De blauwe bloem

De 101 beste
Duitse gedichten

vertaald en toegelicht door
Paul Claes

==

==

==

Uitgeverij Van Oorschot

Amsterdam

© Copyright 2024 DE (ERVEN VAN DE) DICHTERS

© Copyright 2024 Vertaling, samenstelling en inleiding:
PAUL CLAES en UITGEVERIJ VAN OORSCHOT, AMSTERDAM

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaargemaakt, op welke wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

==

ISBN 978 90 282 4902 8

==

www.vanoorschot.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2024

Er sah nichts als die blaue Blume, und betrachtete sie lange mit unnennbare Zärtlichkeit.

Hij zag niets dan de blauwe bloem en bekeek die lang met onuitspreekbare vertedering.

==

Novalis, Heinrich von Ofterdingen (1800)

==

==

Ich suche die blaue Blume,

Ich suche und finde sie nie.

Ik zoek de blauwe bloem,

Ik zoek en vind haar nooit.

==

Joseph von Eichendorff, ‘Die blaue Blume’ (1818)

==

==

Blaue Blume,

Die leise tönt in vergilbtem Gestein.

Blauwe bloem,

Die tinkelt in vergeeld gesteente.

==

Georg Trakl, ‘Verklärung’ (1913)

De bloem van de Duitse poëzie

Wat de Duitse poëzie zo betoverend maakt, is haar blijvende band met de muziek. De middeleeuwse minnezangers wedijverden al met de Provençaalse troubadours. Cantates in de volkstaal vertolkten Lutherse vroomheid. Romantische gedichten werden getoonzet door componisten als Schubert, Schumann en Brahms.

Het genre van het lied leeft tot heden voort. Gustav Mahler componeerde de Kindertotenlieder van Friedrich Rückert. Richard Strauss koos voor zijn Vier letzte Lieder verzen van Hermann Hesse en Joseph von Eichendorff. Kurt Weill bood de sarcastische teksten van Bertolt Brecht een dissonant klankbord. In zijn canon van de Duitse lyriek vond de criticus Marcel Reich-Ranicki plaats voor de schlager Lili Marleen en de protestsongs van Wolf Biermann.

De Duitse lyriek heeft haar volkse karakter nooit echt verloren. De romantici wekten de middeleeuwse ballades en romances weer tot leven. De onregelmatige verzen met naïeve rijmen verzetten zich tegen de harmonie van de klassieke kunstpoëzie. De dichters van de Sturm und Drang verwoordden hun revolutionaire elan in vrije verzen. Heinrich Heine ironiseerde de sentimentele romantiek in een traditionele liedvorm. Symbolisten als Stefan George en Rainer Maria Rilke zochten een vastere vorm naar Frans model, maar zagen zich weldra door expressionisten voorbijgestreefd.

Romantisch gevoel is de kern van de Duitse poëzie. Het standaardrijm Herz (hart) – Schmerz (smart) klinkt symptomatisch voor een thematiek van verlangen en heimwee, liefde en verdriet, levenslust en doodsdrift. Nostalgie en melancholie zijn al te rationele weergaven van de onvertaalbare woorden Sehnsucht en Weltschmerz.

Omdat de stadscultuur in Duitsland pas laat tot ontwikkeling kwam, bleef de roep van de natuur nog lang bestaan. De jonge zwerver bleef in bossen en bergen zingen van de beminde die hij in zijn geboortedorp had achtergelaten. Aan het idyllische beeld van het landleven kwam pas een eind toen het geweld van de Grote Oorlog de weg opende voor de woeste experimenten van de dadaïsten.

De droom van onvervuld verlangen is het innigst verbeeld door de dichter Novalis. In de onvoltooide roman Heinrich von Ofterdingen beschrijft hij zijn ontmoeting met een blauwe bloem: zij buigt zich naar hem toe en onthult in haar kroonbladeren een meisjesgezicht. De onbestemdheid van dat symbool maakt De blauwe bloem tot een geschikte titel voor een bloemlezing.

Sinds mijn jeugd vertaal ik voor mijn plezier Duitse gedichten. Sommige versies belandden in verzamelbundels als De liefste, De tiende muze en De meesters. Recent besloot ik een eigen canon van de Duitse lyriek samen te stellen. Mijn selectie streeft minder naar originaliteit dan naar kwaliteit en representativiteit.

De oorspronkelijke gedichten behielden zoveel mogelijk hun interpunctie en spelling. Mijn vertaling zocht naar een evenwicht tussen nauwkeurigheid en vormvastheid. Compromissen waren onvermijdelijk vanwege de klankverschuivingen tussen het Hoogduits en het Nederlands. In de aantekeningen beschrijf ik beknopt leven en werk van de vertaalde dichters en licht ik de vertaalde gedichten nader toe.

Tot mijn verbazing bleek deze bloemlezing pionierswerk. Betrekkelijk weinig Duitse poëzie is in Nederlandse versvorm vertaald. De nu veertig jaar oude Spiegel van de Duitse poëzie (1984) bevat grotendeels weergaven in proza. Een van beide samenstellers, Ton Naaijkens, was zo vriendelijk mijn omdichting na te kijken.

Hopelijk wordt deze vertaling een leidraad voor nieuwe lezers. Zoals de zwervers die op zoek gingen naar de blauwe bloem, zullen zij onderweg een tegelijk onbekend en vertrouwd landschap ontdekken.

==

Bloemlezing

==

DU

==

Du bist min, ich bin din

des solt du gewis sin

—du bist beslozzen

—in minem herzen

verlorn ist daz sluzzelin

du muost och immer drinne sin.

==

==

==

JIJ

==

Jij bent mijn, ik ben dijn:

daarvan mag je zeker zijn.

—Jij zit vast

—in mijn hart.

Het sleuteltje ben ik kwijt:

je blijft bij mij voor altijd.

==

==

==

VALKENLIED

==

Ich zôch mir einen valken mêre danne ein jâr

dô ich in gezamete als ich in wollte hân

und ich im sîn gevidere mit golde wol bewant

er huop sich ûf vil hôhe und floug in anderiu lant

==

Sit sach ich den valken schône fliegen·

er fuorte an sînem fuoze sîdine riemen·

und was im sîn gevidere alrôt guldîn·

got sende si zesamene die gerne geliep wellen sîn·

==

==

==

LIED VAN DE VALK

==

Ik heb een valk nog langer dan een jaar getemd.

Zodra ik hem aan mijn bevelen had gewend

en zijn veren had getooid met een gouden band,

verhief hij zich en vloog weg naar een ander land.

==

Sinds die tijd zag ik de vogel heerlijk vliegen.

Aan zijn poten liet hij zijden riemen wiegen

en op zijn verenkleed lag een gouden schijn.

God, breng hen samen die geliefden willen zijn.

==

==

==

TAGELIED

==

Owê· sol aber mir iemer mê ·

geliuhten dur die naht ·

noch wizer danne ein snê ·

ir lîp vil wol geslaht ·

der trouc diu ougen mîn ·

ich wânde, ez solde sîn ·

des liehten mânen schîn ·

—Dô taget ez ·

==

Owê· sol aber er iemer mê ·

den morgen hie betagen ·

als uns diu naht engê ·

daz wir niht durfen klagen ·

owê, nu ist ez tac ·

als er mit klage pflac ·

do er jungstes bi mir lac ·

—Dô taget ez ·

==

Owê, si kuste âne zal ·

in dem slâfe mich ·

dô vielen hin ze tal ·

ir trêne nider sich ·

iedoch getrôste ich sî ·

daz si ir weinen lî ·

und mich al ummevî ·

—Dô taget ez ·

==

Owê, daz er sô dicke sich ·

bî mir ersehen hât ·

als er endahte mich ·

sô wolte er sunder wât ·

mich armen schouwen blôz ·

ez war ein wunder grôz ·

daz in des nie verdrôz ·

—Dô taget ez ·

==

==

MORGENLIED

==

O wee, zal ik dan nooit meer

zien lichten met een pracht

die witter is dan sneeuw

haar lichaam in de nacht?

Mijn ogen deden pijn,

ze leek voor mij te zijn

de lichte maneschijn.

—Daar rijst de dag.

==

O wee, zal zij voor mij altijd

de morgen zo vertragen

dat als de nacht verglijdt,

wij beiden niet meer klagen:

‘O wee, nu is het dag.’

Zo luidde het beklag

van hem die bij me lag.

—Daar rijst de dag.

==

O wee, zij kuste mij zo teer

terwijl ik naast haar sliep.

Haar tranen rolden neer

en roerden mij zo diep.

Ik troostte haar verdriet

tot zij het huilen liet

en mij niet meer verliet.

—Daar rijst de dag.

==

O wee, dat hij zo menig keer

zijn ogen stralen laat.

Hij sloeg het laken neer

en zonder nachtgewaad

lag ik, och arme, bloot.

Het wonder was zo groot

dat dit hem nooit verdroot.

—Daar rijst de dag.

==

==

UNTER DER LINDEN

==

—Unter der Linden

—an der heide

dâ unser zweier bette was

—dâ muget ir vinden

—schône beide

gebrochen bluomen unde gras.

vor dem walde in einem tal,

—tandaradei

schône sanc diu nahtegal.

==

—Ich kam gegangen

—zuo der ouwe

dô was mîn friedel komen ê

—dâ wart ich enpfangen

—hêre frouwe

daz ich bin sælic iemer mê

er kuste mich wol tûsentstunt,

—tandaradei,

sehet wie rôt mir ist der munt.

==

—Dô het er gemachet

—alsô riche

von bluomen eine bettestat

—des wirt noch gelachet

—inneclîche

kumt iemen an daz selbe pfat

bî den rôsen er wol mac,

—tandaradei

merken wâ mirz houbet lac.

==

—Daz er bî mir læge

—wessez iemen

nu entwelle got, sô schamte ich mich

—wes er mit mir pflæge

—niemer niemen

bevinde daz wan er unde ich

==

unde ein kleinez vogellîn,

—tandaradei,

daz mac wol getriuwe sîn.

==

ONDER DE LINDE

==

—Onder de linde

—op de heide

waar ons beider rustbed was,

—kan je vinden

—hoe wij beiden

bloemen braken in het gras.

Bij het bos in de vallei,

—tandaradei,

zong de nachtegaal zo blij.

==

—Ik ging vol verlangen

—naar de weide

waar mijn lief me vinden zou.

—Hij heeft mij ontvangen

—en verblijdde

mij er als een edelvrouw.

Hoeveel kussen ik daar vond,

—tandaradei,

dat verraadt mijn rode mond.

==

—Hij bereidde

—mij vol pracht

daar een ledikant van bloemen.

—Dat verleidde

—tot een lach

ieder die is langsgekomen.

Al wie deze rozen zag,

—tandaradei,

weet waar ooit mijn hoofdje lag.

==

—Als iemand weet

—hoe ik daar lag,

God beware! schaam ik mij.

—Wat hij met mij deed?

—Niemand mag

dat weten behalve hij

==

en dat vogeltje zo klein,

—tandaradei,

dat bewaart vast ons geheim.

ES KUMPT EIN SCHIFF GELADEN

==

Es kumpt ein schiff geladen

recht uff sin höchstes port,

es bringt uns den sune des vatters,

das ewig wore wort.

==

Uff ainem stillen wage

kumpt uns das schiffelin,

es bringt uns riche gabe,

die heren künigin.

==

Maria, du edler rose,

aller sälden ain zwy,

du schöner zitenlose,

mach uns von sünden fry.

==

Das schifflin das gat stille

und bringt uns richen last,

der segel ist die minne,

der hailig gaist der mast.

==

==

==

ER KOMT EEN SCHIP BELADEN

==

Er komt een schip beladen

tot aan zijn hoogste boord,

het brengt de zoon des Vaders,

het eeuwig ware Woord.

==

Eens haalt de stille haven

het kleine scheepje in,

het brengt als rijke gave

de hemelkoningin.

==

Maria, roos der rozen

en twijg vol van genade,

o schone tijdeloze,

verlos ons van het kwade.

==

Het stille schip vaart binnen

en brengt ons rijke last,

het scheepszeil is de Minne,

de Heilige Geest de mast.

==

==

==

ES IST EIN SCHNE GEFALLEN

==

Es ist ein schne gefallen

und es ist doch nit zeit:

man wirft mich mit den pallen,

der weg ist mir verschneit.

==

Mein haus hat keinen gibel,

es ist mir worden alt,

zerbrochen sind die rigel,

mein stüblein ist mir kalt.

==

Ach lieb, laß dichs erparmen,

daß ich so elend bin,

und schleuß mir in dein arme:

so fert der winter hin.

==

==

==

EEN SNEEUWBUI IS GEVALLEN

==

Een sneeuwbui is gevallen

in ongelegen tijd:

ik word bedreigd met ballen,

ik ben mijn weg hier kwijt.

==

Mijn huisje zit vol reten,

ik vind het veel te oud,

het waait door alle spleten,

mijn kamertje is koud.

==

Ach lief, heb toch erbarmen

omdat ik zoveel lijd

en sluit mij in je armen,

dan wijkt de wintertijd.

==

==

==

DIE LIEB IST LEBEN UND TOD

==

Das leben, so ich führ, ist wie der wahre tod,

Ja über den tod selbs ist mein trostloses leben:

Es endet ja der tod des menschen pein und leben,

Mein leben aber kann nicht enden diser tod.

==

Bald kann ein anblick mich verlötzen auf den tod,

Ein andrer anblick bald kann mich widrumb beleben,

Daß ich von blicken muß dann sterben und dann leben,

Und bin in einer stund bald lebendig, bald tot.

==

Ach lieb! verleyh mir doch nunmehr ein andres leben,

Wenn ich ja leben soll, oder den andren tod,

Denn weder diesen tod lieb ich, noch dises leben.

==

Verzeih mir, lieb, ich bin dein lebendig und tot,

Und ist der tod mit dir ein köstlich süsses leben,

Und leben von dir fern, ist ein gantz bittrer tod.

==

==

==

DE LIEFDE IS LEVEN EN DOOD

==

Het leven dat ik leid is mij een ware dood,

Maar erger dan de dood is mijn ontroostbaar leven.

De dood is voor de mens het eind van pijn en leven,

Mijn eigen leven eindigt niet met deze dood.

==

Soms kan één aanblik mij verwonden totterdood,

Een andere aanblik brengt mij soms opnieuw tot leven,

Zodat ik nu eens sterven moet en dan weer leven

En tegelijkertijd springlevend ben en dood.

==

Ach lief, verleen mij hier voortaan een ander leven

Als ik toch leven moet, ofwel een andere dood,

Want ik houd noch van deze dood noch van dit leven.

==

Vergeef mij, lief, jij bent mijn leven en mijn dood,

En is de dood met jou een zoet en kostbaar leven,

Een leven zonder jou is bitter als de dood.

==

==

==

ODE VIII

==

Ach Liebste, laß uns eilen,

—Wir haben Zeit:

Es schadet das Verweilen

—Uns beyderseit.

==

Der edlen Schönheit Gaben

—Fliehn Fuß für Fuß:

Daß alles, was wir haben,

—Verschwinden muß.

==

Der Wangen Zier verbleichet,

—Das Haar wird greis,

Der Äuglein Feuer weichet,

—Die Brunst wird Eiß.

==

Das Mündlein von Korallen

—Wird ungestalt,

Die Händ’ als Schnee verfallen,

—Und du wirst alt.

==

Drumb laß uns jetzt geniessen

—Der Jugend Frucht,

Eh’ denn wir folgen müssen

—Der Jahre Flucht.

==

Wo du dich selber liebest,

—So liebe mich,

Gieb mir, daß, wann du giebest,

—Verlier auch ich.

==

==

==

ODE VIII

—

Ach, liefste, laat ons ijlen,

—Wij hebben tijd:

Wij mogen niet verwijlen

—Voor dit ons spijt.

==

De grootse schoonheidsgaven

—Vergaan met spoed,

Zoals ook goed met have

—Verdwijnen moet.

==

Je blos zal gauw verbleken,

—Je haar wordt grijs,

Je ogenglans zal breken,

—Je gloed wordt ijs.

==

Je mondje van koralen

—Is weldra koud,

Je huid zal niet meer stralen

—En jij wordt oud.

==

Laat ons daarom genieten

—De prille vrucht

Voordat de jaren vlieten

—In snelle vlucht.

==

Wil jij jezelf beminnen,

—Bemin dan mij,

Geef jou aan mij, dan winnen

—Wij allebei.

==

==

==

DES MENSCHEN ALTER

==

Ein Kind weiß nichts von sich, ein Knabe denket nicht,

Ein Jüngling wünschet stets, ein Mann hat immer Pflicht,

Ein Alter hat Verdruß, ein Greis wird wieder Kind:

Schau, lieber Mensch, was dieß für Herrlichkeiten sind.

==

==

==

HET MENSENLEVEN

==

Een kind weet nergens van, een knaap vergist zich licht,

Een jongen wil steeds meer, een man doet braaf zijn plicht,

Een oude man lijdt erg, een grijsaard wordt weer kind:

Zie, mens, al wat je hier aan zaligheden vindt.

—

==

==

ANKE VON THARAU

==

Anke von Tharau ists, die mir gefällt,

Sie ist mein Leben, mein Gut und mein Geld.

==

Anke von Tharau hat wieder ihr Herz

Auf mich gerichtet, in Lieb und in Schmerz.

==

Anke von Tharau, mein Reichthum, mein Gut,

Du meine Seele, mein Fleisch und mein Blut.

==

Käm alles Wetter gleich auf uns zu schlahn,

Wir sind gesinnt, beieinander zu stahn.

==

Krankheit, Verfolgung, Betrübnis und Pein

Soll unsrer Liebe Verknotigung sein.

==

Recht als ein Palmenbaum über sich steigt,

Je mehr ihn Hagel und Regen angreift:

==

So wird die Lieb in uns mächtig und groß,

Durch Kreuz, durch Leiden, durch allerlei Not.

==

Würdest du gleich einmal von mir getrennt,

Lebtest da, wo man die Sonne kaum kennt:

==

Ich will dir folgen, durch Wälder, durch Meer,

Durch Eis, durch Eisen, durch feindliches Heer.

==

Anke von Tharau, mein Licht, meine Sonn,

Mein Leben schließ ich um deines herum.

==

==

==

ANKE VAN THARAU

==

Op Anke van Tharau ben ik gesteld,

Zij is mijn leven, mijn goed en mijn geld.

==

Anke van Tharau heeft haar hele hart

Aan mij verpand in liefde en in smart.

==

Anke van Tharau, mijn weelde, mijn goed,

Jij bent mijn ziel, mijn vlees en mijn bloed.

==

Als alle noodweer op ons neer zou slaan,