Nico Dros

Eiland van gisteren

Texelse verhalen

==

==

==

Uitgeverij Van Oorschot

Amsterdam

© Copyright 2024 NICO DROS, AMSTERDAM

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt, op welke wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

==

ISBN 978 90 282 4906 6

==

www.vanoorschot.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2024

Voor Felicia Siebert, mijn lieve nicht

1
Gisteren

Verhalen

Is zij het?

Terwijl hij glazen spoelt en de bar met een doekje afneemt, monstert Wout van der Sterre zijn klandizie. Hij is een man van begin vijftig met een knevel en imposant postuur. Over zijn herkomst valt weinig anders te vertellen dan dat zijn familie reeds eeuwenlang in het stuifzand hier aan de westkust bivakkeert. Vroeger kon Wout op school niet erg meekomen, maar in zijn strandpaviljoen heeft hij zijn zaakjes op orde. Bij het opbouwen in het vroege voorjaar heeft hij nota bene zelf een ellipsvormige glazen koepel aan de zeezijde op het schuine dak gemonteerd. De neergaande zon tovert hierdoor een fraai oud licht in zijn strandtent. Het aantal eters in de avonduren is dit seizoen verdubbeld. Wout heeft zijn zinnen inmiddels gezet op een nieuwe Chevrolet, een cabriolet met vleugels. Misschien is het volgend jaar al zover.

Met een trotse en argwanende blik houdt hij zijn boeltje in de gaten. Wout is allerminst een horecahouder van de dienstbare soort. Duits spreekt hij niet. Hij bakt bij niemand zoete broodjes, ze komen toch wel terug. Nergens zo’n uitzicht als vanaf zijn kluft.

Aan de tafeltjes voert men gedempte gesprekken. Velen eten bij hun drankje een broodje bal, een lekkernij van het huis. Kranten ritselen. Op de achtergrond speelt zachtjes de muziek van The Dave Clark Five. Het terras zit al halfvol met bierklanten. Nog meer klandizie komt over het strand aanlopen. Wout spoort zijn piepjonge serveersters aan. Draven moeten ze.

Zijn oog valt op een stelletje buiten voor het raam. Gisteren zaten ze er ook, urenlang achter hetzelfde glaasje te treuzelen. Die haaibaai staat haar vent geen tweede gelagje toe. Kijk hem daar nou zitten, lul met vingers, ja en amen knikkend, terwijl zij maar door blijft vitten. Zo’n piswijf zou hij graag eens mores leren. Verbeten zet Wout de bestellingen op het dienblad neer. Reken maar dat ze uit de hand zou eten, sodeju.

Zijn eigen vrouw Dinie komt uit de keuken vandaan sloffen. Ze is in de loop der jaren schraal en zwijgzaam geworden. Als ze langs hem schuifelt en aan de zijkant van de toog gaat staan en leunt, trekt Wout zijn wenkbrauwen op. Het verbaast hem hoe muizig haar gezicht de laatste seizoenen is geworden. Denkend aan haar buik ziet hij een breiwerk van littekens voor zich, en daaronder knokige benen. Met deze vrouw moet hij de nacht in.

==

Een dorpsgenoot van Wout komt even binnenlopen. Leunend tegen de bar drinkt hij een glaasje Exota en begint over de afgelopen nacht. Het was weer een klerezooi op straat. Er was brand gesticht op het pleintje. Het geschreeuw was niet van de lucht, er werd gevochten. Ze waren allemaal apezat.

‘Jij dacht: een riedeltje lood, dat zal helpen.’

‘Precies,’ zegt Karel.

‘Amper een jaar of tien terug was je zelf nog een nozem, Kareltje,’ zegt Wout. ‘Ze hebben jou en Sjorsie toen niet zomaar opgeborgen.’

‘Dat kun je niet vergelijken met de rottigheid van tegenwoordig,’ vindt Karel. ‘En de politie is nooit ergens te bekennen.’

Wout vindt ook dat er nogal wat schooiers onder die jeugdige toeristen zitten. Als het slecht weer is reageren ze zich af. En als het warm is doen ze hetzelfde. De gedachte aan rottigheid in zijn eigen tent doet zijn neusvleugels trillen. Hij heeft een honkbalknuppel op de greep, en zo nodig nog meer in zijn arsenaal.

Met enig kabaal komt een groepje binnenvallen. Mensen aan de tafeltjes kijken op van hun krant. Joviale stemmen bieden tegen elkaar op, er klinkt gelach. Wout slaat het gezelschap gekwetst gade. Met een zuinig knikje beantwoordt hij hun uitgelaten groet. Het viertal neemt plaats aan de grote tafel die net ontruimd is. Hij kent ze wel, in de zomer komen ze geregeld langs. Ze noemen zichzelf ‘Rasamsterdammers’, maar op het eiland heten zulke lui: gladbasten. Ze hebben hier een paar vakantiehuisjes. Waarvan ze het doen? Werken is er niet bij. Als ze eind juni komen aanwaaien, hebben ze al een gebruinde harses van het strand in Zuid-Spanje.

Zijn vrouw sloft op haar stramme benen naar de grote tafel om de bestelling op te nemen. Wouts aandacht gaat intussen uit naar twee nieuwkomers op het terras. Het is een echtpaar dat smaakvol gekleed gaat. Je kan zien dat ze het breed hebben. De man is in het wit, net als Perry Como, laatst op teevee bij de show van Rudi Carrell. Hij draagt het jasje over zijn arm. Zijn open overhemd onthult donker borsthaar. De vrouw, middelbaar maar met jeugdig postuur, draagt een zomerjurk van glanzende stof, waarschijnlijk satijn. Wanneer ze zich een kwart slag draait, stokt zijn adem. Hij denkt Fleur te herkennen, maar even later schudt hij het hoofd. Het regent bestellingen opeens, hij moet vier dienbladen vol zetten. Er is een bestelling van twee martini’s met ijs. Hij is er niet helemaal bij, er gaan drie glazen bier om.

==

Het blijft een hinderlijke drukte onder die Amsterdammers, maar Wout wenst er deze keer geen acht op te slaan. De dame op het terras: haar onbedekte schouders lijken door de tijd bewaard, net als haar volle wimpers. En dan dat ene gebaar met haar sigaret dat ze onder het spreken maakte. Het is hem niet ontgaan. Het was nog vóór de oorlog, bijna dertig jaar geleden, maar het voelt minder ver weg. Hij was een jonge kerel met krullen, niet echt een lekker joch. In haar buurt werd hij een ander. Hij heeft niets nagelaten om haar te krijgen. En hij heeft haar gehad. Door de mobilisatie raakte hij onverhoeds van het eiland. Een zondagmiddag, op de havenkade van Oudeschild, kuste hij haar betraande wangen ten afscheid. Zijn eenheid vocht in de meidagen om het vliegveld Valkenburg. Ze hebben het heroverd op de Duitsers. Het bombardement op Rotterdam zag hij van nabij. Daarop volgden capitulatie en krijgsgevangenschap. Na lange tijd keerde hij met ruw geschoren kop naar het eiland terug. Trots en ongebroken liep hij door de Dorpsstraat. Bij moeder thuis lag een brief op hem te wachten. Ze is vertrokken, vertelde het mensje. Waarheen wist niemand. Hij heeft haar brief vluchtig gelezen en toen verbrand.

==

Wout vermant zich. Toch loopt hij naar het terras. Van dichtbij oordeelt hij andermaal dat zij Fleur niet kan zijn. Toch niet. Het maakt niet uit, deze dag is bedorven. Hij draalt nog wat op het terras. Hij staart naar de zee en moet ineens denken aan een zwempartij in een lang vervlogen zomer. Een rozige herinnering drijft aan. Dan voelt hij dat zij indringend naar hem kijkt. Hij draait een kwartslag en onderschept voor even haar blik. Met ingehouden buik loopt hij naar binnen.

Vanachter de toog ziet hij dat Fleur en de man opstaan en het terras verlaten. Zij in het satijn gaat voorop, de man in het wit volgt, een grijns plooit zijn gezicht. Vol ongeloof loopt Wout opnieuw naar buiten. De twee martini’s staan ongerept op het tafeltje, het ijs is al gesmolten. Twee rijksdaalders op een schoteltje blinken in het zonlicht.

==

In het hoofd van Wout suist het, zijn bloed lijkt wel te zwalpen. Een roestige smaak kleeft zijn tong aan. Als hij weer naar binnen loopt staan twee serveersters bij de toog te wachten. Dinie begint over bestellingen die niet afgekomen zijn; haar woorden dringen niet tot hem door. Het suizen verandert in razen. Als soldaat heeft hij eens in blinde woede een tapkast losgewrikt uit de houten vloer. Nu moet hij diep gaan om in te binden. Dan geeft een van de Amsterdammers aan de grote tafel met een jolige hartenkreet blijk van zijn dorst en ongeduld. Wat die kerel zegt weet Wout later niet meer, maar die luide stem, die theatrale galm, dat door de neus praten van die lui, en in reactie daarop het spotzieke gelach van de overige klandizie, dat alles doet Wout ontvlammen. Hij hapt naar lucht, valt op zijn knieën en rukt met geweld de onderste lade van de toogkast open. Hij grijpt naar het forse wapen dat achter de honkbalknuppel ligt. Wanneer hij bruusk weer opstaat klemt hij een karabijn in beide handen en houdt deze schuin voor zijn borst. Hij trekt de pal uit de vergrendeling en laadt het wapen met een simpele beweging door. Iedereen die rond de toog staat stuift naar buiten, de stramme Dinie aan kop. Wout houdt zichzelf in bedwang en staat daar, de gesloten ogen samengeknepen, de karabijn nog steeds in beide handen geklemd, de loop schuin omhoog, een vinger aan de trekker. Seconden verstrijken waarin Wout met alles wat hij heeft weerstand biedt om het niet te laten gebeuren. Al die spanning doet zijn armspieren samentrekken en dan gaat plots de trekker van de karabijn over. Nog voor de dreun van het schot is verklonken stort het veiligheidsglas van de ellipsvormige glazen koepel in duizenden kristallen naar beneden. Het meeste komt neer op het blad van de grote tafel, vanwaar die vier Amsterdammers juist een doodstille, ademloze aftocht waren begonnen, en nu over de tafeltjes klauteren en buitelen om maar weg te wezen, net als al die anderen die eerst een niet begrepen onheil aanstaarden en pas na dat ene schot uit hun verbijstering ontwaken.

Utopia

In die dagen vond ik het leven sowieso akelig vermoeiend, maar volgens mijn vader was ik gewoon aartslui. Zijn oordeel kon me niet echt raken: zo jong als ik was had ik toch een eigen inkomen, waarmee ik me aardig wist te redden. Ruim drie uur per dag werkte ik die zomer en dan beulde ik ook echt, samen met Bram, mijn kameraad van toen.

De loop van het getij maakte dat we soms heel vroeg konden beginnen. Dan stonden we verbeten te spitten in het vale licht van de aanbrekende dag. Nog voor het acht uur was, waren we terug op de dijk. En daar wachtten we dan tot de opkoper arriveerde. Het mooiste was wel wanneer we op de terugweg naar Oosterend langs de bollenvelden fietsten. Terwijl we luidruchtig passeerden, wierpen leeftijdgenoten ons afgunstige blikken toe. Hun werkdag was net begonnen, zou zich voortslepen tot het einde van de middag, en die van ons zat erop. De opkoper had ons volgens afspraak meteen betaald. Een zoet luieren lag voor ons. We gingen eerst platen draaien op mijn zolderkamer en daarna naar het Noordzeestrand. Omdat het weer zich zo goed hield, wilde mijn vader me natuurlijk inlijven. Hij zou zeggen: ‘Over een paar uur ligt het hooi te roken op het land. Er wordt op je gerekend.’

Ik zou hem antwoorden dat ik mijn eigen bedrijfje had en hem verder negeren. Het was zomer en kort ervoor was ik veertien geworden. Drie uur werken per dag was de limiet en evengoed bulkte ik van het geld. Voor het overige was het leven onuitsprekelijk vermoeiend.

==

We waren kinderen nog toen we ermee begonnen, Bram en ik. Met geleend geld kochten we samen een vork met platte tanden en om beurten spitten we of graaiden we met onze vingers in het scherpe zand. Sinds een jaar hadden we ieder een eigen vork, waarvan we de stelen hadden ingekort, net als de beroeps.

De zandplaat die met eb droogvalt wordt Utopia genoemd, naar het boerenhuis op dezelfde hoogte binnendijks. Ruim dertig man was er overdag bij laag water aan het werk. Geen vakantiewerkers zoals wij, nee mensen die het pierensteken als beroep uitoefenden. Je had bijvoorbeeld Klaas Visser, die al tegen de zestig liep. Hij bietste shag van ons in ruil waarvoor hij verhalen in de overtreffende trap vertelde. En je had drie ongetrouwde broers op leeftijd die nog bij moeder thuis woonden, een giftig besje van achter in de tachtig dat hen regelmatig direct na het avondeten naar bed stuurde. Er waren stekers die met het hele gezin kwamen opdraven: vader en de oudste zoon stonden aan de vork, moeder en de kleine kinderen wroetten als honden in het omgespitte zand.

Niemand kon tippen aan Taco Wiersma. In één uur tijds stak hij een hoeveelheid pieren, waar wij een heel eb voor moesten zwoegen. Hij was even in de twintig en hij hokte in Oosterend met een of andere wilde meid, wat daar voor een hoop opschudding zorgde. Zijn pikzwarte vetkuif in de stijl van de vijfentwintigjarige Elvis was al uit de tijd en toch stond het hem verschrikkelijk goed. Ik hield eigenlijk helemaal niet van brommers, maar voor de Garelli van Taco had ik ontzag. Bram en ik fantaseerden over hem, hij was ons idool. Wanneer hij een praatje met ons maakte, waren we zeer vereerd. Zo fanatiek als hij was tijdens het steken, zo ontspannen oogde hij na het werk. Uit zijn ogen sprak een zeldzame weemoed, waarvan ik toen nog niet wist dat die wel vaker voorkomt bij mannen die zonder moeder zijn opgegroeid. Op zijn vraag hoeveel pieren we gestoken hadden, logen we er een paar honderd bij, uit gêne. We keken hem na wanneer hij, de pierenvork met de tanden omhoog op de rug gebonden, wegscheurde op zijn Garelli. Wanneer hij al uit het zicht was kon je die jankende motor nog steeds horen.

==

Niet alle stekers kwamen van het eiland. Een handvol kwam telkens van Wieringen over om op Utopia te spitten. Het verhaal ging dat bij Wieringen een drijvende machine de hele zandplaat had omgewoeld. Daar was geen emplooi meer voor de gewone stekers. Trouwens, waar de machine was geweest, herstelde de bodem ternauwernood. Mokkend tolereerden de Texelaars die lui van Wieringen. Ze hebben het wad daar eigenhandig doodgestoken, luidde de verdenking. Niemand geloofde het verhaal van die machine. We lachten smadelijk om het gerucht dat men ook op Texel bezig was er eentje te bouwen.

==

Die zomer lag er begin augustus opeens een onbekend vaartuig in de geul, ruim een kilometer uit de kant. Toen de zandplaat onderstroomde dreef het met luid geraas mee met de vloed. Wekenlang volgden de stekers na hun werk de verrichtingen van het vaartuig vanaf de dijk. Hun verbijstering was als een bittere roes. Klaas Visser die nooit anders deed dan overdrijven, sprak nu in profetische ernst: ‘Nog voor het herfst is, zijn we Utopia kwijt.’

Bram en ik trachtten de anderen te overreden om het gevaarte ’s nachts onklaar te maken, zodat ons handwerk kon blijven voortbestaan. Hoopvol richtten we ons tot Taco Wiersma, maar hij schudde slechts het hoofd en zweeg, weemoediger dan ooit. Iets in mijn wereld stortte in. Ik zag bollenvelden voor me, lange werkdagen, een zure boer die beknibbelde op de schafttijden. Het spookbeeld van mijn vaders onafzienbare landerijen doemde op.

==

Afscheid

Natuurlijk konden we het niet geloven toen het bericht ons die maandagochtend bereikte. Als het niet zo had gestormd was er markt geweest, maar men had de kramen niet kunnen opbouwen. Vroeger dan anders hadden we ons plekje opgezocht rond de gelagtafel van Hotel De Lindeboom. We dronken koffie en onze ogen dwaalden over het verlaten plein waar de wind massa’s gevallen bladeren in het rond sleurde. Niet helemaal oprecht beklaagden we ons over het weer. De laatste nieuwtjes gingen over tafel. Het gesprek kwam op het bestuur van het waterschap en even werd het roerig door de aanstekelijke schimpscheuten die her en der opklonken. Er ontstond een controverse over de vraag of de oude Jaap Witte nu dood was of niet. Sommigen onder ons hadden hem een half jaar terug nog zien lopen op de dag van het stamboekvee.

‘Jaap Witte is al meer dan twintig jaar dood,’ reageerde Teun Vlaming gedecideerd. ‘Nog even en hij komt weer terug.’

Pas gaandeweg werd de persoonsverwarring rond twee naamgenoten duidelijk en wij gniffelden om het misverstand. Het werd gezellig, er moest maar een borreltje bij komen.

Toen kwam Karel Mantje binnen en ik zag meteen dat hij uit zijn doen was. Hij liep in werkkleding en niet in zijn halfzondagse goed, zoals anders op maandagochtend. Na binnenkomst was het of hij niet wist waar hij zich bevond. Hij stond daar maar en pas na herhaaldelijk roepen uit onze hoek kwam hij naderbij, slaapdronken naar het leek. Wij verstomden, wachtten af en toen zei Karel: ‘Aad is dood.’

‘Aad van Sieme?’

Een uur terug was Aad gevonden in de stal, vertelde Karel. Zomaar dood.

En wij wilden het niet geloven.

Ik zag Aad opeens voor me in het weiland, een zomer net na de oorlog. Hij zit op een krukje, een emmer tussen de benen geklemd. En maar proberen die grote koe leeg te trekken, net als zijn vader even verderop. Die koe raakt dat onhandige gesjor aan haar spenen zat en gaat er pardoes bij liggen. Boven op dat kleine joch. Zijn vader moet hem er onder vandaan trekken. Dan maken ze het hoorntouw korter en Aad kruipt er weer tegenaan. Had ik het zelf meegemaakt of ooit het verhaal gehoord? Ik wist het niet meer, maar ik zag het voorval glashelder voor me.

‘We moeten er ogenblikkelijk heen, jongens,’ zei Teun en verdwaasd verlieten we de gelagkamer van het hotel.

==

Die dag verbleven we op het erf van Aad en probeerden alles zo goed mogelijk te regelen. Want Aad had niemand. Hij werd gewassen, geboend eigenlijk, door twee buurvrouwen. Met moeite hesen ze hem in zijn knapste pak dat nog van zijn vader was geweest. Iedereen vond dat hij er mooi bij lag. We waarschuwden de Boerenhulp om de melkerij voor de komende dagen te regelen. We stelden een advertentie voor de krant op, als enige kennisgeving, want we wisten niet naar wie we de kaarten moesten sturen. De begrafenisondernemer bracht een sobere kist, maar toen hij Aad naar de aula van Sint Jan dacht te brengen, verhinderden we dat.

Het leek ons dat Aad de laatste dagen boven eerd moest doorbrengen op de plek waar hij had geleefd. Dus sjouwden we de kist naar de stal en zetten ’m op de voorgang neer, zodat hij aan weerszijden werd geflankeerd door zijn vee. Met hooipakken maakten we er een zitje omheen en namen er plaats als aan de bittertafel van De Lindeboom.

Die twee dagen erna ging het eender. Als we onze eigen koeien hadden gedaan, kwamen we samen bij Aad, droegen hem vanuit het woonhuis weer naar de stal, en brachten er de dag door. Voor één keer sloegen we geen acht op het gemopper van onze vrouwen thuis, die het niet erg begrepen. We ijsbeerden over Aads erf waar geen strootje overdwars lag. De vergankelijkheid van alles op deze wereld bezwaarde onze gedachten, maar niemand die er een woord over wilde zeggen. We vergaapten ons aan het vooroorlogse interieur in het woonhuis, haalden de drankkast leeg en schoven weer aan bij de kist in de stal om herinneringen op te halen. Het ging over de jaren rond zijn twintigste toen Aad nogal graag aan de barrel ging. En natuurlijk over Greetje Lap met wie hij verloofd was geweest. Ze liepen drie jaar met elkaar en toen trouwde ze met een ander.

‘Greetje’s moeder is een Boon,’ verklaarde Sieme deze ontknoping voor zijn zoon, ‘en er is geen Boon die deugt.’

Zijn vrouw Jannie viel hem bij: ‘De beste Lap is altijd nog een lor.’

Maar voor Aad bleef het wrang.

Sindsdien was hij nooit meer de hort op. Aad, enig kind, zat maar wat thuis bij die oudjes tot die ook dood gingen. En daarna was hij alleen en leefde met en voor zijn vee. Hij kwam eigenlijk nooit meer van dat erf af. Alleen op maandagochtend als er markt was, na lang aandringen van ons. Vergeefs probeerden we hem een huishoudster aan te praten.

De ochtend van de begrafenis spijkerden we de kist dicht en het werd tijd ook, want Aad begon een lucht te verspreiden, scherper dan die van kuilgras. Terwijl wij de kist de stal uitdroegen naar de lijkwagen werd het vee onrustig en loeide oorverdovend. Een klein gezelschap van buren, vrienden en bekenden kuierde achter de wagen aan, die in slakkengang op weg ging naar het kerkhof even verderop. We waren nog niet ver van het erf verwijderd toen een groot tumult en gekraak achter ons de aandacht trok. Wij draaiden ons om en zagen dat het vee de stal was uitgebroken en in de richting van de uitvaartstoet kwam aanjakkeren.

==

==

Het turnzaaltje

Een dorpsverhaal

In de herfst van 1961 was ik een stram jochie van vijf. Moeder vond daarom dat ik maar eens op gym moest. De lessen waren in de Schoolstraat aan de rand van het dorp, in een vervallen zaaltje dat ook na stevige inspanningen van enkele vrouwelijke vrijwilligers stoffig bleef.

Ik was niet dol op dat gymuurtje; je kwam er nooit zonder blauwe plekken vandaan. De leraar was een streng en fanatiek man. Zijn naam was Remmelt Kielstra. Bij ons in Oosterend werd dat al gauw Pielstra, en niet lang daarna Piel. Er was één lichtpuntje rond dat gedoe met de gym: Lida maakte ook deel uit van het gemengde groepje kleuters dat wekelijks opdraafde. Ik kende haar al vanaf de tijd dat we samen in de box speelden. Het voelde alsof ze bij mij hoorde.

==

Tijdens de vijfde les stond er in het zaaltje een vreemd toestel dat Piel aanduidde als de gelijke brug. Het toestel had twee leggers waar je, dacht ik, een beetje aan kon hangen. Maar Piel had andere plannen met ons. Hij haalde Lida naar voren en liet haar wijdbeens op de leggers zitten. Toen sprak hij: ‘Lida maakt nu een koprol tussen de leggers van de brug, en intussen houdt ze zich met haar handen goed vast, zodat ze niet valt. Kijk maar goed hoe ze het doet.’ En inderdaad verrichtte ze deze wonderbaarlijke oefening zonder probleem. Triomfantelijk sprong ze van de brug af.