Pierre Michon

Het stroomdal van de Beune

vertaald door Rokus Hofstede

==

==

==

Uitgeverij Van Oorschot

Amsterdam

Oorspronkelijke titel: Les deux Beune

© Copyright 2023 ÉDITIONS VERDIER

© Copyright 2024 vertaling: ROKUS HOFSTEDE en UITGEVERIJ VAN OORSCHOT, AMSTERDAM

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt, op welke wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

==

ISBN 978 90 282 4905 9

==

www.vanoorschot.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2024

De aarde sliep, ontbloot en geplaagd, als een moeder die haar deken heeft losgewoeld.

Andrej Platonov

I
De hengelaars van Castelnau

==

1

Tussen Les Martres en Saint-Amand-le-Petit ligt het oude dorp Castelnau, aan de Grande Beune. Castelnau was waar ik in 1961 werd benoemd; ook duivels worden benoemd, neem ik aan, in de lagere Hellekringen; en al bokkensprongen makend vorderen ze naar het gat van de trechter zoals wij afglijden naar ons pensioen. Ik was nog niet helemaal op het laagste punt beland, het was mijn eerste standplaats, ik was twintig. Er stoppen geen treinen in Castelnau, het is ver van de wereld; autobussen die ’s ochtends uit Brive of Périgueux zijn vertrokken lossen je er laat op de dag, aan het eind van hun ronde. Het was al donker toen ik tamelijk verdwaasd op mijn bestemming aankwam, midden in een jacht van septemberregens die opstoven tegen de koplampen, onder het zwiepen van grote ruitenwissers. Van het dorp zag ik niets, de regen was zwart. Ik nam mijn intrek in het enige hotel, Chez Hélène, op de rand van de rotswand, boven het stroomdal van de Beune, de hoofdrivier. Van de Beune zag ik die avond evenmin iets, maar toen ik me uit het raam van mijn kamer over nog zwarter duister boog, tuurde ik achter de herberg in een gat. Via drie treden daalde je af naar de gelagkamer; de muren waren gesausd in het soort ossenbloed dat vroeger antiek rood werd genoemd; er hing een geur van salpeter; een paar drinkers aan een tafeltje spraken luid tussen stilten door, het ging over jachtgeweren en werphengels; ze bewogen in een beetje licht dat hun schaduwen op de muren wierp; keek je omhoog, dan werd je van boven de tapkast aangestaard door een opgezette vos die zijn spitse kop vinnig naar je toe draaide maar met zijn lijf langs de muur leek te scheren, weg leek te glippen. De nacht, de blik van dat beest, de rode muren, die plat pratende lieden met hun archaïsche gesprekken, dat alles voerde me mee naar een onbestemd verleden dat me geen behagen schonk maar een vage angst inboezemde, die zich nog voegde bij de angst binnenkort voor de klas te moeten staan; dit verleden kwam me voor als mijn toekomst, deze ongure hengelaars als veerlieden die me inscheepten op de wrakke schuit van het volwassen leven en me ergens midden op het water zouden uitschudden en overboord zetten, grinnikend in het donker, in hun knokelige vuist, schimpend in hun kreupele taal; daarna schraapten ze hurkend aan de waterkant woordeloos grote vissen schoon. Woelige septembervlagen kletterden tegen de ruiten. Hélène was oud en log als de Sibille van Cumae, ze was even bedachtzaam als die profetes en ging net als zij in mooie lompen gehuld, met een doek om haar hoofd gewikkeld; haar dikke arm met de opgestroopte mouw veegde vóór mij de tafel af; die nederige gebaren straalden van trots, van een stille vreugde; ik vroeg me af welk avontuur haar aan het hoofd van deze rode taveerne had geplaatst waarover, boven haar, een vos heerste. Ik vroeg haar om avondeten; nederig verontschuldigde ze zich, haar fornuizen waren al uit, ze was niet jong meer, en even later schotelde ze me een overvloed aan koude gerechten voor, van het soort waarmee in verhalen pelgrims en krijgslieden het lichaam sterken, voordat hun lichaam door het scherp van een zwaard wordt doorsneden, bij het doorwaden van een pikduister riviertje vol klingen. Daarbij wijn, in een groot glas, om die klingen beter aan te kunnen. Ik at dat snijvlees uit grootvaders tijd; aan het tafeltje naast mij werden de woorden schaarser, bogen de hoofden naar elkaar toe, zwaar van slaap of van de herinnering aan dieren die midden in hun sprong werden afgeschoten, die stierven; deze mannen waren jong; hun slaap, hun jachtpartijen waren oud als middeleeuwse kluchten. Ten slotte zetten mijn karpatenkoppen hun mutsen weer op, ze kwamen overeind en gehuld in inktzwarte oliejassen met glanzende, geknakte plooien begaven ze zich onversaagd op weg naar hun duistere besognes van veerlieden, van slapers; een van hen had boven die nachtelijke, met sterren bezaaide maliënkolder een spits, fijnbesneden gezicht, dat hij mijn kant op draaide; in zijn minzame of meewarige glimlach flonkerden witte tanden. Brommers werden gestart. De nacht door de nog openstaande deur was troebel, er bewoog niets; de regen joeg al elders, nu hing er mist. ‘Dat is Jean de Visser,’ zei Hélène, met een knikje in de richting van die mist, waarin knetterende brommers wegstoven; haar gebaar was zo ongericht dat ze evengoed de mist had kunnen bedoelen. Ze glimlachte. Haar rimpels schikten zich wonderbaarlijk rond die glimlach. Ze deed haar deur dicht, scharrelde met lichtknopjes, alles werd donker, toen ik opstond sliep ik al, ik was in niemandsland, in gewesten waar vossen in dromen voorbijtrekken, en diep in de mist springen vissen die je niet ziet uit het water omhoog, ze vallen met een doffe plons terug, in de verste uithoek van de Dordogne oftewel nergens, in de Karpaten.

De hele maand september hield de regen aan.

Mijn leerlingen waren geen monsters; het waren kinderen die voor alles bang waren en lachten zonder reden. Ik kreeg het klasje met de kleintjes onder mijn hoede, niet de allerkleinsten maar de eerste drie klassen van de lagere school; dat waren heel wat eendere lichaampjes bij elkaar; ik leerde ze een naam te geven, ze uit elkaar te houden wanneer ze in de regen naar het winderige gat van de speelplaats holden, tijdens het speelkwartier, terwijl ik ze achter de hoge ramen observeerde, en opeens zag ik ze niet meer, ze waren weggedoken onder een afdak, achter het dichte, hardvochtige regenlichaam. Ik was alleen in het klaslokaal. Ik keek naar hun joppers die aan een lange rij haakjes hingen en nog dampten van de ochtendregen, als overjassen van een dwergleger die in een bivak te drogen hangen; ook dat kleine goed gaf ik een naam, lichtjes ontroerd wees ik hun eigenaar aan. En natuurlijk hingen er aan de muren grote platen met letters, met lettergrepen, met woorden en zinnen geflankeerd door tekeningen, door kleurenplaatjes, heel de naïeve beeldtaal die aanhalig doet tegen kinderlijke geesten, die ze drilt en ze opscheept met werkwoordvervoegingen waar je om moet huilen, vermomd als mollige jongetjes waar je om moet lachen, als meisjes met vlechten en kleine konijnen. Kinderen bewegen hun voeten als ze denken, als ze huilen; onder de tafels zag ik de sporen van die toegewijde, treurige dans, wat modder in de rondte; en op de blankhouten vloer getuigden dikke zandtaartjes van hetzelfde ritme, van dezelfde vroomheid. Ja, het ontroerde me; want zelf stond ik daar met mijn twintig jaar niet zo ver vanaf; maar vooral, ik verwijderde me ervan, ik hoorde er niet meer bij.

Onder het stof in een uitstalkast, tegen de achtermuur, sliep iets wat van veel verder weg kwam. Het kwam uit de vorige eeuw, uit de tijd van de sikken, de tijd van de Derde Republiek, toen alle politici Jules heetten, toen atletische pastoors uit de Périgord hun soutane opschortten en op handen en voeten in de grotten kropen op zoek naar de botten van Adam, en toen onderwijzers, ook uit de Périgord, net als zij op handen en voeten kropen en zich met een paar kleuters bemodderden op zoek naar het bot dat bewees dat de mens niet van Adam afstamt; dáár kwam het vandaan, getuige de etiketten die op elk voorwerp waren geplakt, met erop geleerde namen die waren gekalligrafeerd in het mooie handschrift dat kenmerkend was voor die tijd, het mooie, ijdele, ronde, krullerige, vurige schrift dat ze in die tijd gemeen hadden, de naïeve en eerbare lieden van beide gezindten, degenen die geloofden in de Schrift en degenen die geloofden in de toekomst van het mensdom; maar het kwam ook, zij het meer mondjesmaat, uit onze eeuw, uit 1920 en toen had het schoonschrift in Verdun al de nodige fraaie veren gelaten, uit 1950 en het schoonschrift had definitief zijn vleugels verbrand en was tot as, tot priegelige letters vervallen, in de hellepoelen van Klein-Polen vlak bij Slowakije, de beruchte kampen niet ver van het kamp van Attila (maar vergeleken waarmee het kamp van Attila een filosofenschool was), de vlakten met bieten en uitkijktorens waar God en de mens eens en voor al waren afgeschaft; en in weerwil van Verdun en de Slowaakse nevels waren de onderwijzers zonder schoonschrift uit onze eeuw toch doorgegaan, heldhaftig in zekere zin, en hadden grote namen op kleine steentjes geplakt, met het geloof dat hun restte, dat gebaseerd was op gewoonte, wat beter is dan niets; en ver vóór de onderwijzers van diverse pluimage kwam het van andere mannen, mannen die het voorwerp en niet het etiket hadden gemaakt, mannen van wie niemand meer weet of ze ergens in geloofden toen ze ze maakten of nergens in geloofden en ze maakten uit gewoonte, maar van wie men terecht denkt dat ze nooit tot de Slowaakse Hellekringen vervielen. Het waren stenen. Het waren wapens naar verluidt; harpoenen, bijlen, klingen, die eruitzagen als de keien die na een onweersbui door de grond worden uitgespuwd, wat ze óók zijn; het waren de vuurstenen, de fabelachtige kwartsen die de namen van afgelegen gehuchten hebben gekregen en die die gehuchten van de weeromstuit hebben opgezadeld met de last van eeuwen, onder die gehuchten eindeloze catacomben hebben gegraven, ouder dan Mycene, ouder dan Memphis, de hele Genesis met al zijn overledenen, zodat je je afvraagt tot wie de burgemeester van Les Eyzies zich richt, als hij op 11 november, de dag van de wapenstilstand, met zijn papiertje in de noordooster bij het monument voor de gevallenen staat; de ruwe vuurstenen, die op hun manier even kostbaar zijn als de gouden maskers uit de Koningsvallei, kostbaarder nog; de adellijke vuurstenen met hun dubbele namen, die, naast hun patroniemen afgeleid van parochies in de Somme, in de Lot, in de Yonne, voornamen dragen van vissen en bomen, vogels – het Wilgenblad van Solutré, de Papegaaienbek van La Madeleine en de Grote Schar van Saint-Acheul, de mooiste, de oudste, de verdorvenste, schilfer na schilfer uitgehakt, een feilloze runderdoder. Daar stond die uitstalkast; Lascaux ligt namelijk maar op een steenworp afstand, de Grande Beune mondt uit in de oude Vézère, de bodem zit tjokvol met dat slachtersgereedschap – die obsolete, voorgoed onklaar gemaakte granaten rollen in de beekjes, vriezen vast, komen terecht in de wortels van omgevallen bomen en springen op uit het omgeploegde land, kinderen die ze op een landweg oprapen brengen ze naar school onder hun winterjas, in hun kleine karpatenmuts, en reiken lief glimlachend de meester die er verstand van heeft, die er belang in stelt, met hun krachteloze hand zo’n brok duisternis aan. Vervolgens gaan ze zitten, ze doen hun schooltas open, schuifelen met hun voeten, buigen vol toewijding hun vlechten en hun frisse nekjes over een opgave waarin ze van kleine konijnen leren lezen, en om hun ouders, hun meester, zichzelf soms te plezieren, doen ze ijverig hun best om groot te worden met achter zich die stenen, in een uitstalkast met etiketten. Die stenen waren dus tot aan de school van Castelnau gerold en wachtten op de zondvloed om ergens anders heen te rollen, ditmaal naar behoren van etiketten voorzien zodat ook de vissen ze konden lezen. Er moest nog een kwartier worden stukgeslagen voor het einde van de pauze; door het raam nog steeds de regen, of die mist met mensen erin die door Hélène Jean de Visser was genoemd; verderop waagden twee kleine staartjes een uitval naar het schoolplein, zetten het op een lopen, kwamen met kouwelijke, verrukte kreetjes naar de overdekte speelplaats teruggerend; ik liet de keien en hun stille missen voor wat ze waren, ging aan mijn bureau zitten, strekte mijn benen. Ik gaf me over aan een andere devotie, een andere drift. Ik dacht aan de sigarettenverkoopster.

De tabakswinkel bevond zich onder de oude bogen, op het marktplein van Castelnau, waar de winkels zijn. Kort na mijn aankomst liep ik daar op een avond na schooltijd binnen. En natuurlijk regende het, mijn haar was drijfnat; de zaak was leeg. Afwezig bekeek ik bij de deur de molen met ansichtkaarten, de eenzame wolf uit Font-de-Gaume en de grote koeien uit Lascaux, de bolronde bizons en die vreeswekkende, uit dezelfde tijd stammende vrouwen die Venussen worden genoemd, met kolossale billen en een lange, ranke hals. Dat soort afbeeldingen is overal in de streek te koop. In die dierentuin, die harem, werd mijn aandacht een ogenblik getrokken door een ongewoon plaatje: het was de reproductie van een polychroom beeldje, een gipsafgietsel waarschijnlijk, van povere makelij, dat een monnik in pij voorstelde, neergezakt tegen een boomstronk waar hij met lange pijlen aan was vastgenageld; het hoofd met de tonsuur hing voorover, de man was dood. Toen ik de kaart omdraaide, las ik dat het de zalige Jean-Gabriel Perboyre was, een jezuïet die omstreeks 1650 door de Chinezen was gefolterd, en geboortig uit Castelnau. Hoewel hij een beetje potsierlijk was, kreeg hij door hoe hij zijn hoofd liet hangen toch iets aandoenlijks, met een gelatenheid, een moedeloosheid misschien die niet passend waren voor een heilige, hoe dood hij ook was. Ik hoorde het klakken van hakken – ik draaide me om en zij stond achter haar toonbank. Ik zag alleen haar bovenlijf. Haar armen waren bloot.

Ik geloof niet zo in schoonheden die zich beetje bij beetje openbaren, als je maar verbeelding genoeg hebt. Meeslepen laat ik mij alleen door verschijningen. Deze nu deed dadelijk mijn bloed bruisen van de gruwelijkste gedachten. Als ik zeg dat het een stuk was, dan heb ik nog weinig gezegd. Ze was groot en wit, het was melk. Het was breed en rijk als in de hemel de hoeri’s, omvangrijk maar ingesnoerd, met een strakke taille; hebben dieren een blik die hun lichaam niet loochent, dan was het een dier; hebben koninginnen een eigen manier om op de zuil van een hals een vol maar puur, zachtmoedig maar noodlottig hoofd te dragen, dan was het de koningin. Dit koninklijke gelaat was naakt als een buik; daarin de zeer lichte ogen die wonderbaarlijk genoeg eigen zijn aan brunettes met een witte huid, die geheime blondheid onder het ravenzwarte haar, dat raadsel dat zich nooit laat ontwarren, niet door de jurken die je oplicht, niet door de kreten die ze slaken, mocht je deze vrouwen ooit bezitten. Ze was tussen de dertig en veertig jaar oud. Alles in haar was kennis van het genot, het genot in de gangbare betekenis van het woord wellicht, maar ook het genot dat ze aan iedereen wegschonk, aan zichzelf, aan het niets als ze alleen was en zichzelf niet meer zag, zodra ze maar even iets met haar vingertoppen beroerde, zodra ze haar hoofd een beetje draaide en de gouden creolen die ze in haar oren had haar wangen raakten, zodra ze je aankeek of haar blik afwendde, en dat genot was schrijnend als een wond; dat wist ze; dat straalde ze onverschrokken en hartstochtelijk uit. Nou ja, zoiets valt niet onder woorden te brengen; nee, het is niet uit klei gevormd; het is als het furieuze klapwieken van duizenden vleugels in een storm en toch bestaat er geen materie die voller en zwaarder is, die meer verstrikt zit in zijn eigen gewicht. Het gewicht van dit ondanks de uitstaande borsten al met al ranke bovenlijf was aanzienlijk. Pakjes sigaretten, netjes gerangschikt, omgaven haar als een stralenkrans. Haar rok zag ik niet; toch was hij daar achter de toonbank, onmetelijk, onmogelijk op te lichten. De bruuske regen buiten striemde de ruiten; ik hoorde hem knetteren op dit ongerepte vlees.

Mijn haar drupte nog na op mijn voorhoofd. Met haar lippen een beetje vaneen sloeg deze vrouw geduldig, welwillend en nauwelijks verbaasd mijn stilte gade. Ze wachtte af wat ik hebben wou. Ik sprak in een droom, met een toch heldere stem. Ze draaide zich om, haar oksel werd zichtbaar toen ze haar arm naar de schappen hief, de kordate, lieflijke, beringde hand ging voor mijn ogen open met in de palm het rood-witte pakje Marlboro. Heel even beroerde ik die hand toen ik het pakje aannam. Misschien om dat gebaar nog eens te zien – het wisselgeld in het holle van de hand, de gelakte nagels die zich aaneensloten en dan weer losmaakten – kocht ik ook de met pijlen doorboorde heilige op de ansichtkaart. Nu glimlachte ze voluit. ‘Wilt u een envelop?’ zei ze. Natuurlijk wou ik er een. Ook de stem was gul, de woorden kwamen op als een geschenk. Wéér dook de arm weg, de hand pakte, de creolen streelden de wang. Toen ik de zaak verliet was de lucht haast opgeklaard; het frisse plaveisel glinsterde, het regende niet meer. Tijdens de afdaling naar de herberg van Hélène, naar de Grande Beune, kwam de zon tevoorschijn, de hemel ging open en blonde bomen schoten de hoogte in; in mijn keel, in mijn oren had ik iets klaaglijks, iets krachtigs als de eindeloze maar afgemeten schreeuw, wisselend van toonhoogte, vol tranen en onoverwinnelijk verlangen, waarmee uit nachtelijke, geketende, merkwaardig vrije kelen het woord honey opklinkt, in een blues. In de gelagkamer bij Hélène ging de zon ver achter de Beune onder, andere aardedonkere wolken bogen voorover als dienstmeisjes, kwamen dichterbij; de liefde, die de sterren roert, ontroerde de sterren daar op de achtergrond, dofte ze op, tooide ze als Esthers, ontblootte ze om ze dadelijk parelwit te laten verschijnen; een paar stralen streelden de rode vacht van de vos, kleine kinderen zagen op het land een frisse kei blinken en het was een vuistbijl die ze me morgen zouden komen brengen met iets wat op liefde lijkt; daarboven op het plein trilde de sigarettenverkoopster van de woeste feesten van de nacht, haar hand beefde misschien vluchtig boven een pakje Marlboro, haar rok streelde haar dijen. Honey, als de zon ondergaat, als de nacht komt, als de ziel van vrouwen even naakt is als hun hand.