Mariëlle Hageman

Iteko

Het leven van Margaretha Jacoba de Neufville
(1775–1856)

==

==

==

Uitgeverij Van Oorschot

Amsterdam

© Copyright 2024 MARIËLLE HAGEMAN

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt, op welke wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

==

ISBN 978 90 282 4903 5

==

www.vanoorschot.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2024

Het testament

Het volledige testament van Margaretha Jacoba de Neufville vind ik min of meer bij toeval. Ik wilde eigenlijk nog eens het uittreksel van het testament raadplegen dat bewaard wordt in het archief van de familie De Neufville. Maar dat ligt in het Stadsarchief in Amsterdam en ik zit deze februarimiddag thuis. Het begint al te schemeren, te laat om nog naar het archief te gaan. Dankzij dat uittreksel weet ik dat het testament is opgemaakt door notaris Johannes Commelin, en op de website van het archief vind ik de scans van de papieren van de notaris waar het testament tussen moet zitten. Ik scrol door de scans en daar is het, opgemaakt op 31 januari 1855. De notaris, die toen al op leeftijd was, was die winterdag meer dan anderhalve eeuw geleden van zijn kantoor aan de Amsterdamse Keizersgracht naar het huis van De Neufville aan de Herengracht gekomen, net om de hoek van de Utrechtsestraat. Margaretha Jacoba de Neufville was toen een nog altijd gevierd schrijfster van kinderboeken, romans en historische werken, al waren haar boeken intussen misschien wat uit de mode geraakt. Ze was bijna tachtig, ‘meerderjarig en ongehuwd’ noteerde Commelin, maar ze verkeerde nog in goede gezondheid.

Klikkend door de pagina’s van het testament zie ik meteen dat deze versie behoorlijk verschilt van het summiere uittreksel in het familiearchief, waarin eigenlijk alleen staat dat De Neufville haar broers tot haar algemene erfgenamen benoemde. Geen van de bepalingen die ik hier zie staan hebben dat uittreksel gehaald. Ze gaan over het geld en de andere bezittingen die De Neufville naliet. De bulk van haar vermogen ging dus naar haar broers, en verder waren er legaten voor andere familieleden en goede doelen. Duizend gulden in contanten liet ze na aan ‘den Heer Hendrik Balthazar Smissaert’ – ‘tot eene gedachtenis’ liet ze de notaris erbij zetten. Het is een naam die ik herken. Maar er is een andere zin die nog meer in het oog springt. ‘Twee kastjes’ met haar ‘memorien of zoogenaamde blaadjes’ liet Margaretha Jacoba de Neufville na aan haar broer David, met het verzoek om daarvan niets ‘aan anderen ter lezing te geven’ voordat hij ze zelf zou hebben gelezen. Als hij de blaadjes met memoires inderdaad gelezen had dan moest hij, aldus het testament, besluiten of hij die helemaal of gedeeltelijk wilde verbranden, of dat hij ze wilde bewaren en misschien op zijn beurt weer wilde nalaten aan een of meer familieleden. Ik haal diep adem. Want ik denk dat ik wel weet waar die blaadjes, of een deel daarvan, nu zijn.

Eind 2000 kocht het Amsterdamse gemeentearchief, nu het Stadsarchief Amsterdam, op een veiling van oude handschriften in Haarlem voor zesentwintighonderd gulden vijf delen met memoires of dagboeken van Margaretha Jacoba de Neufville over de periode 1 juni 1803 tot en met 31 december 1807. De schrijfster, zo meldde de veilingcatalogus, was in 1775 geboren als dochter van Elisabeth Barnaart en de welgestelde Amsterdammer David Mattheüs van Gelder de Neufville, wiens familie rijk was geworden met de handel in stoffen; zo rijk dat hij kon rentenieren. Die naam ‘Van Gelder’ was aan de achternaam toegevoegd door de grootvader van deze David Mattheüs de Neufville, die getrouwd was met een Van Gelder, en werd vooral gebruikt door de mannen van de familie die ook David Mattheüs heetten. Margaretha Jacoba gebruikte de toevoeging zelf niet. Ze heeft haar testament ondertekend met een ferm ‘M.J. de Neufville’.

De familie De Neufville woonde in de periode waaruit de dagboeken dateren in een groot huis aan de voorname Gouden Bocht van de Amsterdamse Herengracht, tegenwoordig nummer 477, schuin aan de overkant van waar nu het immense gebouw staat waarin het Stadsarchief Amsterdam gevestigd is. In dat huis bracht Margaretha Jacoba de Neufville de wintermaanden door. ’s Zomers was ze op de buitenplaats van de familie, Spaar en Hout, die zo heette omdat hij gelegen was tussen de rivier het Spaarne en het bos van de Haarlemmerhout, in wat toen Heemstede was en nu Haarlem.

De dagboeken waren destijds een bijzondere aanwinst voor het Amsterdamse archief. Er stond zelfs een bericht over in de krant: ARCHIEF KOOPT DAGBOEK UIT NEGENTIENDE EEUW. Het dagboek was uniek omdat de schrijfster daarin openhartig vertelde over haar leven in de hogere kringen waartoe haar familie behoorde, zei een woordvoerder van het archief tegen de krant. Zoiets had het archief nog niet. Als een rode draad door het dagboek loopt de ongelukkige liefde van Margaretha Jacoba de Neufville – Iteko voor intimi: een ‘vlechtwoord’ van haar twee voornamen – voor Henri Smissaert, die volgens haar vader geen goede partij was. Dat is de Hendrik Balthazar Smissaert aan wie ze volgens haar testament een halve eeuw later duizend gulden naliet. Ik herken de naam omdat ik niet lang na de verwerving van de dagboeken zelf voor het archief aan het werk ging en daar toen een stukje over heb geschreven. Toen ontdekte ik ook dat De Neufville een fascinerende vrouw moet zijn geweest: een vrouw die schreef over wat het betekende om vrouw te zijn in haar eigen tijd, en ook een vrouw die schreef over geschiedenis en over vrouwen in de geschiedenis. Sindsdien overweeg ik van tijd tot tijd om wat dieper in haar leven te duiken, tot nu toe zonder ooit echt door te zetten.

Ik heb de dagboeken destijds kort bekeken. Ze bestonden uit losse, dubbelgevouwen blaadjes, in een regelmatig handschrift volgeschreven in vooral het Frans – de deftige taal van die tijd – met af en toe een bladzijde in het Nederlands of het Engels. De Neufville schreef een paar keer per week, over wat ze had meegemaakt, maar ook over algemenere thema’s die ze interessant vond om uit te werken. Samen waren het zo’n dertienhonderd pagina’s, die per jaar waren vastgestrikt in een omslag van gemarmerd karton met daarop het wapen van de familie en de tekst ‘ARCHIVES DE NEUFVILLE HOLLANDE’.

Dit moeten de blaadjes zijn die De Neufville in haar testament noemt. Of in ieder geval een deel ervan. Want vulden deze vijf omslagen nou de ‘twee kastjes’ uit het testament? Dat ligt er natuurlijk aan wat De Neufville bedoelde met een ‘kastje’. Het kan een kleine kast zijn, maar ook een soort kistje. Als het ging om twee kistjes, dan kan het best zijn dat deze vijf omslagen alle dagboeken zijn die ze naliet. Maar als het twee kastjes waren, dan moeten er toch bijna wel meer dagboeken zijn geweest. Is De Neufville eind 1807 plots opgehouden met het bijhouden van het dagboek of is de rest verloren gegaan? Is een deel van de dagboeken inderdaad verbrand, zoals ze in haar testament voorstelt? En wat stond er dan eigenlijk in die dagboeken dat ze misschien vernietigd zouden moeten worden, en dat ze sowieso zo’n prominente vermelding in het testament verdienden? Het maakt me nieuwsgierig: naar de nog bestaande dagboeken, maar ook naar wat er met eventuele andere dagboeken is gebeurd – en naar de rest van het leven van De Neufville. Ik klik het testament weg en klik meteen door naar de dagboeken. Want ook die zijn gescand en op de website te vinden. Om me heen valt de duisternis nu echt in. Alleen het schijnsel van mijn scherm verlicht de kamer nog als ik begin te lezen.

Ik ben meteen gegrepen. Het dagboek is vanaf de eerste pagina zo intiem; nog nooit eerder ben ik zo dicht bij het leven van een Nederlandse vrouw uit het begin van de negentiende eeuw gekomen. Daarmee zijn de blaadjes inderdaad uniek, besef ik. Ik ken wel wat gepubliceerde memoires van vrouwen, meestal uit andere landen, maar niet zo’n verslag van het leven van dag tot dag. Hoewel De Neufville haar blaadjes schreef in een periode dat het bijhouden van dagboeken in Nederland in opmars was, is maar een heel klein deel van de dagboeken die we uit die tijd kennen – nog geen tien procent – geschreven door een vrouw. En de Nederlandse vrouwendagboeken die er wel zijn, zijn over het algemeen vrij beknopt en gaan meestal niet over al te persoonlijke onderwerpen. Maar De Neufville vertelt heel open en gedetailleerd over haar dagen en deelt niet alleen haar belevenissen maar ook haar gedachten en gevoelens – die vaak herkenbaar zijn. En al benauwen de strikte conventies van die tijd en de hoge eisen die ze aan zichzelf stelt me ook direct, toch verslind ik het eerste jaar van de dagboeken, 1803. En ik wil op zoek naar hoe het verderging – met De Neufville en met haar dagboeken.

Uit het dagboek van 1803

Was het verkeerd, vroeg Iteko zich af, dat ze haar nicht Sophie alleen had uitgenodigd om een afspraakje met een man te kunnen maken zonder haar goede naam op het spel te zetten? Nee, besloot ze, het was maar een klein leugentje om bestwil. Misschien zou vandaag de dag zijn waarop iemand haar, Iteko de Neufville, de liefde zou verklaren. Met haar achtentwintig jaar was ze al bang geweest dat dat niet meer zou gaan gebeuren. Ze was niet mooi, ze was klein en ze liep een beetje mank, haar groene ogen waren te groot, haar lippen te vol, haar boezem te plat en er begon al wat grijs in haar bruine haren te komen. En erger nog, haar belangstelling ging uit naar allerlei dingen die een vrouw niet direct aantrekkelijker maakten voor een man: lezen, studeren, schrijven. Maar de belangstelling van Henri Smissaert was haar niet ontgaan.

Het was begonnen aan het eind van de winter. Tijdens een etentje bij de Van Hoorns had hij zoveel aandacht voor haar getoond dat haar vriendinnen waren gaan vermoeden dat hij gevoelens voor haar had – al had ze toen zelf nog niets door. Toen ze met Pasen een zeiltochtje maakten, had Henri zijn liefde voor haar opgebiecht aan haar beste vriendin Cato. Eerst deed zijn interesse Iteko weinig. Zijn naam en familie stonden haar tegen. Haar eigen familie was welgesteld, rijk zelfs, ook al hadden ze als doopsgezinden nooit tot de kringen behoord die eeuwenlang de stad en het land hadden bestuurd. Tegen de families uit die oude regentenkringen had Iteko altijd erg opgekeken. De Smissaerts waren weliswaar een heel fatsoenlijke familie, maar ze behoorden niet tot het allerhoogste of allerrijkste milieu. En dan had Henri ook nog eens elf broers en zussen, met wie hij het familievermogen zou moeten delen. Henri Smissaert was ook niet bepaald geleerd. Hij was al heel jong in dienst gegaan bij de marine, waar hij uiteindelijk – voordat de revolutie alles veranderde – was opgeklommen tot luitenant. Maar toch, toen ze hem in april weer diezelfde salon van Brigitta van Hoorn zag binnenstappen, begon haar hart sneller te kloppen. Hij had haar een chocolaatje aangeboden. Het versje daarbij luidde toevallig: ‘Accepteer deze band, zo zoet / en u schenkt mij het grootste goed.’ Ze hadden allebei gebloosd. Schemerde er in dat versje iets door van wat hij van plan was? vroeg ze zich af.

Tegen de tijd dat ze hem in mei in de Franse schouwburg zag, wist ze zeker dat ze zijn hart had weten te veroveren, ook al had hij nog steeds niets gezegd. Iteko zat op stoel 15. Henri zat eerst achter haar. Na verloop van tijd kwam hij naast haar zitten. Ze voelde zich gelukkig, en merkte dat ze ook warme gevoelens voor hem had. Ze peuterde aan een stukje van de stof van de balustrade dat losgelaten had. Uiteindelijk trok ze het er helemaal af.

‘Wilt u deze plaats soms markeren?’ had Henri haar gevraagd.

‘Welnee, waarom zou ik dat doen?’ had ze plagend geantwoord. ‘Er is voor mij geen verschil tussen deze plek en alle andere.’ Maar dat was niet waar, en ze dacht: deze markering zal in de toekomst de plek aanduiden waar ik zo gelukkig was.

En nu had hij gevraagd of hij haar mocht komen opzoeken op Spaar en Hout. Eindelijk verscheen de oude bediende Bernard in de deuropening en kondigde het bezoek van de heer Smissaert aan. Iteko ontving hem zonder te weten wat haar te wachten stond. Ze maakten een wandeling door de tuin. Sophie liep een paar passen voor hen uit. Henri bood Iteko zijn arm aan en zij accepteerde. Ze liepen de moestuin in. Voor de kersenboom stopte hij abrupt en keerde zich naar haar toe.

‘Ik wil al heel lang met u praten,’ begon hij.

Juist op dat moment draaide Sophie zich om. ‘Zijn dat daar appels?’ wees ze. Iteko lachte en knikte. Henri keek naar de grond. Ze wandelden verder en hij zweeg. De stilte werd steeds ongemakkelijker. Maar voorbij het theekoepeltje, met Sophie uit het zicht, stak hij van wal. Hij wilde haar niet zomaar een complimentje geven, zei hij. Nee, hij hield van haar. Zijn liefde was standvastig, hij verlangde alleen haar. Hij bood haar zijn hart aan, en zijn hand, als ze die wilde aannemen.

Iteko wilde zijn hart graag aannemen. Maar zijn hand? Ze besefte meteen dat ze die niet zomaar kon accepteren en dat ze dus maar heel kort kon genieten van haar verovering. Het lot was hun niet gunstig gezind, zei ze hem. En de situatie in het land ook niet, want er stond een oorlog op het punt van uitbreken. Dan waren er nog haar verplichtingen tegenover haar vader. Bovendien: ze was ook nog niet helemaal zeker van haar gevoelens voor hem. Ze kon dus niet direct instemmen met zijn aanzoek. Stiekem had ze hem wel willen aanmoedigen haar het hof te blijven maken, maar dat liet haar geweten niet toe. Ze zou hem ook wel vaker willen zien, maar wat zouden de mensen daar wel niet van zeggen? Praatjes konden de reputatie van een meisje verwoesten. En verloor je je goede naam, dan verloor je je positie in de maatschappij, je kans op een goed huwelijk, ieder uitzicht op geluk. Je moest er altijd op letten dat mensen geen verkeerde conclusies konden trekken uit je gedrag. Iteko had enorm haar best gedaan haar goede naam op te bouwen, en ze wilde die graag houden.

Ze kon Henri dus niet te veel hoop geven, ook al omdat ze zelf niet veel hoop had. Tegelijkertijd was deze kwestie te belangrijk om zomaar over te beslissen. Daarom vroeg ze hem zes weken de tijd. Hij nam daar genoegen mee, en vertrok. En hoewel ze vermoedde dat ze nooit een minuut van die dag, 1 juni 1803, zou vergeten, beschreef ze ’s avonds alles in haar dagboek.

Uiteindelijk kostte het Iteko iets meer dan drie weken om te besluiten het aanzoek af te wijzen. Ze vond dat ze er goed aan deed, maar het was een vreselijke beslissing. Ze had er zoveel jaren naar verlangd een aanbidder te hebben, en een echtgenoot, en ze was ervan overtuigd geraakt dat er nooit een man zou zijn die haar aantrekkelijk zou vinden. Op bals had ze in haar jongere jaren gebeden dat er ook maar één man met haar zou willen dansen. Tegenwoordig ging ze niet eens meer, omdat ze toch nooit gevraagd werd. Jarenlang was ze verliefd geweest op een man die haar nauwelijks zag staan, Antoine Warin. En nu was er iemand die echt van haar leek te houden. Als ze Henri nu zou afwijzen, zou er dan ooit nog een ander komen? Ze was zich ook bewust van de pijn die ze hem aandeed.

‘Vergeet mij,’ zei ze tegen hem, want ze wilde niet dat hij haar zou kunnen verwijten dat ze hem toch nog wat hoop had gelaten.

‘Dat is niet zo makkelijk,’ antwoordde hij.

Zelf was ze ook verdrietig en ’s nachts was haar kussen nat van de tranen. Toch gaf ze de hoop niet helemaal op. Ze konden elkaar misschien beter leren kennen. Ze kon ontdekken of hij inderdaad echt van haar hield – en zij van hem. Ze had zijn hand dan nu wel geweigerd, maar ze hoopte stilletjes dat zijn liefde standvastig zou blijken, en dat het er toch nog van zou komen. En als hij niet genoeg van haar hield om later opnieuw een aanzoek te doen, dan verdiende hij het ook niet haar te bezitten.

==

Op 24 september was het de verjaardag van haar moeder, die alweer negen jaar dood was. Ze was Iteko’s grote steun en toeverlaat geweest, helemaal toen ze zich als meisje eenzaam voelde en slecht op haar gemak was in gezelschap. Na haar moeders overlijden moest Iteko, negentien jaar oud, van haar vader het huishouden gaan bestieren en voor haar drie jongere broers zorgen. De verjaardag viel haar nog altijd zwaar en in de middag voelde ze zich niet goed. Ze trok zich terug op haar kamer. Nu ze even helemaal alleen was, herlas ze de brieven die Henri – haar vriend, zoals ze hem in gedachten noemde – haar de afgelopen maanden had geschreven. Ze durfde het nauwelijks toe te geven, maar die brieven vormden nu haar favoriete lectuur. Op haar bureau zag ze ook een andere brief liggen. Ze pakte hem erbij. Het was een brief van haar goede vriendin Cato van Orsoy, van ruim een jaar eerder. Cato schreef over het aanstaande huwelijk van Iteko’s broer Ko met Elisabeth Teding van Berckhout – alsof alles al in kannen en kruiken was. Ze feliciteerde haar en schreef dat ze hoopte dat Iteko er een lieve schoonzus bij zou krijgen. En nu? Nu stond diezelfde juffrouw Berckhout, van wie ze toen zo zeker wisten dat ze deel van de familie zou gaan uitmaken, op het punt te trouwen met Willem Barnaart. Ze had Ko afgewezen en alle plannen voor feesten, voor huiselijk geluk en liefde waren op slag verdwenen, alsof het allemaal maar een droom was geweest.

De volgende avonden was Iteko op soirees waar ze zich dood verveelde. Ze dacht aan wat ze thuis allemaal had kunnen doen, of hoe ze die tijd met vriendinnen had kunnen doorbrengen. ‘Het leven is te kort en tijd te kostbaar om te verspillen aan mensen die we noch liefhebben noch waarderen,’ schreef ze in het Engels in haar dagboek. Maar toch, dacht ze: er zijn sociale gelegenheden en voorschriften waaraan je je nou eenmaal niet kunt onttrekken. Als je wil dat anderen er voor jou zijn, dan moet je zelf ook wat voor hen doen; als je gezelschap wil in het leven, dan moet je zelf ook sociaal zijn. Je moet relaties met mensen onderhouden om ervoor te zorgen dat je op je oude dag niet eenzaam en verlaten achterblijft.

Alleen daarom al was het zo belangrijk om te trouwen. Al die mannen die alleen maar uit waren op losbandige pleziertjes, die hadden het mis, dacht Iteko. Die losbandigheid zou uiteindelijk een vreselijke leegte en spijt achterlaten. Een deugdzame echtgenote was niet een soort meubelstuk, maar een metgezel die je de genoegens van het leven beter liet smaken en verdriet hielp te verdragen. Wettig verwekte kinderen waren geen last maar een liefdevolle steun als je eenmaal oud was. En onbezonnen vrouwen, die van verovering naar verovering fladderden en dronken van hun eigen charmes de ene na de andere man afwezen, moesten weten dat een redelijke echtgenoot geen tiran was, maar een vriend en trouwe raadgever, en dat kinderen het mooiste geschenk van de hemel waren. Trouwen en kinderen krijgen waren uiteindelijk de levensvervulling van de vrouw, vond Iteko, en de manier waarop vrouwen zich nuttig konden maken in de maatschappij.

Als Iteko haar nichtje en jeugdvriendinnetje Keemie haar baby de borst zag geven, of een van de andere kleintjes zag knuffelen, schoten er soms tranen van vertedering in haar ogen. Tijdens Keemies verjaardag op haar vaders buitenplaats Meer en Berg, eind september, werd ze overspoeld door herinneringen aan hun jeugd. De allereerste keer dat Iteko ergens was blijven eten was hier, ook op de verjaardag van Keemie. Ze waren toen allebei nog heel klein. Iteko kwam Keemie feliciteren. De meisjes speelden samen aan een klein tafeltje. Keemie liet de cadeautjes zien die ze had gekregen. En toen was Iteko blijven eten. Het was echt een feestdag, en ze was het nooit vergeten. Wat ging het leven snel, dacht ze. En wat verschilden hun levens nu van elkaar. Keemie getrouwd met Everard van Weede, en moeder. En zij, Iteko, was nog altijd alleen.

==

In de ochtend van 1 oktober kwam er een visser uit Zandvoort naar het huis. Hij had schokkend nieuws. Een paar dagen eerder waren er daar Engelse oorlogsschepen voor de kust verschenen. De Engelsen hadden vierentwintig uur lang hun kanonnen afgevuurd op het dorp en de duinen. Volgens de visser hadden ze geprobeerd alle boten van het dorp te verwoesten. Er was snel hulp gekomen en ze hadden op één na alle boten kunnen redden. Maar het verlies van die ene boot, zo vertelde de man, betekende dat de eigenaar geruïneerd was. Bovendien waren achttien huizen beschadigd geraakt.

Het stemde Iteko somber. Het kwam allemaal doordat haar land zo nauw verbonden was geraakt met Frankrijk. En dat kwam door de revolutie van acht jaar eerder, die ze verfoeide; door mensen die de eeuwenoude orde omver hadden willen werpen omdat ze het idee hadden dat alle mensen volledig gelijk moesten zijn, een idee dat ze waanzin vond. Alle mensen waren gelijkwaardig, vond Iteko, en je moest je nooit beter – en trouwens ook niet minder – voelen dan een ander, maar er moest wel een orde zijn in de maatschappij, waarin ieder mens zijn eigen plek heeft: hoog en laag, rijk en arm, en ook man en vrouw. Dat had God zo bepaald. Juist dan kon iedereen op zijn eigen manier gelukkig zijn. Als de boer de gelijke was geworden van zijn heer, waar moesten die twee dan over praten? En hoe? De boer had zijn eigen ruwe manieren terwijl in de hoogste klassen de bon ton – goede manieren en verfijndheid – heersten, en ieder voelde zich in zijn eigen kring tevreden en op zijn gemak.

Dat bleek wel weer toen ze een feest bijwoonde dat de oude heer Jan Nicolaas van Eys gaf voor de boeren op zijn buitenplaats bij Heemstede, om de verloving van zijn kleindochter Annette Hoffman met Pieter van Lennep te vieren. Iteko observeerde dat de mannen tijdens het dansen erg ruw waren en de vrouwen niet bepaald gracieus. Een boer die zijn partner ten dans wilde vragen gaf haar een of ander lomp teken, zag ze, waarop zij zich aansloot bij de rij dansenden. Vervolgens sprongen ze huppelend, schreeuwend, zingend en rokend in het rond. De vrouwen werden van de grond getild en weer neergezet en begingen allerlei vrijpostigheden, of stonden die toe. De maaltijd schrokten ze naar binnen. En nadat ze zich volgestopt hadden met vlees en wijn, begonnen ze weer te dansen, nu met nog minder fatsoen. Iteko had het gevoel dat ze een samenkomst van wilden bijwoonde. Ze was echt een voorstander van ongekunsteldheid, maar nu was ze toch blij dat ze geboren was in een verhevener klasse, waar mensen zich heus ook vermaakten, maar dan wel op een deugdzame manier. Nee, het idee van gelijkheid was onuitvoerbaar gebleken en de strijd die erom gevoerd was had veel schade aangericht. De publieke opinie had tijdens haar leven nog meer slachtoffers gemaakt dan vroeger de pest, constateerde ze.

Het was volgens Iteko begonnen met ideeën over vrijheid en de rechten van het volk, overgewaaid uit de Amerikaanse koloniën, die in opstand waren gekomen tegen het Britse moederland en zich ten slotte in 1776 onafhankelijk hadden verklaard. Een Nederlandse revolutie van mannen die zichzelf patriotten noemden en democratische hervormingen wilden doorvoeren, was in 1787 nog de kop ingedrukt. Maar twee jaar later ontketenden vernieuwers wel een revolutie in Frankrijk, waar de monarchie uiteindelijk was afgeschaft, de koning onthoofd. De Nederlandse patriotten hadden de Franse revolutionairen om hulp gevraagd om ook hier de omwenteling te verwezenlijken. Puur verraad, vond Iteko. Duizenden armzalige en hongerige Franse soldaten waren in 1795 het rijke Holland binnengetrokken, sommige bijna zonder kleding, de ruiters op paarden die op sterven na dood waren. Ze had die ellendige troepen zelf zien marcheren langs haar mooie Amsterdamse grachten. Twee van die berooide Franse militairen waren ingekwartierd geweest in hun huis aan de Herengracht en ze had haar bed aan hen moeten afstaan. Ze had toen ook kennisgemaakt met de lichtzinnige aard van de Fransen. Zelfs klappertandend van de kou, ver van hun land en hun familie, liepen de berooide soldaten nog te zingen en te dansen. Dat gold ook voor de officieren: twee van hen maakten meer lawaai dan tien Nederlanders bij elkaar. Met hulp van dat Franse leger was stadhouder Willem V, de prins van Oranje, verjaagd en was het respectabele oude stadsbestuur van Amsterdam afgezet. Er kwamen mannen van niets aan de macht, terwijl voor het stadhuis op de Dam om een vrijheidsboom werd gedanst.

De Nederlandse Republiek werd de Bataafse Republiek en ging een verbond aan met de jonge Franse Republiek. Er volgden jaren van tandeloze regeringen en verschillende grondwetten die nageaapt waren van Frankrijk, terwijl de Fransen veel geld eisten voor hun zogenaamde hulp en het land verwoestten en uitputten. En de vijanden van de Franse Republiek werden de vijanden van de Bataafse Republiek, met Engeland voorop. Engeland blokkeerde de Nederlandse kust, waardoor handel, visserij en scheepsbouw grote schade opliepen. In de zomer van 1799 had Iteko Spaar en Hout halsoverkop moeten ontvluchten toen Engelse troepen, gesteund door een aantal Russische eenheden, de kuststreek binnenvielen. Ze had honderden van die nieuwe vijanden gezien, als krijgsgevangenen in de Westerkerk. Ze had zelf verbanden gemaakt voor de verschillende gewonden. Ze had onuitsprekelijke angsten uitgestaan dat haar broers gedwongen zouden worden het leger in te gaan. De vijandelijke troepen waren al na een paar weken teruggedreven, maar met het land ging het steeds slechter. Helemaal sinds Napoleon Bonaparte eind 1799 in Frankrijk een staatsgreep had gepleegd en zichzelf eerste consul had gemaakt, en daarmee in feite een soort alleenheerser. Napoleon geloofde dat de Nederlanders nog steeds zo rijk waren als vroeger, en bleef betalingen afdwingen die zij niet meer konden opbrengen.

Het deed Iteko pijn om Amsterdam nu te zien, de stad die ooit zo welvarend was geweest, en er alleen maar verhalen te horen over ellende en tegenslag. 1803 was dan wel het mooiste jaar van haar leven, maar voor het land en de Nederlanders in het algemeen was het een dramatisch jaar. Nadat de Fransen en de Engelsen in 1802 vrede hadden gesloten, waren veel zakenlieden begin 1803 weer gaan investeren. Maar niet lang daarna begonnen de voorbereidingen voor alweer een nieuwe oorlog tussen Frankrijk en Engeland. De Engelsen namen Nederlandse handelsschepen in en de kooplieden waren hun geld kwijt. En Engeland stond op het punt ook nog de Nederlandse koloniale bezittingen af te pakken. De Nederlanders moesten bijdragen aan de kosten van de Franse oorlogsplannen. De belastingen waren torenhoog, de stad en de staat werden bedolven onder schulden. Zelfs de welvarendste Amsterdammers verloren hun fortuin. Amsterdam was een stad in verval, zag Iteko. Mensen genoten niet meer van het leven, maar jammerden en klaagden, en velen vertrokken. En nu werden die arme Zandvoortse vissers, die al amper konden bestaan van hun zware werk, in de ellende gestort omdat een ambitieuze usurpator als Napoleon niet tevreden was met alles wat hij al had en Engeland ook nog wilde vernederen. Zo lijdt in deze wereld de kleine man voor de wandaden van de groten, dacht ze.

==

Iteko wist wel dat ze Henri’s brieven niet kon houden nu ze zijn aanzoek had afgewezen. Dus toen ze op een bewolkte donderdag in oktober in Amsterdam was, liep ze naar zijn huis om ze terug te brengen. Ze belde aan. De deur ging open, en daar stond Henri zelf. Ze trok bleek weg en was helemaal in de war. Kwam het doordat ze blij was hem weer te zien? Was het dan misschien toch liefde? Ze wist het niet, en ze wilde er liever niet te veel over nadenken. Ze overhandigde hem de brieven en vertrok direct.

Diezelfde avond zag ze hem alweer, in de schouwburg. Iteko was er met haar goede vriendin Cootje Straalman, die zich pas verloofd had met Arnold van Engelen. Ze zag hoe Henri van een afstand steeds naar haar keek – veel meer dan naar het toneel. Eindelijk was het haar dan gelukt: de ogen van een goede man waren op haar gevestigd. Ten slotte durfde Henri ook hun loge binnen te stappen en een paar nerveuze woorden tot haar te richten. Ze antwoordde hem vrij koeltjes, heel anders dan ze zich vanbinnen voelde. Hij leek al zijn moed bijeen te schrapen en vroeg haar toen of ze tevreden was over zijn gedrag. En mocht hij dan hopen haar te zien, als hij op de buitenplaats van zijn tante, mevrouw Backer, was?

‘Ik heb niets gezien of gehoord dat in uw nadeel spreekt en ik zie geen reden om elkaar uit de weg te gaan,’ zei Iteko. Ze hadden zich allebei gepast gedragen. Bovendien had ze helemaal niet het recht om een oordeel te vellen over zijn gedrag, zei ze.

Toch wel, zei Henri: ‘Uw achting verdienen is altijd mijn doel geweest, en is dat nog steeds, net als op die allereerste dag.’ En toen hij afscheid nam las ze in zijn blik dat hij naast die achting ook haar liefde niet zou afslaan, als ze hem die op de koop toe zou willen geven.

De rest van de avond bracht ze in grote beroering door. Ze had het gevoel dat iedereen meer naar haar en Henri keek dan naar het pas verloofde stel naast haar. Ze zouden over hen kletsen, wist ze. Ze zouden het afkeuren dat hij met haar was komen praten – of dat zij hem had geantwoord. Het maakte niet uit dat ze onschuldig was; ze zouden alles verdraaien en er conclusies aan verbinden die haar zouden schaden. Iteko wist niet meer waar ze moest kijken. Maar ze moest ook bekennen dat het haar hart gevuld had met vreugde, dat haar aanbidder trouwer en misschien zelfs verliefder dan ooit leek te zijn, drie maanden nadat ze hem had afgewezen, en terwijl ze elkaar twee maanden niet hadden gezien.

Ze was er nog vol van toen ze de volgende dag het Panorama aan de Houtmarkt bezocht, midden in de armoedige Jodenbuurt. De straten, de huizen en de mensen waren daar allemaal vies, vond ze, en het stonk er. Van buiten was het Panorama zelf ook maar een onooglijk rond gebouwtje. Binnen in de nieuwe attractie ging ze in het halfduister een trapje op. Toen ze boven kwam, en haar ogen zich aanpasten aan het licht, leek het alsof ze op een toren stond en uitkeek over Parijs en omgeving. Ze wist wel dat het een illusie was, dat het uitzicht geschilderd was op een doek dat rondom was gespannen, maar het leek helemaal echt. Ze zag straten en bruggen, gebouwen en rijtuigen, en overal wandelaars. Op de balustrade stonden nummers die verwezen naar een beschrijving, zodat ze wist waar ze naar keek: het glinsterende water van de Seine en de Jardin des Tuileries, een militaire parade op de Place du Carrousel, Napoleon aan het hoofd van zijn generaals. Ze verwonderde zich over die uitvinding: schilderkunst die je liet geloven dat je boven op een toren stond en uitkeek over een stad – terwijl je eigenlijk in een barak stond en naar een stuk doek keek. ‘Ik heb Parijs gezien!’ schreef ze ’s avonds in haar dagboek.

Op een avond ging Bram, haar jongste broer, direct na het souper naar bed en bleef Iteko alleen achter met haar vader, die bij het dessert zijn pijp rookte. Hoe ging het met Bram? vroeg haar vader. Na de dood van haar moeder had Iteko Brams opvoeding en onderwijs op zich genomen. Ze was als een moeder voor hem geworden en deelde nog steeds een kamer met hem. Bram, intussen zestien, was geen gemakkelijke leerling. Hij wilde liever de deur uit dan leren. Zijn gebrek aan enthousiasme voor studeren maakte Iteko soms ongeduldig. Het ergste was nog wel dat hij geen enkele belangstelling had voor geschiedenis en alle interessante gebeurtenissen en ontwikkelingen uit het verleden die ze hem probeerde bij te brengen en die haarzelf zo fascineerden meteen weer vergat.

‘Snap je niet hoeveel plezier die kennis mij brengt?’ vroeg ze hem.

‘Ja, maar jij hebt het allemaal zo vaak gelezen en herlezen,’ antwoordde hij.

‘Doe dat dan ook.’

‘Ik heb er geen tijd voor. Jij zou het liefst hebben dat ik de hele dag zat te leren.’ Dan liet ze hem maar weer gaan, met het gevoel dat ze tekortschoot. Maar dat vertelde ze haar vader allemaal niet. Hij prees haar om alles wat ze voor haar broer had gedaan, en om de manier waarop ze het huishouden runde. Ze protesteerde. Ze was blij dat ze iets kon doen met haar kennis, zei ze. Ze deed niet meer dan haar plicht. Maar hij hield vol dat het in zijn ogen een grote verdienste was. Daarom wilde hij haar een cadeau geven. Ze mocht zelf kiezen wat. Ze bedankte; ze had niets nodig en er was ook niets wat ze graag wilde hebben.

Toen kwam het gesprek op haar liefdesleven. Henri’s belangstelling voor haar, die avond in het theater, was haar vader opgevallen. Hij vermoedde dat hij haar op een dag weleens het hof zou kunnen gaan maken, zei hij. Iteko vertelde hem voor het eerst over wat er al tussen hen was voorgevallen, over de brieven die Henri haar had gestuurd, en zo nog een paar dingen, waarvan het haar dwarszat dat hij er niets van afwist. ‘Vraag me wat je maar wil – een sieraad of wat dan ook,’ zei haar vader. ‘Ik wil echt graag iets voor je doen. Maar wat betreft die grote kwestie, het huwelijk, kan ik je vertellen dat ik er nooit mee zal instemmen dat je trouwt met een man die niet de middelen heeft om op een behoorlijke manier in je onderhoud te voorzien.’ Iteko zag zelf ook wel in dat het dwaas zou zijn te trouwen zonder iets te hebben om van te leven. Maar het idee dat ze Henri voor altijd zou moeten opgeven, alleen omdat hij geen vermogen had, maakte haar verdrietig, zeker nu ze pas weer gezien had dat hij nog steeds van haar hield. Ze vergeleek stilletjes het grootste cadeau dat haar vader haar zou kunnen geven met wat zijn toestemming om met Henri een eigen huishouden en een eigen gezin te beginnen haar waard zou zijn. Haar ogen vulden zich met tranen. Snel zette ze een punt achter het gesprek. Ze stond op en sloeg haar armen om haar vader. ‘Als u tevreden over me bent, dan ben ik gelukkig,’ zei ze. En dat meende ze. Hoeveel liefde ze ook ooit voor een man zou voelen, ze geloofde niet dat die haar gelukkig zou kunnen maken als haar vader ontevreden over haar was.

Haar vader gehoorzamen was een van de belangrijkste richtlijnen in haar leven. Haar ouders hadden Iteko van kleins af aan bijgebracht dat voor een kind gehoorzaamheid de allerbelangrijkste eigenschap was. ‘God ziet je en weet wanneer je ongehoorzaam bent, ook als wij het niet weten,’ hadden ze haar ingeprent, en dat zorgde ervoor dat ze zich altijd strikt hield aan wat haar ouders van haar vroegen, ook als ze er niet bij waren. Doordat ze wist dat haar gedrag onberispelijk was en haar geweten zuiver ging ze kalm en gelukkig door het leven. Van jongs af aan had ze wel gezien hoe andere meisjes hun ouders misleidden om hun geliefden stiekem te kunnen zien. Henri’s schoonzus Marie Smissaert was zo’n meisje geweest, toen ze nog Marie Feitama was. En al was ze nu getrouwd en bovendien moeder, toch vond Iteko het nog moeilijk haar te vertrouwen. Ze had zelf altijd gebeden dat er dan maar nooit iemand van haar zou houden, als dat was wat liefde met je deed. En nu bad ze weer dat ze nooit zo’n grote passie zou voelen dat ze de gehoorzaamheid die ze aan haar vader verschuldigd was uit het oog zou verliezen.

De volgende dag bracht ze alleen met Bram door en stortte ze zich op haar bezigheden. Ze las, ze schreef, ze tekende en voor ze het wist was het tien uur ’s avonds. Ze was dankbaar dat de tijd zo snel voorbij was gegaan en dat ze zich nuttig had kunnen maken. Morgen zou ze de vruchten aantreffen van het werk dat ze vandaag verricht had, dacht ze voor het slapengaan. En dat was toch geluk.

==

Maar Iteko vroeg zich wel af of ze ooit nog bij een andere man in de smaak zou vallen. Die zaterdag hadden ze een meisje te eten dat bekendstond om haar charmes. Zelf vond Iteko dat het meisje zo uitgelaten was dat ze de grenzen van het fatsoenlijke nogal eens overschreed. Maar haar broers en een paar andere jongemannen vermaakten zich kostelijk met haar. Voor haar, Iteko, had niemand aandacht. Waarom toch? Die vraag had ze zich al duizenden keren gesteld, bij duizenden van zulke gelegenheden, en ze had hem nooit goed kunnen beantwoorden. ‘Ben ik minder goed in converseren dan andere meisjes? Ben ik minder slim, minder beleefd, minder vrolijk?’ Nee, constateerde ze. ‘Maar ik ben minder mooi.’ En dat maakte haar in de ogen van mannen veel minder aantrekkelijk. ‘Ik beklaag elk meisje dat verstoken is van schoonheid,’ schreef ze in haar dagboek. Wie mooi was kon zich ongestraft wispelturig gedragen en somber of ziek zijn, het maakte allemaal niet uit – ze zou altijd in de smaak vallen. Zoals mevrouw Van Hoorn, die op sommige dagen zo apathisch was dat ze nauwelijks op vragen antwoordde, terwijl haar vrolijkheid op andere dagen alle perken te buiten ging. Op één middag klaagde ze eerst over hoofdpijn, lachte vervolgens uitbundig en toen iemand haar even later vroeg hoe het met haar ging, kon ze zich haar pijn al bijna niet meer herinneren. Daarna wilde ze tegen de kou een abrikoos in brandewijn en uiteindelijk rende ze de kamer rond, stampend met haar voet, omdat ze op haar tong had gebeten. ‘Als ik me zo had gedragen, wat hadden mensen er dan de spot mee gedreven,’ dacht Iteko. Maar van mevrouw Van Hoorn vonden mannen het juist charmant. Je kon nog zo deugdzaam zijn en trouw al je plichten vervullen, als je niet mooi was dan stond je allerlei onaangenaams te wachten. ‘Onrechtvaardige mannen, jullie verachten ons als we onszelf ook maar een moment laten gaan en negeren ons als we bescheiden zijn,’ schreef ze in haar dagboek.

Iteko had Henri beloofd dat ze hem niet uit de weg zou gaan en daarom wilde ze de uitnodiging van zijn tante Marie Backer om op 3 november te komen dineren niet afslaan, ook al wist ze dat Henri er ook zou zijn. Maar nog nooit had ze minder eetlust gehad, nooit viel het haar zwaarder de portie die ze had gekregen op te eten. De hele middag was moeilijk. Henri overstelpte haar met nieuwe verklaringen van respect en vriendschap en met allerlei attenties, en toch was ze niet op haar gemak. Niets ter wereld was zonder problemen, besefte ze. Zelfs het grootste geluk, dat er iemand van je hield, bracht moeilijkheden met zich mee. Je vreesde de blikken, de gebaren – een woord kon je in verlegenheid brengen. Allerlei mensen observeerden hen, bespioneerden iedere blik die ze wisselden, en gaven hun eigen uitleg aan wat ze tegen elkaar zeiden. Maar hoe moest je dat vermijden? Dat kon eigenlijk niet. De beste regel was nog altijd je eigen geweten te volgen en je niets aan te trekken van de roddelaars.

Vanuit haar raam op Spaar en Hout zag ze Henri die dagen regelmatig door de Haarlemmerhout banjeren, door de kou en de regen, wachtend tot zij naar buiten zou komen. Een keer keek hij jaloers toe toen ze er met een vriend van haar broer aan kwam wandelen, de keer daarop voegde hij zich voorzichtig bij hen, en op een avond begeleidde hij zijn tante heel timide toen zij bij hen op bezoek kwam. Iteko verbaasde zich over die schuchterheid. Hij had tegen vijanden gevochten, had de wind en de golven getrotseerd, maar hij beefde voor een meisje zoals zij. Wat waren mannen toch vreemde wezens. Ze waren te trots om een duim grond aan een ander af te staan, maar ze vluchtten voor de blik van een vrouw. Als alle vrouwen goed gebruik zouden maken van de macht die ze over mannen hadden, dan zou de wereld een veel gelukkigere plek zijn.

Zijn schroom leek Henri er ook van te weerhouden haar vader te bezoeken, al zou dat wel beleefd zijn. Via zijn schoonzus Marie vroeg hij Iteko wanneer zij het liefst zou willen dat hij bij haar vader langs zou gaan: in het weekend, als er andere heren waren, of juist op maandag. Hoewel ze diep vanbinnen wel gecharmeerd was van die fijngevoelige aanpak, ergerde het haar ook dat zo’n simpele vraag haar via een omweg werd gesteld. Toen ze hem ’s avonds bij mevrouw Crommelin sprak, greep ze daarom de gelegenheid aan hem dat te verwijten. Hij probeerde zich te excuseren door te zeggen dat hij niet had geweten of hij nog gelegenheid zou hebben om haarzelf te spreken. Ze vergaf hem direct, en vond dat heel grootmoedig van zichzelf. Twee dagen later bracht Henri zijn bezoek aan haar vader. Die ontving hem vriendelijk en was heel beleefd tegen hem. Iteko haalde opgelucht adem. Ach, dacht ze, terwijl ze Henri zo vriendschappelijk met haar vader zag praten, als hij toch eens deel zou gaan uitmaken van de familie, als hij haar echtgenoot zou kunnen zijn! Zou ze dat fijn vinden? Ze wist het niet helemaal. Haar gevoelens voor hem leken steeds te veranderen: het ene moment was ze vastbesloten zijn vrouw te worden, het andere juist hem af te wijzen.

Intussen was het volop herfst. Voordat Iteko voor de winter terugkeerde naar Amsterdam, ging ze met haar vader en broers door de wind en de regen nog één keer langs bij de Van Lenneps op Meer en Berg. Ze waren nog maar net warm en droog binnen, of daar verscheen de heer Barnaart met zijn verloofde juffrouw Berckhout, met wie haar broer Ko had willen trouwen. De ontmoeting zat Iteko dwars, maar Ko praatte met het meisje alsof hij haar niets kwalijk nam. ‘Ze is toch zo aardig,’ zei hij na afloop. ‘Arme, lieve broer,’ dacht Iteko, ‘je verdient het om gelukkig te zijn – en je bent het maar zo weinig!’ Ze hoopte dat hij op een dag een echtgenote zou vinden die hem meer verdiende dan dit meisje, dat hem had bedrogen.

Half november dwaalde ze voor de laatste keer door het groen van de buitenplaats. Iedere stap herinnerde haar aan de gelukkige momenten die ze er die zomer had beleefd: de wandelingen door de natuur waarvan ze genoten had, de fijne gesprekken die ze gevoerd had, en bovenal de liefdesverklaring die ze hier ontvangen had. Zou het alleen een herinnering blijven of toch een vervolg krijgen? Zou ze als ze hier volgende zomer terugkeerde misschien een getrouwde vrouw zijn? ‘Vaarwel buiten, vaarwel mooie zomer, vaarwel heerlijke uren,’ dacht ze.

==

Na een half jaar op Spaar en Hout was Iteko 16 november terug in het huis aan de Gouden Bocht van de Herengracht in haar geliefde Amsterdam. Het was fijn om vriendinnen terug te zien en te horen wat zij gedaan hadden tijdens de lange zomer. Het clubje vriendinnen zag er ieder jaar weer anders uit. Er waren er die trouwden, ziek werden, overleden. Dat laatste was nu gelukkig niet het geval, ondanks de gevaarlijke nieuwe mode om je heel luchtig te kleden, waardoor verschillende jonge mensen – slaven van een modegril, vond Iteko – reumatische klachten opliepen.

Ze bezocht mevrouw Van Lennep Helmolt, die pas bevallen was, en daarna mevrouw Six Hulft, die twee jonge kinderen had. Ze nam de jongste op schoot. Het meisje knuffelde haar, maar strekte even later haar armpjes alweer uit naar haar moeder. Wat moest het heerlijk zijn om moeder te zijn, dacht Iteko, het volmaakte aardse geluk. Ze hoopte dat ze het moederschap en alle gevoelens die daarbij hoorden op een dag zelf zou meemaken. Ze herinnerde zich het moment, niet zo lang geleden, waarop Henri het jongste kindje van mevrouw Crommelin in zijn armen nam en naar haar moeder bracht. ‘Geef je mama maar een knuffel,’ zei hij, en onwillekeurig ging er een rilling door haar heen, en ze wenste bijna dat hij op een dag zo hun kindje naar haar zou brengen.

December brak aan. Op een dag hadden ze Van Lennep op bezoek toen Henri plots onaangekondigd voor de deur stond. Iteko verbaasde zich over die plotselinge vermetelheid, en over haar vader, die hem zonder aarzelen ontving en zich buitengewoon beleefd gedroeg. Maar ze kon niet echt genieten van het bezoek. Ze had Henri afgelopen dinsdag ook al gesproken bij mevrouw Van Lennep. Wat moest Van Lennep wel niet denken nu hij hem hier bij hen zag? Hij zou vast niet geloven dat het toeval was. Straks zou hij het aan mensen vertellen, en dan zou niemand haar meer geloven als ze zei dat Henri haar niet het hof maakte. Wat moest ze doen om geroddel te voorkomen? Henri helemaal nooit meer zien zou haar te veel pijn doen. Ze nam zich voor haar broer Ko opdracht te geven Van Lennep te vragen er niet over te praten. Misschien hechtte ze wel te veel waarde aan het geklets van anderen, dacht ze. Maar ze had de meest risicovolle jaren uit het leven van een meisje doorstaan zonder dat er een kwaad woord over haar gesproken was en ze beefde bij de gedachte dat ze die goede reputatie dan nu met haar achtentwintig jaar zou verliezen.

Zaterdag ging Iteko naar het theater. Ze merkte dat ze hoopte dat Henri er ook zou zijn. Het was een van de weinige plekken waar ze elkaar konden zien. Ze vroeg zich af of die hoop dan toch betekende dat ze van hem hield. Henri was er. Hij zocht haar op in haar loge en keek haar veelbetekenend aan. Hij vroeg haar toestemming om in vertrouwen te praten met haar vriendin Cato. ‘Iemand in mijn omstandigheden wil graag iemand hebben met wie hij openlijk kan praten,’ zei hij. Laat hem maar met Cato praten, dacht Iteko. Laat hem haar maar vertellen of zijn gevoelens voor mij nog hetzelfde zijn of niet. Ze wilde wel weten wat zijn plannen nu waren. Als hij van haar hield, zou hij vroeg of laat weer met een aanzoek komen. En als hij een betrekking wist te krijgen, een inkomen, dan zou dat tweede aanzoek weleens gunstiger voor hem kunnen uitpakken dan het eerste. Want ja, ze moest toegeven dat hij met zijn standvastigheid en trouw langzaam haar hart begon te veroveren.

De volgende avond ging Iteko naar een soiree die ze de afgelopen winters altijd bezocht op zondag. Ze voelde zich er nooit echt op haar gemak en vermaakte zich er maar zelden. Het klikte niet met de mensen in het gezelschap, hun interesses kwamen niet overeen met die van haar, en ze vermoedde dat zij haar ook alleen uit gewoonte uitnodigden en niet omdat ze haar zo leuk vonden. ‘Nee, ik ben niet gemaakt voor gezelschappen,’ constateerde ze weer eens. ‘Dat merk ik al sinds mijn jonge jaren en ik merk het nog iedere dag.’ Het moest wel aan haar liggen, want alle anderen amuseerden zich prima. Iteko vond niets zo vervelend als kaarten, maar je kon tegenwoordig nergens meer komen zonder dat je gedwongen werd om mee te spelen. Het leek wel alsof mensen zich niet meer konden vermaken zonder kaarten in de hand. Voor sommige mensen leek het bijna het doel van hun bestaan. En dan had ze het alleen nog maar over de mensen die hun kostbare tijd verspilden aan dat spel, en niet over degenen die hun hele fortuin verspeelden.

Haar mooiste dagen waren die waarop ze zich uren achter elkaar alleen op haar kamer vermaakte, zonder iemand te zien, omgeven door boeken en schrijfsels, nadenkend en zich verdiepend in de wijsheid van anderen. Als het voor een vrouw niet zo onbetamelijk was, zou ze zich daar met grote hartstocht volledig op storten. Als vrouw in de betere kringen moest je wel enige ontwikkeling hebben, zodat je in gezelschap kon meepraten zonder jezelf belachelijk te maken – zoals die dame die laatst gezegd had dat haar zoon ‘te Birmingham boven Engeland’ was. Verstandige mannen vonden het prettig als een vrouw met hen kon praten over boeken, over de geschiedenis en over het menselijk hart. Maar wel alleen als ze dat met bescheidenheid deed, en vooral zonder een al te grote geleerdheid tentoon te spreiden. Terwijl Iteko die avond haar geld en haar tijd aan het verdoen was met kaarten, waren haar gedachten bij de koningen van Engeland over wie ze aan het lezen was, bij haar dagboek waarin ze zou willen schrijven, bij het toneelstuk Spartacus dat ze aan het vertalen was – en ze wilde dat ze thuis was, aan het werk.

Het afgelopen jaar had ze geprobeerd de Franse tragedie Spartacus van Bernard-Joseph Saurin naar het Nederlands te vertalen. Ze had het stuk in 1795 gezien in de Franse schouwburg en was diep onder de indruk geweest. Als ze dan niet op een andere manier nuttig kon zijn, dan wilde ze een bijdrage leveren door mensen daarmee te vermaken. Stilletjes brandde ze ook van verlangen lof en misschien zelfs roem te oogsten. Na veel onderzoek, hard werken en talloze hoofdbrekens had ze die zomer een eerste versie afgerond. Ze wilde haar vader ermee verrassen en op een dag was ze begonnen hem voor te lezen. Ze verwachtte dat hij zou genieten en vol bewondering zou zijn, maar ze vergiste zich. De vertaling kon hem niet bekoren. Ze las alleen de eerste akte, naar de rest vroeg hij nooit meer. ’s Avonds had ze zichzelf in slaap gehuild met het gevoel dat haar werk nooit erkenning zou vinden of ergens toe zou dienen. Daarom had ze Spartacus maandenlang laten liggen. Maar pas had ze een stukje voorgelezen aan een vriendin, en die vond het wel mooi. En op een paar fouten na, die ze wilde corrigeren, was ze er zelf eigenlijk ook best tevreden over. Dus was ze deze herfst weer aan het werk gegaan, en had ze een paar passages aangepast.

Niet veel later stemde haar vader ermee in een tweede keer te luisteren naar haar Spartacus. Opnieuw hoopte Iteko op succes, opnieuw verheugde ze zich bij de gedachte het stuk opgevoerd te zien en zelf geprezen te worden – en opnieuw liep het uit op een teleurstelling. Want haar vader vond het maar niets. Ze besloot te stoppen met het project.

==