drukkend. En ook in de avond had niets op onweer of naderende regen gewezen, en toch hoorde Tjeerd de regen tegen het tentdoek tikken. En hij dacht nog aan de Melkweg en die oceaan van sterren die zo goed te zien was geweest aan die wolkeloze hemel, en aan de maan die net boven de toppen van de essen was gerezen en het kille licht dat zij op het atelier had laten schijnen, toen hij zich realiseerde dat het maanlicht dat door het tentdoek schemerde wel erg beweeglijk en oranje was, en uit een vreemde hoek kwam. Pas toen hij de tent openritste en zijn hoofd naar buiten stak besefte hij dat het geen regen was dat hij hoorde, maar vuur: het knappen van hout in de vlammen die hoog oplaaiden vlak achter zijn aan de bypass geparkeerde auto. ‘Ik geloof,’ zei hij, toen hij ons wakker had gekregen, ‘dat de boerderij hiernaast in brand staat.’

F ging naar buiten om te kijken of er koeien waren die hij kon bevrijden. Tjeerd ging terug naar de tent om Carlien te wekken en de jongens te halen, zodat die in ons bed door konden slapen. Ik belde de brandweer en daarna Robert. Toen ik buiten kwam was het dak al afgefikt. Alleen op de muren lagen nog wat pannen, de rest lag tussen de gloeiende kolen van het dakbeschot, kromgetrokken goten en de troep die zich in de loop der jaren in de boerderij had opgehoopt. Wat restte was een skelet van gloeiende gordingen. Het vuur had inmiddels ook vat gekregen op de eikenhouten spanten waarvan er een, juist op het moment dat Robert zijn auto het pad opdraaide, onder luid geraas naar beneden viel, waarna ook de nokbalk het begaf. In zijn val nam hij ook de spantbenen aan de andere zijde mee. En toen was er geen houwen meer aan. Het hele geraamte zakte machteloos in elkaar en deed nog louter dienst als brandstof voor het vuur, dat zó enthousiast oplaaide dat iedereen een stapje achteruit moest doen. De vlammen jubelden nu boven de verdwenen nok en spuugden in hun overwinningsroes een regen van vonken de hemel in, alsof ze een boodschap hadden voor God of oeroude sterren waren die jaren terug al waren uitgedoofd. Robert stond aan de kant, het portier van zijn auto nog open, te kijken, net als ik, net als wij. In de gloed van het vuur was zijn gezicht oranje als een ondergaande zon; zijn ogen waren zwart, als kool, ja als kool. De schaduw van zijn pet danste op zijn voorhoofd op en neer met de flikkering van het licht. Achter hem was Fred, met theatrale gebaren, druk aan het ijsberen. Niemand deed iets, de brandweer was nog onderweg. We stonden daar maar te kijken, naar die boerderij die reddeloos verloren was, en naar die miljoenen vonken die door de wind werden meegenomen en gevaarlijk dicht in de buurt van onze hangar kwamen, waar oud hooi en stro lag opgestapeld, uit de tijd dat er nog varkens stonden, en die we er de volgende dag weg zouden halen.

Pas toen de brandweer dan eindelijk daar was en met een lullig straaltje water de vlammen wat deed sissen, durfde ik naar Robert toe te gaan. Je suis désolée, zei ik. En hij zei dat hij blij was dat de koeien niet op stal hadden gestaan en dat hij dankbaar was, dankbaar dat ik hem had gebeld, want als het aan de mensen uit het dorp had gelegen, had hij van niets geweten. En dat zegt hij nog altijd. Zoals hij ons keer op keer herinnert aan de Quatrelle en ons gehaspel, zo herinnert hij ons ook aan de grote brand die zijn bedrijf in de as legde. Als ik hem niet gebeld had, zegt hij dan, had hij nu nog niet geweten dat er brand was.