J.J. Voskuil

Uitzicht op geluk

DAGBOEK deel 4
1974–1976

==

==

==

Uitgeverij Van Oorschot

Amsterdam

© Copyright 2024 ERVEN J.J. VOSKUIL en UITGEVERIJ VAN OORSCHOT, AMSTERDAM

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt, op welke wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

==

ISBN 978 90 282 4904 2

==

www.vanoorschot.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2024

Bezorgd door Thomas van Grafhorst, Detlev van Heest en Mirjam Lucassen.

(1974)

zondag 23 juni. De hoofdambtenaar verlaat zijn woning om naar zijn werk te gaan. Hij kijkt omhoog (als iedere ochtend), steekt zijn hand op en maakt een grimas naar zijn vrouw. Dan buigt hij snel, wat verward, het hoofd. Er komt iemand aan die het gezien heeft. Een andere vrouw. Hij verhaast zijn stap en passeert haar zo ongezien mogelijk, bevreesd dat hij zich kwetsbaar heeft getoond.

==

Het is middag. De hoofdambtenaar zit alleen in zijn vertrek. Zijn beide eerste ambtenaren zijn afwezig, de een is met vacantie, de ander is naar een congres. Ook in de andere vertrekken is het rustig. Van de lagere ambtenaren is er maar één.1 Hij hoort haar tikken achter de dunne wand. De hoofdambtenaar heeft zijn voeten tegen de rand van zijn schrijfblad gezet en zijn stoel achterover geduwd zodat hij nog net niet onderuit gaat – een hoofdambtenaar die houdt van gevaarlijk leven. Hij heeft een boek van een hoge stapel naast zich genomen en houdt dat op schoot. Een boek van een buitenlander, een Engelsman, over zijn Nederland. De hoofdambtenaar bladert het door en leest de passages waarin iets over zijn volk wordt gezegd, hetzij ten goede, hetzij ten kwade. Er wordt veel goeds gezegd. Dat streelt hem, al doet hij daar wat meesmuilend over, zoals de minder gunstige passages tegenspraak bij hem wekken. Al met al kan niet gezegd worden dat de hoofdambtenaar wetenschappelijk bezig is, eerder nationalistisch, hij zou met evenveel vrucht en met gelijksoortige gevoelens naar een wedstrijd van het Nederlands elftal kunnen kijken, met het verschil natuurlijk dat hij daarvoor niet zo onmatig betaald zou worden. Terwijl hij zo bezig is, met een licht schuldgevoel, komt er door het geopende raam met een geweldige vaart een bromvlieg binnen. Hij draait zich in de vlucht weer om, botst tegen een ruit en blijft daar brommend tegenop botsen. Dat stoort de hoofdambtenaar. Hij kijkt opzij en beziet de pogingen van het beest om naar buiten te komen met enige irritatie. Hij heeft geen zin om zijn stoel te laten zakken, zijn boek weg te leggen, zijn la open te trekken, zijn glas te pakken, een fiche te zoeken dat op het glas past, op zijn bureau te klimmen en de bromvlieg onder het glas te vangen en weer buiten te zetten. En omdat hij geen zin heeft, richt zijn irritatie zich tegen de vlieg. Barst, denkt hij, stomme rotvlieg, blijf dan ook buiten. – Hij probeert de vlieg te vergeten en kijkt weer in zijn boek. Als het een hommel of een bij was, zou hij wel helpen, bedenkt hij. Dat is niet fair. Omdat hem als jongen is bijgebracht dat bijen nuttige dieren zijn, terwijl vliegen... Maar dat is toch verdomd stom, denkt hij, om niet weer door dat geopende raam terug te vliegen Zo langzamerhand mag zo’n beest dat toch wel eens in de gaten hebben. – Een onredelijk verwijt, dat ziet hij ook wel in, want hoe zou zo’n dier het principe van zoiets onnatuurlijks als een ruit ooit moeten begrijpen? De dialoog verzandt een beetje en hij leest, wat geïrriteerd, verder. Het gebrom houdt even op, begint opnieuw, en dan plotseling vindt de vlieg de opening waardoor hij is binnengekomen terug en vliegt met een wijde boog de ruimte weer in. Het zoveelste bewijs dat je niet moet ingrijpen, maar integendeel alles op zijn beloop moet laten.

==

De telefoon gaat. De hoofdambtenaar neemt de hoorn op en zegt stuurs en somber zijn naam, afweer waarachter hij zijn angst voor de onbekende wereld buiten hem verbergt. Hij spreekt met een meneer Van Vloten, documentalist van het Bureau Voeding van het Ministerie. Meneer Van Vloten wil weten wat er op St. Jan gegeten werd. – ‘Op St. Jan,’ herhaalt de hoofdambtenaar. De heer Van Vloten begint uit te leggen dat hem dat ook weer gevraagd is, dat hij het niet weet, gebeld heeft met het Openluchtmuseum en doorverwezen is naar onze hoofdambtenaar. Alsof die het weet! Het ergert de hoofdambtenaar dat het Museum hem er weer mee opscheept, al is het recht in dit geval tot op zekere hoogte aan hun kant. Hij ergert zich ook aan de heer Van Vloten, nu die maar een gewone documentalist blijkt te zijn. ‘Misschien is er wel zoiets,’ zegt hij, ‘maar ik zou dat moeten nakijken. Ik kan daar niet zo meteen antwoord op geven.’ Natuurlijk niet. Daar heeft de heer Van Vloten alle begrip voor, maar misschien dat de hoofdambtenaar hem dan morgen kan opbellen, want het heeft nogal wat haast. Dat is het toppunt! Te meer daar de hoofdambtenaar inmiddels heeft vastgesteld dat de heer Van Vloten een onmiskenbaar Indisch accent heeft. Wat verbeeldt de heer Van Vloten zich wel! Weet hij eigenlijk wel dat hij een hoofdambtenaar, hoofd van een Bureau, lid van vele commissies, bezoeker van buitenlandse congressen, enzovoort, aan de andere kant van de draad heeft? En waar bemoeit de heer Van Vloten zich mee? Wat heeft hij te maken met de St. Jansviering in Nederland? Waarom houdt hij zich niet bij Indië, waar hij vandaan komt? – ‘Donderdag!’ zegt de hoofdambtenaar. ‘Kan het ook vrijdag zijn?’ – want hij heeft intussen bedacht dat zijn ambtenares die hij het best met het verzoek kan belasten op donderdag niet aanwezig is. ‘Donderdag ben ik er niet.’ Hij is er donderdag wel, maar daar heeft de heer Van Vloten niets mee te maken. Iemand met de rang van hoofdambtenaar is veel weg, op de meest onverwachte ogenblikken. Vrijdag kan ook. Vrijdag dus. De hoofdambtenaar legt de hoorn neer, schrijft een en ander op een papiertje en gaat de kamer van zijn ambtenares binnen. ‘Er is een verzoek,’ begint hij, en dan voelt hij zich schuldig. Hij draagt het haar nog wel op, maar hij voert het vervolgens zelf uit als ze op donderdag weg is. Een hoofdambtenaar van niks.

==

Het is eind van de middag, tegen half vijf. De bromvlieg is juist weg en de hoofdambtenaar zit voor zich uit te kijken, het boek nog op schoot, maar in gedachten al bezig op te staan, naar het kaartsysteem te gaan en na te gaan wat er op St. Jan gegeten werd. Dan gaat de tussendeur open. Zijn tweede ambtenares komt binnen. ‘Wil je een stophoest?’ vraagt ze. Dat wil hij wel, al heeft hij er geen behoefte aan, maar misschien heeft ze hem horen kuchen. Ze nemen allebei een stophoest.

‘Want ik moet iets vieren,’ zegt ze, terwijl ze bij zijn bureau blijft staan. ‘Ik heb namelijk mijn plaats in de maatschappij gevonden.’

Hij kijkt haar vragend, wat onzeker aan. Van zijn ondergeschikten is zij degene met de meest onverwachte mededelingen en hij komt vaak adem tekort om haar invallen bij te houden.

‘Ik werd opgebeld,’ zegt ze lachend, ‘dat ik mijn plaats in de maatschappij gevonden heb.’

‘Dat is toch prachtig,’ probeert hij.

‘Moet je je voorstellen’... Het blijkt dat haar verzoek om een beurs is afgewezen omdat ze al een afgeronde opleiding achter zich heeft en verondersteld wordt haar plaats gevonden te hebben.

De hoofdambtenaar lacht een beetje met haar mee, als een boer die kiespijn heeft. Wat voor reactie verwacht ze? Waarschijnlijk geen. Maar hoe moet je reageren als iemand geen reactie verwacht? De hoofdambtenaar heeft daar nog altijd niets op gevonden. Hij zegt dat hij het jammer vindt, maar ook weer niet zo erg, omdat hij in die studie toch niets zag: eerst is ze fysiotherapeute, dan komt ze op het Bureau, dan wil ze Taalkunde studeren, dan gaat ze avondschool doen, houdt daar weer mee op, wil Theologie gaan studeren, en denkt tegelijk weer over haar oude beroep, terwijl ze bij herhaling verzekert dat ze zich nog nooit zo op haar gemak heeft gevoeld als op het Bureau van de hoofdambtenaar, en geen oude schoenen zal weggooien zolang ze geen nieuwe heeft.

‘Het is toch of je benen onder je gat worden weggeslagen,’ zegt ze.

Hij schrikt daar even van, van die taal, en lacht om de schrik in zijn ogen te maskeren. Dan zegt hij dat hij de indruk heeft dat ze iets zoekt wat ze toch niet zal vinden, omdat er voor haar nu eenmaal geen werk is dat haar bevredigt, zodat ze net zo goed kan blijven waar ze is. En omdat hij niet wil dat ze dat als critiek voelt, voegt hij eraan toe dat hij net zo is.

Ze moet daar om lachen. ‘Misschien moet ik daarom altijd zo om je lachen,’ zegt ze.

Hij verstaat haar verkeerd. ‘Moet ik om je lachen?’ vraagt hij verbaasd.

‘Nee, ik om jou.’

Dat verrast hem. Het komt niet te pas dat een ambtenaar om een hoofdambtenaar lacht en het hem dan nog zegt ook. Niemand vindt het prettig als er om hem gelachen wordt, maar een hoofdambtenaar helemaal niet, het is al te intiem. Hij lacht maar wat en het gesprek verzandt.

Als ze weer weg is, loopt hij naar zijn kaartsysteem en begint afwezig de fiches achter St. Jan door te kijken. Een minuut of tien later gaat hij haar kamer binnen, hurkt voor een kast en bladert in een boek waarnaar een van de fiches verwezen heeft.

‘Het is toch eigenlijk verschrikkelijk als iemand je zo doorziet,’ zegt ze achter hem.

‘Hoezo?’ vraagt hij voorzichtig, want hij weet nu niet meer of ze bedoelt dat zij hem of hij haar doorziet.

Dit keer bedoelt ze dat hij haar doorziet, omdat ze zo vaak van plan is veranderd. Het is niet duidelijk of het als compliment is bedoeld, of dat ze er spijt van heeft dat ze zich te veel bloot heeft gegeven door zolang in dezelfde baan te blijven. ‘Ik begrijp tenminste niet hoe jij je in zo’n boek zo bloot durft geven,’ zegt ze voor hij heeft kunnen reageren.

Dat verrast hem. De critiek op zijn boek is nu juist dat hij zich niet bloot heeft gegeven en hij kan dat beter begrijpen dan haar opmerking. ‘Als ik me echt bloot geef, geef ik het niet uit,’ weert hij af. Hij is meteen ontevreden over dat antwoord, omdat het suggereert dat hij nog heel wat geschreven heeft en heel wat (God weet wat) bloot te geven heeft.

‘Nee, natuurlijk niet,’ zegt ze haastig.

‘Maar je geeft je toch niet bloot als je voortdurend van richting verandert?’ zegt hij eroverheen. ‘Je ontsnapt juist. Het is een manier om je te verbergen,’ waarmee hij het gesprek weer op neutraal terrein heeft gebracht, al is daar ook alles mee gezegd. Hij doet moeite om een betere opmerking te vinden. Ze luistert vaag en hij is zich bewust dat hij, zoals altijd, zoekt naar wat een ander horen wil, bij gebrek aan een eigen oordeel. Hij voelt zich onbehaaglijk, vindt het gesprek te persoonlijk, krijgt last van zijn knieën zo zittend op zijn hurken, en zoekt onder het praten vergeefs naar een weg om te ontsnappen. Het gesprek wordt steeds chaotischer. Ze komen, God weet hoe, in de psychiatrie terecht. Hij vindt dat niks, tuimelt over zijn oordelen als hij merkt dat zijn oordeel over psychiaters haar uit het veld slaat, tot ze ineens zegt: ‘Ik moet je eerlijk bekennen dat ik al drie jaar bij een psychiater loop.’ Daar zit hij, op zijn hurken. Het ontbreekt er nog aan dat hij juist op dit ogenblik, in die ongemakkelijke houding, een wind laat. ‘Ja?’ zegt hij verlegen. Bijna had hij er nog aan toegevoegd: Wat leuk! – maar dat slikt hij gelukkig nog net in.

==

Brief aan de redactie van Maatstaf.

Geachte heer Ros,

Het doet me plezier dat u ook aan nog andere artikelen uit L.P. met genoegen terugdenkt. Er zijn er bij die mij indertijd meer ter harte gingen dan het stuk over Polgar, al is hij natuurlijk een aardige man geweest. De reden dat ik indertijd met dit werk gestopt ben, is dat ik tot de slotsom kwam dat je om critieken te blijven schrijven ofwel een hartstochtelijke lezer moet zijn of bezeten moet zijn van de behoefte iedere ongerechtigheid met zwavel en vuur uit te branden. Een hartstochtelijke lezer ben ik niet, eerder het tegendeel. En het met zwavel en vuur wegbranden van dode en halfdode buitenlandse schrijvers geeft geen voldoening. Zo denk ik er nog over. Mocht dat evenwel veranderen – en waarom zou het niet – en mocht Maatstaf dan nog bestaan, dan zal ik dergelijk werk graag om te beginnen aan u opsturen. In ieder geval ben ik u erkentelijk voor de poging die u hebt gedaan om mij ertoe aan te zetten.2

==

maandag 24 juni. Zaterdag om kwart voor zes opgestaan, om half acht de trein. Zoals gewoonlijk waren we twintig minuten te vroeg op het perron, maar doordat we pas twee minuten voor het vertrek merkten dat we op het verkeerde perron zaten, misten we nog bijna de trein. Een stampvolle trein. Naast ons een moeder en twee zoons die, zoals al gauw bleek, ook naar Schin op Geul gingen en, zoals later bleek, dezelfde wandeling (van Natuurmonumenten) gingen maken. In Schin op Geul stapten we behalve met hen met nog een echtpaar uit, dat we die dag nog vaak zouden terugzien, maar waarop we meteen een flinke voorsprong namen doordat ze moeite hadden met de wegaanduiding. We renden in een lichte mist en onder een grauwe lucht het dorp door, ons bewust dat we op de hielen werden gezeten, over een voetpad tussen heggen langs de Geul, langs drie campings, een klein stukje waarop we nog eens vijf mensen passeerden die we de verdere dag ook zouden terugzien, om te beginnen in De Auw Sjuur,3 een door de gids aanbevolen pleisterplaats. Terwijl we daar zaten, bij het daverende lawaai van een jukebox (en zonder de beloofde vlaai), voegde iedereen die we achter ons hadden gelaten zich weer bij ons, vroeg naar de vlaai (die er niet was) en keek in zijn routebeschrijving om een en ander nog eens te verifiëren. We stapten weer op, nu in derde positie, de moeder en de zoons meteen op onze hielen, klommen een pad op en gingen aan de andere kant van de heuvel met een opkomende hoofdpijn wat terzijde zitten om iedereen te laten passeren en te zien opklimmen door de akkers naar Gulpen. Terwijl we daar zaten, werden we ook door nieuwe mensen gepasseerd (niet door de moeder en de zoons die op dat eerste stuk blijkbaar al verloren waren geraakt), en later, voorbij Gulpen, passeerden we zelf nog weer anderen die ons niet gepasseerd waren en zagen we oude bekenden terug. Omdat het op onze zenuwen begon te werken, besloten we de kop te nemen. De zon brak door. Het werd drukkend warm. We klommen iedereen voorbij, op één man na, een eenzame figuur met zenuwtrekken, die we pas op het terras van Hotel Alpenzicht4 terugzagen. Terwijl we daar zaten, liepen enkele groepjes die we gepasseerd waren ook binnen, een man met een vrouw en een kind, alle drie in korte broek, en het echtpaar dat in Schin op Geul een paar keer om het station was gedraaid om het trapje naar de kerk te vinden, dat er niet meer was omdat het intussen gelijkgeschakeld en geasfalteerd is. Zodra ze binnenliepen, stapten we weer op, maar dat bracht niet de ruimte waarop we gehoopt hadden want een echtpaar met drie kinderen en een moeder met één zoon kwamen juist de bossen uit en gingen er voor ons weer in zonder Alpenzicht te bezoeken, hoewel dat toch op het programma stond. We probeerden van alles om ze weer kwijt te raken, blijven staan, gaan zitten, het tempo verhogen, passeren, waarna we de eenzame man weer te dicht naderden. En dat alles op de luttele kilometers door het Onderste en Bovenste Bosch, volgens de beschrijving het mooiste hellingbos van Nederland. Pas in Epen, waar we op een overluifeld terras op de bus zaten te wachten en iedereen zich geleidelijk weer bij ons voegde (behalve de moeder met de twee zoons), kwamen we enigszins tot onszelf, dankzij ons vermogen tot galgenhumor. We aten in het station in Heerlen en keerden naar huis terug, zonder één indruk, behalve dan die hoofdpijn en de vluchtige gedachte dat het tussen Gulpen en Hotel Alpenzicht (een glooiend land met bossen en weiden) het aardigst was geweest.

==

Zondagochtend op een bank bij de Westerkerk de krant zitten lezen. Weer naar huis gekuierd. Dagboek geschreven en naar Nederland-Bulgarije geluisterd,5 waarbij ik me als altijd voornamelijk verveelde. Gegeten en in de schemer door het Bos gefietst: de sloten blonken in het late licht, het zat vol konijnen, waaronder heel kleine, en dan was er nog een enkele late fietser of wandelaar. Een stille avond, met onder de bomen de warmte van de dag en overal de geur van bladeren en vlierbloesem. Toen we door het Vondelpark terugfietsten, zat op een weide, onder een grote plastic bol die de muziek nog eens in wisselende kleuren vertaalde, een orkest met een twintigtal toeschouwers. Je kunt het beste in de buurt blijven.

==

dinsdag 25 juni. Een twintigtal meters voor zijn Bureau wordt onze hoofdambtenaar voorbijgereden door zijn eerste ambtenares.6 Dat stoort hem. Hij wil ’s ochtends vroeg alleen zijn, alleen zijn kamer binnengaan en de eerste tien minuten zo mogelijk niemand zien. Terwijl ze bezig is haar fiets met twee sloten vast te zetten en nerveus haar tas en tasje te voorschijn haalt, wacht hij gemelijk bij de deur, zijn voet op de drempel, om te voorkomen dat de deur dichtvalt. Hij weet, of hij vermoedt, dat zij het vervelend vindt dat hij op haar wacht. Het maakt haar zenuwachtig. Eén keer heeft ze gezegd dat hij toch naar binnen moest gaan, maar dat vindt hij te gek. ‘Dan moet Buitenhuis apart voor jou naar beneden komen,’ heeft hij toen geantwoord, waarop ze een kleur kreeg. Als onze hoofdambtenaar galant wil zijn, is hij dat zo, dat de ander niet weet waar die zich bergen moet. Terwijl hij daar staat te wachten, is hij zich dat bewust en dat maakt het niet gemakkelijker. Als ze vóór hem naar binnen gaat, zoekt hij vergeefs naar een vriendelijk woord. Hij vindt niets, loopt voor haar de trap op als ze hun bordjes inschuift, houdt boven de deur weer voor haar open: het is een doorlopende plaatsverwisseling, een ballet voor één dame en één heer.

‘Hoe laat ga jij nu eigenlijk ’s ochtends van huis?’ vraagt hij.

‘Vijf over acht.’ Er komt een blos op haar gezicht. ‘Dat is eigenlijk te vroeg, maar dan kan ik nog een stukje met Rein meerijden.’ Ze heeft in zijn opmerking critiek gevoeld. Wat hij ook doet, hij zal die niet kunnen wegnemen. Hij zegt dat dat verdomd snel is voor zo’n afstand. Ja, maar ze hoeft ’s ochtends geen linkerbochten te maken. En dat terwijl hij al voor achten de deur uitgaat. Ja, maar hij loopt natuurlijk. Ja, hij loopt. Dat is juist. ‘Ik loop ook wel eens een eindje om,’ zegt hij om het allemaal wat menselijker te maken. Dat is niet geheel juist. De dagen dat deze ambtenares er is, loopt hij nooit om, om toch nog even alleen te kunnen zijn, maar dat heeft hij uit beleefdheid nu juist willen verbergen. Zonder succes. Als ze in haar kamer verdwenen is, opent hij, nog wat verward, de ramen, hangt zijn jasje op, schuift zijn tas onder zijn tiktafel en gaat zitten. Hij trekt een boekbespreking van een andere ambtenaar naar zich toe en leest haar door. De ambtenaar in kwestie heeft hem gevraagd om zijn oordeel. Hij is zo onzeker dat hij het oordeel van een hoofdambtenaar nodig heeft voor hij zijn naam eronder durft te zetten, hoewel hij weet dat de hoofdambtenaar van dit onderwerp hoegenaamd niets afweet. De hoofdambtenaar leest het stukje twee keer door. Hij kijkt voor zich uit en vraagt zich af wat hij moet zeggen om de ambtenaar het gevoel te geven dat hij een zeer goede boekbespreking heeft geschreven. Terwijl hij zo zit te kijken, gaat de deur open. Zijn tweede ambtenaar komt binnen, terug van het congres. ‘Hé, zit je te denken?’ zegt hij, wat tekenend is voor het beeld dat hij van de hoofdambtenaar heeft. De hoofdambtenaar is verrast. Gewoonlijk wordt deze ambtenaar na zo’n geweldige krachtsinspanning ziek, of hij blijft dagenlang thuis in de veronderstelling dat hij daar recht op heeft. Derhalve toont de hoofdambtenaar vreugde en hij vraagt hoe het was. De ambtenaar kan daar niet meteen op antwoorden. Hij heeft in de trein een spinnetje uit zijn haar gered en zolang in zijn portemonnaie gestopt om het hier weer los te kunnen laten. Staande bij het raam vouwt hij voorzichtig al zijn papiergeld uit. De hoofdambtenaar komt erbij staan. ‘Je moet eigenlijk altijd een lucifersdoosje bij je hebben,’ zegt hij, en hij helpt hem door het zilvergeld voorzichtig te verwijderen, waarna hij de portemonnaie uitklopt. Geen spinnetje. De ambtenaar trekt zijn jasje uit, keert de zak waar de portemonnaie inzat binnenste buiten, zoekt in de stof tussen de naden, maar het spinnetje blijft zoek. Hij trekt zijn jasje weer aan en komt bij de hoofdambtenaar aan tafel zitten, alsof ze gaan vergaderen.

‘Het was wel nuttig,’ zegt hij verlegen, waarna ze allebei grinniken, omdat het idioot is om een congres nuttig te vinden.

‘Wel nuttig!’ herhaalt de hoofdambtenaar. ‘Hoe was de treinreis?’ Want de hoofdambtenaar is een man die bij het begin begint en niets wil overslaan.

Terwijl de ambtenaar verslag doet, onderbreekt hij hem telkens met snelle vragen. Hij merkt dat dat de ambtenaar hindert en doet zijn best om zich zo veel mogelijk in te houden, maar dat gaat hem slecht af. Zijn vragen moeten zijn onvermogen tot menselijk contact, zijn verlegenheid en zijn nervositeit verbergen, en dat zijn eigenschappen die sterker zijn dan hij zelf. Wat de ander beleefd heeft, interesseert hem eigenlijk niets. Hij verlangt ernaar om weer achter zijn bureau te zitten, zo alleen mogelijk. En dat terwijl het contact met deze ambtenaar nog het best te dragen is en hij zich bij hem zelfs redelijk op zijn gemak voelt wanneer hij er weer een poosje is. ‘Ik begrijp nu pas waarom een boer eerst een uur lang zwijgend bij zijn bezoek zit’, denkt hij als hij ’s middags, nerveus en gespannen na een overvolle ochtend, het gebouw weer verlaat. Ik ben een boer, maar dan een die niet meer kan zwijgen. Alles wat nieuw is, moet me in heel kleine hoeveelheden, met grote tussenpozen, worden toegeschoven, anders kan ik het niet verwerken. Wat heb ik vanochtend gedaan? Het verslag van Ton aangehoord. Terwijl we zaten te praten, kwam Meertens binnen en mengde zich in het gesprek. Ik ging naar beneden om koffie te drinken en trof daar Ate, die over zijn reis begon.7 Vanuit de hal liep ik met Fred terug en praatte op zijn kamer over zijn boekbespreking. Doorlopend naar mijn kamer bleef ik bij Jozien hangen om een map met haar door te nemen. In mijn kamer zat Ton nog met Meertens te praten. Terwijl ik achter mijn bureau ging zitten, kwam Blok binnen met een brief waarover hij mijn oordeel wilde hebben. Intussen waren er door iemand drie mappen op mijn bureau gelegd om door te nemen en had Meertens de post erbovenop gelegd. Ik begon aan de mappen en liep na een minuut of tien met de eerste naar Marianne – zes of zeven verschillende mensen in de eerste twee uur van de ochtend, op een bijna nuchtere maag, er zijn sterkere geesten te bedenken die daar gek van zouden worden, vooropgesteld natuurlijk dat ze niets liever zouden willen dan alleen te zijn, in een omgeving waarin bijna niets verandert en dan nog zo langzaam dat een schildpad het zonder duizelig te worden zou kunnen volgen.

Dat alles overdenkend, in iets minder gladde bewoordingen, loopt de hoofdambtenaar met twee plastic tassen langs de gracht en door de Van Woustraat naar de markt, waar hij een kilo tomaten koopt bij een stal waar hij nog niet eerder iets gekocht heeft, zeer tegen zijn gewoonte.

==

vrijdag 28 juni. Woensdagmiddag gingen we naar Den Haag om Roel haar verjaardagscadeau te brengen.8 Het regende. Toen we de hoek omkwamen, ging ze juist haar huis in. Ze bleef even naar ons staan kijken en deed vervolgens haar deur dicht, waaruit we opmaakten dat ze ons niet herkende. Aardig was dat dit ons weer onzeker maakte en dat we haar huis voorbijliepen terwijl ze ons, zichtbaar door het matglas, bleef nakijken. We keerden op onze schreden terug en belden aan. Verraste begroeting. ’s Middags keken we naar West-Duitsland-Joegoslavië, ’s avonds naar Nederland-Argentinië.9 Twee keer werd Jan, in de pauze, door een patiënt gebeld,10 waarop hij hem bekwaam de mist instuurde, want als hij naar een voetbalwedstrijd kijkt, heeft hij aan zijn patiënten geen boodschap. Het waren mooie wedstrijden, maar je begrijpt toch niet dat iemand er daarvan twintig of dertig in twee weken kan bekijken zonder in elkaar te ploffen. Achteraf was ik leeg en kleurloos, zoals Jan altijd is. Misschien is dat de verklaring.

Te veel gedronken, slecht gegeten, te veel gerookt, te krampachtig erbij gezeten, en derhalve ook niet geslapen. Het eenvoudige, hartelijke verkeer met mijn medemensen is niet mijn sterkste zijde.

==

Donderdag was L. naar Den Haag. Op de markt kocht ik appelen, en een pakje Becel voor Stolk11 met een stukje geitekaas (omdat het een kaaswinkel was) voor onszelf, een onhandige aankoop, want het is een slechte geitekaas, maar ik kon zo gauw niets anders bedenken.

Op weg naar huis kreeg ik zin in spaghetti. Ik kocht een blik ravioli en warmde dat op, maar zonder de innerlijke rust die eten tot een heilzaam feest maakt. Onvoldaan, met een opgezet gevoel de krant gelezen en L. van de trein gehaald. Boven het station vloog de eerste zwerm spreeuwen, een klein zwermpje nog. L. was laat, maar het is geen straf om te wachten en te kijken, al zou ik liever wat verdekter hebben gestaan. Moeder heeft opnieuw geklaagd dat ze zo eenzaam is. Ze wordt ook niet meer door de bovenburen uitgenodigd om naar de tv te komen kijken. Toevallig had ze gehoord dat er voetbal was en net zolang aan de radio gedraaid tot ze het verslag te pakken had, een prestatie op zichzelf, maar de weergave was zo slecht geweest, dat ze het alleen met haar oor tegen de luidspreker had kunnen volgen. ‘En toen ik daar zat met mijn oor tegen de radio dacht ik: En vroeger zat ik hierboven naar de tv te kijken, met een gebakje,’ zei ze.

==

Vanmiddag heb ik vergeefs geprobeerd de kogeltjes in het voorwiel van mijn fiets, die onder het fietsen een krakend geluid maken, te bekijken. Volgens Ton moet ik iets opzij buigen, maar ik zou niet weten wat, het is allemaal zo gesloten als een bus. Het wiel weer in zijn vork geplaatst, een giro gepost, de krant gehaald en naar de VPRO geluisterd. Ik zie het op het ogenblik niet zo zitten, of eigenlijk allang niet, maar aangezien ik daar niets op weet, moet het maar zo zijn. Het moet dit melige verslag mede verklaren. Ik heb nu eenmaal niet elke dag zin mezelf gade te slaan, maar als ik de vaart er niet in houd, zeker wanneer ik in een nieuw schrift moet beginnen en dan nog wel op zulk slecht papier en met zo’n onplezierige regelafstand, komt er ook niets meer van wanneer ik het iets beter zie zitten. Het lijkt me goed daarvoor te waken.12

==

Ik vroeg Ton hoe het met zijn aardbeienplanten staat. Die heeft hij weggedaan.13 Als ze ouder worden, geven ze geen aardbeien meer. Hij was daar zelf ook wat verlegen mee. ‘Het is geen excuus,’ gaf hij toe.

‘En nu?’

Nu heeft hij worteltjes geplant. ‘We vonden die aardbeien ook een beetje zuur en waterig,’ voerde hij nog ter verontschuldiging aan. ‘Maar dat is ook geen excuus.’

En het is ook geen excuus dat je ze zo wieden moet.

Dat was hij met me eens.

Een trieste zaak. Als zelfs iemand als Ton zijn aardbeien opoffert aan zijn behoefte aan worteltjes, dan is de wereld inderdaad niet te redden. Maar het is waar, dat wil hij ook niet.

==

zondag 30 juni. Gisteren kwam Fransje.14 ’s Middags liepen we naar de stad om een krant te kopen. Voor de deur van de Athenaeum Boekhandel was een poëzie-manifestatie: wat kraampjes, een microfoon en achter die microfoon op het ogenblik dat wij langskwamen een brallende, zeer oud geworden Bert Schierbeek. Fransje kocht de Gekkenkrant en een boekje met de titel Liefde en eenzaamheid. Op het Leidseplein keken we onder de parasols onze verworven schatten in. Daarna naar huis. Dezelfde conversatie als iedere keer: ‘Ze zeggen ook dat Carmiggelt zo veel drinkt,’ waarbij ze me onderzoekend aankijkt om nog eens, voor de zoveelste maal, daarvan de bevestiging te krijgen. ‘En die meneer Stolk op jouw Bureau, die heeft toch ook zoveel gedronken? Hoeveel krijgt die nou?’ Verder Édith Piaf (heeft ook gedronken), van wie ze een plaat heeft en die ze beter vindt dan Mireille Mathieu; Caruso (die uit een gezin van negentien kinderen komt), hoe ze zelf in de inrichting is gekomen; hoe ze er weer uit is gekomen; wat ze verdient; dat haar baas daar maar van profiteert en dat ze dat niet kan uitstaan; enzovoort, enzovoort. Letterlijk, woordelijk hetzelfde als vorige keren, als een kind dat steeds hetzelfde verhaal wil horen. En dan ergert ze zich aan de moeder van L.! Ik dankte God toen we haar eindelijk laat, heel laat, weer op de trein hadden, al is ze de kwaadste niet. Maar ik ben ook een mens met zijn beperktheden.

==

Ze herinnerde zich dat ze mij op de begrafenis van de vader van L. voor het eerst zag. Een niet zo scherp geheugen, want vijftien jaar eerder had ze ons ook al eens ontmoet. ‘En ik dacht toen: Hè, wat praat die man geaffecteerd.’ Een schokkende opmerking, al is ze niet verrassend. Overigens is ze met dit soort opmerkingen het aardigst.

==

Om de tijd te doden gaf ik haar een strip uit de VARA-gids: tien plaatjes waarop aan Dezederius, steeds door iemand anders, gevraagd wordt waar Blondje is.15 Op het elfde roept hij vertwijfeld: ‘Heeft nou niemand mij ’s een keer nodig?’ Een op het twaalfde, waarop hij door vijf honden besprongen wordt: ‘Ik bedoel mensen!’ Ze keek ernaar, het blad op armlengte, met een verbaasd gezicht: ‘O nee, hoor,’ zei ze, ‘daar begrijp ik nooit iets van. Daar ben ik te stom voor.’ Toen ik haar aanmoedigde, pakte ze haar bril en keek opnieuw. ‘Nee, ik begrijp het niet. Vind je het niet stom?’ Ik zei dat het niet stom is, want dat er meer mensen zijn die strips niet begrijpen, maar dat ze er even aan wennen moest. Ze bekeek het eerste plaatje, waarop Lex aan Dezederius vraagt waar zijn moeder is, aandachtig: ‘Dat zijn twee mannen,’ zei ze langzaam, ‘en die ene vraagt dan – o, dat is dus zeker zijn zoon, ja, dat begrijp ik. En daar staat hij te telefoneren. Zeker iemand die hij aan de telefoon moet roepen’... Zo werkte ze alle plaatjes af, tot het laatste: ‘En daar komen allemaal honden. Ja.’ Ze gaf me de gids weer terug, met hetzelfde uitdrukkingsloze gezicht.

‘Dat is nu juist de grap,’ zei ik.

‘Is dat de grap?’ Ze keek opnieuw naar het plaatje.

‘Dat hij dat zegt: Ik bedoel mensen.’

‘O ja.’ Toonloos, zonder een spoor van een lachje. ‘Ja.’ Ze legde het blad weg.

‘En deze?’ Ik gaf een tweede strip, waarop Dezederius plaatje na plaatje de telefoon aanneemt en vervolgens iemand roept, tot hij zelf wordt opgebeld en zichzelf roept.

Ze bestudeerde ze aandachtig. ‘Dat is een man met een hond,’ stelde ze vast. ‘Eens kijken. Hij zit te lezen en dan gaat de telefoon. Ja. En dan weer die man met die hond. En dan – ja, ik geloof dat ik hem begrijp: Die man zit te lezen en dan gaat telkens de telefoon. Ja, die begrijp ik.’ Ze wilde het blad wegleggen.

‘Maar ten slotte roept die man zichzelf.’

‘O, roept hij zichzelf?’ Ze keek opnieuw. ‘O ja, hij roept zichzelf! Zie je nou wel? Ik begrijp nooit wat van die dingen. Daar ben ik gewoon te stom voor.’

==

Vanochtend op de fiets naar het Bos. Toen we op een bank zaten, begon het te regenen. We fietsten weer terug, in de regen, een dunne regen, langs de Bosbaan, waar roeiwedstrijden werden gehouden.

Vanmiddag naar café De Prins. Ik wilde de wedstrijd Nederland tegen Oost-Duitsland bekijken,16 maar bij de deur zagen we al dat de tv was weggehaald. Omdat we niet de indruk wilden wekken dat we voor die wedstrijd waren gekomen, gingen we toch naar binnen en dronken een pilsje. Er zat een handvol studenten, waarvan één met de serveerster, een zeer wulps meisje, achter de toonbank stond te vrijen. Als in een liedje van Speenhoff.17 We dronken onze pils en gingen naar huis terug, waar we de wedstrijd via de radio beluisterden, zo goed en zo kwaad als dat ging want alle zenders werden door een machine ergens in de buurt zwaar gestoord. Een melige boel, al kun je je er niet aan onttrekken – tot ontstemming van L., die het weerzinwekkend vond, maar toch meeluisterde.

==

Vanavond in het schemerdonker door de stad gewandeld: de Geldersekade, de Groenburgwal, de Staalkade, het ’s-Gravelandseveer, de Poort – mooie herinneringen aan een tijd waarin alles nog dichtbij was.18

==

maandag 1 juli. Thuisgebleven omdat ik jarig ben. Moeder belde ons uit bed, blij dat ze eraan gedacht had en ook om te zeggen dat er bovendien nog een briefkaart kwam. De briefkaart kwam inderdaad, een paar uur later, met de beleggingsbewijzen van een bedrag dat ik op de RPS had gestort.19 Op de briefkaart geen woord over mijn verjaardag, blijkbaar was ze dat wel al weer vergeten.

Omdat het regende, gingen we naar het Rijksmuseum. We liepen de zalen met achttiende- en negentiende-eeuwse schilderijen door en bekeken alle handen op ringen voor de lezing die ik daarover moet houden. Toen we aan het eind kwamen, op een portaaltje met drie toegangen, waren we het spoor bijster. Een suppoost vroeg wat we zochten. De uitgang.

‘Waar komt u dan vandaan?’

‘Daar vandaan.’

‘Daar had u niet vandaan moeten komen! Daar had u moeten beginnen!’

‘Maar dáár ben ik ook vandaan gekomen,’ ik wees op een andere toegang.

‘Ik zeg het altijd tegen de mensen,’ zei hij ontevreden, ‘met de klok meelopen! Maar ze doen het niet. Ze zijn eigenwijs.’

‘En kan ik er nu daar weer uit?’ vroeg ik, zijn boosheid beleefd negerend.

‘Het ligt eraan waar u eruit moet. U kunt er ook daar uit.’

‘Maar daar kan ik er dus ook uit?’ – ik wees op de eerste toegang.

‘Waar moet u er eigenlijk uit?’

‘Door de uitgang.’

‘Dan kunt u er daar uit. Dan komt u bij de achteruitgang.’

‘Maar dáár kan ik er dus ook uit?’

‘Waar wilt u dan naar toe?’

‘Naar het café.’

‘O, naar het restaurant! Dan moet u er daar uit!’

Ik dankte hem beleefd en groette, maar hij was te veel uit zijn humeur geraakt om terug te groeten. We dronken koffie in het restaurant en aten een morekop, nadat we eerst in een lange rij, tussen dranghekken, langs de toonbank voort waren geschoven, naar een tafeltje met uitzicht op de lucht. Langs het pad tussen de tafeltjes draaide een grote wagen met twee gastarbeiders rond om de vuile boel op te halen. Niettemin was het geweldig druk en dat deed ons het hoofd boven water houden.

Toen we door de stemmige zalen liepen, af en toe beleefd naar een schilderij overbuigend om de vingers van een dame of heer wat beter te bekijken, kwamen er twee suppoosten langs.

‘Als ze niks zeggen, dan blijf ik,’ zei de een kwaad. ‘Dan moeten ze maar wat zeggen. Ik ga er niet om vragen.’

‘Natuurlijk,’ zei de ander.

Zulke alledaagse gesprekken moesten in deze ruimten verboden zijn.

==

Terug door de Leidsestraat en langs de Voorburgwal. De regen was opgehouden. Het woei alleen nog. Mooi, herfstig weer.

==

donderdag 4 juli. Tegen het eind van de middag kwamen vader, later Jan en Nomi, en ten slotte Bert. Bert en vader verdwenen weer, nadat Bert eerst nog een plant op de grond had gegooid. Jan en Nomi bleven tot twaalf uur. We dronken met zijn drieën (L. dronk jenever) een fles cognac op en praatten opgewonden over niets. Achteraf was L. daarvan uit haar doen. Ze begrijpt niet dat ik ga praten als ik me slecht op zijn gemak voel. Slecht geslapen.

==

Dinsdag (2). Ik vroeg aan Marianne of zij jenever drinkt.20 Marianne drinkt alleen thee. Ze vindt het niet goed om alcohol, in het algemeen stimulerende middelen, te gebruiken. Ton, die één keer per week een glas port uit de ijskast neemt, begreep niet wat er dan nog aan is, aan het leven, als je niet meer drinken mag. Jaap viel haar bij. ‘Het is een vlucht,’ zei hij. Marianne begreep niet dat ik, die toch uit een rood nest kom, er anders over denk. – ‘Alleen heel gevoelige mensen hebben het nodig om te vluchten,’ zei ik. Maar ik mag haar wel en vind, gek genoeg, dat ze een gezicht heeft voor een stevige borrel.

==

Woensdag (3) was L. nog uit haar humeur. ’s Avonds kwam Bert Weijde met een kurketrekker en een fles Mâcon. Uitvoerig getafeld, Brassens gedraaid, de kaarsen ontstoken en later de olielampen. Gepraat over het voetballen en het nationalistische gevoel dat het tot op zekere hoogte, zij het geringe hoogte, wekt. Wanneer Mulisch zegt dat hij liever tennist, zijn we allebei voor Wolkers, die liever voetbalt. Liever warme dan kouwe kak. L. niet. L. is voor geen van beiden en kent geen Wilhelmus-gevoelens, of bijna geen. We vroegen ons af waar ze voor dienen en belichtten alle kanten grondig. Ten slotte las ik voor uit mijn dagboek. Bert vond het geen vrolijke lectuur. Is het ook niet, al liepen de tranen me over de wangen van het lachen.

==

Vanmiddag met Ton en Koos de boeken uit de kasten gehaald, planken verzet, boeken doorgeschoven. Buiten regende het dat het goot: wind, zwaaiende, ruisende bomen. Ik viel van de ladder, de ladder viel ook en brak. Grappend weer opgestaan, als een held, al scheelde het een haar of ik had geen handen meer gehad. Dan had ik dit niet kunnen schrijven, of pas na langdurige oefening.21

==

Meertens vertelt, genietend, onder geheimhouding, dat hij en Herman zojuist gehoord hebben dat ze hun spaarcentjes kwijt zijn. Een ingewikkeld verhaal over manipulaties met aandelen van hun bank, waardoor ze officieel schulden hadden, wat voordeliger zou zijn voor de belasting, maar ten slotte fataal bleek. Hij begreep er zelf ook niets van. Het was een kwestie van goed vertrouwen geweest.22 Terwijl hij dat, wippend op zijn tenen, met één hand in zijn zak, stond te vertellen, merkte hij plotseling dat Ton ook in de kamer zat. ‘Ben jij er ook?’ vroeg hij. ‘Dat wist ik niet.’

‘Vertelt u maar door,’ zei Ton. ‘Nu weet ik toch al zoveel.’

Toen hij opgewekt de kamer uitging, zei Ton: ‘Ik geloof dat je die mannetjes alles wijs kunt maken. Als je zegt: Jullie moeten morgen je huis uitgaan – gaan ze.’

Op dat ogenblik ging de deur open en keek Meertens om een hoekje: ‘En nou zou ik wel eens willen weten wat jullie achter mijn rug over me zeggen,’ zei hij uitgelaten. Het ontbrak er aan dat hij Kiekeboe had geroepen. Hij was ervoor in de stemming.

==

vrijdag 5 juli. Loe belt op, ontstemd omdat hij na de vacantie nog niets van ons gehoord heeft. We weten dat hij wil worden opgebeld, maar we wisten niet wat we dan moesten zeggen en hebben het daarom bij het goede voornemen gelaten. Van zulke overwegingen begrijpt hij niets. Kan hij ook niet, want hij belt zelf nooit op als hij van vacantie terug is en voelt zich daar ook niet schuldig om.

==

Hij had in de tram de moeder van L. ontmoet, maar hij betwijfelde of ze hem had herkend. Toen ze uitstapte, had ze gezegd: ‘De groeten aan uw man,’ hij verbeterde zichzelf snel, ‘de groeten aan uw vrouw,’ waarop hij de groeten aan haar man had gedaan. Ze had hem daarvoor bedankt. L. begreep niets van dat verhaal en vond het cru. Toen ze niet reageerde, zei hij: ‘Je geloofde het toch niet?’ Het was een grapje.

==

Toen ik terugkwam van vacantie vond ik op mijn bureau een briefje van Jaap: ‘Ben je niet bang dat de houtworm die nu nog in die gereedschappen zit, ten slotte je bureau zal ondermijnen?’ Het stoort hem dat ik zo dicht bij zoveel hout een wormstekige eg, een paar vlegels en wat zeisen heb gezet, en hij kan het niet laten om aan die ongerustheid van tijd tot tijd lucht te geven. Après moi le déluge.

Vanochtend vertelde ik dat de ladder onder mijn gewicht gebroken was. – ‘Zeker van die houtworm,’ zei hij meteen. Het moet een teleurstelling zijn geweest dat hij gewoon versplinterd bleek te zijn. Jaap is niet haatdragend, maar hij krijgt graag gelijk.23

==

zaterdag 6 juli. Een agent in de hal van het station tegen een jongen: ‘Als je niet oppast, dan arresteer ik je!’

==

Opgestaan met het plan via Spaarndam naar de duinen te fietsen en door de Haarlemmermeer terug. De hemel is blauw, met grillige, grijswitte wolken en een flinke wind. Maar L. wil er niet van horen: ‘Alweer op de fiets? Het lijkt wel of jij geen hekel hebt aan die auto’s. Het lijkt wel of je helemaal niet van de stilte houdt.’ Naar de Kennemerduinen dus. Langs de oostgrens en over de Starreberg terug. Het blijft haar dwarszitten dat ik heb willen fietsen en op gezette tijden zegt ze dat ze niet begrijpt dat ik niet zoals zij van de stilte houd. Bij de Starreberg maak ik daar een opmerking over. Ze wordt kwaad en verwijt me dat ze niet eens zeggen mag dat ze dit veel fijner vindt, en tien minuten lang lopen we schreeuwend en ruziënd door de stilte, tot ons een familie tegemoet komt. Terug in de trein hebben we allebei hoofdpijn. Als we in Amsterdam zijn begint het te regenen. Brassens opgezet. Gegeten. Schubert. Het leven is goed. Tot op zekere hoogte.

==

L. is onberekenbaar. Toen Jan en Nomi weg waren, was ze kwaad omdat ik over mijn werk had zitten praten: ‘Alsof je het belangrijk vond!’ Jan had gevraagd of we bij hen naar de tv kwamen kijken. Ze was daar half en half op ingegaan. ‘Maar dat doen we toch zeker niet? Dat was je toch niet van plan? Bij die vijanden? Weet je dan niet meer hoe ze ons behandeld hebben toen ik in het ziekenhuis lag?’

Toen ik gisteren thuiskwam, had ze hun een kaartje geschreven of we zondag komen konden en een fles Sangria gekocht. ’s Avonds zei ze: ‘Ik vond het zo ontzettend leuk wat je over je werk vertelde. Ik heb ontzettend moeten lachen.’

Ik heb nog altijd niet geleerd om op zulke tegenstrijdigheden op de juiste manier te reageren. Rustig leven, zonder al te grote emoties, uitersten vermijden en je slechte humeur zo veel mogelijk verbergen – dat is een leefregel waar L. zich niet naar wenst te voegen.

Ik droomde dat Cruijff niet meespeelde. Hij moest vóór de wedstrijd terug naar Barcelona. Bij de uitgang van het stadion was een afscheid van hem georganiseerd. L. vond dat we daar naartoe moesten. Ik vond dat te veel van het goede, maar ik was zo goed niet of ik moest mee. – Een dergelijke droom geeft de totale verwarring waarin haar tegenstrijdigheden me brengen goed aan.

==

maandag 8 juli. Zondagochtend een brief naar Keizersgracht 60 gebracht die bij ons bezorgd was. In de stille Herenstraat liep alleen de oude vrouw van om de hoek met haar oude hond, bezig aan haar blokje. Keizersgracht 60 is niet meer bewoond. De gevel is gestut, de brievenbus vernageld. Op de Brouwersgracht kwam ik de oude vrouw opnieuw tegen, nog steeds met haar oude hond, nu halverwege haar blokje.

Langs de Nieuwendijk naar de Zeedijk om de verbrande pakhuizen te bekijken.24 De hoge bomen op het pleintje aan het begin van de Zeedijk zijn gekapt om plaats te maken voor het verkeer. Met opstandige gevoelens onze weg vervolgd. Alles, alles gaat naar de bliksem. Langs de kade rond de ingang van de IJ-tunnel gelopen en door de volkomen vernielde Rapenburgerbuurt en langs de half vernielde Oude Schans, met aan het eind die weerzinwekkende betonkolos van de Universiteit,25 naar huis terug.

We dronken koffie voor het open raam. Daarna naar Jan en Nomi. In de trein las ik de krant. We liepen van de trein naar hun huis, onder de bomen van de Brediusweg en over het viaduct over de snelweg rond Naarden, waar vroeger ook bomen stonden. Er was niemand. Achter hun huis de verkoolde, smeulende resten van de stal en de schuur,26 waaruit Jan met twee bezoekers door een deur die gespaard was te voorschijn kwam. De bezoekers gingen weer weg. We droegen het televisietoestel terug van de woning waar ze na de brand tijdelijk onderdak hebben gevonden naar hun woonkamer, installeerden hem, stelden moeizaam de antenne bij en zagen daarna Nederland met 2-1 van West-Duitsland verliezen.27 We zaten in de tuin en later op de avond aten we. Nomi deed verslag van een ruzie, omdat Jan alle ramen wilde laten openstaan voor de zwaluwen die nu hun nesten verbrand zijn een nieuwe plaats zoeken, terwijl zij het raam van de slaapkamer gesloten wil houden. Door dat genestel boven hun hoofd had ze vorige zomer niet kunnen slapen. Jan was razend over dat egoïsme: ‘Wat ik wil gebeurt!’ Dat is Jan op zijn aardigst. Ook aardig is dat hij zich zoveel zorgen om de katten heeft gemaakt en uren bezig is geweest om ze op hun gemak te stellen. En het verhaal van de vier bergeendjes op de snelweg, die hij met twee agenten die hij had aangehouden, heeft gevangen en naar een vogelasiel gebracht. Misschien maakte dat alles dat zelfs L. zich op haar gemak voelde, al heb ik te veel gedronken en kon ik daarna niet slapen, zodat ik vandaag tot in de bodem van mijn ziel gedeprimeerd was.

Vandaag twee uur zitten luisteren naar een man die mij wilde spreken over een mammoet-onderneming: een serie-uitgave van de geschiedenis van het dagelijks leven in Nederland.28 Ik had de indruk dat hij mijn kennis gruwelijk overschatte, deed alles om hem daarvan af te brengen zonder onbeleefd te worden en hem door te sturen naar anderen, en had niettemin het gevoel dat ik toch nog te veel zei, niets weet, volkomen misplaatst ben en ongeschikt voor alles. Hij was de deur nog niet uit, met betuigingen van dank, of ik werd opgebeld door de Gemeentesecretaris van Gendt met de mededeling dat de burgemeester met Dinnissen en mij nog eens over een uitgave van de door Dinnissen verzamelde volksverhalen wil praten. We hebben daar nu al eindeloos over geschreven.29 Ik heb het voortdurend tegen proberen te houden. Nu probeert hij het er in een persoonlijk gesprek door te drukken, intuïtief voelend dat ik daarin zo week als was ben. Het was precies wat ik nodig had om ook nog door de bodem van mijn ziel te zakken.

Thuis zat L. ontroerd bij de radio naar de ontvangst van de spelers van Oranje te luisteren, blij dat er toch nog zo veel mensen gekomen waren, ondanks die nederlaag, want ze vindt ze zielig.30 Het niveau van deze zieligheid was door mij allang gepasseerd, maar het scheelde weinig of ik had er tranen van in mijn ogen gekregen, ook al interesseert het me geen donder, en later nog eens, toen ze verslag deed van het aangrijpende afscheid van de Nieuw-Dennendallers van hun imbeciele pupillen. Als er één soort mensen is van wie ik niets begrijp en die ik wel moet bewonderen, dan zijn het deze mensen met baarden, die (God weet hoe) kans zien om hun hele leven in dienst te stellen van wezens met wie geen verstandig woord is te wisselen en die bij wijze van grap hete koffie in je nek gooien.31 Er is niets in me van waaruit ik zoveel opoffering ook maar in de verste verte kan navoelen, al lijkt het mij een zegen als je haar kunt opbrengen. In ieder geval is het onvergelijkelijk veel acceptabeler dan het werk dat ik, en dan nog met zoveel tegenzin, dag in dag uit verricht.

==

In de Vijzelstraat een vrouw met een kind en een hond. Voor ze overstak nam ze het kind bij de hand en de hond aan de halsband, en daar stonden ze met zijn drieën hand in hand te wachten tot het veilig was.

==

Op het perron in Bussum was alleen nog een jongen in spijkerpak, met het gezicht van een voetballer en lang haar. Er kwam een trein uit Amsterdam binnen waaruit onder anderen een blinde man stapte, die met zijn stok de trap zocht. De voetballer, die ik al een paar keer met de grootste argwaan bekeken had omdat hij duidelijk tot een andere soort behoorde, zag het en schoot meteen toe om te helpen, daarmee duidelijk makend dat zijn soort beter is. Alsof die menselijke les nog niet genoeg was, zag ik nog geen minuut later een andere jongen toeschieten om een oude vrouw bij het beklimmen van de trap terzijde te staan. En dat alles na een toch ook voor die jongens verloren wedstrijd. Het ontroerde me. Ik wist dat ik in beide gevallen gefaald zou hebben. Misschien dat ik even de neiging zou hebben gevoeld te hulp te komen, maar dat maakt mijn zaak alleen maar erger.

==

Jaap heeft thuis verteld (met grote ernst, naar hij mij verzekerde, en ik geloof hem) dat ik van de ladder ben gevallen. Tot grote vreugde van Marietje. ‘En?’ vroeg ze, stikkend van het lachen, ‘was hij dood?’ Dat was dan dus een teleurstelling.32

==

Een belangrijke reden voor mijn gedeprimeerdheid is de opeenstapeling van gebeurtenissen, nog afgezien van de weerzinwekkende contacten. Ik heb ontzettend veel tijd nodig om zelfs de kleinste kleinigheid te verwerken. Die tijd wordt me niet gegund. In plaats dat ik na een opmerking of een gebeurtenis enkele uren vrijaf kan nemen om haar enkele malen in slow-motion af te draaien, word ik bedolven onder een stortvloed van indrukken. Ik raak daarvan uit mijn doen, zeg en doe in paniek dingen die ik niet zou moeten zeggen of doen, en waar ik in ieder geval over zou moeten denken om ze me eigen te maken, maar waar ik dan ook weer geen tijd voor krijg. Daarom alleen al is de vacantie een feest en verlang ik nu al (nog een jonge man in de kracht van zijn leven) naar het ogenblik dat ik weloverwogen de deur van mijn Bureau voor het laatst achter mij kan sluiten. Ik ben iemand die alleen met een eeuwig leven voor zich volledig tot zijn recht zou kunnen komen, maar ik geef onmiddellijk toe dat niemand daarmee wat zou opschieten, naar alle waarschijnlijkheid.

==

Een brief van Frida. Ik zie ertegenop zo’n brief open te maken. Iedere brief bevat onheil, een nieuwe situatie waaraan je het hoofd moet bieden. En inderdaad, Frida heeft het gevoel dat er bij haar laatste bezoek iets gehaperd heeft, dat ze ons te weinig gezien heeft, dat we weer eens zouden moeten wandelen. Een verhouding die zo vals is geworden dat ik er geen raad mee weet.33

==

Met Jaap en Ton nagepraat over de wedstrijd. Omdat we alle drie onze informatie uitsluitend uit het Handelsblad en van die ene uitzending hebben, vertelden we elkaar alleen dingen die we alle drie al wisten. Dat irriteert me dan, maar misschien heeft het juist zijn charme. Het bleek dat we alle drie kans hadden gezien diezelfde berichten, die toch op zichzelf van een verregaande eenvoud zijn, anders dan de andere twee in ons op te nemen. Zo vonden Jaap en Ton het opvallend dat de Duitsers altijd de morele kracht blijken te hebben om uit een verloren positie terug te komen, terwijl de Nederlanders meteen ontmoedigd raken. Ik vond dat lariekoek (tenslotte heb ik de Tweede Wereldoorlog nog meegemaakt), maar zelfs toen ik hen herinnerde aan de nederlaag tegen Oost-Duitsland waren ze niet tot andere gedachten te brengen.34 Zoiets gaat me te ver. Ik wil wel horen dat de Duitsers beter gespeeld hebben (en gek genoeg willen zij dat weer niet), maar niet dat hun moreel beter is omdat ze onder een ander gesternte (bijna hetzelfde overigens) geboren zijn. Intussen weet ik wel waar dat vandaan komt. Ik heb mijn wijsheid uit het verslag van de wedstrijd tegen Oost-Duitsland en ik meen van die tegen Zaïre, en zij van de wedstrijd tegen Polen. Het enige wat ons tekent is de gretigheid waarmee we een en ander in ons hebben opgenomen.

==

Voor de uitzending was er een interview met een man die tot nu toe alle uitslagen van tevoren goed gedroomd had. Hij had elke keer de NOS gebeld en elke keer om telkens andere redenen geen verbinding gekregen. Maar nu hadden ze hem dan toch aan de lijn. Hij had het er benauwd van zo gespannen was hij. Het zou 3-0 voor Nederland worden, als de derde goal tenminste werd goedgekeurd, anders 2-0. En het is gek, maar hoewel deze man bijna geen Nederlands kon spreken en er hoogst onbetrouwbaar uitzag, geloofde ik hem, een beetje. Het gaf een zekere rust te weten hoe het zou aflopen en (uiteraard) ook weer een lichte voldoening toen hij ongelijk kreeg. Een mens zit zo ingewikkeld in elkaar dat er geen beginnen aan is om dat uiteen te rafelen.

==

dinsdag 9 juli. Ik vertelde het verhaal van een man in de bus die (al jaren geleden) tegen de chauffeur zei: ‘Wat heeft Jan met de Pet nou helemaal in zijn leven, behalve dat ie zijn buurvrouw een keertje pakt.’ Ton wilde weten wat die chauffeur daarop gezegd had. Eigenlijk niets. – ‘Hij zal gedacht hebben: ik ben blij dat je mijn buurman niet bent,’ veronderstelde Marianne. Over die opmerking zat ik in mijn eentje nog een tijdje na te genieten. Ton hoorde me lachen en vroeg wat er was.

‘Die opmerking van Marianne.’

‘Ik vond die opmerking van Jozien heel mooi,’ zei hij. ‘Toen je vroeg of de tandarts haar erg te pakken had gehad.’

Ik kon me dat niet herinneren.

‘Ja, misschien heb jij niet zo’n dirty mind.’

‘Nee. Help me maar herinneren.’

‘Dat ze antwoordde: Ik heb een spleet en daar zit telkens vlees in, maar het is geen gat.’

Een merkwaardig gevoel voor humor. Ik moet teruggaan tot mijn HBS-tijd om mezelf te kunnen verplaatsen in dit verfijnde gevoel voor dubbelzinnigheden.

En daarmee houden de heren zich dan in Rijkstijd bezig.35

==

Tussen de middag aardappelen en appelen gekocht op de markt. Vanavond na het eten op de fiets naar Broek. Een mooie avond, met wat wind, en de zon die in rode nevels wegzakte. Beneden zaten ze natuurlijk weer op de stoep te eten. We wachtten tot ze verdwenen waren, maar toen we met de fiets het souterrain uit kwamen, stond Fred te verven. Dergelijke menselijke contacten behoren tot de onaangenaamste. Ik zou er mijn hele leven om binnen kunnen blijven. Overigens werd de fietstocht enigszins verknoeid door de gedachte aan de burgemeester van Gendt. Ik vind dat ik over mezelf laat lopen door me zo te laten ontbieden, maar ik zie ook niet hoe je zoiets beleefd, vooral beleefd, kunt weigeren.

==

Een brief van Jan Bruggeman over Nietzsche, die hij toch eigenlijk een zachte peer vindt in tegenstelling tot de krachtige Van Schendel, en over de karaktervolle Haya van Someren, die (ongetwijfeld zonder het te weten) aan zijn kant staat in zijn strijd tegen Van Riel, die er ook wel niets van weten zal. En dat alles onder geheimhouding. Ik kan niet zeggen dat mijn oude vriendschappen mij op mijn oude dag veel vreugde bezorgen.36

==

Jaap had het interview met Albertus Immig in het Handelsblad wel aardig gevonden, maar ook wel benauwend.37

‘En toch zou ik zo’n leven willen leiden,’ zei ik. ‘Volstrekt zinloos werk en vooral (want dat is mijn werk natuurlijk ook) zonder enige pretentie of hartstocht. Om half zes naar huis. De pantoffels aan. Een borreltje. Een Hollandse maaltijd. De krant. En op zaterdagmiddag voor het aquarium zorgen.’

Hij geloofde daar niets van. Hij dacht dat ik mij daar als eerste tegen zou verzetten. ‘Jij kunt niet zonder spanning leven.’

Misschien niet. Maar als hij zich vergist, dan blijft het wel raadselachtig dat ik het ook benauwend vond. Ik geloof dat dat komt omdat de man aan het slot plotseling een rancuneuze opmerking over ‘die hasjrokers’ maakt, en bij nog dieper nadenken, omdat hij gelukkig is met zijn werk en tevreden met de omgeving waar hij het verricht. De man die ik voor ogen heb, zal zich daar niet voor interesseren en ook geen rancune hebben. Hij is een volstrekte eenling (met een vrouw uiteraard, dus eigenlijk een tweeling), en dat maakt zijn leven heroïsch. Hoe het overigens mogelijk is dat iemand de controle van schadeclaimformulieren boeiend noemt omdat er zoveel menselijke contacten aan vastzitten, is een andere zaak. Dat maakt het bijna toch nog heroïsch. In ieder geval vond ik het verhaal belangwekkend genoeg om het adres van de Delta Lloyd en dat van deze man in de telefoongids op te zoeken en op de kaart na te kijken of hij enige reden had om met de auto naar zijn werk te gaan. Geen reden. Het blijkt een kwartier lopen te zijn. Daarmee is zijn leven definitief teruggebracht tot benauwende proporties. Een Buitenhuis in verzekeringszaken.38

==

De gedachte alleen aan de bezoeken van Frida, de brieven van Jan Bruggeman en de burgemeester van Gendt, of wat daarop lijkt, is genoeg om een acuut gevoel van bedreigdheid op te roepen. Met het klimmen der jaren wordt dat steeds sterker. Ik heb de illusie dat het verdwijnen zal als ik ooit ontslagen zal zijn van alle verplichtingen. Maar word je dat als blijkt dat ook je vrienden een bedreiging kunnen gaan vormen en een stomme buurman op de stoep voor je deur al genoeg is om je thuis te houden? Ik vrees dat het niet goed met iemand afloopt als hij aan deze angsten gaat toegeven in plaats van er keihard (zoals Van Schendel) tegenin te gaan.

==

woensdag 10 juli. In de rij voor het loket staat een oude vrouw met het keurig gekapte haar en de keurige bloemenjurk die vrouwen van haar soort hebben. Het ergert haar dat het meisje achter ons loket een ogenblik haar werk onderbreekt om een collega die haar hulp inroept antwoord te geven. Dat de collega in dit geval een halve Surinaamse is, maakt het er zeker niet beter op. – ‘Nou mens, schiet op,’ zegt ze geprikkeld, zo hard dat ik, die achter haar sta, het hoor. Dan schuiven we verder. Ze neemt een enkele reis naar Leiden. ‘Kunt u mij ook zeggen hoe laat de trein vertrekt?’ vraagt ze. – Het meisje kijkt het na. – ‘Dat doen er tegenwoordig niet veel meer,’ toetert de dame haar toe, zonder op de rij te letten die achter haar geduldig wacht.

Waarom heb ik zo’n hekel aan oude mensen? Ik vroeg me dat af toen ik op de terugweg achter precies zo’n oude dame zat, met roze gelakte nagels en een geweldige rieten hoed, naast een keurig geklede oudere heer, met een gouden brilletje en een pochette. Het liefst zou ik met mijn blik een gat in hun bank gebrand en hen daarin gedumpt hebben. Misschien dat hun weerloosheid een dergelijk sadisme in mij wakker roept. Mijn ergernis over mijn medemensen krijgt hier een kans zich breed te maken. Maar het is zeker dat ook die goedzittende kapsels en goed gesneden pakken om en onder die eigenwijze, zelfingenomen smoelen in dit geval een rol speelden. Iemand die oud is hoort de betrekkelijkheid van het leven in te zien om aanspraak op zijn plek te kunnen maken.

==

Met Spil een oude bakker en zijn vrouw in Den Ham geïnterviewd. Op de terugweg bij kasteel Eerde uit de auto gestapt en de oprijlaan tien meter heen en terug gelopen, bij wijze van bezichtiging. Omdat Spil van oude dingen houdt.

==

We hadden het onder meer over de AOW. De vrouw van de bakker vond dat een goed ding. Je kon aan alles zien dat ze tevreden was. Ze zei dat ook en ze was er een beetje verlegen mee, omdat oude mensen het vroeger zoveel moeilijker hadden. Spil was dat niet met haar eens. De belastingen zijn hem een doorn in het oog, en de AOW ook, al profiteert hij er nu zelf van. ‘Maar voor mij hoeft het niet, mevrouw! Geen cent! Weet u wat het is?’ Om kort te gaan, hij heeft uitgerekend dat zijn ouders evenveel AOW hebben gehad als hij en zijn broer betaald hebben.39 Een sprekender bewijs dat het geldgooierij is, heeft hij niet nodig.

==

Op de terugweg van Den Ham naar Deventer was, zoals gewoonlijk, alleen Spil aan het woord. Met zijn langzame neuzige stem kankerde hij op de belastingen, op de katholieken in Nijmegen (die hij halve communisten vindt) en hij praatte over zijn werk. Als ik op zijn opmerkingen reageer, begrijpt hij me niet. Hij heeft geen gevoel voor mijn ironie en ik dus niet voor zijn opvattingen. Na een paar van die mislukkingen reageer ik niet meer, of heel lapidair, of alleen maar, zoals de moeder van L., in het verlengde van wat hij zegt, zo goed en zo kwaad als dat gaat. Intussen kijk ik naar het land opzij van de autoweg, dat met een rotgang voorbijschiet, want Spil heeft een grote auto en rijdt keihard. Het heeft iets onwezenlijks. Ik moet er wel bij zijn, maar je twijfelt eraan of je er bent. Als we Deventer binnenrijden herken ik de Ceintuurbaan en even later de ramen waar Jaap en Suus gewoond hebben. Spil woont daar recht achter.40 Misschien is het te verklaren uit het onwezenlijke van de situatie, misschien ook wil ik, na een hele middag waarin hij aan het woord is geweest, iets terugdoen, iets menselijks van mijn kant. Hoe het zij, als we daar langsrijden, scheelt het weinig of ik zeg: ‘Achter die ramen heb ik achttien jaar geleden geweldig liggen vrijen’ – liggen? zitten? staan? – ik aarzel over de juiste formulering en zwijg. – God weet gebeurt het nog eens dat ik mijn mond open, als ik nog iets afweziger ben, of als mijn controle om andere redenen verzwakt is, voor een kort ogenblik, of van ouderdom.41

==

donderdag 11 juli. De brief van Frida zit me dwars. Ze voelt dat er iets hapert, en ze wil van ons horen wat dat is. Maar hoe schrijf je iemand dat ze laf en onbetrouwbaar is, zichzelf mateloos overschat, en bezig is alle recht op sympathie te verspelen? Misschien zijn die woorden ook te sterk en worden ze alleen zo groot onder druk van een aanwezigheid die niets doet om zichzelf waar te maken. Je weet dat ze je zal verraden zodra ze iemand ontmoet die ze sterker vindt, zoals ze zelfs Ennio in de steek laat. Haar leven lijkt gebouwd op de behoefte zo’n sterke man te vinden, daar tegenaan te leunen en hem te bewijzen dat zij superieur is. Dat is tamelijk onverdraaglijk.

==

Het voordeel van een roman boven een dagboek is dat je het leven kunt vereenvoudigen. Wanneer je dag in dag uit geplaatst wordt voor een verwarrende hoeveelheid kleine gebeurtenissen en kleine reacties, waarvan het gewicht zich nauwelijks laat wegen, dan duizelt het je soms zodra je een keuze moet maken. Onwillekeurig heb je dan de neiging dezelfde keuze te maken als vorige keren. Voor je het weet, ben je je eigen cliché. Hoe je je daartegen moet wapenen weet ik niet.

==

Het zit L. ook dwars zoals Frida over haar zieke kat schrijft. Ze schrijft dat hij, toen ze thuiskwam, vies en stinkend in zijn mand zat. In plaats van naar de dierenarts te gaan heeft ze een oude vrouw met poezen gevraagd wat het was, en toen die dacht dat hij te veel eten had gehad, heeft ze zijn eten verminderd. En dat terwijl het beest bloed, pus en slijm opgaf. Intussen is het erger geworden. Niettemin staat ze op het punt naar Kees te gaan, die in Rome zit. Dat alles maakt L. boos: ‘Het lijkt wel of die twee niet goed bij hun hoofd zijn. Stel je voor dat Frida hier voor de katten had moeten zorgen. Als Kees gezegd had dat ze best een week met vacantie konden gaan, was ze gewoon gegaan, en als Jonas elke dag een pil had moeten hebben, had ze er vier tegelijk gegeven. Je kunt er absoluut niet op vertrouwen. Het lijkt wel of ze geen enkel normbesef heeft. En Kees ook niet.’ Dat lijkt me een juiste analyse.

==

zaterdag 13 juli. ‘Moet je kijken wat ik heb meegekregen,’ zegt hij. Zijn eerste assistente komt naast hem staan. Ze hijgt nog een beetje van het trappenklimmen. De nabijheid van haar lichaam verwart hem. Hij moet moeite doen om zijn gedachten bij elkaar te houden en bladert systeemloos in het boek dat hij haar laat zien. Als ze de kamer uit is en hij weer achter zijn bureau zit, verbaast het hem dat zo betrekkelijk veel hoofdambtenaren hun handen weten thuis te houden, ervan uitgaand dat hijzelf een toch wel zeer terughoudend exemplaar is. Hij vraagt zich af waarom hij deze verwarring in het bijzonder bij deze assistente heeft. Ze heeft een regelmatig gezicht, een goed gevormde mond en een zachte huid, maar ook eigenaardigheden die hem afstoten. Als hij een uur later in haar kamer zit te praten, is hij zich opnieuw van haar aantrekking bewust. Ze zit schuin op haar stoel. Haar jurk is zo kort dat haar benen zeer ver bloot zijn. Terwijl hij tegen haar praat, kijkt hij haar aan en ziet haar mond. Als ze haar ogen neerslaat, kan hij zijn blik niet van haar dijen weghouden. Ze kijkt weer op. Hij heeft zijn ogen net weer in bedwang, maar ze schrikken toch en zijn hoofd trilt even van de spanning. Het is allemaal niet zeer passend voor een hoofdambtenaar. Het lijkt enigszins op incest. Lijkt erop, want de hoofdambtenaar is er de man niet naar om uit de eerste de beste verwarring de consequenties te trekken, nog afgezien van de mogelijkheid daartoe.

==

Je moet weerstand overwinnen om een dergelijke lichamelijke reactie te noteren. Een van de redenen is dat ze gemakkelijk aanleiding kan zijn tot volgende notities en ten slotte tot een dwang om een weg in te slaan die je niet wilt inslaan, al was het alleen omdat die je allerminst aantrekkelijk lijkt. Bovendien is het eind zoek wanneer je zo voortdurend met de wichelroede in je hand gaat lopen (fraaie, toepasselijke beeldspraak) en iedere uitslag, hoe klein ook, vast wilt leggen. Dat wordt dagwerk. De vraag is of het iets aan het beeld toevoegt. Maar omdat de tegenvraag is of het niet iets weglaat, blijf je twijfelen en geef je van tijd tot tijd toe, uit plichtsgevoel. In het portret van een hoofdambtenaar mag het, lijkt mij, niet geheel ontbreken. We zullen hem in de gaten houden.42

==

Ik bracht Koos een map terug die ik had nagekeken. – ‘Ik had zeker mijn dag niet,’ zei ze bij voorbaat. Ik trok daaruit de slotsom dat mijn ongenaakbare uiterlijk als critiek gevoeld werd. ‘Integendeel,’ antwoordde ik, ‘tenzij je zulke hoge normen aan jezelf stelt dat je vindt dat ik het in alles met je eens moet zijn.’ Een ontactisch antwoord, ondanks de goede bedoelingen, en onherstelbaar. Dus volgde er bij het bespreken een eindeloze reeks halve cynismen, grapjes, ironische opmerkingen, waar ze om lachen moest. Maar wie zegt dat ze werkelijk lacht? Hoe zie je een baas die staat te koorddansen op een krijtstreep? Triest en ontevreden verliet ik haar kamer, mijn gezicht verkrampt van de gein die ik zelf niet leuk vond.43

==

Op weg naar Den Haag. In Amsterdam zijn de rijen voor de loketten zo lang dat ik doorloop naar de automaten. Ik wissel een tientje en druk op de knop. – ‘Eens kijken hoe u dat doet,’ zegt een vrouw naast me, ‘want ik moet daar ook naar toe.’ Ik leg het haar uit, leg haar ook nog eens uit hoe ze een tientje moet wisselen en keer, al op weg naar de trein, terug, in een plotseling opkomende pedagogische geestdrift, om haar te zeggen dat ze eerst op de knop moet drukken. Ze reageert afgemeten, alsof ik bezig ben te ver te gaan. Een wat nuffige, modieuze vrouw in een gele regenjas, tegen het eind van de dertig. Haar reactie amuseert me. Ze kent haar pappenheimers slecht. Als ik ook maar één ogenblik wat minder zakelijke gevoelens zou hebben gehad, zou ik geen woord hebben kunnen uitbrengen.

==

Loe opgezocht. Hij denkt erover de VPRO op te zeggen omdat er in het programma van gisterenavond weer eens een wind gelaten is. ‘Alsof dat het toppunt van lol is,’ zegt hij met een vies gezicht.

Ik vertel dat ik L. een keer huilend van het lachen bij de radio heb aangetroffen na een programma over een wedstrijd in het laten van winden.

‘Maar ze zou het toch niet waarderen als wij winden latend de kamer in kwamen,’ zegt hij knorrig.

Hij is vandaag wat lichtgeraakt. Als ik de gewone grapjes maak (zijn soort grapjes) en opmerk dat hij wel gauw dement zal worden, zegt hij, pijnlijk getroffen: ‘Wat zijn jullie agressief vandaag.’ En even eerder, als ik vraag of zijn leerlingen dan nergens belangstelling voor hebben, valt hij uit: ‘Dat vraag je nou al voor de derde keer! Ze hebben wel belangstelling, maar ze hebben geen zin om er wat voor te doen!’ Het klinkt potsierlijk, zo’n afstraffing, en hij schaamt zich als ik begin te lachen en ‘ja, meneer’ zeg.

‘Doe ik zo schoolmeesterachtig?’ vraagt hij.

‘Dat ook,’ zeg ik, ‘maar ik krijg desondanks geen beeld van die jongeren. Blijkbaar vind ik dat geen belangstelling, als je er niks voor wilt doen.’

Het komt erop neer dat hij zich niet meer zo op zijn gemak voelt, omdat de bereidheid van zijn leerlingen om zich in te spannen de laatste jaren voortdurend gedaald is en het nulpunt nadert. Ze luisteren gretig naar wat je vertelt, maar ze herinneren zich niets als je er later naar vraagt. Geen klacht van hem alleen, maar een algemene klacht. Het zal wel een welvaartsverschijnsel zijn. In ieder geval vindt hij het onaangenaam en hij denkt er zelfs over eruit te stappen, uit zijn baan dan.

Niettemin was het geen onaardig bezoek. Toen ik merkte dat hij niet in de stemming was voor grapjes, ben ik ernstig gebleven en heb ik alleen nog ernstige zaken aangesneden. We aten bij Bamboe.44 Een jongen met een gitaar begon protestliederen te zingen, wat iets minder behaaglijk was en wat Loe weer uit zijn humeur bracht. Hij klapte niet en stond op om af te rekenen. Ik klapte wel. Er moet heel wat gebeuren voor ik mijn gedachten laat lezen. Contact vind ik erger dan karakterloosheid. De liederen keerden zich overigens tegen de blanken en tegen de Israëli’s, dus wat dat betreft was er niets op aan te merken.

Om tien uur kwam een oud-leerling op bezoek, ene Godfried. Als zoveel oud-leerlingen die hem bezoeken een modieuze, mooie, wat vrouwelijke jongen, met een koket kettinkje om zijn hals. Zoveel woorden gezegd als nodig waren om op te staan zonder onvriendelijk te zijn en teruggelopen naar de Amandelstraat.45

==

Lopend van Loe naar de Amandelstraat, met toch niet meer dan twee pilsjes en twee glazen slibowitz46 (aardig grapje) in mijn lijf, voelde ik me, als zo vaak na een bezoek, triest. Die triestheid is te vergelijken met de vonk bij kortsluiting. Ik heb dat bij ieder (bijna ieder) contact met andere mensen. De fout ligt bij mij.

==

zondag 14 juli. In Den Haag. Gisterenavond kwam Fransje. Ze had een transistorradio bij zich om naar Mellie Uyldert te luisteren, die van kwart over acht tot kwart voor negen geïnterviewd werd. Daarna praatten we enige tijd over reïncarnatie, astrologie, vegetarisme en geneeskrachtige kruiden. Ze gelooft niet in reïncarnatie, maar het scheelt weinig. Ik liet haar de uitslag van een onderzoek zien waarmee is aangetoond dat matige drinkers het oudste worden. Een opwekkend bericht, zolang je niet in reïncarnatie gelooft, uiteraard. Onze eigen radio aangezet en naar Vliegende Schijven geluisterd. En verdomd, een van de eerste platen was er een van Caruso (La donna è mobile) en werd door Fransje luidkeels meegezongen, ondersteund door moeder (in het Nederlands) en bij de uithalen die te voorzien waren ook nog door L. en mij. Caruso is overigens niet een van negentien kinderen, zoals ik de vorige keer noteerde, maar de negentiende van éénentwintig. Een goede Roemeense wijn gedronken. Over alcohol gepraat en over Édith Piaf, en daarna de stamboom van de familie Haspers bekeken. Een avond om met voldoening op terug te zien.47

==

Vanochtend met zijn drieën in het Westbroekpark gewandeld. De rozen waren door de slagregens van gisteren volkomen verregend. Ze hingen naar de grond en veel bladeren waren verschrompeld. Op het terras te midden van een heel regiment Haagse dames een kop koffie gedronken en net voor de bui weer binnen. Toen we thuis waren, was moeder alweer vergeten dat er van de rozen niets over was geweest, zoals ze de ongewoon hevige regenbui van gisteren ook vergeten was. Ze wist alleen nog dat er voor we de bus ingingen een paar druppels waren gevallen, en aangezien het net weer even droog was toen we eruit kwamen, had een en ander een milde zomerse indruk bij haar achtergelaten. ‘Zo’n regenbuitje is wel goed voor de bloemen,’ zei ze. ‘Ze stonden er nog fris bij.’

‘Nou,’ zei ik weifelend, ‘in dit geval toch niet.’

‘En ze waren helemaal verregend!’ zei L. ‘Er was nou juist helemaal niets meer van over!’

‘Ja, daarom,’ zei moeder vaag.

Want in een discussie staat ze voor niets. Dat was vroeger zo. Dat is nog zo.

==

In het vliegenkastje op het balcon trof ik bij een korte inspectie een snoer parels aan. Ik was verrast en wilde het meenemen naar binnen, maar het blijkt dat dat ongeluk brengt. Dat wist ik niet. Moeder weet ook niet of dat waar is, maar ze neemt liever het zekere voor het onzekere. – ‘Maar het zijn geen echte parels!’ Dat deed er niet toe, echt of niet, parels zijn parels.48

==

maandag 15 juli. De hoofdambtenaar betreedt als eerste het Bureau.49 Hij knipt het licht in het hok van de conciërge aan, schuift de bordjes naar rechts zodat je kunt zien dat iedereen afwezig is en dan zijn eigen bordje weer naar links, en beklimt dan langzaam de trap. Hij is moe. Zijn oogleden zijn dik. Zijn hart rommelt in zijn borst. Hij betreedt zijn kamer, opent het raam, hangt zijn jasje weg, doet de kap van zijn machine en schuift zijn tas eronder. Hij bladert in een boek over belastingen dat boven op de stapel bij zijn linkerhand ligt, kijkt werktuiglijk of er iets over brood in staat, of over rijst, slaat de betreffende passages op en leest taal die hij niet begrijpt. Er wordt gebeld. Hij staat op en daalt langzaam de trap weer af. Voor hij beneden is, wordt er nog eens gebeld, nu veel langer en ongeduldiger. ‘Ja, ja,’ zegt hij. ‘We komen eraan.’ Achter het ijzeren hekwerk in de deur ziet hij de omtrekken van de heer Stolk, naar voren gebogen, zijn neus tegen het glas, zijn hand boven de ogen. Achter hem staat een onbekende, lange juffrouw. De hoofdambtenaar grijnst. Hij trekt de deur wijd open. ‘Meneer Stolk!’ zegt hij, luider dan hij gewoonlijk spreekt. ‘U overtreft uzelf!’ De heer Stolk moet daar hartelijk om lachen. Hij is gewend dat er grapjes over zijn te laat komen en zijn omvang worden gemaakt, niet in de laatste plaats door onze hoofdambtenaar, en hij doet altijd weer of hij daar een geweldig plezier om heeft en misschien heeft hij dat ook wel. ‘Jaaa,’ zegt hij zangerig. Hij wipt Hulot-achtig naar binnen, recht op de portiersloge aan, de lange juffrouw in zijn kielzog. De hoofdambtenaar volgt hem aarzelend. Hij heeft zijn grapje gemaakt, maar weet niet goed hoe het nu verder moet. ‘Is Zweers met vacantie?’ vraagt hij, volkomen overbodig.

‘Zweers is met vacantie,’ antwoordt Stolk opgewekt, zijn jas uittrekkend.

‘U neemt het nu zeker verder wel waar?’ Alsof er nog een andere mogelijkheid is, alsof de heer Stolk zou kunnen zeggen: ‘Nee, doet u dat maar.’ En dan beklimt hij voor de tweede keer die ochtend de trap, gehinderd door vluchtige schuldgevoelens, die nog ongegrond zijn ook, want hij kan het waarachtig niet helpen dat hij hoofdambtenaar en de heer Stolk jongste bediende is hoewel ze maar een jaar in leeftijd verschillen. Hij vergeet het dan ook weer zodra hij achter zijn bureau zit en verdiept zich opnieuw in het boek over belastingen, nog steeds zonder iets in zich op te nemen want hij blijft moe. Beneden wordt af en toe gebeld. Na de vierde of vijfde keer gaat de deur open en komt zijn vierde assistente binnen. Ze loopt wat gebogen en ze sloft een beetje, naar al gauw blijkt bij wijze van grap. ‘Mijn band is lek,’ zegt ze.

‘Ach,’ zegt de hoofdambtenaar meelevend.

‘Of lek... Ze hebben het ventielslangetje eruit gehaald.’

Hij knikt. ‘Het zijn schoften.’

‘Daarom ben ik wat laat. Ik ben komen lopen.’

Plotseling beseft de hoofdambtenaar dat hij hoofdambtenaar is en dat ze zich voor dat te laat zijn verontschuldigt. Meteen weet hij niet meer wat hij moet zeggen. ‘En dat op maandag!’ grapt hij.

Ze lachen.

‘Ik ben dan ook nog niet op gang,’ zegt ze.

Ze lachen nog harder, maar niet van harte, in ieder geval lacht de hoofdambtenaar niet van harte.

Als ze de deur achter zich gesloten heeft, kijkt hij werktuiglijk op zijn horloge. Tien over half negen. Zijn gezicht voelt strak. Zijn hoofd doet pijn – in minder dan een minuut. ‘En dan vraag je je af waarom ambtenaren hun hoofdambtenaar gaan haten,’ denkt hij, ‘en omgekeerd.’

==

De hoofdambtenaar leest met een schaar in de hand De Graafschapbode. Hij zet haar naast een bericht over een man die een proces tegen zijn woningbouwvereniging over zijn hond heeft verloren en knipt het uit voor zijn tweede ambtenaar, die actief is in de Dierenbescherming. In de marge schrijft hij: ‘Graafsch.b. 12-7-1974’. Hij wil er nog ‘schande’ naast zetten, aarzelt, maar laat dat achterwege. Als iets werkelijk schande is, kun je dat niet doen.

==

‘Kun jij nou zien of die vrouw een ring om heeft?’ vraagt zijn eerste ambtenaar. Hij schuift een op slecht papier gedrukt blaadje voor genealogen onder de neus van de hoofdambtenaar. Er is een foto uit de vorige eeuw in afgedrukt waarop een vrouw in klederdracht, de handen los in de schoot. De hoofdambtenaar buigt zich naar voren, kijkt aandachtig naar de handen, neemt het geschrift op, houdt het een eindje van zich af zodat het licht erop valt, laat het weer zakken, grabbelt terwijl hij blijft kijken in de la naast zich tot hij zijn loupe gevonden heeft, en neemt de vrouw onder de loupe. ‘Ik zie niets,’ zegt hij ten slotte. Hij geeft de vrouw aan de tweede ambtenaar, die al die tijd heeft staan toekijken en zich nu op zijn beurt over de foto buigt. Terwijl hij daar zo staat, barst de hoofdambtenaar in lachen uit.50

==

Jaap wil weten hoe ik het laatste stuk van Charles van Maurik heb gevonden. Ik vond het dit keer wel aardig. Jaap ook, en hij had meteen aan mij gedacht. Hij legt dat niet uit, maar het zal wel zijn omdat Van Maurik onomwonden uitdrukking geeft aan zijn afkeer van kinderen, in dit geval van één (bijzonder onaangenaam) modern kind, en dat laatste heeft Jaap waarschijnlijk weer aangesproken.

‘Maar denk je nou dat dat echt is? Of zou het verzonnen zijn?’

Ik denk dat het echt is.

‘Ook dat wat hij over zijn vroegere vrouw schrijft? Die Winifred?’

Ongetwijfeld. Wat hij daarover schrijft is zo klein dat het niet verzonnen kan zijn.

‘Dat vind ik akelig. Ik vind dat je niet herkenbaar over iemand schrijven kunt.’

‘Ach,’ zeg ik neutraal, ‘daar heb ik geen bezwaar tegen.’51

==

Een brief van Frida. De poes is dood. Ze is wat van streek omdat ze hem heeft laten afmaken toen de dokter zei dat hij niet beter kon worden. Bij L. heeft ze intussen zoveel sympathie verspeeld dat die er alleen kwaad in kan zien. Ze vindt dat ze het eerst met Ennio had moeten overleggen. En ze vermoedt dat het haar zo wel goed uitkomt, want nu kan ze naar Kees en is ze van de zorg af. ‘Als Hella het had laten doen, zou ik er vertrouwen in hebben, of iemand anders die van katten houdt, maar van Frida geloof ik er niet in. Hella zou het trouwens niet laten doen, die zou net als ik met Pim tot het laatste blijven hopen dat hij beter zou worden.’

Dat gaat me te ver. Ik kan in de grond van mijn hart geen kwaad van iemand denken als daar geen keiharde bewijzen voor zijn. Of ik kan het kwaad wel denken, maar het zegt me niets meer. Als ik zelf zo’n beslissing had genomen, zou ik zonder twijfel ook alle voordelen voor mezelf geweten hebben, en waarom zou een ander dat niet? Misschien gaat het L. in dit geval ook wat ver want een uur later schrijft ze een aardige brief. ‘Maar ook voor Ennio!’ zegt ze, als om zich voor die zwakheid te verontschuldigen.52

==

Dit weekend dacht ik dat ik enige lijn in deze aantekeningen begon te ontdekken. Voor zover ze niet zuiver anecdotisch zijn (een minderheid, en meestal bevatten die een kern van agressiviteit tegen mijn medemensen), gaan ze vooral over de ogenblikken dat ik uit mijn rol val. Die rol moet me beschermen tegen anderen, of ze wordt me door mijn omgeving opgelegd. Het is niet altijd gemakkelijk dat duidelijk te onderscheiden. In dat opzicht verschillen zulke aantekeningen van Bij nader inzien of Binnen de huid. In Bij nader inzien wordt die rol van buitenaf gezien. Voor zover ze gecorrigeerd wordt, gebeurt dat door anderen. Wat zij zien, wordt gezien. Wat zij waarschijnlijk niet gezien hebben, blijft weg. Binnen de huid is het verslag van een poging van die rol af te komen door consequent of met enige consequentie ook de gedachten en gevoelens die er niet mee stroken te materialiseren. Je kunt gerust zeggen dat het succes van die onderneming niet groot was. Vergeleken bij Binnen de huid lijken deze aantekeningen een stap terug. Ze registreren de tegenstelling tussen hoe ik zou moeten handelen (hetzij uit hoofde van de moraal, hetzij uit hoofde van mijn beroep) en hoe ik werkelijk handel. Wat de zin daarvan is, weet ik niet. Frida had de indruk dat het een manier is om jezelf een gedragslijn voor te schrijven: je gaat net zolang door tot het lukt. Daar geloof ik niets van. Als het een diepere zin heeft, dan zie ik het eerder als een rechtvaardigingsbehoefte, en die zou dan weer gevoed kunnen worden door mijn angst om verwachtingen te wekken waaraan ik niet kan voldoen. Ik wil compleet geaccepteerd worden, met alle onaangenaamheden en zwakheden die daarbij horen. In zoverre is er wel verwantschap met Binnen de huid, al is het accent geleidelijk verschoven van de behoefte door anderen geaccepteerd te worden naar de veel wezenlijker noodzaak mezelf te accepteren. Dat dat soms met een omweg moet gebeuren is een zwakheid die ik nodig heb om scherper te zien, maar op andere ogenblikken denk ik ook dat die omweg wezenlijk is. Tenslotte ben ik een hoofdambtenaar, en weinig anders, in het grootste deel van mijn leven. Dan is het ook maar het beste om dat als maatstaf te nemen en niet een of andere superieure constructie die mij daartegen zou moeten beschermen.

==

donderdag 18 juli. Op de afrit van de Rijnbrug werd ik voorbijgereden door een vrachtwagencombinatie,53 hoog opgeladen met hokken vol kalkoenen, boven op elkaar, de bovenste met de koppen tussen de tralies door rekkend, zonder geluid te geven. Achter de wagens dwarrelden witte veren. Even verder stonden we met zijn allen voor een stoplicht. In dezelfde doodse stilte. Een voorproefje van Kerstmis.

==

De burgemeester kon zich mijn standpunt heel goed voorstellen, want hij is zelf ook met een publicatie bezig.54 Daar zaten ze dus, de intellectuelen, in diepe stoelen, rond een tafeltje vol sigaren, terwijl het licht gedempt door de hoge ramen naar binnen viel. Toch zou hij het natuurlijk wel prettig vinden als ik mijn toestemming gaf, en als treffend detail vermeldde hij dat enkele raadsleden spontaan hadden aangeboden aan de uitgave bij te dragen, een gebaar waar wij natuurlijk om glimlachten, maar dat van zulke eenvoudige mensen heel ontroerend is. Terwijl wij daar zo zaten, verdween mijn strijdlust. Ik had een dikke, poenige geweldenaar verwacht en geen jezuïtische intellectueel. Ik wilde hem wel ter wille zijn, maar ook weer niet verder dan ik me had voorgenomen (maar dat wilde hij ook weer niet) en alleen als Dinnissen daarmee instemde. Hij was daar zeker van, want Dinnissen was oud, hij ging hard achteruit, begon al een beetje geel te worden (leverkanker) en hij zou zeker niet nee zeggen als hij, de burgemeester, het hem vroeg. Dat verwachtte ik ook niet. Wilde ik hem dus toestemming geven om het Dinnissen te vragen? Die kreeg hij, met pijn. Natuurlijk, dat begreep hij, en daarom waardeerde hij het ook bijzonder. Toen kwam Dinnissen: een beetje ingeschrompeld, met wijd uitstaande oren, inderdaad wat gelig, en met de zachtmoedige glimlach die hem straks een plaats in de hemel zal opleveren. We praatten wat om hem op zijn gemak te stellen, een beetje luider en wat eenvoudiger dan toen we nog met zijn tweeën waren, en toen kwam de vraag. Wie schetst des burgemeesters verbazing toen bleek dat Dinnissen niet wilde. Hij had liever dat alles maar door de Akademie werd uitgegeven. Terwijl de burgemeester nog wat vergeefse moeite deed (heel discreet), zat ik beleefd te wachten op het ogenblik dat ik Dinnissen kon bijvallen. Na enkele minuten rustig en vriendelijk praten, kwam dat ogenblik. De burgemeester gaf zich meteen gewonnen, een gentleman. Een aardige man. Waarmee niet gezegd is dat de zaak nu haar beslag heeft gekregen.

==

Eén keer viel ik uit mijn rol. De heer Dinnissen en de burgemeester wisselden van gedachten over de geschiedenis van Gendt. Terwijl ik intens toekeek, dwaalden mijn gedachten af. In een stilte vroeg ik belangstellend waartoe Gendt behoord had. Tot het Rijk van Nijmegen?

‘Daar hebben we het juist over,’ zei de burgemeester. ‘Het is altijd zelfstandig geweest.’

Dat was zo direct dat ik, hoewel ik in zulke situaties toch waarachtig mijn mannetje meen te staan, even geen weerwoord had. ‘Het was bezit van de heren van dat kasteel,’ begreep ik, op een prent aan de muur wijzend. Inderdaad, maar dat had hij me tien minuten eerder al gezegd.

==

Terug over de Waaldijk, met het veer naar de overkant, langs de dijk tot bij Lobith, en toen via Babberich, Oud-Zevenaar en Westervoort terug.55 Groene uiterwaarden met hoge populieren rond de dode armen van de Rijn, vol waterlelies, kroos en riet. Ergens in de uiterwaarden liep de weg dood op een boerderij, boven op een vluchtheuvel. Een dakdekker was in de nok bezig. Ik was moe, want ik had niet geslapen om het bezoek aan de burgemeester en ook omdat het werk zich de laatste dagen weer te hoog en onoverzichtelijk heeft opgestapeld. L. begrijpt dat niet. Ik kan toch gewoon doen als Meertens en het met een glimlach laten liggen? Dat kan ik niet en dat is aan een ander moeilijk uit te leggen. Als je ertussen zit, voel je heel precies aan wat je moet doen om het evenwicht te bewaren. Meertens zoekt iedereen op die hem bedreigt en stelt zich zo zeker. Ik houd de heren op een afstand. Dat moet ik weer betalen met werk, als ik tenminste mijn onafhankelijkheid wil bewaren. Ik moet er niet aan denken hoeveel werk ik zou moeten verzetten als ik daar bovenop nog eerzucht had.

==

Omdat ik van de dijk kwam, kwam ik op het linkerrijwielpad over de brug bij Westervoort terecht. Het was te druk om over te steken en ik bleef er dus, zij het met een enigszins kwaad geweten. Op de afrit kwam mij een snel rijdende brommer tegemoet, de berijder in zwart leer en met een zo grote bril dat het vanuit de verte leek of hij geen hoofd had. Die indruk werd nog versterkt doordat zijn hoofdje zwart was, vermoedelijk een Ambonees. Toen hij mij zag, week hij naar links uit en reed recht op me in, met uitgestrekte vinger gebiedende gebaren naar het rijwielpad aan de overkant makend. Ik deed of ik hem niet zag en reed zonder naar hem te kijken voort, maar inwendig ziedend van woede, waarop hij vlak voor me naar rechts wegzwenkte. Ik was nog niet bekomen van mijn woede of er kwamen twee nieuwe brommers aan. De achterste had een formidabele snelheid, passeerde met een scherpe bocht de voorste, zag mij naderen (op het verkeerde rijwielpad!), zwaaide weer naar links en reed ook op me toe, ditmaal zonder voor politieagent te spelen, meer een figuur uit een gangsterfilm imiterend (hij was dan ook blond en gekleed in een lichtblauw spijkerpak). Na zo’n ontmoeting ben ik een kwartier bezig mijn opgekropte woede te ventileren met fantasieën over vuistslagen midden in die stomme smoelen, slippende brommers, openbarstende koppen. Het zou me geen donder kunnen schelen. De troep laten liggen, rustig doorrijden, om de bocht mijn jek uittrekken en onder mijn tas binden en ’s avonds rustig naar de Nieuwsberichten luisteren: ‘Door nog onbekende oorzaak zijn vanmiddag op de oprit van de IJsselbrug twee bromfietsers om het leven gekomen. De politie stelt een onderzoek in.’ Niemand zou vermoeden dat daar een eerzaam burger achter zat, met een perfect alibi – want wat heb ik op de IJsselbrug bij Westervoort van doen?

In de trein, toen ik mijzelf weer hersteld had, trachtte ik me in hun positie in te denken. Zou het mij irriteren als iemand op het verkeerde rijwielpad reed? Vermoedelijk wel, zeker als het een brommer was. Blijft de vraag of ik op hem zou inrijden. In die fijne nuance zitten de verschillen.

==

Gisterenavond door Amsterdam gelopen. De straten in de Jordaan waren stil en door de bakken met planten en boompjes bijna geen straten meer. De grachten lagen daar donker en lommerrijk tussen. Tot de Looiersgracht. Langs Hoppe. Over de Voorburgwal. Met weemoed aan vroeger gedacht.

==

Lia vertelt dat de kat van haar ouders al twintig is.56 Terwijl ik de post doorneem, luister ik met een half oor en vang iets op over harde stukken.

‘Waar heeft hij die harde stukken?’ vraag ik, in de veronderstelling dat het kanker is.

‘Bij zijn anus. Hij gaat niet naar zijn bak.’

Dat is me niet aangenaam. Je kunt beter kanker hebben dan verstopping, als een ander erover praten moet tenminste. Maar nu ik eenmaal a heb gezegd, moet ik ook b zeggen. ‘Ontlasting,’ begrijp ik.

Juist.

‘Maar zijn daar dan geen,’ ik zoek naar het woord, ‘supposities of zoiets voor?’

‘Zetpillen,’ helpt ze.

‘Ja, zetpillen.’

Daar heeft de dokter het niet over gehad.

Aangezien ik ook een kei in de diergeneeskunde ben, begrijp ik dat niet, want het lijkt me toch het meest voor de hand liggende.

‘Maar bij een kat is dat toch niet zo gemakkelijk, denk ik,’ merkt Koos op.

‘Waarom niet?’ vraag ik. ‘Zo’n ding gaat er toch vanzelf in?’

Koos vindt dat sterk. Je zou eerder kunnen zeggen dat hij eruit komt.

‘Nee, dat gaat er vanzelf in,’ zeg ik stellig en besef dan plotseling dat ik in een netelige positie ben geraakt. Het lijkt erop of ik ervaring met die dingen heb. Dat kan niet alleen niet, dat mag niet. In paniek tracht ik me te herinneren hoe ik aan die wijsheid kom, grijp in gedachten wild om me heen zonder houvast te vinden, en zeg dan, omdat de tijd dringt: ‘Bij onze kat gingen ze er tenminste zo in toen hij die shock had.’ Ik zeg het met zoveel overtuiging dat ik er het volgend ogenblik zelf in geloof.

Lia valt me bij. Ze zijn driekantig en ze gaan er zo in.

‘Maar bij een kat?’ zegt Koos, nog steeds ongelovig.

‘Een thermometer gaat er toch ook in?’ zegt Lia, waarmee een eind aan de discussie wordt gemaakt zonder dat de kardinale vraag (waarom die dokter geen zetpillen heeft gegeven) beantwoord is. Maar die was door de loop van het gesprek van ondergeschikt belang geworden.

==

Lia vertelt even later dat ze in haar droom voortdurend haar partituur heeft lopen zoeken zonder haar te kunnen vinden.57 Ik probeer mezelf te beheersen en zeg dat dat betekent dat ze met een onopgelost probleem rondloopt. Ze gelooft daar niet zo in. En dan laat ik me toch gaan en kom weer aanzetten met mijn treindromen. Zo gaat het altijd. Als een ander aan het woord is, verveel ik me. Ik grijp de macht en druk mijn eigen verhalen erin, waarbij een ander zich dan weer verveelt, maar dat bedenk ik pas als het te laat is. Fred kijkt sceptisch. Ik ben hem voor en zeg dat mijn droom door Freud in zijn Traumdeutung behandeld is. Koos veronderstelt dat ik het wel gedroomd zal hebben toen ik met dat symposion bezig was.58 Dat is mijn eer te na: ‘Nee, om zoiets kinderachtigs als een symposion’... Daarmee suggererend dat ik heel wat interessantere problemen heb.

‘Die gaan in een extra trein,’ veronderstelt Fred. Hij imiteert een luidspreker: ‘De extra trein voor de bezoekers van het symposion staat gereed op spoor vijf!’ Waarmee hij (tot mijn opluchting) de show steelt.

==

zaterdag 20 juli. Op de fiets via Spaarndam naar Driehuis, achter de duinen langs naar Aerdenhout en door de Haarlemmermeer terug. Tot Spaarndam was het zonnig, met een flinke wind tegen. In het gras tegen de dijk aten we onze krentenboterham en zaten daar tot een boer ons met zijn maaimachine verdreef. Op het kleine pleintje in Spaarndam was markt. Na Spaarndam trok de hemel snel dicht. Uit de schoorstenen van Hoogovens kwam een prikkelende nevel. In Beeckestijn zaten we op een bank. Er liepen twee bloedhonden. Eén van hen legde zijn kop op mijn schoot en kwijlde mijn broek vol. Er was ook een witte kat. De Ruïne van Bredero, de veel te rijke huizen aan de voet van de duinen, aan karakterloze lanen. Kraantje Lek. Aerdenhout. L. kreeg het plotseling in haar hoofd dat het te ver werd en wilde met de trein. We reden door, door Heemstede en langs de grote weg met zijn stank en auto’s. De Cruquius en het theehuis naast de Cruquius, waar juist een gezelschap debielen, vrolijk en verdwaasd, aanlegde. De drukke Vijfhuizerweg, Zwanenburg, Amsterdam. We dronken thee en aten fondue. Na de koffie probeerde ik opnieuw aan het commentaar bij de kaart van de wieg te werken.59 Ik maakte een begin met het telwerk, wat in je eentje een omslachtig werkje is. Ik vroeg L. of ze wilde helpen. Dat maakte haar razend. Een niet te stuiten stortvloed van woorden, waaruit ik flarden noteerde om niet kwaad te worden, ze praatte te snel om ze bij te houden, ik had, net als Drees, steno moeten leren.

‘Je kan toch beter niks doen dan dat je mij werk laat doen! Dat je dat wil! Kun je dan niet zeggen dat je het niet afkrijgt! We zitten samen in het weekend voor het Bureau te werken! Dat je me dat niet verbiedt! Het is toch een schande om me zoiets te vragen! En je hebt tegen me gezegd dat je er niet meer aan zou doen! Je hebt toch vier meisjes tot je beschikking! Moet je mij er dan ook nog bij hebben! Neem er dan nog een bij. Neem dan een vijfde meisje en vraag of ze het weekend hier komt om je te helpen! Hoe komt het dat je er nou wel ineens aan gaat werken? Je zou er toch van afstappen? Je zou toch zeggen dat je het niet deed. Waarom doe je het nou dan wel? En waarom moet ik je daar dan ook nog bij helpen ook! Bij die onzin! Vraag dan wat ik ervoor betaald krijg! Vraag aan Blok wat ik ervoor krijg. Ik doe het niet voor een klein beetje. Vraag maar wat hij ervoor over heeft! Stel je toch in godsnaam voor! Ik weet niet wat ik ervan denken moet! Het is al zo’n schande dat je er thuis aan werkt. En dan vraag je nog of ik je help! Zoiets heb ik nog nooit meegemaakt! Dat ik je moet helpen voor het Bureau. Dat is de omgekeerde wereld! Wat bezielt je! Het is al zo krankzinnig dat je thuis overuren zit te maken voor niks. Dat ik goddomme zou moeten zeggen: daar heb ik geen zin in! Stel je voor! Dat is toch krankzinnig dat ik dat zou moeten zeggen. Had je werkelijk een ogenblik gedacht dat ik dat zou zeggen! Dat ik je zou helpen met die onzin! Dat is toch te krankzinnig om los te lopen. Het is toch een schande om mij te laten zeggen: daar heb ik geen zin in. Dat is niet leuk voor mij om dit te moeten zeggen. Dat had je me toch kunnen besparen! Zoiets krankzinnigs hoef je mij toch niet te laten zeggen. Dat zou helemaal een toestand worden dat we het weekend samen hier zouden gaan werken. Het is al zo krankzinnig dat jij het het weekend doet. Vraag dan of je er een kracht bij mag hebben het weekend en of ik dat mag zijn. Dat moet je me dan wel vragen, of ik dat wil zijn, of ik er een baantje bij kan hebben! Dat rottige Bureau. Het is toch al een schande dat je er thuis aan werkt. Dat dat weer begonnen is die ellende. Dat Bureau in huis! Het ging net zo goed. Je slaapt uitstekend, als er geen muggen zijn. Het is helemaal niet zo dat je er niet van slaapt. Dan heb je de hele dag lekker gefietst en dan ga je ’s avonds weer voor het Bureau zitten werken! Wat schiet je er dan mee op! Kun je dan niet één dag eens niet werken! Morgen zul je ook wel weer voor het Bureau zitten werken. Het mag toch wel één dag duren zo’n weekend? Zes dagen in de week, is dat niet genoeg? En dan mij nog vragen of ik je helpen wil ook nog. Alsof het al niet genoeg is dat je je eigen leven verpest!’ – enzovoort.

Om een of andere reden herinnert het me aan Dijkstra. Als ik hem iets vroeg, zei hij: ‘It’s all in a days work’, of hij zei ‘You are the boss’, op de rustige toon van de man die weet dat dat om kwart over vijf was afgelopen en dat niemand hem dan meer wat maken kon.

==

zondag 21 juli. Vanochtend een klein blokje om: langs het Singel om naar een lege etage te kijken, langs de Kattenboten, langs de Brouwersgracht en door de Langestraat terug. Daarna aan de Wieg gewerkt, met korte onderbrekingen door de koffie, de middagboterham, het eten. L. bood aan om me met tellen te helpen. Ik heb het haar niet aangedaan. Verder valt er over zo’n dag niets te melden.

==

maandag 22 juli. Thuisgebleven en aan de Wieg gewerkt tot ik, tegen het eten, suf was. Leeg en onbevredigd op de fiets naar het Bos. Weer thuis las ik de overlijdensadvertenties, bijna een hele bladzij na een week, wat de leegte weer wat opvulde. Om een of andere reden gaat daar een grote rust vanuit. De rest van de krant bestond uit Cyprus, een eiland dat me weinig of niet interesseert. Zelfs Schiermonnikoog laat me koud, zolang ze tenminste de vogels met rust laten.60

==

dinsdag 23 juli. Opnieuw thuisgebleven. Tegen het eten kwam Marianne fiches en boeken brengen.61 Het eerste wat ik las toen ik zo’n boek opsloeg, maakte alles wat ik vanmiddag geschreven had overbodig. Opgewekt aan de maaltijd en na het eten naar Bert Weijde. Hij was niet thuis. Merkwaardig is dat ik zelfs na zo’n dag harde, intellectuele arbeid geen spoor van vermoeidheid vertoon, terwijl op het Bureau mijn tong al om half twaalf op mijn schoenen hangt. Bovendien leek de stad mysterieus, compact, avontuurlijk, romantisch, en ik had na lange tijd weer zin om te praten. Het bevestigt wat ik al wist: een man hoort thuis, bij zijn vrouw en zijn katten.

==

zaterdag 27 juli. Alle voorafgaande dagen aan mijn lezing gewerkt. Toen ik gisteren het eind naderde, merkte ik dat ik verkeerd uitkwam. Als ik zo eindig, word ik vervolgens aangewezen om de complete studie voor heel Europa meteen maar even te voltooien en ik zou moeite hebben om dat af te houden. Intens nagedacht over waar de fout zit. Het probleem is dit. Op het vorige congres heb ik ook een lezing gehouden. Ik was, buiten mij om, aangewezen om de Europese kaart van de kerstboom te becommentariëren.62 Om die onderscheiding waar te maken, moest ik alleen nog een lezing over de Nederlandse kerstboom houden. Ik deed dat en toonde aan dat het onderwerp niet in een Europese atlas thuishoort. Een slimme zet, maar met onverwachte consequenties. In plaats dat iedereen me na afloop als een renegaat behandelde, kreeg ik een donderend applaus en van de jongeren in het gezelschap veel bijval in de discussie. Die jongeren vormen een selecte groep vijftigjarigen, die tot nu toe door het establishment (een clubje van zeventigjarigen waartoe Meertens ook behoort) buiten de gang van zaken zijn gehouden. Ze voelden in mijn lezing geen aanval op de Atlas, laat staan op de Volkskunde, maar op die oude knarren. Die voelden het zelf ook zo. Bratanić gaf me geen hand meer en het plan om mij die kaart te laten becommentariëren leek van de baan. Maar dat had ik gedacht. In de eerste plaats blijkt nu, twee jaar later, mijn naam nog altijd in het programma achter de kerstboom te prijken, in de tweede plaats is Barabás nu met het verzoek gekomen om over de wieg te praten. Barabás hoort ook bij het establishment, maar hij is de jongste en hij heeft een hekel aan Bratanić. Mijn eerste gedachte was: Dat weiger ik, ik verdom het! – Ik had dat ook al tegen Meertens gezegd. Ik vermoed dat hij achter dat verzoek zit, dat Barabás eerst hem gevraagd heeft en dat hij hem heeft doorverwezen. Dat ontkende hij niet, maar hij gaf het ook niet toe. Ik durf er dus wel donder op zeggen dat het vermoeden juist is. – ‘Maar jij bent ook zo belangrijk,’ zei hij. Dat is zijn belang. Hij wil dat ik hem opvolg. Dus moet ik belangrijk worden gemaakt. Het is een man zoals er meer zijn. Als anderen maar even in hun richting kijken, pompen ze de mensen onder hen op, met de bedoeling zichzelf in de schaduw van de ballon terug te trekken. In dit geval speelt nog mee dat hij weet dat ik er een hekel aan heb. Hij pest graag en wordt graag uitgescholden. Als ik ooit een boek over de hoofdambtenaar schrijf, dan zal hij naar waarheid geportretteerd worden, en dat zal niet mals zijn. Maar dat terzijde. Mijn eerste opwelling was dus te weigeren. Jaap en Ton steunden me daarin.63 Maar weigeren valt me moeilijk. Om twee redenen. Ik kan zoiets slecht verkopen. Als ik iets weiger, doe ik dat met zoveel schuldgevoel en omhaal van woorden dat ik me iets veel onaangenamers op de hals haal. De reden is misschien dat ik de redelijkheid van zo’n verzoek best inzie, ook al wordt het in dit geval op een idioot laat tijdstip gedaan. Als je naar een congres gaat en op dat congres worden een aantal thema’s aan de orde gesteld, dan moet je ook bereid zijn om de verzamelde menigte mee te delen hoe je erover denkt. Mijn tweede reden is dat ik, juist omdat het me zo laat gevraagd is, een vrij goedkope gelegenheid heb om een volgend verzoek af te kopen. Maar waarschijnlijk is dat een drogreden. Na die eerste woedeuitbarsting begon ik dus te aarzelen. Waarschijnlijk heeft Meertens dat wel verwacht want hij glimlachte mysterieus. Ik ben iemand die nee zegt en het dan zo goed mogelijk uitvoert, perfecter, of in ieder geval consciëntieuzer dan de losbol die meteen en met graagte ja zegt. Ik kan niet alleen moeilijk weigeren, ik kan ook niet hebben dat ik iets niet kan, in het krijt kom te staan, een beroep moet doen op de clementie van een ander. Misschien ben ik ook gestreeld door zo’n verzoek. Dat is een voor de hand liggende gedachte, al geloof ik van niet als ik mijn reactie bij het lezen van die brief naga, voor zover een mens dat gegeven is. In die reactie zit wel zelfbeklag. Jaap en Jozien waren er toevallig bij. Ik wil graag laten weten dat ik er weer eens een onmogelijke opdracht bij heb, één op de grote stapel, waarom ik niet gevraagd heb en die in de weg staat aan wat ik eigenlijk zou willen, wat dat dan ook moge zijn. Ik houd van rampen, onheil, paniek, daarin ben ik net als mijn moeder. Misschien leef ik dan pas goed. Ik durf dat niet met stelligheid te beweren, maar het zit er wel in. Tegelijk zag ik ook de gevaren wanneer ik aan het verzoek zou voldoen. De kans dat ik gevraagd word om Meertens in het Bestuur op te volgen, waar nu al jaren over gezeurd wordt, wordt groter wanneer ik weer van me laat horen – nog afgezien van de kwaliteit van wat ik zeg. Omdat ik in zo’n lezing natuurlijk weer een zelfverzekerde, agressieve toon zal aanslaan (want ik kan niet anders, omdat ik niets anders heb om mijn naaktheid te verhullen en omdat ik op papier nu eenmaal agressief ben), is de kans groot dat de ‘jongeren’ (ik zet dat nog één keer tussen aanhalingstekens, daarna moet iedereen maar weten dat ze al vijftig zijn) me als hun spreekbuis gaan beschouwen. Ik loop bovendien het risico dat Zender me weer naar Bonn en Wiegelmann me naar Münster wil halen, net als de vorige keer64 – kortom, redenen genoeg om te aarzelen. Als ik aarzel gebeurt dat steeds volgens hetzelfde patroon. Zo ook nu. Ik begin eraan, maar onverplicht. Na twee dagen heb ik er al zoveel aan gedaan en er zoveel over gesproken (ook weer omdat dat een excuus is om me weer aan ander werk te onttrekken) dat ik niet meer terug kan, en voor ik het weet, zit ik er middenin. Waar het naar toe zal gaan, weet ik dan nog lang niet. Ik heb dag en nacht een hoofd als een bijenkorf, flarden van ideeën die verbleken als je er met wat meer aandacht naar kijkt. Ik heb dan het idee dat ik gewoon logisch en helder moet redeneren, maar ik weet in de verste verte niet waarover, want ik weet zoals altijd niets van het onderwerp af. Dus begin ik chaotisch te lezen, haal van alles overhoop, maak tabellen, houd daar weer mee op, begin dan plotseling te schrijven omdat ik het niet meer uithoud van de spanning, zonder bij God te weten wat ik ga opschrijven, om dan, zoals in dit geval, na een dag of vijf te ontdekken dat ik op een volkomen verkeerd punt uitkom. Wat ik zeg is misschien niet onjuist. Het is allemaal te glad om van juist of onjuist te spreken. Maar het is ontactisch. Als ik er in een neerslachtige stemming over ga nadenken, begrijp ik ook waarom. Als ik zeg dat dit onderwerp een kaart verdient (en dat lijkt erop), dan haalt het establishment me juichend binnen. En als ik weer zeg dat alles onzin is, plaatsen de jongeren me aan het hoofd van hun misnoegen. Niet omdat een van beide partijen het in alle opzichten met me eens is, maar omdat de tegenstellingen nu eenmaal zo zijn toegespitst dat iedereen die op een wat agressieve toon zijn mond opendoet, geannexeerd wordt en het woord ook verder moet doen. De kunst is om zo over de wieg te praten dat ik me weer buiten schot plaats zonder me bloot te geven, en dat zal verdomd moeilijk zijn. Opnieuw een nacht wakker gelegen, bovendien gepest door muggen. Langzaam, schuivend met de stukken, begon ik te zien hoe ik het moest spelen, maar de volgende ochtend, vanochtend, was ik zo gaar dat ik me alleen nog vaag kon herinneren in welke richting mijn gedachten moeten gaan, zonder dat ik in staat was er vorm aan te geven. Het gaat allemaal veel langer duren dan ik gedacht had en dat terwijl ik juist begonnen was aan een andere lezing, over het huwelijk, ook opgedrongen, die ik eind augustus klaar had willen hebben om in september naar Friesland te kunnen gaan en mijn tegenstanders op dat symposion in october uit te nodigen. Dat alles dreigt in de soep te lopen.65

==

Gisterenavond (vrijdag) bezoek van Bert Weijde. Hij heeft zijn buurvrouw gevraagd tegen haar dochter te zeggen dat ze niet zo luidruchtig moet vrijen omdat hij tenslotte vrijgezel is. ‘Dan komen ze om elf uur thuis, de deur gaat op de knip en een kwartier later hoor je een gegil en geschreeuw en gekreun dat het niet mooi meer is, en dat gaat dan tot een uur of drie, met enkele pauzes, zo door. Ik begrijp niet waar dat voor nodig is, zoveel exhibitionisme. Ze kunnen er toch wel om denken dat ik dat allemaal moet aanhoren?’

Ik zei dat ik betwijfel of ze dat kunnen. Hij keek daarvan op. Je kunt zoiets niet zeggen of de mensen denken dat je zelf zo leeft. Overigens had hij bij zijn buurvrouw wel begrip gevonden. Ze vond het gênant. Verder verhalen over mannen op zijn instituut, de een al gekker dan de ander. Er is ook een nieuw meisje, Renée, dat een proeftijd bij hen heeft, vanuit de Valeriuskliniek, en dat op rijm spreekt: ‘Zeg Bert, ik vind jou snert,’ waarop hij geantwoord heeft: ‘Dag Renée, o jee.’ Merkwaardig is dat hij zich in dit gezelschap veel meer op zijn gemak voelt dan op het Entomologisch Museum. Waarschijnlijk voelt hij zich zekerder. Hij zorgt voor de dieren, schildert, timmert, maakt afgietsels, kweekt kruiden in de tuin – een mooi leven. Intussen is Ellie hem weer komen opzoeken, wat opnieuw gedonder heeft gegeven. Hij praat daar met verontwaardiging over. Je houdt je hart vast.

Lange tijd met zijn drieën bij de olielamp zitten zwijgen en toen Schubert gedraaid. Ik was wat suf en lui van de drank en niet in een stemming om wat te zeggen. Later hadden we het over Solzjenitsyn, of hij nou wel of niet aardig is, al kan ons dat alle drie tenslotte geen donder schelen. Bert krijgt nu brieven van Frida en drukt daar zijn verbazing over uit. Het is duidelijk dat ze bevestiging van haar waarde zoekt. Ze schrijft allemaal anecdotes over haar jeugd. Hij begrijpt daar niets van, zoekt naar een samenhang, die er niet is, wat hem irriteert, want hij begrijpt niet wat ze wil. Niet zo handig van Frida. Je moet Bert met rust laten. Hij heeft al genoeg met zichzelf te stellen en heeft dat nooit onder stoelen of banken gestoken. L. vindt de houding van Frida karakterloos en onbegrijpelijk. Achteraf en vandaag maakte ze zich daar weer geweldig kwaad over. Ze vindt het oneerlijk en onbehoorlijk tegenover Ennio, die een hekel aan Bert heeft. Ik verdedig haar dan wel zo’n beetje, maar niet met veel overtuiging. Ze hangt me steeds meer de keel uit. Bovendien bleek nu, uit een brief aan Bert, dat ze haar kat levend bij de dierenarts heeft achtergelaten. Bert was daar onthutst over. L. vindt het zonder meer verraad. Je blijft tot het eind bij je kat! Ze heeft gelijk. Ik weet niet of ik het zelf zou doen, maar ik zou het mezelf wel kwalijk nemen als ik het niet gedaan had. In dit geval is het probleem ook nog dat het Frida wel goed uitkwam. Ze moest de volgende dag naar Kees en zoiets wil ze niet missen. In zo’n geval is solidariteit niet haar kracht. Het zou haar schuldgevoelens torenhoog hebben moeten opstuwen, maar ik ben er niet zeker van dat dat gebeurd is. Tegelijk vind ik het niet fatsoenlijk van mezelf om zoiets te denken. Alsof je de zaak met schuldgevoelens zou kunnen afkopen. Je komt er niet uit. Je houdt er alleen een onfris gevoel aan over, waarvan je niet weet of het uit haar gedrag of uit je eigen argwaan voortkomt.

==

Samen naar de Bijenkorf om wijn te kopen (het is zaterdag).66 Een espresso gedronken op de hoek van de Spuistraat tegenover de Molsteeg. Naast me zat een Amerikaanse jongen die een Amerikaans meisje vertelde dat de Hollanders geen flikker uitvoeren, overal tegen zijn, overal een probleem van maken en de eenvoudigste zaken hun vak betreffende niet kennen. Hij heeft gelijk. Niettemin ergerde het me dat hij zich daarover zo opwond. Blijf dan in Amerika als je zoveel critiek hebt.

==

Bij het kopen van de wijn werden we te woord gestaan door een bezig mannetje met een klein baardje, dat ons uiterst omslachtig hielp, heel precies, met een klein handje, de bestelling op dubbele formulieren schreef, ons zelfs naar de kassa bracht, uitlegde waarom hij ons naar de kassa bracht, om te voorkomen dat we naar een verkeerde kassa zouden gaan, eraan toevoegde dat hij mensen ook wel naar een andere kassa bracht, ook als ze contant betaalden, en als ze voor vijftig, zestig gulden besteedden. Dat vond hij beleefder. Toen we dan eindelijk met zijn drieën aan de andere kant van de kassa stonden, kwam een juffrouw zeggen dat hij maandag naar de tandarts kon, er was voor vervanging gezorgd. Intussen hadden we elkaar zo goed leren kennen dat het op mijn lippen lag te vragen of het voor controle was, of dat hij misschien ergens last van had.

==

Na het middagmaal fietsten we naar het Bos en zochten een bank om de krant te lezen. De eerste bank stond op de wind (het was de hele dag bewolkt, met een harde zuidenwind), de tweede lag juist in het verlengde van een landingsbaan, waardoor elke drie minuten een vliegtuig binnen handbereik over onze hoofden denderde. Naar huis terug, de zaterdagkrant gekocht (in de Leidsestraat), thee gedronken, Brassens opgezet, fondue gegeten. Ik mag het dan niet gemakkelijk hebben, ik leef er goed van.

==

maandag 29 juli. Gisteren de hele dag gewerkt. ’s Avonds door de Jordaan. Winderig, wat herfstig weer. Verlaten straten. Mensen in hun kleine, door lampjes verlichte, schemerige ruimten te zien zitten is een hoog genot.

==

Vandaag opnieuw gewerkt en er een slot aan gemaakt. Het is niet naar mijn zin. Veel geschreeuw, weinig wol.

Na het eten enigszins gedeprimeerd op de fiets naar Broek. Een glashelder licht, met kleine koetjes in verre, groene weiden. Er trok een wolk voor de dalende zon en het werd wat nevelig. Als ik voortaan met rust werd gelaten, zou ik heel gelukkig zijn. Een klein pensioen, een klein huis in het centrum, en dan het eeuwige leven. Ik teken ervoor. Maar de kans dat ik het krijg toebedeeld, is gering.

De breinbrekers. Ik zie zo’n ding staan, in de krant van zaterdag, en ik lees er angstvallig omheen. Ik heb geen zin om me in zo’n probleem te verdiepen, getest te worden, mezelf te moeten bewijzen dat ik hem kan oplossen. Soms lukt het me om hem te negeren. Soms lees ik per ongeluk, de eerste regels: Een man verliest zijn hoed als hij tegen de stroom op onder een brug doorroeit... Als ik dat eenmaal heb gelezen, wordt het lullig om niet verder te gaan. Je hoort niet bang te zijn als een ezel ontmaskerd te worden. Ik houd mezelf dat voor, probeer er onderuit te komen, struikel over mijn gedachten en lees het probleem dan met een half oog vluchtig uit. Hoed drijft stroomafwaarts. Man merkt het na tien minuten. Keert terug. Hoe snel... Mijn hersens beginnen in versneld tempo te werken. Het gaat er nu om het probleem binnen de gestelde tijd op te lossen. Een lichte paniek maakt zich van me meester. Ik moet er niet aan denken dat ik een veldheer zou zijn of een ander die snelle beslissingen moet nemen. Hoe hard roeit die man? Tien minuten? De helft van tien minuten tegen de stroom op? De helft van vijf kilometer. Zeven-en-een-halve kilometer? Vijftien minuten. Hoe snel is die stroom? Wie bepaalt de snelheid van die man? Stroom en snelheid, hoe verhoudt zich dat? Dat kan niemand uitrekenen natuurlijk, kan dus nooit bedoeld zijn. Dan zal het wel twintig minuten zijn. Of tien minuten? Lijkt me kras. Twintig minuten dus? Wat doe die vijf kilometer daar? Is dat een valstrik? Kan niet. Voor snelheid is een aantal kilometers nodig. Twintig minuten. Vijf kilometer. Dan zal de snelheid van die man – vijftien kilometer. Zoiets moet toch gewoon door helder denken op te lossen zijn. Maar ik kan niet helder denken, dat is bewezen. Vijftien kilometer? Stel nu eens dat die stroom even hard gaat als die man. Kan niet. Dat die hoed... Het is natuurlijk vijftien kilometer. Kijk het nu maar na, dan ben je van het gedonder af. En als het geen vijftien kilometer is? Dan ben ik te stom. Dan is het een onmogelijke vraag. Bovendien, hij is verzonnen door een lezer uit Wolfheze! Zal wel een gek zijn. Waarschijnlijk is er dus niet eens een oplossing. Vijftien kilometer? Vijftien kilometer! We houden het op vijftien kilometer! – Ik sla de achterpagina op. Verdomd! Vijftien kilometer! Asjeblieft! In een recordtijd. De snelheid van de stroom is vijftien kilometer. Van de stroom? Ik lees de vraag nog eens aandachtig over. In de haast heb ik haar verkeerd gelezen. Het ging om de snelheid van de stroom, niet van de man. Dat slaat me even uit het veld. Heb ik het nou goed, of fout? Fout. Een beetje goed. Het lijkt op die vraag van die elf tramwagens bij het toelatingsexamen indertijd. Dat waren er tien. Half goed. Het amuseert me. Het bewijs dat ik niet kan denken is geleverd, maar toch weer zo dat ik nauwelijks ben te betrappen. De stroom? Natuurlijk de stroom! Dat bedoelde ik ook. Zei ik de man? Dat moet een vergissing zijn geweest. De snelheid van die man, die valt niet te berekenen natuurlijk. Hoe hard die man ook roeit, het blijven toch immers twintig minuten? Het zal wel zo zijn. Ik begrijp het nog altijd niet precies, maar ik heb geen zin er langer over na te denken.67

==

dinsdag 30 juli. Weer naar het Bureau, hoewel de lezing nog niet af is. Maar ik zie niet hoe ik haar af moet maken en uit telefoongesprekken is gebleken dat zo langzamerhand niemand meer weet wat hij doen moet. Ik voer een aantal energieke gesprekken, terwijl ik toch in een afwezige, dromerige stemming ben, nog steeds bezig met die lezing. Ik verbaas me over mijn besliste manier van praten en erger me eraan, maar ik zie geen kans mezelf in te tomen. Ik heb de neiging me overal mee te bemoeien, overal mijn neus in te steken. Aan de koffie zegt Lia tegen Fred: ‘Dan kan je hier met je boot vóór varen.’ Ik zit iets te lezen en aarzel, maar ik kan toch niet nalaten te vragen of hij een boot heeft.

‘Zo komen de praatjes in de wereld,’ zegt hij.

‘Ja, kom ik thuis, zeg ik: Fred heeft een boot!’

Hij grinnikt.

Ik overweeg of ik ook nog zal zeggen dat het in mijn dagboek komt, maar ik verwerp dat. Daar heeft niemand iets mee te maken. ‘Of in mijn dagboek,’ zeg ik niettemin en verwens mezelf. Hij reageert niet. Waarom zeg ik zoiets? Om de goegemeente te laten weten dat er een schrijver in hun midden is? God mag het weten. Het is onaangenaam. Desondanks blijf ik de hele dag in een gooi- en smijtstemming. Overmoed, waarvan ik de oorzaak niet kan bevroeden. Ik heb er waarachtig geen reden voor. Als ik ten slotte naar huis loop, ben ik bekaf. De baas gaat naar huis, een grap hier, een grap daar, geen spoor van zelfcritiek. God zal je behoeden als je zo’n baas hebt.

==

Je ziet zo’n houding weerspiegeld in de reacties van de anderen. Jozien vroeg hoe het met de lezing stond. Ik zei dat ze nog niet af is. Het leek haar ook erg moeilijk en ze zei aarzelend dat het vooral zo moeilijk is, omdat... In korte, besliste zinnen legde ik haar uit dat het niet daarin zit, maar waar het wel om draait.

‘O, ik heb iets stoms gezegd.’

‘Nee, natuurlijk niet,’ zei ik, korzeliger dan ik wilde.

Later besprak ik met Landa en Koos werk dat ze hadden gedaan. Ik luisterde afwezig naar wat ze zeiden, of ik luisterde niet eens en keek op de vellen voor me, één van Koos, één van Landa, zonder dat ik wist wat ik zeggen moest en zonder te zien wat er precies op stond. Toen onderbrak ik hen en veegde met een paar opmerkingen door hun opzet heen, trok een rechte lijn, maakte hem steeds rechter, achter mijn eigen woorden aanlopend, terwijl ik er zelf een beetje verbaasd naar zat te luisteren. Ze vonden dat ze het stom hadden aangepakt.

Daarna besprak ik met Landa haar werk aan de verspreidingskaarten van de huwelijksring. Ton had haar daarmee moeten helpen, maar Ton had het laten hangen en ze was vastgelopen. Door een stom toeval stuitte ik meteen op een kardinale fout. Ze verontschuldigde zich: ‘Ontzettend stom!’

‘Helemaal niet stom.’ Want ik vind haar niet stom.

‘Ja, wel stom.’68

Daar liet ik het dan maar bij. Tegelijk had ik het gevoel dat ze het allemaal eigenlijk heerlijk vond. Eindelijk weer eens zekerheden. Van iemand die zelf niet weet wat dat zijn. Als ik erover nadenk, kan ik het nauwelijks verklaren, of het moeten de torenhoge stapels achterstallig werk op en naast mijn bureau, de twee lezingen, de drie commentaren en twee grote onderzoeksprojecten zijn, die op dat ogenblik zo op mijn ziel drukten, dat ik schoon schip wilde maken.

==

En als je die dingen van jezelf leest, dan denk je: Wie zal nu opschrijven wat een aardige, sympathieke, niets eisende, vriendelijke, zachtaardige, menselijke man ik ben. En je wordt triest als je je realiseert dat niemand dat zal doen, omdat niemand zo begaafd is dat hij dat onder woorden kan brengen.

==

woensdag 31 juli. Na de middagpauze brengt de eerste assistente de Inleiding. Ze heeft er weken aan gewerkt. Er is veel over gepraat. En daar is ze dan. Ze blijft bij het bureau van de hoofdambtenaar staan, de blaadjes in beide handen, en wappert ermee, een beetje uitgelaten.

De hoofdambtenaar kijkt op. ‘Daar is het!’ roept hij.

‘Daar is het hoor,’ zegt ze.

‘Hoe voel je je nu?’ vraagt de eerste ambtenaar vrolijk.

‘Helemaal ontspannen!’ Ze zegt het juichend, wat overspannen, vindt de hoofdambtenaar, en hij reageert meteen gereserveerd. Hij steekt zijn hand uit en neemt de blaadjes aan.

‘Dus nu ben je ervan af,’ zegt de eerste ambtenaar.

‘Als Han er tenminste zijn fiat aan geeft.’

‘Je krijgt het in ieder geval af,’ zegt de hoofdambtenaar zuinig. ‘Het zal zeker goed zijn.’ Hij kijkt de bladzijden door en luistert maar half naar wat de twee anderen erover zeggen. Als de assistente de kamer heeft verlaten, legt hij de blaadjes opzij, maakt af waarmee hij bezig was, neemt ze dan weer voor zich en begint te lezen. Hij maakt aantekeningen, eerst aarzelend, maar als hij er tegen zijn verwachting vat op krijgt met steeds grotere zekerheid. Na een bladzij of vier stuit hij op een passage die hij ronduit onzin vindt. Hij leest verder, vindt nog meer onzin, begint te schrijven, ontwerpt een nieuw schema, komt er niet helemaal uit, kijkt op zijn horloge, pakt zijn pijp en zijn tabak en gaat naar beneden om thee te drinken. Onder de thee trekt hij nadenkend aan zijn pijp terwijl de anderen zich met elkaar onderhouden. De hoofdambtenaar denkt. Hij is zich dat ook weer bewust, vindt het wel interessant maar ook belachelijk en mengt zich dus in het gesprek, dat hem niet interesseert, maakt een paar grapjes, lacht mee als de vierde assistente zegt: ‘O, als Han een kreeft is, ben ik geen kreeft.’

‘Wat is dat voor onaangename opmerking?’ zegt hij vrolijk, en hij weet dat alles wat hij zegt en waarom gelachen wordt, gezegd en gelachen wordt omdat hij hoofdambtenaar is. Een hoofdambtenaar is eenzaam en gaat zijn eigen eenzame weg.

Hij gaat de trappen weer op, zet het schema op, leest het stuk uit en legt precies om vier uur zijn pen neer. Hij staat op en opent de deur van de kamer waarin de eerste assistente zit. Haar lamp brandt, haar stoel is achteruitgeschoven, ze is er niet. Daar staat hij, met de kruk in zijn hand, groot in de deuropening. ‘Waar is Jozien?’ vraagt hij luid, en hij betrapt zich erop dat er iets van haar uitgelatenheid in hem is gevaren. Zij heeft haar stuk af. Hij heeft critiek. Hij is de baas. De vierde assistente drukt zich een beetje in elkaar, trekt met een grappig gezicht haar wenkbrauwen op en steekt een vinger recht omhoog: ‘Bij Jantje!’ Jantje is de tekenaar, een oudere man van in de vijftig, met een grote manchester broek en grote bossen haar opzij van zijn gebruinde hoofd. De hoofdambtenaar gaat met twee treden tegelijk de trap op en vindt hen bezig met de kaarten die bij de Inleiding horen. Hij blijft glimlachend staan, de Inleiding in zijn hand.

‘We zijn net bezig met de legende,’ zegt zijn eerste assistente lacherig. ‘En Jan heeft daar zijn gedachten over.’

‘En wat zijn Jan zijn gedachten?’ vraagt de hoofdambtenaar.

Jan lacht. ‘Mijn diepste gedachten zeg ik niet.’ Vrolijkheid. ‘Maar het lijkt me moeilijk om op een fotokopie te tekenen.’

‘Dan doen we dat niet!’ zegt de hoofdambtenaar beslist. ‘We fotokopiëren de Nederlandse tekst en voegen een vertaling toe.’

‘Als dat kan,’ zegt zijn assistente opgelucht, ‘dan is dat een geweldige oplossing.’

‘We tikken hem uit en we nieten hem vast,’ zegt de hoofdambtenaar krachtig, ‘of we plakken hem op!’

‘Dat wou ik net zeggen,’ zegt de assistente.

‘Ja, dat is dan wel de oplossing,’ zegt Jan op zijn eigen, aarzelende manier.

‘Of we hechten hem met paperclips vast,’ zegt de hoofdambtenaar, borrelend van inventiviteit.

‘O, ik wist niet dat dat ook kon,’ zegt de assistente.

‘Natuurlijk kan dat. Als het moeilijk is, moeten we er geen punt van maken.’

‘Nou, dan is het opgelost,’ zegt ze vrolijk.

Nu deze zaak zo bevredigend haar beslag heeft gekregen, praten ze wat tevreden over en weer, en als dat lang genoeg geduurd heeft om duidelijk te maken dat hij geen haast heeft en rustig over kleine dingen (die voor anderen van belang zijn) kan praten, zegt hij dat hij het stuk gelezen heeft.

‘Nu al,’ zegt ze blij.

‘Zullen we het bespreken?’

Ze dalen de trap af naar zijn kamer.

‘Waar zullen we gaan zitten?’ vraagt hij.

‘Zal ik eens kijken waar Koos mee bezig is?’

Maar dat lijkt hem niks. Het is niet nodig dat Koos erbij is als hij critiek geeft. Op zijn kamer dus. Ze schuiven aan tafel. Hij aarzelt. ‘Ik vind het goed,’ zegt hij. ‘Ik heb wat kleine opmerkingen en een wat belangrijker punt, maar dat is niet essentieel lijkt me.’ Terwijl hij naar zijn woorden zoekt, ziet hij haar verstarren en wit weg trekken.

‘Ja,’ zegt ze gereserveerd.

‘Zullen we het bladzij voor bladzij doornemen?’

Terwijl hij bladzij na bladzij met zijn critiek komt, merkt hij dat ze nauwelijks luistert. Nog voor hij is uitgesproken, vindt ze alles goed. Het is duidelijk dat ze wacht op dat belangrijke punt. Hij dwingt zich om wat langzamer te praten, genuanceerder, zonder dat hem dat lukt.

‘En dan het punt dat van wat meer belang is.’ Hij aarzelt, zoekt naar de goede formulering die het haar gemakkelijker zal maken om het te slikken, maar hij weet al dat dat niet zal lukken. Ze zet zich schrap.

‘Nee, dat ben ik niet met je eens,’ zegt ze.

Dat irriteert hem. Hij duldt geen tegenspraak. ‘Laten we dan eens op een rij zetten wat we wel met elkaar eens zijn,’ zegt hij met iets wat een glimlach moet zijn. Hij pakt een papiertje en zet een 1. Maar ze verzet zich zo star dat hij bij punt 3 alweer moet ophouden. Ze beginnen beleefd tegen elkaar in te praten. Als zij praat, kijkt hij van haar weg naar buiten, alsof hij diep en objectief nadenkt over wat ze zegt, maar zonder dat haar woorden tot hem doordringen. Hij is er voor honderd procent van overtuigd dat ze ongelijk heeft, maar hij ziet geen kans (als zo vaak) om dat onder woorden te brengen. Hij voelt alleen dat het fout zit. Hij kan het niet bewijzen, laat staan dat hij kans ziet om het haar te laten bewijzen. Hij praat en praat, steeds geïrriteerder, met een onaangenaam, verstard lachje. Hij zou zijn woorden met een stamper in haar hoofd willen drukken, en tegelijk heeft hij een hekel aan zichzelf. Maar ze verdomt het. Verdomt ze het? Heel langzaam begint ze naar zijn standpunt toe te werken. Ze weigert alleen hardnekkig zijn termen te gebruiken. Als hij dat merkt, overwint hij zijn ergernis. ‘O, bedoel je het zo,’ zegt hij, alsof hij dat al die tijd niet begrepen heeft. Hij kijkt gespannen op het papier. En op dat punt vinden ze elkaar dan, op háár woorden, maar zonder dat ze overtuigd is. Eigenlijk wil ze niet meer luisteren. Ze wil weg. Het huilen staat haar nader dan het lachen. Als hij naar huis loopt, vraagt hij zich af hoe hij het in godsnaam had moeten aanpakken zodat hij tevreden had kunnen zijn. Hij had haar om uitleg moeten vragen, haar zelf haar denkfout moeten laten ontdekken. Maar hoe? Ik ben geen man voor mensen, denkt hij. Ik ben een man voor in een mangat, met een mitrailleur. – En hij voelt zich triest.69

==

vrijdag 2 augustus. Bij de koffie wordt gepraat over het haar van de hond van Lia. Jaap de Rooij vraagt zich op zijn bedachtzame, beschaafde manier af waarom het niet doorgroeit, zoals bij een mens, of wel doorgroeit, maar dan toch maar een beetje. Mevrouw De Jong heeft een Engels boek gelezen waarin wordt uitgelegd waarom mannen eerder kaal worden dan vrouwen.70 Op zo’n ogenblik heb ik de neiging op te merken dat ik ook nogal wat kale vrouwen ken, maar er waren te veel mensen en ik wist me te beheersen. Er blijken er meer te zijn die dat boek kennen en zelfs gelezen hebben.

‘En hoe is het te verklaren dat je vrouwen hebt die zulk lang haar hebben dat ze erop kunnen zitten?’ wil Jaap weten. Jaap is een zuiger. Zelf heeft hij bijna geen haar, een klein beetje, een rood borsteltje.

‘Dat ze niet lang zijn,’ zegt Landa, die zelf heel lang is.

Jaap begrijpt haar niet. ‘Hoezo?’

‘Dan moet het nog langer zijn.’ Ze doet moeite haar lachen in te houden.

‘O zo,’ hij begrijpt dat het een grapje is. ‘En moet het dan ook geknipt worden?’

‘De dooie punten eruit,’ zegt Lia, een beetje schamper, zonder dat ik daar de reden van inzie.

Jaap luistert belangstellend. Vrouwen zijn voor hem wat vreemde wezens, waarover hij graag wordt ingelicht. Hij begrijpt wel dat het in wezen niet verschilt van het kammen van zijn eigen haar, waarbij er ook wel haren tussen de tanden van zijn kam blijven zitten. ‘Al zijn dat er natuurlijk niet zo veel. Maar dat is dan toch anders dan bij een vacht, want wat ik nog aan vacht op mijn lichaam heb, dat groeit inderdaad niet.’ Het komt er rustig en heel sonoor uit, maar blijkbaar toch iets sneller dan de bedoeling is geweest, want hij wordt een klein beetje roziger dan hij al is.

==

Tussen de middag liep ik naar de Albert Cuyp. De stal waar ik altijd appels koop, had nu alleen peren. Ik liep er eerst voorbij, maar keerde weer terug uit een soort hondetrouw, niet omdat ik het zo’n goed idee vond om peren te kopen, ik ben niet gek op peren en ik was naar de markt gegaan voor appels.

‘Ik had een dijk van een zaak in de Rijnstraat,’ zei de koopman tegen de vrouw voor me, ‘maar ik vloog tegen de muren op.’ Intussen begon hij nog voor ik iets gezegd had de peren al voor me af te wegen. Hij begint me te kennen en dat doet me plezier.

‘Het beste met uw vrouw,’ zei de vrouw.

Ik had haar al gemist. Vroeger stond ze er meestal alleen en ik ben mijn klandizie bij haar begonnen, omdat ze er betrouwbaar uitziet. Ik had wel willen vragen wat ze heeft, maar zoiets is te menselijk. Bij een andere stal, vlak bij de Ferdinand Bol, appels gekocht.

==

Toevallig ging ik tegelijk met Koos weg. Ik dacht dat ze haar tijd vergat en ging kijken waar ze bleef. Ze stond net klaar om weg te gaan.

‘Ik was bang dat je je tijd vergat,’ zei ik, ‘en dat ik je morgen bleek en uitgehongerd, met tranen in je ogen van het werken, hier zou aantreffen.’

‘Niks hoor.’

Daarna wist ik niet meer wat ik moest zeggen. Bij de meeste mensen op het Bureau heb ik één of twee onderwerpen, maar je kunt daar niet te vaak over beginnen. Bij Koos heb ik er zelfs vier. Ze heeft pas een huis. Ze heeft drie katten. Ze heeft Pools gestudeerd. En ze doet yoga. Maar ik heb al zo vaak naar die zaken geïnformeerd, dat ik er de voorkeur aan gaf te zwijgen terwijl we de trappen afrenden. Ze schoof onze bordjes terug. De deur uit. Ik had verwacht dat ze op de fiets was, maar ze fietst niet meer: ‘Niks gedaan hoor.’

‘Hoelang loop je daar nou over?’

‘Tien minuten, kwartiertje.’

‘Tien minuten?’

‘Ja natuurlijk, vind je dat snel?’

‘Dat vind ik verdomd snel.’

‘Ja, zolang ik het nog kan.’

Intussen maar denken waar we nog meer over kunnen praten.

‘Hoe loop je dan?’

‘Leidsestraat en dan Leidseplein.’

Dat maakte het wat overzichtelijker. De yoga dan maar. ‘En dan doe je yoga.’

‘Nee, ben je gek.’

‘Wanneer dan?’

‘Nou, voor ik naar bed ga, en niet elke avond.’

‘Heeft het nou enige zin?’

‘Je voelt je wel ontspannen, ja.’

‘Maar je hebt toch ook les?’

‘Af en toe.’

‘En een boekje?’

‘Ook een boekje, ja.’

‘En kan dat niet alleen uit zo’n boekje?’

Dat kan wel, maar dat is gevaarlijker, want het schijnt dat je er gek van kunt worden als je het te intensief doet. – Een opmerking die weer goed was voor een minuut of zo. En toen waren we bij de Leidsestraat. Vrolijk grappend namen we afscheid. Het menselijk contact was weer gelegd geweest, al had het me voortdurend gehinderd dat ze links liep.

Uit de praatpalen op de vluchtheuvel kwamen luide aanwijzingen voor de trampassagiers. Bij het Koningsplein stond een lege tram, in een grote oploop, omgeven door vijf of zes auto’s met zwaailichten, politieauto’s, agenten. Mannen bevestigden een kraanwagen aan de tram. Bij de Postzegelmarkt kwamen ze me achterop: een auto met zwaailicht voorop, dan de kraanwagen met de tram, alsof het een feest was.71

==

L. bleek de kamer te hebben opgeruimd en de wandversiering te hebben verhangen voor het bezoek van Jaap en Marian. Dat was me te dol. Geen veranderingen. Alles weer teruggehangen op het schilderij van haar grootvader na. Na het eten Jaap en Marian. Een vrolijke avond. Twee flessen Bernkasteler Riesling gedronken, met noten en kaas. Toen ik ze door de donkere gang naar de deur bracht, wees ik op de twee meter hoge Neptunus.72

‘Gelukkig maar dat het donker is,’ zei Jaap, ‘want anders zou het Marian maar in verleiding brengen.’

Een opmerking die ik moeilijk kan plaatsen, maar die typerend is. Ze heeft iets schuws. Haar kleren zijn net iets te armoedig, terwijl ze mondain moeten lijken. En haar gezicht is zo gelijnd en oud dat ze doet denken aan een vrouw die door een heer uit het leven is gehaald en zich voortdurend bewust is van het verleden dat ze moet verbergen. Eigenaardige gedachten, in aanmerking genomen dat ze van goede, gereformeerde familie is73 en een degelijke moeder van twee kinderen.

==

Marian ging op de divan zitten en nam drie kussens in haar rug. Ik zei dat ze er twee moest nemen en twee achter haar hoofd. – ‘En achteruit gaan liggen,’ begreep ze. ‘Dat zal ik straks misschien nog wel doen.’

Terwijl Jaap aan het woord was, nam ze het vergrootglas en bekeek haar trouwring en toen haar vingers.

==

dinsdag 6 augustus. De hele dag op het Bureau. Gewerkt, of liever, gepraat als een paard. Ik vroeg aan Ton of hij Landa bij een nieuwe opdracht wilde begeleiden. Hij wilde niet. ‘Ik kan geen leider zijn,’ zei hij.

Even later had hij wel veel plezier over de eerste bladzij van mijn lezing voor Boedapest. ‘De schommelwieg,’ zei hij. ‘Je zal je ermee bezig moeten houden.’

‘Soms voel ik me net de parapluie van de RVS,’ zei ik. ‘Met jullie eronder. Niet als een oud echtpaar, maar als twee oude wijven. Je zult nog eens schrikken van het water dat je op je kop krijgt als de parapluie scheurt.’74

==

Vanavond naar het Bos. In het Vondelpark een romantische, late zon. Het Bos was vol dravende en voetballende mensen, en vol konijnen. In onze welvaartsstaat, sluit het een het ander niet meer uit.

==

donderdag 8 augustus. Loe gebeld over een vacature op het Dialectbureau. Hij wilde weten hoe wij het bezoek aan hem hadden gevonden. ‘En hoe vond je die jongen?’

‘Een beetje slap.’

‘Dat is hij beslist niet.’

‘Ja, mijn mensenkennis ligt ver beneden nul.’

‘Hij is bijvoorbeeld heel vriendelijk.’

‘Ik geloof je direct.’

‘En heel hulpvaardig. Hij doet veel voor andere mensen.’

‘Daar twijfel ik niet aan. Ik denk dat ik alleen van cynische egoïsten houd, zoals jij er een bent.’

Dat stelde hem maar matig tevreden. Hij zal wel weer denken dat ik te snel klaarsta met mijn veroordelingen.

==

De hoofdambtenaar neemt onder het koffiedrinken een prentbriefkaart van de tafel en leest de tekst: Aan ommezijde een foto van de bekende dialectologen Gilliéron (met hoed) en Edmond, bezig met veldwerk ten behoeve van de Atlas Linguistique du Périgord. Jan Mieke Arjan Pieter Stroop.75 Hij leest de tekst nog eens, want met geschreven taal heeft hij, wat er ook staat, altijd moeite. Dan draait hij de kaart om, ziet tot zijn verrassing dat ze gekleurd is en neemt vervolgens een man met een hoed en een groot gevlekt varken waar, bezig met het zoeken van truffels. Het duurt even tot het tot hem doordringt, dan begint hij te lachen, probeert het lachen in te houden door krampachtig zijn mond te sluiten, maar moet hem weer openen terwijl de tranen in zijn ogen springen. Het is stil geworden. Iedereen in de kring kijkt naar hem. Hij geeft de kaart door, niet in staat om iets uit te brengen. Terwijl hij probeert zichzelf weer onder controle te krijgen doet de kaart de ronde. Sommigen lachen een beetje, anderen lezen en bekijken haar zonder een spier te vertrekken. De hoofdambtenaar krijgt het gevoel dat hij zich moet verklaren, maar zodra hij wat wil zeggen, begint hij opnieuw te lachen. ‘Het is heel flauw,’ brengt hij moeilijk uit, ‘maar het is meesterlijk. Zo is het. Ik herken de situatie van mijn eigen veldwerk.’ Hij barst opnieuw los. ‘Alleen is die man met die hoed er dan niet bij.’ Daarmee oogst hij enig succes, maar waarschijnlijk alleen omdat hij hoofdambtenaar is. ‘Geef maar,’ zegt hij, zijn tranen wegvegend, ‘ik zal hem aan Jaap laten zien. Die zal hem zeker begrijpen.’ En waarachtig, het is een voldoening als Jaap even later, twee etages hoger, begint te brullen van het lachen. Een kleine genoegdoening.

==

Als de hoofdambtenaar beneden komt, zit daar alleen een meisje dat hij sinds een paar weken in het gebouw heeft zien rondlopen, een jong meisje, heel lelijk, en zeker zonder enig gevoel voor humor en straks heel kribbig, een jonge Jo Daan. Tot nu toe heeft hij haar genegeerd, uit verlegenheid, en het treft hem onaangenaam dat hij alleen met haar moet theedrinken. Hij talmt bij de balie, zet zijn thee dan langzaam neer, buigt zich naar voren en zint op een opmerking. Ze zit te lezen. Hij zwijgt en voelt zich onbehaaglijk. ‘Bent u misschien die E. de Jong?’76 vraagt hij dan.

Ze kijkt verrast op. ‘Ja, heb ik al een bordje?’

Hij glimlacht. ‘Nee, u staat op de flap van de tijdschriftenmappen, maar niemand wist wie u was.’

Door die ontactische opmerking raakt ze in de war. ‘Ja, ik ben wel rondgeweest,’ verontschuldigt ze zich, ‘maar het gaat allemaal zo snel.’

Eigenlijk had de hoofdambtenaar zich dus moeten verontschuldigen, maar dat komt niet bij hem op. ‘Wat doet u hier?’ vraagt hij.

‘Spreektaalonderzoek.’

Intussen zijn er andere mensen binnengekomen en in het geroezemoes dat dat geeft, kan hij de rest niet goed verstaan. ‘Met het oog op de syntaxis?’ vraagt hij.

‘Ook lexicaal.’

‘De woordvoorraad of de woordbetekenis?’ Want de hoofdambtenaar weet snel tot de kern door te stoten. ‘Je kunt je voorstellen dat woorden in de spreektaal een andere betekenis hebben dan in de schrijftaal,’ verduidelijkt hij. ‘Ding bijvoorbeeld.’ Terwijl hij de intelligente hoofdambtenaar zit te spelen, sluipt er wrevel en spot bij hem binnen.

Ze begint uit te leggen wat ze allemaal doet, blij dat er iemand is die belangstelling toont, niet wetend dat hier iemand zit die net zoveel belangstelling heeft als een kikker.

‘Het lijkt me heel interessant,’ hoort hij zichzelf zeggen, en hij vindt dat zo schijnheilig klinken, dat hij meteen naar iets zoekt om het te neutraliseren. ‘Zoiets als het proefschrift van Bep Uijlings.77 Dat was ook heel interessant. Dat leek me tenminste, want ik vond het nou ook weer niet zo interessant dat ik het ben gaan lezen.’ Hij lacht en voelt zich schuldig omdat hij de lachers meekrijgt en het meisje als een baksteen laat vallen. ‘Iets wat ouderejaars doen is natuurlijk nooit interessant,’ zegt hij vergoelijkend. Want zo is hij nou ook wel weer. Hij zal net zolang laveren tot hij het absolute nulpunt heeft bereikt en iedereen op zijn weg is kwijtgeraakt – onze hoofdambtenaar.

==

Ongeveer op dat ogenblik kwam Jo Daan door de klapdeur de koffieruimte in: ‘Meneer Voskuil, kunt u straks even bij me komen als u uitgetheed bent?’ vraagt ze.

Hij verstart. ‘Ja,’ zegt hij. Terwijl ze zich omdraait en wegloopt, beginnen zijn hersens razend te zoeken naar de zwakke plek in zijn gedrag van de laatste weken. Die hij zou moeten bedekken. Heeft hij kwaad gesproken? Grappen gemaakt? Hij heeft de goegemeente verteld dat ze bij de begrafenis van Landheer, tien of twaalf jaar geleden, voor het eerst met een auto kwam en meteen een parkeerbon kreeg, een slecht begin, maar is dat strafbaar?78 Hij kan niets anders vinden en ergert zich dat hij zo weinig held is. Gewoon, vierkant bij de mensen naar binnen gaan en zeggen: ‘En? Wat mot je?’ Het is hem niet gegeven. Hij loopt achteloos naar binnen, met zijn pijp in zijn hand, maar nerveus in zijn gezicht. Ze wil alleen zijn advies hebben. Dat maakt weinig verschil. Ook als iemand zijn advies wil hebben, is hij nerveus. Praten, iemand aankijken, hij kan dat alleen door een gat in de muur, een schietgat.

==

vrijdag 9 augustus. Aan de rand van de stoep staat een man met in zijn ene hand een parapluie en aan zijn andere een hond. Ik kijk naar hem. Hij kijkt naar de lucht. Hij lijkt op Brassens.

‘En het blijft slecht weer,’ zegt hij.

‘Ja,’ antwoord ik, mijn pas versnellend om zo gauw mogelijk weg te wezen.

‘Wat een zomer,’ vervolgt hij achter me. ‘Het is geen zomer geweest.’

Ik glimlach, maar dat kan hij niet zien, en omdat ik het ook weer lullig vind om zo weinig menselijk te reageren, draai ik me half om en roep: ‘Maar gisteren was het mooi.’

‘Ja, die ene dag,’ roept hij somber terug.

Vandaag passeer ik een dik, klein boerenmannetje met afzakkende kleren en gebogen schouders. ‘Goeiemorgen,’ zegt hij als ik naast hem ben. Ik schijn iets menselijks over me te hebben gekregen dat ik zelf nog niet ken.

==

Ton is al weken uit zijn humeur.79 Er zijn dagen dat hij helemaal niet komt, zonder ons daarvan op de hoogte te stellen, en soms, zoals vandaag, komt hij midden op de dag en vertrekt een uur later weer met een gezicht van: Als je het lef hebt er iets van te zeggen neem ik mijn ontslag. – L. vindt dat ik daar een opmerking over moet maken, maar ik voel daartoe niet de minste behoefte. Ik vroeg of hij maandag komt.

‘Dat weet ik nog niet,’ antwoordde hij.

‘Dan zal ik het wel zien.’ Dat meende ik. Op een of andere manier schijnt dit gedrag hem een gevoel van vrijheid te geven, al is dat idioot natuurlijk, wanneer er niets is dat aan zo’n krachtig optreden in de weg staat.

==

Geprobeerd om L. van de tandarts te halen. Op de hoek van de Moreelsestraat en de Van Baerlestraat wachtte ik in de zon op een rek voor een melkwinkel, maar ze kwam niet. Na een half uur nam ik de tram, tegen mijn gewoonte, omdat mijn tas zwaar was en ik moe. Ze was al thuis. Ik was een minuut te laat geweest. We dronken thee. Ik haalde pils bij Bakker, op de hoek van de Reestraat,80 en werkte nog wat.

==

L. heeft door de radio een ontroerend verhaal gehoord over drie zusters in Pieterburen die een zeehondencrèche hebben81 maar geen geld, omdat die beesten zoveel haring eten en bovendien alleen nog van eerste kwaliteit. Ze heeft een gironummer genoteerd en de naam van een bank, maar de naam van de zusters heeft ze gemist en het gironummer ziet eruit als een postgironummer en niet als een banknummer. Als ik dat opmerk, irriteert haar dat. Ze heeft dat nummer gehoord, dus dat nummer is goed! Ik neem het mee naar het Bureau, tik het verhaal op een fiche en zend het langs Jaap en Ton. Jaap vindt het ook een vreemd nummer en hij kan het weten want zelf heeft hij een banknummer. Ik laat de hele zaak rusten en raadpleeg vanochtend de telefoongids. Ik zoek Pieterburen op, bel de Rabobank en vraag het banknummer. Als ik het noteer, komt Jaap binnen. ‘Dat is sterk,’ zegt hij. ‘Weet je dat ik dat nou ook net had willen doen?’ Twee zielen één gedachte. Hij komt met een papiertje naar me toe en ik dicteer hem het nummer. Als hij het heeft opgeschreven leest hij het nog eens halfluid over terwijl hij het met het origineel vergelijkt, leest dan voor alle zekerheid het origineel halfluid terwijl hij het met het afschrift vergelijkt en vraagt ten overvloede of die 6 een 6 is. Die 6 is een 6!

‘En weet Lousje heel zeker dat het bonafide is? Want het is niet mijn gewoonte om af te gaan op een mondelinge mededeling.’

‘Het is bonafide,’ verzeker ik. ‘Drie zusters in Pieterburen, dat kan niet verzonnen zijn.’

‘Ik heb toch altijd liever een schriftelijke bevestiging.’

‘Maar drie zusters! Ze hebben niet eens telefoon! Misschien kunnen ze nauwelijks schrijven! Alleen zeehonden verzorgen. Je kunt toch niet verwachten dat ze een drukwerk opstellen en dat verspreiden?’

‘Ik ga er altijd vanuit dat als iets bonafide is, dat er dan een organisatie achter zit,’ houdt hij vol.

‘Maar die Rabobank in Pieterburen wist meteen om wie het ging. En die in Eenrum ook. Dat zou dan betekenen dat Henk van Stipriaan met die twee Rabobanken gemene zaak heeft gemaakt. Dat is toch niet aan te nemen?’

Het lijkt hem ook niet waarschijnlijk, maar hij houdt zijn twijfels en daarvan zal hij wel niet af te brengen zijn.

==

Cox vertelde me in een eindeloos telefoongesprek (want als je hem eenmaal aan de telefoon hebt, weet hij van geen ophouden) dat De Haan sinds een half jaar een psychiater bezoekt. Meertens rook dat het gesprek interessant was en toen ik na een half uur de hoorn neerlegde, draaide hij zich een beetje om om te horen wat er aan de hand was. Eerst zei ik niets. Die nieuwsgierigheid gaat me te ver. Na een half uur zei ik terloops: ‘Hij vertelde ook dat De Haan op het ogenblik de psychiater bezoekt.’82

Hij verschoof meteen zijn stoel. Zijn gezicht was ernstig, de ernst van een doodgraver. ‘Bezoekt De Haan een psychiater? Dan begrijp ik het. Je weet dat hij me ontloopt. Maar als je nu vertelt dat hij een psychiater bezoekt, dan begin ik het te begrijpen.’

‘Maar iedereen bezoekt tegenwoordig een psychiater.’

Dat ging aan hem voorbij. ‘Dat is goed dat je me dat vertelt,’ zei hij ernstig. ‘Ik zal daar rekening mee houden. Dat verklaart veel.’

Dat was vrijdag. Maandag kwam hij weer op het Bureau. ‘Het is goed dat ik nu weet dat De Haan een psychiater bezoekt,’ zei hij. ‘Ik had hem nog eens om een onderhoud willen vragen, maar ik zal hem nu voorlopig met rust laten. Ik maak me er zorgen over.’

Dinsdag kwam Doornbosch terug van vacantie. Zodra hij hem zag, wilde Meertens hem onder vier ogen spreken. Ik had geen flauw idee waarover ze praten moesten, maar toen Jaap de kamer had verlaten, zei hij: ‘Ik heb Doornbosch gevraagd wat hij van De Haan wist, want het is goed dat ik daarvan op de hoogte ben. Maar hij wist ook niet meer dan jij me al verteld hebt.’ Tot zijn diepe teleurstelling, neem ik aan.

==

‘Het is toch zonde dat je je daarmee bezig moet houden,’ zegt Jaap als hij me bezig ziet met de wieg. ‘Alleen om die heren nu weer hun circusvoorstelling te geven.’

‘Maar wat moet ik dan doen? Alles wat je doet is een circusvoorstelling.’

‘Je moet iets doen wat je pakt!’

Wat dat dan ook wezen moge.

‘Met mij is het zo dat ik gepakt word door iets wat ik doe,’ zeg ik, ‘en daarna voel ik me bekocht omdat het niets blijkt te zijn.’ Maar dat is taal die hij niet begrijpt. Hij wordt gepakt zonder ooit iets te doen, omdat hij te langzaam is om te reageren.

==

L. heeft een voortand verloren en moet in plaats daarvan een kunsttand hebben. Het idee dat ze ooit nog een kunstgebit zal moeten nemen, is een obsessie voor haar, bijna zolang als ik haar ken, misschien omdat ze van nabij heeft meegemaakt dat haar vader er een kreeg. Zijn gezicht veranderde toen zo dat het haar schokte. Ze was toen zestien. Haar moeder heeft al zolang een kunstgebit dat ze zich niet meer kan herinneren sinds wanneer. Ze vertelt haar moeder dat ze een tand verloren is. Die reageert met verbazing. ‘Hoe kan dat nou dat jij zo’n slecht gebit hebt,’ zegt ze, ‘terwijl vader en ik zulke goeie gebitten hadden.’ Kunstgebitten zal ze bedoelen.

==

Vroeger gaf haar moeder altijd een stuk kaas voor me mee. Daar is ze plotseling mee opgehouden. Sindsdien zegt ze elke keer als L. bij haar komt of zij hier: ‘Ik heb maar geen kaas meer voor Han gekocht, want ik dacht: Jullie hebben nu zelf zulke goeie kaas.’ We spreken dat dan tegen, zonder succes.

Gisteren, toen L. bij haar was, vond ze een boodschappenbriefje met daarop, tussen aanhalingstekens: Kaas voor Han. Ze had die toch maar niet gekocht. Toen L. zei dat ik het toch echt heel lekker vond, gingen ze het alsnog samen kopen. – ‘Volgende keer maar een groter stuk,’ zei ze toen ze het gekocht hadden en ze het in haar tas stopte, ‘want dit is zo’n klein stukje.’ Dat zegt ze ook elke keer. Ze vraagt altijd drie ons. ’s Avonds, voor L. wegging met de kaas bij zich, zei ze: ‘Jammer dat ik je geen kaas voor Han meer kan meegeven, maar ik dacht: Nu jullie zelf zulke lekkere kaas hebben...’

‘Maar ik heb het al bij me,’ zei L.

Daar keek ze van op. De verrassingen zijn de wereld nog niet uit, zelfs niet als je zo rustig leeft.

==

zondag 11 augustus. Gisterenavond Jan en Nomi. Ze wilden weten waarom ik Binnen de huid niet wil uitgeven. Dat ik er gewoon geen plezier in heb, schijnt geen argument te zijn. Ik geloof dat ze, net als Henny, denken dat ik ontmoedigd ben door de reactie van Van Oorschot. Ik probeerde geduldig uit te leggen dat schrijven nog weer iets anders is dan uitgeven, al heb ik dat ook niet altijd zo precies uit elkaar kunnen houden, dus ik neem ze niets kwalijk. Veel en lang gepraat, tot kwart voor één, waarna ze, een beetje zat, het pand verlieten. Niet zo best geslapen. Ik werd wakker en sliep weer in met een hoofd vol onbegrijpelijke ideeën over de wieg.

Vandaag, net als gisteren, regen. Thuisgebleven. Gewerkt.

==

maandag 12 augustus. Vanochtend, op weg naar het Bureau, wist ik plotseling hoe het slot moet zijn, waar ik gisteren uren tegenaan heb gehangen. Ik gunde mezelf nauwelijks de tijd het raam te openen, jasje uit te trekken, tas weg te schuiven, machine te ontbloten en schreef in één ruk de laatste bladzij, eindigend in een forse, maar bescheiden klinkende klaroenstoot. Klaar!

==

Wie denkt dat ik me toen bevrijd voelde, vergist zich. Ik keek op van het blad, zag de stapels werk op mijn bureau en voelde me plotseling bedreigd. Struikelend over mijn zenuwen begon ik een stapel weg te werken, naar alle kanten papieren verspreidend, terwijl de bouwstoffen voor het artikel nog om me heen lagen. Ik voelde me alsof ik uit een koker een geweldige lege ruimte in kroop, en ik begreep ineens waarom mensen zich willen concentreren, specialiseren, één onderwerp hebben dat hen bezighoudt. Het gebouw van de wetenschap is gegrondvest op angst.

==

Jo Daan wilde weten wat mijn oordeel is over Okken.83 Ik zei wat ik van hem denk, maar toch weer niet zo dat ze weet wat ik denk, een nevel van woorden, waarin alle kleuren van de zon zichtbaar blijven.

‘Ik wilde hem ook nog eens aan Dick voorstellen,’ zei ze, ‘want na die voortreffelijke keuze van Beekveldt heb ik vertrouwen in zijn mensenkennis.’

Beekveldt? Het lag op mijn tong haar eraan te herinneren dat Blok hem niet heeft uitgekozen, maar hem als tweede of derde keus aan ons heeft voorgesteld. Maar ik zweeg. Achteraf tot mijn voldoening.

Vandaag vroeg Jan Berns wat ik van Okken denk. Ik zei van alles, een beetje anders dan tegen Jo Daan. Iedereen krijgt zijn eigen koekjes. Daarna liep ik met hem mee naar zijn kamer en daar begon hij er opnieuw over, nu met Harry Brok erbij. En verdomd, alweer die legende over de mensenkennis van Blok. Dit keer kon ik me niet inhouden. ‘Dat zegt ze, ja,’ zei ik. ‘Ik heb me daarover verbaasd. Ik dacht niet dat Beekveldt een keuze van Blok was.’

Jan Berns reageerde onzeker. ‘Ja, zie je, daar heb je het alweer,’ zei hij. Ik had meteen de pest in, voelde me bedreigd (angst dat het via Jo Daan naar Blok zou gaan, bang voor ruzie) en trachtte in de rest van het gesprek de indruk weer weg te nemen door met nadruk te zeggen dat Blok in het algemeen niet zo’n gekke kijk op mensen heeft, maar dat het wel zijn eigen kijk is. ‘Mensenkennis, wat is dat?’ zei ik. ‘Het betekent alleen dat je weet met wie je in één kamer wilt zitten en dat is voor iedereen anders.’

Dat nam mijn angst voor een nieuwe ruzie met Blok niet weg. Terug in mijn kamer bleef ze bij me als een lichte duizeling. Ik had daar de pest over in, verweet mezelf lafheid en zocht intussen, bladerend in mijn werk, naar de juiste houding als hij straks binnen zou komen rennen. – ‘Je ziet er toch niet uit als een held,’ zei mijn broer Jan een keer. Hij had gelijk. Ik bestreed het niet, maar het geeft geen voldoening om het zelf te weten. Misschien is de verklaring dat ik een kwaad geweten heb. Ik heb een hekel aan Blok. Vandaag was hij terug van vacantie, even poenig als hij weggegaan was, niets geleerd. Ik had moeite om hem aan te kijken zo groot was mijn afkeer. Ik voelde dat ik in een afwerende houding verstarde en trachtte die weer weg te nemen door belangstelling te tonen, wat ik weer als karakterloosheid voelde en meteen afdempte. Zolang een opmerking tegenover anderen gekleurd blijft door deze afkeer, zal ik me bedreigd voelen. Het is alleen de vraag of ik ooit anders over deze mensen kan praten.

==

woensdag 14 augustus. Toen ik de stoep op wilde stappen, passeerde voor me langs een man, een keurige man, tweedelig lichtbruin kostuum, donkerbruine das, goed overhemd. Maar zijn gezicht was verwrongen alsof er een brander tegen de verf was gehouden, één neusgat stak groot en opengesperd de lucht in, op de plaats waar een neus geweest was. Ik hield mijn adem in, versnelde mijn pas en stapte haastig door de luchtbaan achter hem.

==

Voor de personeelsingang van de Lloyd’s Bank84 stond een jongen in een leren pak met een geweldige oranje kogel op de plaats van zijn hoofd en een zwarte, leren tas naast zich op de grond. Hij wachtte tot hem werd opengedaan. Toen ik langskwam, draaide hij de kogel in mijn richting en door een spleet zag ik zijn ogen. Ik liep hem voorbij en vroeg me af waar ik deze man tussen al dat ijzer en al dat leer zou moeten raken als het tot vechten zou komen. Ik zou kansloos zijn. Toen dacht ik aan zijn hoofd, of liever, aan zijn hoofdje, want veel groter kan de massa die door de opening in de bol gepasseerd is niet zijn. En ik begreep dat deze helm waarschijnlijk dient om iets te verbergen wat er niet is.

==

Uit de Berenstraat komt een brommer, een oudere man met een bril en een halve, zwarte helm. Hij stopt om een auto te laten passeren, blokkeert daardoor de helft van de rijweg en de weg voor een andere brommer, ook met een bril, maar met een rooie helm, en wat jonger. De rooie stopt, met zijn wiel bijna tegen de zwarte aan en kijkt strak langs hem, alsof hij lucht is. Even blijft hij zo staan, dan werkt hij zich langs de zwarte en start opnieuw. Terwijl hij wegrijdt, draait hij de helm om en kijkt strak naar de zwarte. De woede van een heer.

==

Voor H8885 liggen een damesverband en een gebloemd broekje. God mag weten hoe je kans ziet zulke zaken te verliezen. Voortlopend denk ik daarover na, passeer het pand waar de roze vrienden hun bellen laten klingelen,86 en geef het op. Een béha (ik heb er nu al twee gezien), dat kan ik me nog voorstellen, maar dit gaat mijn voorstellingsvermogen te boven.

==

De hoofdambtenaar is moe. Hij is zo dolgedraaid van de zenuwen dat hij niet heeft kunnen slapen. Dat is de reden dat hij zijn Bureau in een weinig opgewekte stemming betreedt en plaatsneemt op zijn zetel. Lusteloos begint hij met het openscheuren van de post en de brieven (een achterstand van enkele weken die hij bij toeval tussen de post van een andere ambtenaar ontdekt heeft) en legt ze op volgorde van datering. Als hij er een stapeltje van gemaakt heeft, de oudste brief bovenop, begint hij met lange tanden te lezen. Zijn vierde assistente komt binnen. Hij groet haar. Twintig minuten later komt zijn eerste ambtenaar. Hij is dan net aan de tweede brief begonnen. ‘Marianne heeft gisteren op de U.B. een boek ontdekt met Middeleeuwse randversieringen,’ zegt hij, ‘een Amerikaans boek.’87

Het is even stil.

‘Wat moet ik hier dan nog eigenlijk doen?’ vraagt de eerste ambtenaar dan.

Die opmerking treft de hoofdambtenaar als de bliksem. Hij kijkt op van de brief. Zijn eerste ambtenaar is gaan zitten, achter de boekenkast die tussen hen in staat. ‘Jij?’ vraagt hij verbijsterd. Hij begrijpt dat de eerste ambtenaar zich gepasseerd voelt, maar hij begrijpt in de verste verte niet waarom. ‘Marianne heeft de opdracht gehad een litteratuurverwijzing na te trekken. Ze is daarbij gestuit op een andere bron. Daarvan heeft ze verslag uitgebracht. Wat is daar verkeerd aan?’

‘Ik begrijp soms niet meer wat míjn taak is,’ zegt de eerste ambtenaar vanachter de kast. ‘Als die meisjes dat ook kunnen doen, wat doe ik hier dan nog?’

‘Maar ik kan jou toch niet vragen om een boek voor me uit de U.B. te halen?’ zegt de hoofdambtenaar. ‘Dat is toch het werk van Marianne?’

‘Maar waarom heb je het dan niet eerst overlegd? De historische feiten zijn toch mijn taak?’

‘Ja, Jezus,’ zegt de hoofdambtenaar. Hij zwijgt. Hij heeft gezegd dat Marianne naar de U.B. ging om dat boek in te zien, maar hij begrijpt dat het zinloos is om dat aan te voeren. Ook als hij dat niet gezegd had, zou hij zich niet schuldig voelen. ‘Gisteren ook al met die Reinaertbrief,’ zegt de eerste ambtenaar. ‘Daar werd ik ook voor een voldongen feit gesteld. Ik moet dat maar accepteren. Waarom kun je dat niet eerst bespreken?’

‘Maar dat was de brief van een idioot! Je denkt toch niet dat ik het in mijn hoofd zou hebben gehaald om die man te antwoorden als ik hem één ogenblik serieus had genomen? Ik weet niets van de Reinaert af.’