JEAN ROUAUD

De velden van eer en andere romans

==

==

==

Uitgeverij Van Oorschot

Amsterdam

De Nederlandse uitgave van dit boek kwam tot stand onder redactie van Manet van Montfrans

==

Franse Bibliotheek – modern

Oorspronkelijke titels: les champs d’honneur, Des hommes illustres,

Le monde à peu près, Pour vos cadeaux en Sur la scène comme au ciel

© Copyright 1990, 1993, 1996, 1998 en 1999 Les Éditions de Minuit

© Copyright 1991, 1994, 1997, 1999 en 2001 Nederlandse vertaling: Marianne Kaas en Uitgeverij G.A. van Oorschot, Amsterdam

==

Eerste druk 2002

Tweede druk (als e-boek) 2019

==

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of

openbaar gemaakt, op welke wijze ook, zonder voorafgaande

schriftelijke toestemming van de uitgever.

==

ISBN 978 90 282 5000 0

==

www.vanoorschot.nl

De velden van eer

##

Vertaald door Frans de Haan en Marianne Kaas

1

==

##

Eigenlijk was het de wet van de reeksen, triest wiskundig spelsysteem waarvan we plotseling het geheim ontdekten – een geheim ontsluierd sinds de nacht der tijden maar telkens weer toegedekt, dat, ruw geopenbaard, erin gehamerd, ons sprakeloos achterliet, wezenloos van verdriet. Grootvader was de laatste in de reeks, volstrekt overbodige, hardhandige manier om het er bij ons in te stampen. Die vasthoudendheid – alsof we de les niet hadden onthouden. Deze trap na had zelfs wel eens onopgemerkt kunnen blijven, en in het geval van grootvader was dat ook bijna het geval geweest. Op een avond, zonder waarschuwing of iets, gaf zijn hart het op. Oh zeker, een beetje de leeftijd, maar op zijn zesenzeventigste was het hem niet aan te zien dat de jaren vat op hem hadden. Of misschien hadden de jongste gebeurtenissen hem meer aangegrepen dan de schijn had doen vermoeden. Een gesloten, gereserveerde, bijna afwezige oude man. En die afstandelijkheid gecombineerd met een buitengewoon raffinement in de wijze waarop hij zich kleedde en gedroeg, had iets Chinees. Zijn uiterlijk ook: kleine spleetoogjes, hoog opgetrokken wenkbrauwen die een hoek vormden als de hoek van pagodedaken, en een gelige gelaatskleur die niet zozeer toe te schrijven was aan een of ander Aziatisch voorgeslacht (of heel in de verte, toevallig, door de volksverhuizingen – een speling der genetica) als wel aan overmatig tabaksgebruik, een uiterst obscuur merk sigaretten dat we nooit iemand zagen roken behalve hem – amandelgroene pakjes met ouderwetse belettering waarvan hij eens beweerde, toen we ernaar vroegen, dat hij ze uit Rusland liet komen, maar een andere keer zei hij, even serieus, dat ze uit Amman achter de maan kwamen. Toen hij stierf werd de produktie waarschijnlijk gestaakt. Want hij rookte hij in zijn eentje zeker wel zijn tabaksveld op, elke sigaret met de peuk van de vorige aanstekend, waardoor de 2CV, wanneer hij achter het stuur zat, in een geïmproviseerde rodeo verzeild raakte. De peuk tussen duim en wijsvinger van de rechterhand geklemd, de nieuwe sigaret in de mondhoek, staarde hij ingespannen naar de aangloeiende punt zonder zich nog om de weg te bekommeren, heel omzichtig te werk gaand, systematisch kleine trekjes nemend totdat op het punt waar de sigaretten elkaar raakten een dun sliertje rook opsteeg. Dan, het hoofd achterover om niet te worden verblind, al spoedig gehuld in een dichte wolk die hij met een handgebaar verdreef, klapte hij met de elleboog het onderste gedeelte van het portierraampje omhoog, gooide de peuk met een snelle beweging naar buiten en gaf, nog steeds zonder acht te slaan op de weg, een willekeurige ruk aan het stuur waardoor de passagiers naar alle kanten rolden. Door de ouderdom afgestompt bewustzijn of, na een lang leven vol beproevingen, een zeker gevoel van onkwetsbaarheid. Op het laatst waren er nog maar weinigen die met hem mee durfden te rijden. De opgroeiende neefjes waren op het idee gekomen (dat gebeurde een keer of drie – we zagen elkaar weinig) een sjaal of een das die ze van hun vaders hadden geleend, om hun voorhoofd te binden en naast hem plaats te nemen onder het slaken van de kamikaze-kreet ‘Banzai’. Je kon hun afscheidsgroet maar het best beantwoorden door met zakdoeken te zwaaien en pseudo-tranen te vergieten. In werkelijkheid wist iedereen dat ze door de traagheid van het voertuig weinig gevaar liepen, maar de talloze malen dat hij gele strepen overschreed, afdwaalde naar de linker weghelft, in de berm terechtkwam zodat de wielen weggleden en de vering van de 2CV het zwaar te verduren kreeg, de hachelijke manier waarop hij kruisingen nam: bij het uitstappen zag iedereen groen als bij het verlaten van een spooktrein.

Zinloos om, bij de manoeuvres die nauw luisterden, je diensten aan te bieden door voor semafoor te spelen. Die rol ligt toch al niet echt voor de hand. Er zou zelfs uit afgeleid kunnen worden dat iemand het enigermate betreurt niet zelf te chaufferen – die enigszins belachelijke gebaren waarmee men in het luchtledige aan een denkbeeldig stuur draait. Maar in de ogen van grootvader was het allemaal veel misbaar om niets. We konden hem manen tot voorzichtigheid zoveel we wilden, door de handen naar elkaar toe te brengen waarschuwen dat hij nog maar enkele centimeters verwijderd was van het obstakel achter, vermoeid keek hij naar ons door de rook van zijn sigaret en hij wachtte rustig tot zijn bumpers hem de boodschap doorgaven. Door deze gewoonte was de carrosserie overal beschadigd, de spatborden ingedeukt, de portieren ontwricht. De auto had er de bijnaam Bobosse aan overgehouden. Als grootvader dit al ooit ter ore kwam, liet het hem kennelijk onverschillig, onverschillig genoeg om zich er niet over op te winden, en waarschijnlijk had hij ons in gedachten eens voor altijd ingedeeld, bij de snotapen, of iets van dien aard. Misschien kon het hem ook werkelijk niets schelen.

Wanneer het stortregende, wat niet ongebruikelijk is aan de Atlantische kust, maakte de 2CV, willoze prooi van de rukwind, optornend tegen de storm, aan alle kanten water, leek op de wrakke kustvaarder die, tegen de waarschuwing van het weerbericht in, is uitgevaren op een te zware zee. De regen kletterde op het dak, waarvan we bezorgd de geringe soliditeit vaststelden, rollende, dreigende donder die in de kleine passagiersruimte klonk als een roepstem uit de diepten der zee. Door één, daarna meer microscopisch kleine gaatjes in het doek vormden zich aan de binnenkant linzenvormige druppels die spoedig groter werden, uitrekten, trilden, loslieten en rechtstandig naar beneden vielen op een hoofd, een arm, een knie, of, als zich daar niemand bevond, in de kuil van een stoel, tot al die kleine stroompjes zich bij elkaar voegden en er een niet onaanzienlijk plasje ontstond dat je niet moest vergeten weg te vegen voordat je ging zitten. Dit wateruurwerksysteem veranderde al heel gauw in een bezoeking, want naast de irritante regelmaat van de druppelaar was er ook nog het water dat aan de zijkanten binnendrong, op onverwachte en ongelegen momenten. De regen sijpelde door de half losgerukte portierstrips – de bedrieglijkheid van motregen waarvan je op den duur even onherroepelijk doorweekt raakt als van een stortbui. Aanvankelijk probeerden we een voorbeeld te nemen aan grootvader, een rots in de branding, alsof we maar over de drempel van het mysterie hoefden te stappen om samen met hem te ontdekken dat ‘al dat soort dingen’ (zoals hij het soms uitdrukte, ontwijkend en vermoeid) in wezen maar een reeks vooroordelen waren, en de regen een idee, niets meer dan een avatar, een spiegeling van de universele illusie. Misschien was dat zo wanneer de geest de verhevenste staat heeft bereikt waarbij het lichaam zich losmaakt van de materie en opgenomen wordt in het luchtruim – of in comfortabele, geruisloze en waterdichte auto’s waarin men het gevoel heeft in het binnenste van een wolk te reizen –, maar het lichte gespetter dat gaandeweg het roest van de portieren in zich opnam en mini-vlekjes maakte op de stoelen, legde zijn aanwezigheid onontkoombaar op naarmate we meer kilometers aflegden, en na enkele minuten vochtige yoga haalden we, overtuigd door de ruwe zeden van de realiteit, ten slotte gelaten een zakdoek uit onze zak en veegden ons gezicht af. Als men zich door zulke stompzinnige kleine gebeurtenissen de wet laat stellen, gaat de kindertijd stukje bij beetje over in de trage ontbinding waaraan alles wat leeft onderhevig is.

Merkwaardig, maar de druppels die in schuine banen naar binnen sijpelden schiepen een opgeruimd klimaat, als de eerste ergernis eenmaal voorbij was: na vergeefs te hebben gewacht op het wonder dat de regen langs ons zou afglijden zoals langs de veren van een eend, bleef ons geen andere keus dan schertsend af te rekenen met het ongemak. De druppels, die snel, in een rechte lijn, of aan het eind van hun traject traag naar beneden kwamen, troffen op goed geluk een ooghoek, een slaap, een wang, of mikten midden op een oorgat, en ze waren zo onberekenbaar, hun parameters zo ingewikkeld dat het zinloos was te trachten je ertegen te beschermen, tenzij je je hoofd in een zak stopte. Het spel, een elementaire vorm van zeeslag, bestond er eenvoudig uit om ‘Raak’ te zeggen wanneer een van de druppels die krachtiger was dan de andere, ons overeind deed schieten, ons het gevoel gaf doelwit te zijn van een onbekende schutter. De enige regel was eerlijk te zijn, niet bij een onbetekenende druppel in elkaar te zakken op je stoel, te spelen dat je helse pijnen leed. Want dat gaf vaak aanleiding tot protest, maar wel in gematigde bewoordingen. We letten erop niet met stemverheffing te spreken: de 2CV van grootvader was een plechtige plaats – niet de bepantsering, zoals de deerniswekkende staat van de carrosserie deed vermoeden, maar de binnenruimte.

Eén keer, één enkele keer, deed hij met ons mee toen een druppel die op zijn neus was gevallen, als een lampje aan de punt bleef hangen en hij, zijn zwijgzaamheid verbrekend, met matte, hese stem, zo’n stem die maar weinig wordt gebruikt, aankondigde: ‘Neus maakt water.’ Onmiddellijk hielden we op met kibbelen, aanvankelijk bijna verstoord door deze interventie van een groot mens op ons speelterrein, en daarna, eenmaal van de verbazing bekomen, had het wel iets van een goede tijding, de terugkeer van een verloren zoon op jaren: grootvader was niet ver weg maar binnen bereik van onze spelletjes, terwijl wij meenden dat hij aan het laatste stuk van zijn leven bezig was in een wirwar van oude herinneringen – dan, opgelucht, misschien ook om te laten zien hoe zwaar zijn afwezigheid drukte, barsten we uit in een vrolijke, bevrijde lach waarvoor de woordspeling, die we nu pas begrijpen, als aanleiding fungeert: de neus die water maakt vormt de ideale afsluiting van onze strijd waarin wij, niet in staat er een einde aan te maken, onze toevlucht namen tot steeds weer dezelfde povere regel. Het bleek nadien voorgoed onmogelijk ons geïmproviseerde waterspel te hervatten, alsof het door de gedempte uitroep van grootvader in één keer had afgedaan. De uitroep daarentegen werd lange tijd gebruikt als ontgoochelde vaststelling bij allerlei rampen in en rond het huis: van de melk die overkookt, de zaklantaarn die het opgeeft tot de fietsketting die eraf loopt en het horloge dat is blijven stilstaan. Hij raakte zelfs ingeburgerd in de kring der gezagdragers: de ‘water makende neus’ van pappa toen hij op twee kilometer van het dorp zonder benzine stond en hij had gedacht de thuishaven te kunnen bereiken al zigzaggend over de weg in de hoop het onderste uit de tank tot de laatste druppel te benutten. Als hij langer had geleefd, was de uitdrukking misschien, want hij reisde veel, wel in de omgangstaal opgenomen. Er zou veel vindingrijkheid voor nodig zijn geweest om, over honderd jaar, de herkomst ervan te achterhalen.

==

##

In Loire-Inférieure is de regen een trouwe metgezel die een leven lang niet van je zijde wijkt. Dat heeft voor de streek het voordeel dat ze er een speciale stijl aan ontleent, want voor het overige is ze eigenlijk doodgewoon. De wolken, vol met het vocht van de Oceaan, storten zich ter hoogte van Saint-Nazaire het estuarium van de Loire in, volgen de rivier stroomopwaarts en lozen in een immer bewegende noria hun overtollige water boven de streek rond Nantes. In hoeveelheden die al met al zeker niet indrukwekkend zijn als men denkt aan de moesson, maar bekwaam verdeeld over het hele jaar, zodat voor de mensen op doorreis die niet altijd het geluk hebben een opklaring te treffen, de reputatie van de streek al spoedig is gevestigd: wolken en regens. Lastig hen op andere gedachten te brengen, zelfs met het argument van de legendarische mildheid van het klimaat – getuige de mimosastruiken van de koude grond en hier en daar, in notaristuinen, enkele kale palmen – want de metingen liggen er: aantal uren zon, neerslag, jaaroverzicht. Het weer is vochtig, onmiskenbaar, maar de gewenning is zodanig dat niemand er uiteindelijk nog acht op slaat. In een hardnekkige motregen houd je bij hoog en bij laag en te goeder trouw vol dat het helemaal niet regent. Brildragers vegen automatisch twintig maal op een dag hun glazen schoon, raken eraan gewoon zich voort te bewegen achter een constellatie van druppeltjes die het landschap breken, het verbrokkelen, reusachtige anamorfose te midden waarvan ze met moeite hun oriëntatiepunten terugvinden: ze verplaatsen zich afgaande op hun geheugen. Maar als de avond valt, de regen zacht neerdaalt op de stad, de neonlichten van de reclames flikkeren, in de zeenacht hun lichtende schoonschrift tekenen, dan zijn de dansende sterretjes die schitteren voor de ogen, de blauwe, rode, groene en gele vonken die tegen je glazen spatten, een Versaillaanse feërie. Hoe alledaags is, als men zijn bril heeft afgezet, daarbij vergeleken het origineel.

Waaraan het te danken is dat de opticiens goede zaken doen. Niet dat bijziendheid hier meer voorkomt dan elders, maar door het schoonmaken van de glazen met een stiekem uit de broek getrokken slip van een overhemd, met een punt van het tafelkleed in een restaurant of de ongebruikte hoek van een in de holle hand tot een bol opgerolde zakdoek, neemt het risico toe dat de bril ontwricht raakt, valt en breekt. Dat is een van de talrijke ongemakken veroorzaakt door de regen, naast een ondergrond van treurigheid en stekende hoofdpijnen door het veelvuldig knipperen met de ogen. Dat gekriebel aan de haarwortels heeft wellicht een andere oorzaak, maar wiens schuld is het als je hollend moet gaan schuilen in de cafés die in groten getale langs het parcours liggen? Het enige wat erop zit is afwachten achter een glas, dan twee, drie glazen, tot de lucht opklaart. Met de ellebogen op de bar geleund, zwijgend, verdiept in de beschouwing van hun spiegelbeeld in de ruiten, kijken de schuchtere drinkers de voorbijgangers na die, voorovergebogen, de hand aan de kraag, hun pas versnellen in de stortbui. Geen hooghartige glimlach verschijnt om hun lippen wanneer een paraplu omklapt. Ze prijzen zich slechts gelukkig blijk te hebben gegeven van meer wijsheid door een droge plek op te zoeken. Als de bui afneemt, de hemel opklaart boven de daken, concluderen ze dat het weer opknapt, drinken in één teug hun glaasje witte wijn leeg, knopen hun colbert dicht, trekken het hoofd tussen de schouders, gereed om zich buiten te wagen, maar nee, het begint opnieuw te stortregenen – dus een gebaar met de duim boven het lege wijnglas, zonder een overbodig woord: nog maar eens hetzelfde.

De regen wordt voorafgegaan door tekenen die nooit bedriegen: de westenwind, die straf is en koel, de meeuwen die zich zeer ver landinwaarts terugtrekken en zich als propjes watten neerzetten op de geploegde akkers, ’s zomers de zwaluwen die over de daken van de huizen scheren, rondcirkelen, oplettend en geluidloos, het gebladerte in de tuinen dat beweegt en ruist in de wind, de ritselende ronde blaadjes van de espen, de mannen die omhoog kijken naar een lucht waarin schapenwolkjes drijven, de vrouwen die een armvol wasgoed mee naar binnen nemen (met niets te vergelijken, lakens gedroogd in de zeewind – de homeopathische lucht van jodium en zout tussen de vezels), en de wasknijpers, bont als volièrevogels, die achterblijven op de lijn, de kinderen die spelen in het zand en door de moeders worden binnengeroepen, de katten die, bezig aan hun toilet, met een poot achter hun oor vegen, en drie tikjes met de nagel op het bolle glas van de barometer: de naald die naar links zakt.

De eerste druppels zijn niet waarneembaar. Je kijkt omhoog, en betwijfelt of iets, wat dan ook, heeft kunnen neervallen uit die parelgrijze, lichtende hemel waarin in de verte de fonkelingen van de Oceaan spelen. Dikwijls gaan de lichte regens samen met de vloed, het gewone tij met de coëfficiënt 50 of 60, in zijn tweemaaldaagse beweging. Altijd richt de aandacht zich op het grandioze equinoctiale tij waarvoor de Fenicische zeelui zo bevreesd waren – de zee die is verdwenen onder de romp van de schepen, leeggestort als het ware in de grote waterval aan de andere kant van de aarde, en die in woedende golven het verloren terrein komt heroveren –, maar springvloeden zijn uitzonderingen die zich maar tweemaal per jaar voordoen. Op het kalme komen en gaan van het water over een stuk slib en met algen beklede rotsen let eigenlijk al lang niemand meer. Hemel en zee, onderling verwisselbaar, tooien zich met een asgrijs camaïeu, lange antracietkleurige aderen accentueren golven en wolken, de horizon is niet langer de scheidslijn tussen de elementen, maar een soort overvloeier. De hele streek is in de greep van de regen, die opwelt uit de bomen en het gras, het asfalt dat even grijs is als de hemel of uit de treurigheid van de mensen. Endemische treurigheid die zich slechts spaarzaam manifesteert maar die soms een uitweg zoekt in overmatig drinken: het ene glas wijn na het andere waarmee men onhandig poogt de komst te versnellen van de noordwester die vreugde verspreidt op zijn pad. De regen is het element der wijzen van het magnum opus dat onder onze ogen tot stand komt. De regen is onontkoombaar. Meteen bij de eerste symptomen steek je je hand uit. Eerst voel je niets. Je draait de hand om met de palm naar boven waar de huid gevoeliger is, maar wat vang je op: een speldeknop, een splintertje glas waarin de uitgestrekte wolken zich weerspiegelen, de hemel in miniatuur op het topje van een vinger zoals de Mont-Saint-Michel of de basiliek van Lourdes door het minuscule kijkglas van ouderwetse pennehouders. Met dit begin van een druppeltje in de hand weeg je hoe groot de kans is dat de regen zal doorzetten. Soms blijft de situatie onveranderd. Het gaat niet regenen. De vloed komt op, alleen begeleid door een strelende, zijdezachte wind die de haren eerder gladstrijkt dan in de war brengt en niet veel nieuws vanuit de Oceaan meevoert. Of als negatief: apatische Sargasso Zee, kalme Bermuda Eilanden. De Gulf Stream stroomt langs de Bretonse kust, piraat-rivier met lauw water in de Atlantische Oceaan afkomstig van de Caribische Zee waaraan de mimosa’s, de oleanders en de geraniums te danken zijn – ook al smokkelen we een beetje door de potten binnen te halen als het koud wordt. Zonder de Gulf Stream zou het estuarium net zoals het estuarium van de Sint-Laurens Rivier iedere winter dichtvriezen: Nantes ligt op dezelfde hoogte als Montreal. Maar de sneeuw in deze streek is niet meer dan een stijlfiguur, eens in de tien jaar een dun laagje dat al smelt voordat het goed en wel op de grond ligt. Met uitzondering, wel te verstaan, van de beruchte winter van 1929 toen Pierre op weg ging naar Commercy, en ook van de winter van ’56 die zoveel slachtoffers maakte onder de daklozen, maar waarin de kinderen van het estuarium trots konden poseren naast eigenhandig gemaakte sneeuwpoppen met, zoals ze hadden gelezen zonder tot dan toe de proef op de som te kunnen nemen, stukjes steenkool als ogen en een wortel als neus – en hoed, pijp en das om de uitdossing compleet te maken. Ook was er natuurlijk de droogte in de zomer van ’76 toen er in Bretagne geen druppel water meer te vinden was, de weiden vergeeld, de maïs niet dikker dan lupinen, de koeien vel over been, als windhonden; averij aan het weer, bij gebrek aan een betere verklaring toegeschreven aan mysterieuze zonnevlekken, de uitbarsting van een vulkaan op het zuidelijk halfrond of het schommelen van de aarde op haar as. De herinnering daaraan blijft bestaan, juist omdat het afwijkt van de norm. De norm is regen.

Als het regent bij opkomend tij, is er eigenlijk geen sprake van regen. Het is stuifsel, een peinzend muziekje, een hommage aan de verveling. Er is iets goedhartigs in de gratie waarmee het het gezicht licht beroert, de rimpels in het voorhoofd gladstrijkt en respijt geeft van zorgelijke gedachten. Het valt discreet, onhoorbaar, onzichtbaar, op de ruiten blijven geen sporen achter, de aarde zuigt het op zonder nadelige gevolgen.

De verveling daarentegen is een gif voor de ziel, de verveling van eindeloze motregens en lage luchten – zo laag dat ze op vertrouwelijke voet staan met kerken, watertorens en elektriciteitsmasten, verstrikt raken in de toppen van de hoge bomen. De oude Kelten waren zo dwaas nog niet, als ze vreesden dat de hemel naar beneden zou komen: metafysische hemelen worden bedacht onder hoge luchten van azuur. Het is een leien kap die zich log over de streek legt, een smalle strook uitsparend tussen wolken en aarde, een donkere strook verzadigd van water. Het is geen regen maar een minutieuze inbezitneming van de ruimte, een traag, zwaar en hardnekkig gordijn dat al door één zuchtje wind binnendringt op de beschutte plekken waar het stof op de grond zijn lichte kleur nog heeft behouden, deze dichte motregen die valt in de donkere maanden, november en december, het hele landschap doordrenkt en in de harten het laatste sprankje hoop doet slinken, het gevoel oproept dat de wereld zoetjes ten onder gaat, verzandt – maar in plaats van de door de woestijngodsdiensten verkondigde vuurexplosie die het einde betekent, zijn wij er getuige van hoe alles langzaam oplost. Bij deze regen niet, zoals na onweersbuien, van die grote plassen die opdrogen bij de eerste zonnestraal, en ook niet dat plotseling wassende water waarbij de mensen genoodzaakt zijn hals over kop hun woonplaats te verlaten, bootjes de slachtoffers op de eerste verdieping van hun huizen te hulp komen (de Loire treedt vaak buiten haar oevers, maar men accepteert dat de rivier recht heeft op haar variabele geometrie). Het landschap lijkt ongeschonden, de velden zijn alleen groener, knapzak-groen, de stad grijzer, loodgrijs. De geest van de moerassen heeft alles omhuld. Onder de grazigheid van weiden, gazons, gaan sponzen schuil. De schoenen die zich erin wagen, krijgen enorme zolen van modder. Het is riskant rond te zwerven dicht bij sloten, vijvers – pas op voor uitglijden –, dicht langs een bosje te lopen – je krijgt een douche –, tegen een boom te leunen –, de schors is glibberig. Men speelt voor hercules door dikke afgevallen twijgen die vermolmd zijn, te breken. De zware, donkerblauwe duffelse jassen zijn de volgende dag nog niet droog. Het brood is week, de muren zuigen het vocht op, continenten vormen zich op het behang en men vraagt zich af via welke kanalen dat microscopisch fijne water heeft kunnen binnensijpelen. De radiatoren gloeien tevergeefs, het water glipt door het oog van een naald, moeiteloos, als was het een wijde triomfboog. Het lichaam kraakt in al zijn leden, de botten rakelen oude pijnen op. Lange, gemelijke dagen zonder zelfs de belofte van een opklaring. De lampen blijven aan van ’s morgens vroeg tot ’s avonds laat. Tien maal schuift men de gordijnen opzij om vast te stellen dat de regen nog steeds valt, onvermoeibaar, zonder verzaken en zonder respijt, naar het lijkt. De kwetsbaarsten kunnen er niet meer tegenop: als de donkere maanden ten einde liepen, wierp men zich in de put.

De motregen mist de ritmische rijkdom van de stortbui die klaterend opspat tegen het zink van de vensters, dartelt in de goten en, immer grillig gestemd, roffelt op de daken als een begenadigd pianostemmer zodat het, voor een geoefend oor, mogelijk is vast te stellen uit welk materiaal de dakbedekking bestaat: lei, het gangbaarst ten noorden van de Loire, pannen op een schuur, hout en golfplaten op de loodsen, glas van een dakraam. Als de bui in de trog van de depressie die de afsluiting vormt van een storm, is overgedreven, trilt een gewelf van mercurius boven de stad. Onder deze kwikzilveren belichting tekenen de contouren zich af met graveerders-precisie: de stenen krullen aan de spitsen van de Saint-Nicolas kerk, de karteling in de bladeren van de bomen, de slagpennen van de vogels die op grote hoogte vliegen, de gebroken lijn van de daken, de vogelzitplaats-antennes. De scherpe blik ontwaart een reclamebord op honderd meter afstand – en ook de lastpost die je wilt ontlopen. De trottoirs glanzen blauw als de buik van de sardines die op de straathoeken worden verkocht, in het seizoen. Suizend rijden de bussen langs, gedempt sissend, en onder hun banden spatten tere pluimen op. De grondig schoongewassen etalageruiten glimmen, het bladerdak van de bomen is getooid met een stralenkrans van ontelbare zilveren spijkers, de lucht is pepermuntjes-fris. De stad rust als een herinnering onder de heldere transparantie van een kristallen stolp.

De regens die gepaard gaan met storm, zijn vastbesloten schoon schip te maken. Als de kou haar intrede doet, wachten ze op de volgende maan en vegen met behulp van rukwinden al het vuil van de winter weg. Soms is, in de algemene geestdrift, een boom van plaats veranderd, een andere is onttopt, een auto ondersteboven gegooid, schoorstenen kiezen het luchtruim, windwijzers gaan aan de haal – maar de mensen beseffen wel dat het moeilijk moet zijn zulke geduchte krachten te doseren: onhandigheden zijn onvermijdelijk. Toch is er geen sprake van een cycloon, zelfs niet als van tijd tot tijd een windmeter blokkeert door het geweld van een windstoot, of een dijk bezwijkt onder de razernij van de golven.

De regens die vallen als de noordwester waait, zijn guur en geselen het bloed. Voortgejaagd door de barre wind die aanraast van de Atlantische Oceaan, striemen ze van opzij. Metaalvijlsel dat snijdt in het gezicht, waterschichten die dwars door je heen gaan en je tegen de grond werpen. Wangen, neus en handen zijn vermiljoenrood. Niet langer gaat de voorkeur uit naar de bleke gelaatskleur die geliefd was bij de romantici maar naar tropisch bruin; een couperose-teint evenwel is nooit een criterium voor sex-appeal – zelfs niet bij de indianen in Amerika, voor wie een fraai koperkleurig rood een vereiste is. Al laten ze iemand dan niet op zijn voordeligst uitkomen, die winterse regens, ze verschaffen wel de ontspanning van stevige lichaamsbeweging, het welbevinden daarna als we, weer thuis, opgedroogd en warm ingepakt, luisteren hoe de storm buiten giert en raast. Simpel geluk waarvan toch velen verstoken zijn: daklozen, behoeftigen. De armen hebben nergens profijt van. Het verhaal van Diogenes, van wie het fabeltje van de filosofen-bedelaars afkomstig is, komt ook weer uit zoele streken. Alexander, hoe machtig hij ook is, kan nog worden gesommeerd de zon niet af te schermen, maar de wolken? De Cynicus zou al snel aan het kortste eind hebben getrokken in zijn ton: doorweekt, versteend, zonder ook maar een straaltje zon om zijn oude botten te verwarmen, zou hij er in zijn donderpreken waarschijnlijk eerder op hebben aangedrongen haast te maken met de uitvinding van het Leger des Heils. Voor al die berooiden is de winter een lijdensweg. De winterregens ontberen zelfs het jolige aspect van de voorjaarsbuien, wanneer u, voordat u naar buiten gaat, eerst de hemel hebt afgetuurd en deze helder lijkt, bezaaid met witte wolken die langsijlen en gehaast de streek achter zich laten alsof ze de opdracht hadden een invasie barbaarse regens aan de oostgrenzen tot staan te brengen. In goed vertrouwen laat u de paraplu in de paraplubak of wat daarvoor moet doorgaan, een prullenbak, of een waspoederton. Het verlangen naar voorjaar is na de donkere maanden zo heftig dat de mensen in opstand komen tegen de winterse kleren (de gedachte dat alleen door het pak dat ze dragen één zwaluw zomer zal maken). Inderdaad, de eerste zoelte zit in de lucht, geurige, lauwe serpentines doorkruisen de nog winterse atmosfeer van de dagen die lengen – dat is te merken aan enkele tekenen die niet bedriegen: het uitgaan van een kantoor, het sluiten van de winkels, de vertrektijd van een trein, de lantaarns die te vroeg branden. U bent zo vol van dit goede nieuws, zo opgetogen over de voelbare nadering van de mooie dagen, dat u niet merkt hoe boven u de hemel in drie minuten dichttrekt en het zonder voorafgaande waarschuwing plotseling regent. Het regent met komische onstuimigheid, een bijna kinderlijke zondvloed die een rap, vrolijk geluid maakt. En om uw snelheid te testen, zoals iemand op klaarlichte dag proefvuurwerk afsteekt, is de breedte van een straat genoeg, want drie passen verderop is het plaveisel droog. Op een holletje gaat u schuilen onder een afdak of de luifel van een winkel, waar al verscheidene mensen opeengepakt in een deuropening staan. En als bewijs dat niemand het die regen euvel duidt, kijkt men elkaar glimlachend aan, met druipende haren. Het is geen regen, maar verstoppertje spelen, een spelletje van kat en muis. Trouwens, nauwelijks ben je op adem gekomen of de blauw getinte stemming van de hemel is alweer terug. Een opklaring, en alles is vergeten en vergeven.

==

##

Grootmoeder vond die regens onzin. Voor haar mocht het één keer goed regenen en daarmee basta. Had zij het voor het zeggen over de regenval, dan reserveerde ze één week in het jaar om de hoeveelheid water te laten vallen die nu over twaalf maanden is uitgesmeerd en verdeelde de rest over warm (maar niet te) en koud (ook niet te) jaargetijde. Terwijl je nu, zei ze altijd, voortdurend onder die Schotse-douche-op-z’n- Bretons moest staan. Ze schold op het slechte weer zoals op alles wat niet naar haar zin ging. Zij die zo sterk in haar schoenen stond als het principes betrof, vloekte twintig keer per dag nondeju’s – wie ze precies aanriep wist niemand – waarin een zware lading van dreiging en onuitgesproken verwijt doorklonk. De uitroep was meer dan alleen maar een krachtterm, maar leek een aanklacht tegen het reilen en zeilen van de wereld als zodanig, en dat ze de schuldige niet met name noemde, kwam doordat hij waarschijnlijk niet ver uit de buurt was.

Haar huwelijk met grootvader was misschien niet onder dwang tot stand gekomen, maar was op zijn minst gearrangeerd door hun ouders – triomfantelijke verbintenis van welvarende neringdoenden die meenden dat ze door middel van hun nakomelingschap een schitterende fusie tot stand brachten. Daarvan zou niets terechtkomen, door de troebel der tijden, maar hun kledingzaak, Au bonheur des dames, gaf aanleiding tot optimisme zodat er geen enkele reden was er niet in te geloven, en het verloofde paar had, om de toekomst niet tegen te werken, eieren voor zijn geld gekozen en was van elkaar gaan houden. Niet dat liefde zo belangrijk is: na dertig of veertig jaar komt iedereen uit op hetzelfde punt. Maar het onaangename gevoel dat men het lot niet in eigen hand heeft gehad: het is niet gemakkelijk zich ervan te overtuigen dat het niets zou hebben uitgemaakt, alleen dat de kans op iets beters is verkeken, voorgoed voorbij, wordt onthouden. Alleen het onverdraaglijke wordt onthouden.

Haar huwelijk was in het leven van grootmoeder een datum van zo kapitaal belang geweest dat het zoiets als een jaar nul aangaf, de mijlpaal waaraan ervóór en erná worden afgemeten, iets als de geboorte van Christus of de stichting van Rome. Wanneer we ons afvroegen hoe oud ze eigenlijk was (meestal om ons te verwonderen over haar hoge leeftijd en haar uitzonderlijke vitaliteit), was er altijd wel iemand die opperde dat de oplossing eenvoudig was: we hoefden ons alleen maar in herinnering te brengen dat ze in 1912 op vijfentwintigjarige leeftijd was getrouwd – alsof die datum, beter dan haar geboorte, een scheidslijn aangaf waaruit alle verschijningsvormen van de tijd voortvloeiden. Dat oriëntatiepunt had ze zelf vastgesteld, dat moest wel.Wie anders dan zij? Beslist niet degene die het best over deze zaak kon meepraten en die een jaar jonger was, onze zwijgzame grootvader. Maar de berekeningen bleken zo ingewikkeld wanneer de jaartallen niet op een 2 eindigden dat grootmoeders leeftijd ‘vijfentwintig in ’12’ was geworden, een gefossiliseerde leeftijd waarop de jaren geen enkele invloed konden uitoefenen. We hoefden alleen maar, aan de hand van de gezondheidstoestand waarin ze verkeerde, een ruwe schatting te maken van de hoeveelheid tijd die was verstreken sinds die datum, een met horten en stoten verlopende tijd die jarenlang stilstond wanneer ze ons onveranderd voorkwam en die plotseling versnelde wanneer zich duidelijk een teken van ouderdom voordeed: een lui oor, een slepende tred, vergeetachtigheden, dezelfde verhalen tienmaal verteld. Maar afgezien van de werkelijk laatste dagen waarin ze haar uiterste best deed zacht te praten, een hand voor de mond, omdat ze niet wilde dat de hoofdverpleegster haar zou horen die zich volgens haar achter de wandradiator verstopte en van wie ze ’s avonds niet mocht gaan dansen, is het wel degelijk een grootmoeder-overgrootmoeder van vijfentwintig in ’12 die als bijna honderdjarige de geest gaf met een laatste grapje, elegante pirouette die haar dochters door hun tranen heen aan het lachen maakte.

Voor hun gouden bruiloft had iedereen de juiste rekensom gemaakt: de datum was niet moeilijk uit te rekenen. Even was er sprake geweest van een bijeenkomst met de gehele familie, van een feestmaal onderbroken door optredens waaraan iedereen zijn steentje zou bijdragen en een kleine toneelvoorstelling waarvoor pappa en Lucie, de jongste zuster van mamma, een bedrijf instudeerden van La jalousie du barbouillé, uit een oude vergeelde uitgave in de reeks klassieken van Larousse. Er zou een bal met buffet zijn geweest, waarbij grootvader zijn viool weer ter hand zou hebben genomen want speciaal voor deze gelegenheid zou hij met zijn vrienden van het conservatorium van Nantes, dat hij met een eerste prijs had verlaten, weer een fluitkwartet hebben gevormd, maar hetzij doordat de fluitist de laatste adem had uitgeblazen of, wat waarschijnlijker is, doordat de jansenistische instelling van de familie sterker was geweest dan zoveel goede bedoelingen, de zomer liep ten einde zonder dat men het eens had kunnen worden over de datum. De vakantie van dezen en genen wilden maar niet samenvallen. Daarna werd het te laat: de herfst, de regens, de familie her en der verspreid, en het jaar daarop, met een once goud meer, kwamen we opnieuw terecht in de onmogelijk te berekenen jaren. We spraken af voor de bruiloft die nog in het verschiet lag. Welke precies wist niemand: platina of diamanten, wat onderwerp vormde voor een discussie (katoenen bruiloft, porseleinen bruiloft) die afgleed naar de bruiloft van Chiffon, vervolgens naar die van Figaro. Lucie maakte van de gelegenheid gebruik om met haar sopraanstem de aria van Cherubino in te zetten: ‘Voi che sapete che cosa è l’amor’, en iedereen applaudisseerde.

Voor het oude bruidspaar was het waarschijnlijk een opluchting, een corvee waaraan ze waren ontsnapt. Het idee van het kwartet had nauwelijks de geestdrift opgewekt van grootvader, die meer en meer de voorkeur gaf aan stilte boven muziek. De viool bleef nu in haar kist, en als hij heel af en toe nog wel eens een piano aanraakte, kwam dat door een soort magnetische kracht, omdat het moeilijk is langs een piano te lopen zonder de klep omhoog te doen. Maar het ging tussen neus en lippen door: een paar fugatische passages, een aria, de aanduiding van het thema van een sonate. Midden in een arpeggio hield hij op, berustte in het gevoel dat iets onvoltooid was gebleven, peinzend, de handen plat op de knieën, en dan legde hij zorgvuldig de loper van groene zijde terug op het klavier. Op het laatst had hij genoeg aan een enkele noot, als om de omvang van de stilte te meten, toen zelfs aan helemaal geen noot meer, alleen een geluidloos liefkozend gebaar over de ivoren toetsen.

Grootmoeder, van haar kant, was woedend geworden toen de neven het erover hadden gehad voor de feestelijke dag de 2CV met repen sluier en linten te versieren en achter, op de bolle kofferruimte, ‘Leve het bruidspaar’ te schilderen: als ze maar niet dachten dat zij zou meedoen aan zo’n vertoning. In het algemeen was de 2CV een voortdurende aanleiding tot onenigheid tussen grootvader en haar. Niet dat het bescheiden uiterlijk haar een doorn in het oog was. Sinds lang stonden hun financiën het hun niet toe er de glanzender auto’s op na te houden die hoorden bij hun glorietijd. Grootmoeder, doortastend als ze was, aanvaardde de lelijke streken van het lot, en zolang de principes maar overeind bleven, maalde ze niet om het verlies van de uiterlijke tekenen waaraan notabelen hun aanzien ontlenen. Voor degenen die zich erdoor lieten verleiden, had ze bijtende opmerkingen; de arme jongen bijvoorbeeld die hoog opgaf van de snelheid van zijn open sportwagen en die ze de mond snoerde met een ‘Jammer dat we de tijd niet krijgen om hem te zien’. Waardig had ze hun grote huis vol tierlantijnen waarin tuf, baksteen en hout door elkaar waren toegepast en dat bestond uit in de loop van de tijd toegevoegde bijgebouwen, halve portalen en slaapkamers met uitzicht op stukken dak, verlaten voor een piepkleine en donkere tweekameretage op de begane grond van een huisje in Riancé. Zij die de fabrikant van een vulpen waarvan de pen droog bleef, vervloekte tot in het twintigste geslacht, leek volstrekt onaangedaan toen ze afstand moest doen van vrijwel haar gehele inboedel. De piano stond in de slaapkamer tegen het voeteneinde van het bed geperst en lag eeuwig en altijd vol rommel. Dat was misschien gedeeltelijk te wijten aan het gebrek aan belangstelling van grootvader, die als hij erbij wilde eerst een berg kleren moest wegruimen. Voeg daarbij nog de gueridon, een nachtkastje, en het was onmogelijk nog een voet te verzetten wanneer de kastdeuren open stonden. Dertien vertrekken terugbrengen tot twee maakte een meedogenloze selectie onvermijdelijk, afstand doen niet alleen van alles wat in een leven is bijeengebracht maar ook van de erfenis van de vorige generaties is meer dan een vorm van ascese, het betekent een grote schoonmaak van het geheugen.

Ter herinnering aan dat verleden, het bloed kruipt waar het niet gaan kan, had grootmoeder erop gestaan twee of drie spulletjes te bewaren, speciaal een omvangrijke naaitafel met betrekkelijk weinig bergruimte had ze beslist niet willen wegdoen, terwijl ze de fraaie, roodhouten boekenkast met de ovale ruiten die niet méér plaats had ingenomen en waarvan ze meer nut hadden gehad, hadden kunnen houden. Maar die naaitafel, dat was haar moeder, haar grootmoeder, zij en alle hardwerkende vrouwen van de familie – een monument. De rest verdeelde ze met een onthechting die haar echtgenoot bij die gelegenheid misschien niet aan de dag legde. Herhaaldelijk trakteerde hij ons op zijn verongelijkte mimiek waarin we, door de nadrukkelijke wijze waarop hij zich van commentaar onthield, een subtiel verschil zagen met zijn gebruikelijke zwijgzaamheid. Niet dat hij, net zomin als grootmoeder, overdreven gehecht was aan aards bezit. Zijn verblijven in de kloostercellen van La Melleraye, het feit dat hij omging met de trappisten waren daarvan het bewijs. En dat hij zeer hoge eisen bleef stellen op kledinggebied, kwam doordat hij kleermaker was van zijn vak: het gevoel voor goede snit, de blik die een fout in de makelij opmerkt, oog voor de plooi in een pantalon, voor soepele, lichte stoffen, de kwaliteit van een voering, net zoals Franciscus van Assisi, die toch, il poverello, nauwelijks van lichtzinnigheid kan worden verdacht, als zoon van een lakenhandelaar de wens te kennen had gegeven dat hij in een lijkwade van grijs laken begraven wilde worden. Wat grootvader vooral tegenstond, was bij de verdeling aanwezig te moeten zijn. Toch was het tussen hun dochters, die de begunstigden waren, een strijd wie zich van haar beste kant zou laten zien. Zo er al sprake was van gekrenkte gevoelens, jaloezieën, teleurstellingen, dan werden deze naar behoren onderdrukt. Ze stelden er juist prijs op de anderen hun deel aan te bieden alvorens het zelf te accepteren. En als een van de dochters met eindeloze omzichtigheid te kennen gaf dat ze haar zinnen op een bepaald voorwerp had gezet, haastten de anderen zich te verzekeren dat zij er geen belangstelling voor hadden. Vandaar voor de toekomst een ophoping van kleine rancunes die doorsijpelden bij een bezoek wanneer men bij de ander een voorwerp opmerkte waarnaar de eigen begeerte was uitgegaan: ‘Goh, de lamp van mamma doet het goed op je commode’.

==

##

De 2CV is een schedel van het type van de primaten; de voorruit: gaten voor de ogen, de radiateur: neusgat, de zonnekleppen: oogkassen, de motor: vooruitstekende kaak, het dak: de lichte welving van het wandbeen, niets ontbreekt, zelfs niet de uitbochting van het achterhoofdsbeen gevormd door de kofferruimte. Van dit gedachtenrijk was grootvader de roerloze en eenzame landmeter. Grootmoeders gevoel dat ze geen toegang had tot dit gebied, was zo sterk dat ze liever ging lopen dan dat hij haar reed, tenminste voor korte afstanden. Maar lopen was niet haar sterke punt, bemoeilijkt door de gevolgen van een zware bevalling, een inscheuring, die haar die waggelende gang gaf. Als grootvader plaatsnam achter het stuur van een andere auto zette ze zich zonder morren aan zijn zijde. Want aan alle auto’s vond ze wel iets aardigs, behalve aan de 2CV. In haar ogen was die auto niet geschikt voor het zeeklimaat. Wat was de zin van dat linnen dak dat wordt opengedaan om de hemel te zien, als het mooie weer niet van de partij is. Om nog maar te zwijgen van de wind die rondwervelt, irriteert en de mensen afmat. Elke poging om op die paar mooie dagen met open dak te rijden, liep trouwens stuk op verroeste ijzeren klemmen, aangevreten door de zilte lucht, niet los te krijgen, en een hard geworden, krakend dak dat weigerde zich te laten oprollen. Te meer daar men er nooit zeker van was of het gehavende dak, tien kilometer verderop, niet in aller ijl weer dicht zou moeten. Grootmoeder was er niet vanaf te brengen, die misplaatste cabriolet had niets te zoeken ten noorden van de 45ste breedtecirkel. Om de woestijnen te doorkruisen, de Hoggar over te trekken, riskante ondernemingen die jonge mensen ondernamen, niets aan de hand. Maar Loire-Inférieure, dát was een ander verhaal.

Dat het ding niet op de regen was berekend, vormde de voornaamste grief. De derde bron van lekkages, wanneer het water binnendrong, was na het dak en de portieren het rudimentaire ventilatiesysteem, een simpel, fijnmazig rooster van drie vingers breed, onder de voorruit, waarachter zich een verstelbare klep bevond die maar gedeeltelijk waterdichtheid garandeerde – vooral omdat de rubberen strips waren uitgedroogd. Als het niet regende raakte grootmoeder al geïrriteerd door de lucht die door het rooster blies. Hoe kon ze dan haar kalmte bewaren bij dat voortdurende gespetter? De eerste druppeltjes begroette ze zuchtend, de zuchten van iemand die niet anders had verwacht (namelijk het bewijs dat haar theorieën klopten) en ze schoof heen en weer op haar stoel alsof ze probeerde ze te ontwijken zonder iemand lastig te vallen met haar ongemak. Dan, als bleek dat grootvader geen enkele reactie vertoonde, begon ze de kieren te dichten met behulp van oude lappen die rondslingerden in het ‘handschoenenkastje’ (een plankje onder het dashboard). Pakte ze beet met haar vingertoppen, klaagde dat ze smerig waren (ze deden als het zo uitkwam dienst om de oliepeilstok en de voorruit schoon te maken en zelfs, met een hoekje dat nog toonbaar was, om de punt van grootvaders schoenen op te poetsen), maakte er een prop van, probeerde ze tegen de ruit te klemmen, maar bij de eerste schok vielen ze naar beneden. Een paar nondeju’s en ze probeerde het opnieuw, veegde de druppels weg, en was daar de hele reis mee bezig. Grootvader bleef onverstoorbaar.

Aangezien hij langzaam reed, verplaatsten de aan de motor gekoppelde ruitenwissers zich in het tempo van slijmerige slakken, met schokjes van een millimeter, bleven soms steken, hielden er even helemaal mee op, en je moest met de vuist op de ruit bonzen wilden ze hun trage halve cirkel-beweging hervatten. Op de voorruit tekenden ze vettige waaiers die een effect hadden tegenovergesteld aan het beoogde. Geërgerd omdat alleen zij de omvang van het gevaar begreep, veegde grootmoeder langs de binnenkant van de ruit met een ongeruste hand die vanuit een middelpunt ter hoogte van haar ogen steeds wijdere, steeds plattere cirkels beschreef, zich schroomvallig in de richting van de bestuurder waagde, net ver genoeg om hem een verschil te doen opmerken – en nu door de dunne laag wasem heen een doorkijkje en regelrecht zicht op de staat van de voorruit was verkregen, bleek duidelijk dat het zicht nihil was. Daar dit te wijten was aan de ruitenwissers, maakte grootmoeder zich meester van de knop waarmee ze van binnen met de hand konden worden bediend, begon er wild aan te draaien, zat ze achter de vodden, en deze plotselinge haast van de wissers, deze onverwachte tempowisseling, deze versnelling van de stijve bewegingen, was als een stomme film: het beeld van twee werklieden doemde op die op hun dooie gemak hun arbeid verrichtten, van twee bordenwassers die nonchalant een stapel borden afwasten en plotseling in beweging kwamen bij de nadering van een tirannieke opzichter. Maar het resultaat was in overeenstemming met het beeld van die afwas: een gelatineachtige brij, in halvemanen uitgesmeerd, maakte het nu helemaal onmogelijk nog iets te onderscheiden. Dan klapte ze woedend het onderste gedeelte van het portierraampje omhoog dat onveranderlijk terugviel op haar elleboog, stak haar arm naar buiten en maakte, uitgerust met een lap, vóór zich een wiebertje licht vrij. Door het zichtbaar worden van de weg die verdween in de verte, van de bomen langs de berm, de melkwitte spijkers van de regenbui op het asfalt, werd een grote wereld geopenbaard waarin de besloten kleine wereld van de 2CV was weggeborgen. Grootmoeders arm was niet lang genoeg om de voorruit in haar geheel schoon te vegen, maar door haar patrijspoort van properheid stond ze zichzelf nu tenminste toe de stuurman op het hart te drukken rechts te houden, en ‘Kijk uit’ te roepen bij het kruisen van een enorme vrachtwagen die een luchtstroom veroorzaakte sterk genoeg om het ranke hulkje slagzij te doen maken.

Grootvader zag er geen been in op het gevoel te rijden. In de mondhoek een sigaret die gedwee opbrandde, de handen onder aan het stuur, zat hij onderuitgezakt op zijn stoel, zodat de passanten alleen zijn hoed opmerkten. Op den duur was het omhoog wijzende uiteinde van zijn wenkbrauw geel geworden door de nicotine. Dat opvallende blond te midden van het onstuitbaar oprukkende wit was als een laatste brander van jeugd, de zwavelkleurige punt een strategische plaats waar het leven zich had teruggetrokken. In combinatie met de andere, smetteloze, wenkbrauw ontstond een asymmetrie waardoor men meende op het oude gezicht sporen van een eenzijdige verlamming te zien, een indruk die nog werd versterkt door de starheid van het half dichte rechteroog, waarin de rook prikte en waarmee hij van tijd tot tijd knipperde, zijn snor decentrerend in een chaplineske mimiek. Hij scheen zo in gedachten verzonken, zo ver weg, dat het haast leek of hij in slaap was gesuft, en soms was dat ook inderdaad het geval, wat leidde tot enkele onaangename ervaringen, een wiel in de greppel, een afgerukt spatbord. Zijn blik ging vlak over de bovenrand van het stuur, verloor zich in de beschouwing van een denkbeeldige blauwe lijn dwars door kilometers gedachten waarin wij weinig plaats innamen, dat was duidelijk. Zijn geheime tuin, zei grootmoeder altijd. Daarmee erkende ze dat ze, als ze het waagde die tuin te betreden, vreesde zichzelf er niet aan te treffen.

==

##

Zijn enige vertrouweling was de portier van de abdij La Melleraye, een kleine monnik met een allervriendelijkste glimlach die zo goed van de tongriem was gesneden dat hij voor niets ter wereld – behalve dan een bevel van zijn overste – zijn plaats zou hebben verruild tegen het stilzwijgen dat zijn broeders in acht moesten nemen. Op drukke dagen, zoals op Paaszondag, holde hij van het ene groepje naar het andere, ontving de nieuw-aangekomenen met uitgespreide armen, schudde handen, had als teken van erkentelijkheid voor ieder een vriendelijk woord, aaide de kinderen over het hoofd, drukte ze, een beetje te stevig wellicht, tegen zijn habijt waaruit een onaangename schimmellucht opsteeg, informeerde naar de schoolprestaties van de ouderen, en als er werd geklaagd dat een van hen niet bijzonder uitblonk in Latijn, wel, hij had het niet voor het zeggen in Latijnse zaken, en waarom zou je ook zwoegen om een dode taal te leren die alleen een paar oude mensen zoals hij begrepen, waarmee hij zonder veel moeite de slechte leerlingen voor zich innam, en hij hief de gevouwen handen ten hemel om vergiffenis te vragen voor zijn quasi-blasfemie. Deze kluizenaar uit vrije wil nam het zichzelf kwalijk lief te hebben.

Men moest zich beroepen op de tijd die niet stilstaat om zich van hem los te scheuren. Maar hoeveel genoegen hij ook ontleende aan het contact met zijn medemensen, zodra hij het gepruttel van de 2CV hoorde – en hij herkende het uit honderden – brak hij het gesprek af waarin hij was gewikkeld en begaf zich in aller ijl naar de poort om die goede meneer Burgaud te begroeten. Een of twee keer per week bezocht grootvader hem. Altijd kwam hij terug met een smakelijke abdijkaas, een stevige, zachte kaas met een licht oranjekleurige korst, van binnen strogeel met gaatjes zo groot als speldeprikken –, die wel zal behoren tot het assortiment van vergeten smaken, zonder dat iemand dat betreurt bij gebrek aan vergelijkingsmateriaal, maar vervlogen zijn meteen ook duizend verrukkelijke satori’s.

Samen wandelden ze in het voor bezoekers toegankelijke gedeelte van het park (vrouwen werden alleen toegelaten in de pottenbakkerij, waar de werkstukken van de gemeenschap stonden uitgestald). Van verre was het knarsen van hun voetstappen op het grint van de lanen te horen. Ze liepen langzaam, bleven staan wanneer de discussie levendig werd, zetten zich dan weer in beweging, tengere gestalte van de kleine monnik in zijn grove roodbruine pij, en grootvader, nauwelijks groter, het lichaam voorovergebogen, de handen als tegenwicht gevouwen op de rug. Ze spraken op gedempte toon, want hun ontzag voor het plechtige karakter van de plaats was even groot onder de hoge, eeuwenoude bomen als onder het witte gewelf van de cisterciënzer kapel met de zuilen van roze graniet. De monnik liet zijn woorden gepaard gaan met brede mouwzwaaien, wat zijn manier was om geluidloos zijn stem te verheffen. Als de tijd het toeliet zetten ze zich, volgens een vast ritueel, halverwege het traject op de stenen rand van de vijver en keken peinzend zonder iets te zeggen naar het kalme oppervlak van het water. Maar deze opmaat van eeuwigheid zinde de portier niet: als het bezoekuur voorbij was zou hij naar hartelust kunnen zwijgen, en aan de manier waarop hij de steentjes wegschopte met de punt van zijn sandaal, was te zien hoe hij popelde het gesprek te hervatten.

Toen hij vernam dat grootvader was gestorven, barstte hij in snikken uit, een abrupt verdriet, als van een ontredderd kind; daarna vermande hij zich even plotseling. Met zijn wijde mouw veegde hij zijn tranen af als in een afscheidsgedicht en verzocht hem te verontschuldigen: ‘U moet begrijpen, ik verlies mijn beste vriend.’ De gebruikelijke woorden van troost, en zijn eeuwige glimlach kwamen alweer terug, niet zonder enige inspanning van zijn kant, de façade van gelukzaligheid die de bezoekers de opmerking ontlokte dat er ondanks de strenge kloosterregels beslist geen gelukkiger mensen bestonden. Misten ze vrouwen? Integendeel, ze beseffen niet hoe gelukkig ze zijn, zeiden de heren. ‘Opgeruimd staat netjes,’ schertsten de echtgenotes. En als elk had gezegd wat van hem werd verwacht, was de discussie gesloten.

Broeder Eustache had zich erover verwonderd dat grootvader de laatste tijd verstek had laten gaan. Vakanties buiten beschouwing gelaten was dat ongewoon, en het voorspelde weinig goeds. De laatste keer dat hij afwezig was geweest, herinnerde hij zich, hadden hij en mevrouw Burgaud enkele weken doorgebracht bij hun jongste dochter na het overlijden van haar echtgenoot – veertig jaar, nietwaar? en drie jonge kinderen. Dat was nog geen halfjaar geleden. Soms zond God verschrikkelijke beproevingen, het viel niet mee Hem te volgen in de meanders van Zijn liefde. Meneer Burgaud leek hem sterk verouderd toen hij hem terugzag. Zijn trekken waren scherper geworden, zijn gezicht was gesloten, en hun gesprekken interesseerden hem niet meer in dezelfde mate, hij antwoordde ontwijkend of gaf helemaal geen antwoord, vaak was hij met zijn gedachten elders. De dood van een nog jonge man op wie hij zeer gesteld was, greep hem erg aan, hij kwam er voortdurend op terug. Alsof het op de valreep tot hem doordrong dat het geheim van elk leven drinkt aan die duistere bron. Hij stelde zich vele vragen over ‘al dat soort dingen’, en met een vaag, alomvattend gebaar dat de lijn van het hemelgewelf volgde, duidde de kleine monnik de kapel, de bomen, de wolken en de vijver aan.

Als vanzelf kwam zijn verhaal op hun eindeloze gesprekken en onwillekeurig begon hij te lopen, het zwijgende groepje aan zijn zijde op sleeptouw nemend. Waarover spraken zij samen? Oh, over van alles, over muziek natuurlijk maar niet uitsluitend, en eigenlijk zelfs heel weinig. Hij zelf had maar een flauwe notie van wat er na het Gregoriaans kwam, en al dachten ze dan nog wel hetzelfde over Bach, ze waren het grondig oneens over Wagner bijvoorbeeld, die hij persoonlijk stomvervelend vond, nog afgezien van alle bombast van de libretto’s. Nee, eigenlijk filosofeerden ze, als de term niet wat misplaatst was voor amateurs. Meneer Burgaud had een onderzoekende geest, open, misschien te cartesiaans, maar deze bedenking werd gecompenseerd door een extreme mate van aandacht voor de ander. De wereld en al haar ellende waren het terrein waarop hun discussies zich bij voorkeur bewogen. Wanneer ze een diagnose hadden gesteld, trachtten ze oplossingen te verzinnen voor een betere toekomst. Ze hadden zelfs – nu kon hij dat wel zeggen, de verjaringstermijn was verstreken –, na vele kladjes, een brief gericht aan de president van de Republiek om te pleiten voor de instelling van wat zij ‘Bezemwagens van de Liefdadigheid’ zouden hebben genoemd (een waarschijnlijk aan de Tour de France ontleende metafoor die beslist niet afkomstig was uit de koker van grootvader, die zijn hele leven lang hooghartig negeerde dat men in de stadions slaags raakte). Het plan voorzag in het zenden van bestelwagentjes naar de plattelandsstreken met de bedoeling de behoeftigen ter plekke te redden uit de nood, of hen zelfs mee te nemen.

Deze onthulling had op ons niet de verwachte uitwerking. We wisten immers dat grootvader sinds enige tijd correspondeerde met de hoogste autoriteiten van de staat, teken van een zekere veroudering, wanneer iemand zich door geen der aardse ijdelheden nog laat intimideren. Een zonderling, vertaalde men, een vinger op het voorhoofd. Het secretariaat van het Elysée had hem ten antwoord verzekerd dat zijn brieven de desbetreffende instanties ter hand waren gesteld.

Broeder Eustache had zich door zijn vriend laten overhalen. Hij bloosde met terugwerkende kracht over een dergelijke vermetelheid. Ach, die meneer Burgaud. De kleine monnik schudde het hoofd, zijn glimlach werd breder en hij sloeg de ogen op naar de hemel. Zijn verdriet was over. Hij zag grootvader tussen de engelen.

==

##

Naarmate hij verder sprak, waren we getuige van een soort ablatie die erin bestond grootvader los te weken van de familie en hem zich toe te eigenen. Zijn opmerkingen ter afsluiting van een confidentie: ‘Wat, wist u dat niet?’ of ‘Had meneer Burgaud u dat dan niet verteld?’ bevestigden hem in zijn rol van boezemvriend die men uit eigen beweging kiest als tegenwicht tegen het stel figuren met wie men gedwongen is om te gaan. Hieruit volgde dat wij zijn grootheid niet hadden gezien, dat alleen hij hem erkenning had gegeven en het dientengevolge zijn goed recht was zijn nagedachtenis te monopoliseren. In zekere zin had de kleine monnik geen ongelijk. Grootvader had bij hem een welwillend gehoor gevonden, een klankbord voor de dingen die hem in het verborgene bezighielden. Zijn bezoeken aan de abdij hadden als voorwendsel gediend voor heilzame ontsnappingen. We wisten al lang dat zijn stiltes gonsden van koortsige gedachten. Broeder Eustache, vertroosting van zijn laatste dagen, had die honing verzameld. Dank werd hem daarvoor gebracht. Het was terecht hem die erfenis te laten.

Maar het betekende wel dat hij het koren voor zichzelf hield en ons het kaf liet. Broeder Eustache, ver van de wereld en haar verlokkingen, had maar een fragmentarisch beeld van het leven. Alleen hooggestemde confidenties, grootmoedige gedachten, verheven mystieke opwellingen kwamen het beperkt toegankelijke terrein van de abdij binnen. Een gelouterde grootvader betrad deze afspiegeling van het hemelse Jeruzalem. Op de drempel legde hij de last van zijn menselijkheid af en eenmaal binnen liet hij zijn goddelijke kant zien. Want voor het overige wisten we er waarschijnlijk meer van dan de kleine monnik, en het beeld van de heilige man behoefde enige correctie: grootvader die zijn snoepjes verstopte om ze niet aan ons te hoeven uitdelen, en die ons voor het nieuwe jaar bedacht met een schrale aalmoes die grootmoeder achter zijn rug met tien moest vermenigvuldigen. Ook was hij tegenover de monnik beslist niet prat gegaan op zijn escapade van afgelopen zomer.

Sinds hun pensionering gingen grootmoeder en hij elke zomer uitrusten in Zuid-Frankrijk bij hun dochter Lucie. Na een eerste, uitputtende reis per 2CV met herhaalde malen autopech en tegenvallende hotels had grootmoeder zich definitief uitgesproken voor de snellere en betrouwbaarder trein. De weinig welwillende opmerkingen over de traagheid van het voertuig waarmee de automobilisten hun te verstaan gaven dat zij beiden in het oudeliedenhuis of op het kerkhof thuishoorden, waren haar in het verkeerde keelgat geschoten. Inderdaad, ze waren niet meer zo jong. Dat gaven ze nog wel toe toen ze uit de trein stapten en vier zware valiezen op het perron zetten, grootvader zich het voorhoofd onder zijn panama afwiste en grootmoeder zich met de slordig opgevouwen krant van de vorige avond koelte toewuifde, beiden doodop, de gezichten doorgroefd met fijne donkere nervaturen veroorzaakt door de roetpluim van de locomotief – en terwijl John, de Engelse echtgenoot van Lucie, de valiezen oppakt en ze op een wagentje legt en het groepje, gelijke tred houdend met de omzichtige tred van de oude ouders, in de richting van de volmaakt blauwe hemel bij de uitgang loopt, overlegt men of het, gezien hun vermoeidheid, niet beter zou zijn de trein via Lyon te nemen ondanks een keer overstappen en drie uur wachten, in plaats van de directe trein over Bordeaux, die talloze malen stopt. Maar voor grootmoeder, die niet begrijpt dat ze het Massif Central nog niet hebben opgeblazen voor een route die er dwars doorheen gaat, is dat lood om oud ijzer. Ze besluit de volgende keer een zakverstuivertje mee te nemen om haar gezicht te bevochtigen en het gevoel te bestrijden dat ze reist in een beestenwagen, ze heeft er geen ander woord voor. Die etensluchtjes (oh, de onder je neus gepelde hardgekookte eieren), die zich vermengen met de transpiratiewalmen. Niet alles wordt door de hitte verklaard. Uiteenzetting over het algemene gebrek aan hygiëne: sommigen, met naam en toenaam genoemd, ruiken ’s morgens al onfris, en je weet dat ze van die plekken onder de oksels hebben die meer dan één dag oud zijn. Maar meer nog betreurt ze de ongegeneerdheid. Aan het begin van de reis wekken hun reisgenoten alle de indruk van het kasteel afkomstig te zijn (het kasteel dient voor haar als referentie – het kasteel van Riancé, een van de oudste families van Frankrijk): voorgewende elegantie, benen over elkaar, hand voor de mond om een belachelijk kuchje te smoren, allerbeminnelijkste beleefdheidsfrasen bij het plaatsen van een koffer in het net, en dan, als de kilometers verglijden, gaat iedereen breeduit zitten, trapt elkaar op de tenen, pretendeert de ander lessen in beleefdheid te geven, de Franse tuin verandert in ongecultiveerd land. Lang geleden heeft ze besloten dat niemand haar ooit onderuitgezakt zou betrappen, met de benen wijd uit elkaar en de mond open. Daar houdt ze zich aan. En nog driftiger wuift ze zich koelte toe, als om de sporen van de nacht, een boze droom, te laten opgaan in de zoete geuren van de Provence.

Mister Djon, zoals hij wordt genoemd door de Arabische arbeiders op het landgoed, rijdt langzaam door de eerste haarspeldbochten van Les Maures, de raampjes naar beneden gedraaid, onderarm op het portier. Hij voelt dat de narigheid van de reis voor de oude mensen al wordt goedgemaakt door de prikkelende geuren van de heuvels, die wonderbaarlijke openluchtkeuken. Zware, bedwelmende aromen waaruit zich, wanneer men dicht in de buurt komt, salie, tijm, marjolein, rozemarijn, basilicum en munt losmaken evenals de terpentijngeuren van coniferen, de scherpe geur van de buxus, de bitterzoete van de vijgeboom, ontschorste stammen van de kurkeiken, grillige van de olijfbomen, zilveren weerschijn op de bladeren van de steeneik, glanzende op die van de laurier, okerkleurige aarde, zwarte leistenen, de hemel die naar indigo neigt in de nabijheid van het groen van de dennen, met het snerpende lied van de krekels waarvan het volume de stilte in de gesprekken vult.

In de lussen komt de auto in de koele schaduw van de noordhelling waarin beuken en eiken floreren, waarna hij zich bij het uitkomen van de bocht weer in het verpletterende zuidelijke licht stort. De oude mensen laten zich meevoeren, hellen willoos over in de bochten en becommentariëren hun dankbaarheid met een blik op de toppen.

Grootmoeder zit voorin naast de bestuurder. Dat ze een Engelse schoonzoon heeft, duidt erop dat haar leven niet volgens de gebaande paden is verlopen. ‘Voor mij is hij gewoon Jeannot,’ had ze zonder omhaal tegen haar dochter gezegd. Ze heeft het risico niet genomen zich belachelijk te maken door een buitenlandse naam verkeerd uit te spreken en zoals ze gewoon is, de radicale oplossing gekozen. Misschien houdt Jeannot-John daarom wel van haar, juist om die zwakheid, die eigenliefde bij zo’n sterke vrouw. Ze is een van de weinigen die zijn ingevallen wangen uit de plooi kan krijgen. Dus besluit ze het verslag van haar wederwaardigheden met een komische noot: het schaamteloze gebaar van de vrouwen, dat haar mateloos ergert, waarmee ze wat koele lucht onder hun ondergoed laten circuleren. Met twee vingers pakt ze een puntje van haar rok beet, tilt hem voorzichtig op en wappert ermee heen en weer als om het stof eruit te schudden. Succes. De vrolijkheid zit er nu zo goed in dat een herhaling geen kwaad kan. Ze bisseert haar nummer. De slechte indrukken opgedaan tijdens de reis vervagen wanneer aan het einde van de met stenen geplaveide oprijlaan, waarvan de oprit door twee cipressen wordt aangegeven, het roze pleister van het huis zichtbaar wordt. In de schaduw van de grote acacia staat grootvaders rotan leunstoel op hem te wachten. Daarin zal hij de zomer doorbrengen.

##

Vroeg in de ochtend nam hij de stoel in bezit, na een korte wandeling in de heuvels, met overal om hem heen de subtiele geuren en de zoelte van de dageraad, in de gezegende stilte die voorafgaat aan het rumoer van de cicaden – een tochtje nauwelijks groter dan een rondje om het huis maar aandachtig, leergierig: elke plant, elke vlinder werd benoemd, tenminste voor zover hij ze hij kon thuisbrengen op de prenten in de grote Larousse. Niet dat hij zich voor plantkunde interesseerde – de tuin van het huis in Riancé was één grote wildernis –, maar deze omweg had hij bedacht om met zijn kleinkinderen in contact te treden. Al wandelend met een van hen aan de hand, wees hij met zijn wandelstok op een plant, verkondigde zonder verdere uitleg ‘Bonekruid’ en verviel weer in zijn peinzende zwijgzaamheid. Door deze rol als natuurkenner, door deze kennisoverdracht meende hij zijn taak als opvoeder te vervullen. Zinloos dus meer van hem te verlangen, en zeker niet, zoals Lucie hem voorstelde, dat hij de kleintjes solfège zou geven evenals wat elementair piano-onderricht. Hij deed of hij het niet hoorde. Beethoven doof voor de kleine Mozartjes.

Terug van zijn wandeling neemt hij, gekleed in wit overhemd met korte mouwen en linnen pantalon, plaats in zijn leunstoel. De ochtend wordt besteed aan het lezen van de krant, een eerste poging de kruiswoordpuzzel op te lossen die Lucie ’s avonds in bed afmaakt, het tekenen in het zand, met de punt van zijn wandelstok, van een gekromde geometrische figuur waarvan hijzelf het middelpunt voorstelt, en aan het bouwen, ook weer met zijn wandelstok – een buigzame stok van bamboe, uit de collectie van zijn schoonzoon – van piramidetjes van dorre bladeren of het uit koers brengen van een colonne mieren. Zijn panama dieper over de ogen getrokken naarmate het licht scheller wordt, staart hij voor zich uit, beantwoordt de verre groet van iemand van het landgoed door zijn hoed even op te lichten. Niemand komt voorbij over de weg die naar de wijngaarden en de eikenbosjes leidt zonder een klein teken van onderdanige aanhankelijkheid. De aanblik die hij biedt, onverstoorbare oude Chinees onder zijn boom, lijkt in de ogen van degenen die druk in de weer zijn, te duiden op grote wijsheid. Grootvader is de spil waar het huishouden om draait. Hij geeft aan waar ongeveer Mister Djon zich bevindt die door een arbeider wordt gezocht omdat de tractor kapot is. En als John in huis is, werpt hij zich op tot bode en roept met stemverheffing: ‘Jeannot, er is iemand voor je, het is weer de tractor.’ Even stagneert de rook van zijn sigaret, tegengehouden door de rand van zijn hoed, hult hem in een langzaam vervagende nimbus. Midden in zijn mijmerij valt een askegel op zijn linnen pantalon, die hij behoedzaam op de gekartonneerde kaft van zijn agenda schuift nadat hij deze uit de borstzak van zijn overhemd te voorschijn heeft gehaald (in deze agenda noteert hij onder andere zijn plantkundige ontdekkingen), dan deponeert hij de kegel intact in de asbak die naast hem op een blok hout staat. Grootmoeder, die het wat kras vindt dat hij zoveel prestige ontleent aan nietsdoen, brengt hem een mand met bonen die gedopt moeten worden, met de bedoeling dat hij zich tenminste nog enigszins nuttig maakt. Zou ze breien, dan zou ze hem dwingen de wol voor haar op te houden. Maar soms legt hij een voorbeeldige gezeglijkheid aan de dag, zolang ze maar niet van hem verlangen dat hij overeind komt, en laat zich door zijn dochter op zijn nummer zetten wanneer hij onnadenkend een nog nagloeiende peuk wegschiet in het vergeelde gras, en Lucie in aller ijl een verdelgende voet op de sigaret, steen des aanstoots, zet zoals Sint Joris op de keel van de draak, waarbij ze, alsof het nog niet genoeg was, naar de geblakerde stobben op de helling wijst, nu die berg van troosteloosheid, angstaanjagend overblijfsel van het feeërieke drama van afgelopen zomer toen de loeiende vlammenmuur op minder dan tweehonderd meter van het huis tot staan werd gebracht, herinnert aan de door duizenden vuurpotten verlichte nacht waarin het leek of een leger te velde op de heuvel bivakkeerde, aan het klaaglijke kraken van het bos en de geur van geroosterd brood bij het aanbreken van de dag, en dat alles wellicht veroorzaakt door een sigaret zoals deze hier. En grootvader toont berouw als had hij de brandstapel van Jeanne d’Arc aangestoken.

Zie je nu wel, ze had het wel gezegd (grootmoeder die langskomt triomfeert), hij zou ons allemaal levend roosteren met zijn sigaretten, en ze zet het weer op een rennen, achter de piepkleine Lucas aan, Lucies jongste, die als hij maar even de kans krijgt poedelnaakt over het landgoed loopt en er krijsend vandoor gaat telkens wanneer ze hem dwingt het blauwe zwembroekje aan te trekken dat ze in haar hand houdt. Nog even en ze komen opnieuw voorbij, in dezelfde volgorde, als de piepkleine Lucas, van top tot teen goudbruin, zijn geslacht veel te kort om te bungelen en als een spie naar binnen geslagen, nog steeds krijsend, zich niet heeft laten vangen. Heel even is hij in de verleiding zijn toevlucht te nemen bij grootvader, maar op het laatste moment buigt hij af omdat hij bedenkt dat hij een hekel heeft aan de namen van vlinders en bloemen, waardoor hij, door die weigering kennis te vergaren, min of meer in ongenade is gevallen. In feite kiest grootvader geen partij in het drama dat door het kind, gezien de keel die hij opzet, wordt aangemerkt als een van de grote misstanden op deze wereld. Hij wendt een onverschilligheid voor die eigenlijk zeer oosters is, als men denkt aan de Zenmonniken die jonge katjes de nek omdraaien om hun discipelen te helpen de volmaakte leegte te bereiken (hoe denkt het katje daarover?).

Grootvader verlaat zijn uitkijkpost als het tijd is voor het middageten en de lange siësta daarna, op het heetst van de middag, wanneer de opgezweepte lucht zindert als onder de vuurstraal van een vlammenwerper. Hij zal er terugkeren voor de theeceremonie, Britse concessie van grootmoeder, die in dit geval afziet van haar koffie met melk – ereschuld voor de naamsverandering die ze haar schoonzoon oplegt. Later, als het is opgekoeld, worden er op het zorgvuldig aangeveegde perk eindeloze partijtjes boule uitgevochten waarbij hij toekijkt. Met veel omhaal wordt in de geschillen zijn wandelstok geleend om de afstanden tussen de ballen op te meten, gelegenheids-scheidsrechter wiens aanwezigheid alleen al de spelers aanzet tot fair play. Als de duisternis invalt, wordt onze Lodewijk de Heilige van de boulespelers door een zwerm muggen van onder zijn boom verdreven.

In de loop van de ochtend bleef de leunstoel leeg.

Naarmate de ochtend verstreek, was grootmoeder steeds vaker te vinden in de buurt van de acacia. Degenen die het eerst uit de veren waren hadden de afwezigheid begroet als een vrolijke inbreuk op het ritueel. Maar zij liet onopvallend haar ongerustheid doorschemeren. ‘Alphonse is nog niet terug van zijn wandeling?’ of ‘Hebt u mijn man ook gezien?’ Ze deed zelfs een beroep op de piepkleine Lucas in zijn complete naturistenuitrusting, altijd op pad en dus bij uitstek geschikt als getuige, maar hij zag er een valstrik in, een krijgslist, en maakte zich uit de voeten zo snel als zijn benen hem konden dragen. Grootmoeder, die hem achter de vodden zat, probeerde het misverstand op te helderen – ‘Ik wil alleen maar weten waar je grootvader zit’ -, maar hij, een gewaarschuwd mensje, wilde er niets mee te maken hebben: als hij dit keer geen zwembroek aan moest, zou het wel weer om aanschouwelijk onderwijs gaan. Navraag links en rechts had niets opgeleverd, en aan het einde van de ochtend was het landgoed in rep en roer.

Tevergeefs had John de route overgedaan die zijn schoonvader placht af te leggen, de ochtendwandeling rond het huis waarbij hij aan de achterkant een eindje de heuvel op ging, tussen de kurkeiken, langs de droogstaande waterloop met de met rietstengels begroeide oever, door de wijngaarden en een soort kreupelbos aan de zuidkant, de voornaamste bron van zijn botanische kennis. Grootmoeder vreesde het ergste. Ze stelde zich grootvader voor, onwel geworden, bewusteloos, ergens in het veld, van de weg af die hij had verlaten vanwege die vervloekte planten van hem, hij die nooit het verschil had geweten tussen peterselie en wortelloof, gebeten door een slang, te zwak om om hulp te roepen, of te ver weg, met een zwart geworden been, gestoken door zo’n monsterlijke, vingerdikke wesp die ze hier ‘horentjes’ noemen en waarvan de steek dodelijk is, of zijn suikerziekte, die door niemand serieus werd genomen en waarvan de behandeling bestond in een paar suikerklontjes ’s morgens in zijn koffie en een handvol snoepjes tijdens de dag, plotseling verergerd door de hitte, de suiker die het bloed, de urine binnendringt, grootvader half in coma tussen de aromaten terwijl de film van zijn leven aan hem voorbijtrekt, de ogen gericht naar de hemel, duizelingwekkend blauw, als een appel zich erin te storten, een omhooglopende afgrond – grootvader in de allerlaatste minuut aan de arm van zijn verloofde van 1912 moeizaam zonneroosje, mirte en distel determinerend in een flard extatische violen en cicaden.

Alle arbeiders op het landgoed, voor het merendeel oud-harki’s, werden gemobiliseerd, en elk kweet zich met veel toewijding van zijn taak omdat meneer Burgaud ook voor hem een vriendelijk woord had gehad. Grootmoeder verzocht dringend het struikgewas uit te kammen, in de citernen te dreggen, de verlaten wegen te volgen, de ogen open te houden en, als iemand ontdekte dat Alphonse was gebeten door een slang, hem vooral niet tot lopen te dwingen, want dat zou hem door een versnelling van de bloedsomloop noodlottig worden. Ze moesten roepen, dan zou iemand het serum komen brengen, en laat iedereen een fluitje meenemen, een signaalhoorn, een trommel, het lied van de moëddzin of de kreet van de houthakkers aanheffen, zo zouden kostbare seconden worden gewonnen. Ze had het terrein in vier zones verdeeld, de mannen in vier groepen opgesplitst. Zij leidde de operaties, zo af en toe John om zijn mening vragend die ermee volstond alles goed te vinden. Verspreid opgesteld zouden ze optrekken volgens de techniek van de drijfjacht. ‘Maakt u zich maar geen zorgen, mevrouw Burgaud, we brengen hem wel bij u terug, die echtgenoot van u,’snoefden de enkele wilde zwijnenjagers, echte Huronen die er prat op gingen elke vierkante centimeter terrein in Les Maures te kennen.

Ze brachten helemaal niets terug. Om drie uur kwam de laatste groep onverrichter zake naar huis. Het was hachelijk in deze periode waarin herhaaldelijk branden uitbraken, maar aangezien de situatie de laatste paar dagen rustig was, de mistral was gaan liggen, deed men toen een beroep op de brandweer.

De rode jeeps en de vrachtauto van de eerste hulp stonden in een rij opgesteld op de oprijlaan toen een kleine man met een hoed op het hoofd en in lichte kleren geïntrigeerd dit imposante vertoon in ogenschouw nam. Vanwege zijn hoge leeftijd heeft de bus hem, een speciale gunst, afgezet bij de oprit met de cipressen. Zijn sigaret die tussen zijn lippen hangt, is nog maar voor de helft opgebrand, maar de situatie overziend denkt hij er beter aan te doen haar onverwijld te doven. Voor alle zekerheid stopt hij de peuk in zijn zak. Met zijn bamboe wandelstok tilt hij een punt op van het dekzeil dat een brancard waar gelukkig niemand op ligt, aan het oog onttrekt. Het schijnt hem toe dat er veel opschudding is voor het huis, waar de lange tafel voor de wijnoogsters is neergezet. De lege glazen drukken er rosé stempels op die flonkeren in het zwakker wordende zonlicht. Even verderop staat een groepje vrijwilligers rond de brandweercommandant. Allen kijken omhoog naar de heuvels heel in de verte en volgen met hun blik de vinger van de in zijn dikke, zwart leren pak geperste man. Zo komt het dat niemand de nieuw-aangekomene opmerkt die zich bij hen voegt, luistert, de stoute schoenen aantrekt en, profiterend van een moment stilte, vraagt: ‘Is er brand?’

Het was bij zevenen. Grootvader was zojuist teruggevonden door een tiental vrijwilligers bijgestaan door de chef van een keurkorps.

Toen hij begreep dat al die commotie om hem was, slipte hij ongemerkt naar binnen en sloot zich op in zijn kamer. In de ogen van sommigen die graag hadden willen weten om welke reden ze hun middag hadden verdaan, was die houding enigszins onridderlijk. John voelde dat het moment was aangebroken een tweede mandfles rosé open te maken. Men begon al verzachtende omstandigheden aan te voeren voor de verwardheid van de oude man. Er werd melding gemaakt van vergelijkbare gevallen van geheugenverlies, van personen die rondzwierven en zelfs hun naam waren vergeten: lichamelijke, emotionele shock, hersenverweking, congestie. Ongeduldig wachtte de familie tot allen waren vertrokken om het zogenaamde geheugenverlies van grootvader te peilen.

Langdurig roffelde Lucie op zijn slaapkamerdeur, totdat hij eindelijk opendeed (grootmoeder had haar dochter gestuurd, omdat ze wel vermoedde dat zijzelf niets uit hem zou krijgen). Hij beweerde dat hij de dag in Hyères had doorgebracht, en wel in de exotische plantentuin, omdat hij na alles te hebben gezien wat het kreupelhout te bieden had, de behoefte had gevoeld het terrein van zijn kennis te verbreden, andere natuurvormen te leren kennen, zich vertrouwd te maken met de tropische flora, en in dat opzicht had hij daarginds wonderen gezien, hij beschreef de baniaanboom met zijn luchtwortels, de reusachtige sequoia uit Californië, genoemd naar een beroemde Indiaanse leider, de flamboyant met zijn kroon van – zijn naam zegt het al – vlammen, gaf een uitvoerige opsomming van de botanische bezienswaardigheden in de tuin en raakte, misschien in de vrees het er te dik op te leggen, even uit zijn humeur: het was toch niet verboden een uitstapje te maken, of wel soms. Daarover was iedereen het eens; alleen verzocht men hem in het vervolg even een seintje te geven. Of, vroeg men zich af, had hij soms iets te verbergen? En zo ja, wat anders dan een vrouw? Een vrouw, dat wil zeggen, in de geheimtaal van ons denken, een intrigante, ongetwijfeld toegerust met alle bekoorlijkheden, terwijl grootmoeder zo niets had van dat alles: waarschijnlijk begerenswaardig in haar vroege jeugd omdat prilheid en gratie nu eenmaal altijd samengaan, maar nooit knap, zelfs niet op de vroegste foto’s – en nu die oude squaw, haar waggelende gang, dat verlepte gezicht, dat lichaam met de vormloze vormen die ze camoufleerde onder een met opzet ruim vallende jurk. Er waren schatten aan verbeeldingskracht voor nodig om daar liefde in te stoppen – terwijl die ander, daarginds, in Hyères, jonger natuurlijk of met dat iets dat blijvend is, een ranke enkel bijvoorbeeld waarop de tijd vaak geen vat heeft, de jeugdigheid die soms intact blijft in de voeten van oude dames, het botje zorgvuldig geconserveerd door strak gespannen huid waarin men, aandachtig, als gebiologeerd, met behulp van een synecdoche-effect, het totaal van de begeerten maar zou hoeven investeren om een heel leven lang dezelfde vrouw te kunnen beminnen. Maar de dikke enkels van grootmoeder verdwijnen in een rechte lijn in haar schoenen, enkels die altijd, zelfs in deze hitte, zijn omzwachteld met muisgrijze, naar paars neigende steunkousen, omdat ze het wit van haar benen vreest, het smetteloze melkblank van haar lichaam, een zelfde soort vrees als ze voelt voor de blinde, kleurloze dieren in de diepste spelonken waar het daglicht nooit doordringt. Hoe kon zij het opnemen tegen de mysterie-vrouw in Hyères met haar gestalte gestaald door een halve eeuw baden in zee?

Het antwoord bleef uit tot de volgende dag toen grootmoeder de zakken van zijn jasje had doorzocht. De held van de vorige dag had zijn plaats onder de acacia weer ingenomen, alsof er niets was gebeurd, op één kleinigheid na: eigenlijk had hij willen vragen de tafel van de wijnoogsters uit zijn blikveld te verwijderen, maar waarschijnlijk leek het hem beter zich koest te houden, en zonder iets te zeggen verplaatste hij zijn leunstoel en liet het daarbij. De wijngaarden en het eikenbosje waren voorwerp van veel zorg en aandacht, te oordelen naar het aantal passanten op de weg. Hij beantwoordde de groet van een ieder, en kennelijk bracht het hem nauwelijks in verlegenheid dat er met besmuikte lachjes naar zijn gezondheid werd geïnformeerd. De meesten hadden deelgenomen aan de zoektocht en schenen het hem niet euvel te duiden. Meneer Burgaud had zijn uitkijkpost weer ingenomen, het leven hernam zijn vredige loop en hij nam de draad van zijn vreemde overpeinzingen weer op.

Grootmoeder wilde ten koste van alles vermijden dat wij dachten dat het haar gewoonte was de zakken van haar man te inspecteren. Dat was haar stijl niet. Maar de omstandigheden dienden in aanmerking te worden genomen en die gaven, met die bizarre zogenaamde bekentenissen van hem, wel degelijk aanleiding tot argwaan. Volledig gerechtvaardigde argwaan overigens: ze toonde Lucie een rechthoekig stukje roze karton, een kaartje met datum en bestemming waardoor de wegloper door de mand viel en verdere discussie overbodig werd, een retourtje – en liever dan het nauwelijks uitspreekbare uit te spreken liet ze het lezen – naar het Ile du Levant, het naturistenparadijs.

Hoe vaak niet werd het aangewezen vanaf de kust, het mythische eiland, het aanstootgevende eiland, het derde ten oosten van Porquerolles en Port-Cros, waarnaar heimelijk zoveel verlangens uitgingen, de reden waarom men zich niet gerechtigd voelde grootvader met de vinger na te wijzen. En sterker nog, het nieuwtje werd kostelijk gevonden. Men bewonderde zijn moed. Bij hem hoefden we ons nergens over te verbazen, gezien zijn onafhankelijkheid van geest, zijn eenzame ommetjes, de achteloze manier om de zijnen in zijn auto te vervoeren. Als er iemand was die zo’n reis zou ondernemen, dan was hij het wel. Men stelde zich hem voor op inspectietocht over het eiland, vagelijk geaffecteerd, gedistantieerd, trekkend aan zijn sigaret terwijl hij met samengeknepen ogen de naaktheid van de vrouwen indronk, de allemaal andere borsten, het huiveren van de lichamen met de goudbruine, met zonnebrandolie geparfumeerde huid waarvan hij de geur opsnoof, en hoe hij op de terugweg op de boot, als het eiland uit het gezicht verdwijnt, de smoesjes van buiten leerde die hij van plan was ons op te dissen: luchtwortels, kroon van vlammen – wat dat betreft vond men dat hij lef had. Maar zijn escapade zette ons aan het denken. Alsof de oude man stilzwijgend volmacht kreeg te profiteren van zijn laatste restje leven. Men zag hem zelfs in één moeite door, als hij grootmoeder eventueel zou overleven, hertrouwen zoals zijn vriend uit de leerjaren in Parijs toen beiden, twintig jaar en zonder een cent, als claque fungeerden om gratis de concerten te kunnen bijwonen, welke vriend na een kort weduwnaarschap voor de tweede maal verlaat in het huwelijksbootje was gestapt met een naar verluidde jonge blom van evengoed vijftig, maar toch wel iets om een grootvader die plotseling van zijn in 1912 aangegane verplichting ontheven zou zijn, op ideeën te brengen.

Grootmoeder wilde geen gezeur. Ze bond iedereen op het hart geen ruchtbaarheid te geven aan de zaak, en de voornaamste belanghebbende te verzwijgen wat we wisten. Nog geen jaar later, als om hem gelijk te geven dat hij de verwezenlijking van zijn oude Cythera-fantasie niet had uitgesteld, stierf grootvader inderdaad, in de overtuiging zijn geheim met zich mee te nemen – op een avond, het hart dus, in hun slaapkamertje waar het zo vol was dat de piano moest worden verwijderd om de doodskist naar binnen te krijgen – maar het hart, wat anders.

==

2

==

##

Met tantetje was het kinderlijk eenvoudig gegaan. De infusen werden uit haar broodmagere armen gehaald, die netjes op de lakens langs haar gemummificeerde lichaam waren gelegd, de sonde uit haar neus getrokken, en haar dappere hart liet het zich geen twee keer zeggen. In drie seconden was de zaak – de grote zaak – geregeld. Haar witte hoofdje gleed opzij.

In gelijksoortige omstandigheden maakt men wel eens een wonder van koppigheid mee; tegen alle verwachting in waagt het organisme zich, voordat het capituleert, soms jarenlang – wel twintig jaar, dat is voorgekomen – op eigen houtje aan een gevaarlijke oefening in overleven, aan een vegetatief bestaan dat zijn toevlucht zoekt in de opperhuidbegroeisels: nagels en haren. Zo’n hardnekkigheid zou eigenlijk in tantes aard hebben gelegen, zoals men haar ook uren had zien zwoegen om een algebrasom rekenkundig te bewerken die eenvoudiger was op te lossen met een reeks goed gestelde vergelijkingen, maar het was haar eer van oude onderwijzeres te na zich iets cijferwijs te laten maken door die aanmatigende jongelui die, omdat ze nu op de middelbare school zaten, de pretentie hadden het beter te weten dan zij. Het was stellig alleen al aan haar vasthoudendheid te danken dat ze dat coma drie weken had volgehouden.

Voor de hele gemeente was ze tante Marie, de plaatselijke variant van vadertje Stalin. De pastoor van Random, wiens ijverige helpster ze was geweest, begon zijn grafrede als volgt: ‘Onze tante Marie is van ons heengegaan.’ Die Bossuet-toon ergerde ons enigszins: het verdriet was toch niet voor iedereen gelijk. In feite had ze altijd maar twee neven gehad, niet meer: pappa en haar neef Rémi, de respectievelijke zoons van haar broers Pierre en Emile. Zonder zich om het kadaster of de administratieve machtigingen druk te maken had Pierre in onze tuin het huisje zonder bovenverdieping waarin ze woonde voor haar laten bouwen. Hij had die beslissing genomen om zijn zuster te vrijwaren van de plagerijen die ze te verduren had van de strenge nonnen, bij wie ze in haar hoedanigheid van onderwijzeres onderdak had. Maar het was ook een manier om na de verwoestingen die de Eerste Wereldoorlog had aangericht, de uitgedunde familiegelederen weer te sluiten.

Zo ze dat al ooit van plan was geweest, voortaan was het niet aannemelijk dat ze een gezin zou stichten: de mannen die de slachting hadden overleefd konden in haar ogen geen genade vinden – of zij niet in de hunne. Dat uit twee vertrekken bestaande woninkje was de nauwkeurige afspiegeling van haar begijnenbestaan: een keuken met alleen het hoognodige (haar enige specialiteit was een kleverige en korrelige botersaus, maar gewoonlijk waren drie of vier noten genoeg om haar Jivaro-lichaam te voeden) en een niet veel grotere kamer met een bed, een commode, een kast, een bureau van licht olmehout, daarop een boekenkastje met glazen deuren waarin ze haar schoolboeken en een paar godvruchtige werken bewaarde, en een bidstoel, schamele bezittingen zonder waarde, die na haar dood op verzoek van Rémi door een uitdrager werden weggehaald.

Aan de kale witte muren, die de piëtistische sfeer van het huisje benadrukten, hing wat in tantes voorstelling haar theologische Drieëenheid was: een kruisbeeld, waarachter een gewijd palmtakje van Palmzondag was gestoken dat ieder jaar werd vernieuwd (de buksboom in de tuin voorzag het hele dorp, en daar waren we behoorlijk trots op) en, tegenover elkaar, twee indrukwekkende platen van Onze-Lieve-Vrouwe van Lourdes en van de Heilige Theresia van Lisieux.

Ter gelegenheid van de honderdste gedenkdag van de verschijningen in Lourdes was een grote internationale wedstrijd georganiseerd (voor de winnaar een pelgrimstocht van een week), die tantetje glansrijk had gewonnen. Ze was niet te kloppen op het punt van het debiet van de bergstroom van Pau, de inhoud van de grot van Massabielle en de kleur van Bernadettes ogen. Van die reis had ze dat portret van Maria meegenomen, als een prijs van uitnemendheid waarop haar naam en de plaats waarop ze was geëindigd waren gecalligrafeerd: eerste op millioenen deelnemers – een vrijgeleide als het ware op de weg naar de hemel.

In de linker benedenhoek knielt het herderinnetje bij de bron, haar armzalige rokken op het gras uitgespreid, op haar hoofd een scapulier, een rozenkrans tussen haar gevouwen handen geklemd. Ze heft haar stralende gezicht op naar de lange in het wit geklede, met een aureool van zilverstof omgeven vrouwe, die vanaf haar rots naar haar glimlacht, elegant als een mannequin van een modehuis, de taille duidelijk gemarkeerd door een blauwe zijdeachtige sjerp waarvan de panden de lijn van de dij volgen. Want ondanks haar etherische verschijning verbergt die Onbevlekte Ontvangenis onder de tuniek een lichaam vol van genade. Om zich daarvan te vergewissen behoeft men slechts van de blote voeten die onder de zoom uitkomen (de flauwe helling van de rots levert een sierlijk hielenspel op) langs de slanke benen, de smalle heupen, de platte borst (Onze-Lieve-Vrouwe van Lourdes zoogt niet) omhoog te gaan, langs de zwanenhals te strijken en op te duiken via de heldere bron van haar ogen die op het extatische kind een blik van louter liefde richten. Mysterie van de vleeswording. Dit is haar lichaam. Onze-Lieve-Vrouwe van Lourdes is de schoonste onder Maagden, althans onder de maagden als verschijningen, waarvan het volgens de boertjes wemelt en die zulke mooie namen aan de plaatsen geven – Notre-Dame du Bon-Secours, de Toutes-Aides, de la Peinière, de la Salette, welke sinds jaar en dag de navelstreng hebben doorgesneden die hen verbond met de ongehuwde Moedermaagd, die jonge van duiveliefde bezielde vrouw uit Galilea.

De roem van Lourdes verbleekt enigszins bij de onstuitbare opkomst van degene die tegenover haar in haar zwarte en vergulde lijst hangt: Theresia, de zeer onlangs heilig verklaarde maagd. Haar aanzien is enorm sinds ze de kathedraal van Lisieux heeft behoed voor de bombardementen van 1944 – alleen de kerk nog overeind tussen de ruïnes, als een vooraankondiging van de neutronenbom, die echter ook de omringende huizen gespaard zou hebben, maar voor die tijd was het lang niet slecht.

Op de foto’s heeft de dochter van de heer Martin de ronde Normandische toet, en appelwangetjes. Maar de kitscherige kunstenaar, met gevoel voor het universele, heeft die plaatselijke particularismen weggewerkt om er een mooi suikerpoppetje van te maken dat, als een wielerkampioen, haar legendarische rozenstruik in de armen klemt. Achter het met de karmelietessenkap bedekte hoofd vormt een matgouden aureool een volmaakte cirkel, waarvan het middelpunt zich midden op het voorhoofd bevindt. De heilige is in beeld gebracht met een close medium shot – de kunstenaar heeft halverwege het lijf gesneden, je voelt aan dat hij de voeten wantrouwt. Je kunt zonder gelovig te zijn aan een gezicht de uitdrukking van de goede God geven, het lichaam ranker maken, de borsten platter, de heupen bijschaven, maar de erotiek van het voetgewricht is eigenzinnig. Met zo’n facelift is het zustertje van het kindeke Jezus, geheel van de tering hersteld, in staat haar wonderen te verrichten.

Tante bewaart een minuscuul stukje stof, van 5 millimeter in het vierkant, dat in aanraking is geweest met de kleren van de heilige. Gewapend met dat viaticum heeft ze zich voorgenomen alle boze koortsen de baas te worden. Wanneer een van ons drieën ziek is, maakt ze van het ogenblik dat mamma niet in de kamer is gebruik om ons haar stukje stof te laten kussen en ons voorhoofd ermee af te vegen, waarbij ze een microdruppeltje zweet opvangt waarin de geest van het kwaad geacht wordt geconcentreerd te zijn. Zizou, de jongste, heeft er maling aan, Nine, de oudste, wordt er boos over, maar dank zij de door de koorts veroorzaakte trance kan tante handelen naar het haar zint. Daarna gaat ze naar moeder en probeert haar over te halen nog eens onze temperatuur op te nemen. Geërgerd dient mamma haar van repliek: een koorts van veertig graden zakt niet in vijf minuten. Maar tante houdt aan. Het kan toch niet waar zijn dat een stukje dat vrijwel deel heeft uitgemaakt van Theresia’s kleren minder doeltreffend zou zijn dan een aspirientje.

De heilige van Lisieux verdringt de oude glories, de steunpilaren der kwezelarij, niet de strenge natuurlijk, Theresia van Avilla, Johannes van het Kruis, Catharina van Siena, Dominicus, al die zoekers naar licht in de duistere ziel, maar de heiligen voor huishoudelijk gebruik, degenen wier doeltreffendheid toch menigmaal is vastgesteld: Cornelius, Christoffel, Antonius van Padua, Barbara, Eloy, Ivo, Jozef en natuurlijk Victor, de patroon van de gemeente. Tante had een kaartenbak gemaakt, een soort Albertus Magnus, de verzameling esoterische recepten die op het platteland veel wordt gebruikt. Alle zaligen, allen die eens heilig zullen worden verklaard waren erin opgenomen, de bidprentjes ingedeeld, met een inleiding in catalogusvorm waarin alle symptomen in alfabetische volgorde een angstaanjagende lijst vormden die verwees naar de in het te behandelen geval gespecialiseerde heilige. Het werk van een heel leven.

Buiten catalogus bood het Heilig Hart de wereld zijn zegevierende hart aan dat op de wijze der Filippijnse sjamanen zonder wond uit zijn borst was verwijderd. De Heer schuift zijn hemd opzij om, met de kuise stoutmoedigheid van een meisje dat haar borst ontbloot, het kruis te laten zien dat tussen de hartboezems tot het einde der tijden de smarten van het Lijden verlengt. Naar zijn matte teint, zijn Lodewijk XIII-kapsel te oordelen, lijkt de zwarte Vrijdag heel ver weg. Het gebed op de achterzijde van het prentje belooft aan degene die het leest, enkele duizenden dagen aflaat. Want het Heilig Hart bekommert zich in de eerste plaats om het zieleheil. Wat de concrete problemen betreft verwees ‘Ingewanden’ (pijnen in) naar de heilige Mamertus, ‘Glaucoom’ naar de heilige Clair, ‘Blindheid’ naar de heilige Lucia, ‘Hoornaars’ naar de heilige Friardus, ‘Saksische piraten’ (toeristen, misschien) naar de heilige Similianus, – ‘Wolf’ (ontmoeting met een) naar de heilige Franciscus, ‘Gerechtigheid’ naar de heilige Ivo, ‘Zuigelingen’ naar de heilige Nonne, ‘Wezen’ naar pater Brottier, ‘Broers’ (goede verstandhouding tussen) naar de heilige Donatus en de heilige Rogatianus, ‘Huwelijk’ naar de heilige Barbara en ‘Droogte’ naar de heilige Vio, die zich in het departement Loire-Inférieure in het algemeen niet lang liet bidden. Onder het hoofd ‘Zwijn’ stuitte je natuurlijk op de grote Sint Antonius en zijn verzoekingen maar ook op een zekere Sint Gourijn. In een donker woud in het oude Armorica had die kluizenaar naar een everzwijn dat op hem afstormde geroepen: ‘Smeer ’m smerig zwijn, je vergist je in Gourijn.’ Als gebiologeerd had het dier zich onderdanig aan de voeten van zijn nieuwe meester gevlijd. Als een mannetjeszwijn zich enigszins grimmig betoonde, werd over het algemeen aangeraden om drie keer om zijn kot te lopen onder het opzeggen van die verwensing. Maar in werkelijkheid was tante veeleer de mening toegedaan dat je er worstvlees van moest maken. Het gebeurde wel eens dat ze ‘twijfelachtig’ schreef bij een heilige van het slag van Gourijn. Want haar grote zorg was onderscheid te maken tussen het heidense wonder en de christelijke boodschap. Zij hechtte eraan voor haar wonderen uitsluitend aan de ene katholieke, apostolische en roomse Kerk schatplichtig te zijn, niet aan willekeurige incarnaties van Belenos en Garganos, de zogenaamde Keltische goden. Pappa plaagde haar graag door steeds weer te beweren: ‘Onder de heilige Michaël vind je Mercurius.’ Minachtend haalde ze haar schouders op, maar je voelde dat ze van die vermengingen een beetje in de war raakte.

Wanneer ze over de vorderingen van een van haar leerlingetjes kwamen praten, maakten de moeders van de gelegenheid gebruik om de kaartenbak te raadplegen. Eerst kamen de dictees aan de orde, moeilijkheden met rekenen, de slechte schoolprestaties werden toegeschreven aan problemen met de tanden, en men ging weg met een gebed tot de heilige Fiacrius. Men moest daarentegen niets aan de heilige Columbanus vragen, die door sommigen wordt aangeroepen om een sprankje intelligentie te geven aan enigszins trage geesten, want tante rekende voornamelijk op de uitmuntendheid van haar methoden om de leemten op te vullen. Dat was haar Eeuw der Verlichting-kant.

Zo nodig, als het gebed niet werkte, voegde ze er een gedicht van eigen makelij aan toe:

==

Christoffel, heilige van de dokwerkers

Als u zich in ’t water waagt

Pas dan op dat ’t kindje dat u draagt

Niet belast is met het kwaad dat wij bewerken.

==

De meisjes uit Random die ze in de klas heeft gehad, hebben alle het versje uit het hoofd geleerd, hebben het misschien opgezegd voor hun kinderen – en nu voor hun kleinkinderen – maar zonder de auteur ervan te kennen, ze schreven het stellig toe aan het no man’s land van de volkscreativiteit waarin gezegdes over het weer worden aangetroffen naast hinkelwijsjes en spreekwoordelijke uitspraken in de trant van ‘Antonius van Padua, je bent een ouwe dief, kom op met al die centen want die zijn ons oh zo lief.’ Tante, die als een communicante bloosde bij de complimenten, dacht waarschijnlijk dat bij nederigheid, de hoofddeugd, niet de lauweren van literaire roem pasten, ook al was deze maar plaatselijk. Misschien ook de vrees inbreuk te maken op het dogma. Door de omgang met de nonnen was ze er uiteindelijk van overtuigd geraakt dat de zonde begon in het grensgebied van de zelfgenoegzaamheid. Zij die voorgoed had afgezien van de liefde, het moederschap en de meeste aardse geneugten, perkte ook nauwgezet het innerlijk gebied in waaruit gezang opwelde.

Haar gebedenschrift bevat overigens verscheidene versies van haar Christoffel. In het ene gebed is hij veerman over de Loire bij Le Pèlerin, waar inderdaad een pont is. Maar de grote rivier valt niet even gemakkelijk over te steken als de Rode Zee en tantetje herziet haar mening: de goede reus zou stelten van twintig meter nodig hebben om niet weg te zakken in de zanderige bodem. Dus maakt zij Christoffel tot de beschermheilige van de dokwerkers (een onopvallende plaatselijke annexatie voor de goede verstaander) en keert terug tot de oude legende. Het op de schouders van de kolos geklommen kindeke Jezus leek geen inbreuk te zijn op haar orthodoxie. Telkens wanneer pappa een andere auto kocht, zag ze erop toe dat hij op het dashboard de bronzen badge met de afbeelding van de goede reus aanbracht waarmee hij tot dan zoveel succes had gehad. Inderdaad, honderdduizenden kilometers zonder ook maar een krasje. Het verkeer was nog niet wat het nu is, maar de wegen evenmin. De heilige Christoffel is een veilige belegging.

Het bestaan van Antonius van Padua is bewezen: hij is geboren in Lissabon, was de metgezel van broeder Franciscus, een groot reiziger, een groot prediker, en wordt tot de Kerkvaders gerekend. Hoe kon aan iemand met zo’n bagage het beheer over de verloren voorwerpen worden toevertrouwd? Ondoorgrondelijke zijn ’s Heren wegen. Hoe het ook zij, alleen door zijn hulp hebben we uiteindelijk teruggevonden: pappa’s autosleutels in de linnenkist, Nine’s doopketting in de buxus in de tuin, grootmoeders bril om haar hals, de boon in het driekoningenbrood, het zevenjarige boefje dat de offerblokken in de kerk openbrak, zwoer het nooit meer te doen en het toch weer deed, de weg toen we verdwaald waren. Tantetje vond het vervelend zo’n topfiguur voor ‘ouwe dief’ te moeten uitmaken. Ze maakte zich een hogere voorstelling van de voorspraak. Ze had dan ook volgens haar canons een gebed in de vorm van een kwatrijn geschreven dat, anders dan Christoffel, altijd in de familie bleef:

==

Antonius van Padua, oh lieve Sint,

Kom nader tot mij met uw licht

Als ik me buig voor uw aangezicht

Zodat ik mijn stuivertje terugvind.

==

Daardoor kreeg je een beeld van Diogenes zoals hij door de straten van Athene slenterde met zijn lantaarn in de hand, zogenaamd op zoek naar een mens, maar in werkelijkheid speurend naar een paar geldstukjes die de vorige avond weggerold waren toen hij weer eens stomdronken in de goot lag. Meteen maakte het beeld van de soevereine bedelaar in het geheel geen indruk meer: Diogenes was op de penning, dat was alles.

Wat voor onaangenaams kon ons overkomen? Een voor het altaar ontstoken kaars was de voorbereiding op een succesvol examen, de heilige Jozef waakte over de familie, Christoffel over de auto, Theresia over de gezondheid, Victor spreidde over de gemeente een microklimaat van genade uit en de in haar talrijke belichamingen almachtige Maria zorgde voor een mooie meimaand, een overvloedige oogst, de terugkeer van de dienstplichtigen, voorspoedige zwangerschappen en deelde talloze antidota uit zodat we zonder averij tussen de rampen der wereld heen konden laveren. Na de dood van onze Marie werden onder de verschillende heiligenbeelden, die ze altijd in de nissen van de tuinmuur neerzette evenals achter de vrome schilderijtjes in haar kamer, tientallen opgevouwen papiertjes aangetroffen. Op elk papiertje een verzoek, wens die moest worden vervuld. Niet voor haarzelf, maar voor het wereldje van de haren. Laat J. geen ongelukken krijgen, laat de winkel weer beter gaan lopen, laat N. overgaan naar de vierde klas, laat X. weer werk vinden, Y. herstellen en laat de doodstrijd van Z. zacht zijn en verlicht worden door de zekerheid van de Verrijzenis. Als de voorspraak niets had opgeleverd, werd de heilige in quarantaine gehouden, het standbeeld met het gezicht naar de muur gezet zoals een slechte leerling in de hoek. Zo bekeek op de dag na pappa’s dood de heilige Jozef, een krachtig gebouwde timmerman van albast die zijn kind met één arm optilde, de achterkant van zijn nis. Zo’n beslissende mislukking wees er misschien op dat de tijd der wonderen voor altijd voorbij was. Maar tantetje dacht dat de schuld alleen bij haar lag. Ze nam het zichzelf kwalijk verzuimd te hebben die bijzondere heilige aan te roepen die voorkòmt dat een bloedprop zich tussen het hart en de hersenen nestelt. Wie had ook kunnen denken dat de ziel op veertigjarige leeftijd zo onnozel kan vastlopen?

Tante Marie, die naar wij hopen in het heilige der heiligen zijt, heb medelijden met ons die onze examens hebben moeten afleggen zonder je kaarsen, het leven trotseren zonder je gebeden, en die met slap afhangende armen, zonder de kracht of het voorbeeld van je neef, onze vader, die weg van de weerloze strijder volgen (honderd jaar aflaat).

##

Zodra op de koude maanden een beetje zoelte volgde liet ze de deur van haar huis openstaan om het licht binnen te laten komen of de regen te horen vallen. Volgens een vast ritueel legde ze ’s morgens de broodkruimeltjes van haar ontbijt voor de deur neer. In beginsel waren alle vogels welkom bij het feestmaal, maar het roodborstje zat in zijn pereboom op de loer om mussen en mezen te beletten naderbij te komen en gunde hun slechts de restjes. Zijn rode borstje trilde van woede wanneer een indringer aanstalten maakte aan te gaan zitten. Wippend op de fijn gegolfde cementen richel gebruikte het, overtuigd van zijn kracht, in alle rust zijn maaltijd. ‘Mijn roodborstje,’zei ze altijd – een ongebruikelijk bezittelijk voornaamwoord voor haar, die niets bezat (zo noemde ze haar woning ‘het huis in Jozefs tuin’).

Terwijl ze van een ruwe tederheid was tegenover kinderen en huisdieren (die arme Pyrrhus, Rémi’s spaniël, die ze rinkelend met een belletje vlak bij zijn oren het zwijgen oplegde wanneer hij huilde als een sirene), wist ze met de vogels een modus vivendi te vinden: geen uitbundige uitingen van genegenheid, gewoon dat bescheiden leven in stilte en met eerbied voor het territorium van de ander – zelfde iele lichaam, hoofd tussen de schouders, zelfde onopvallende tooi, net zulke poppemaaltijden (als het al eens bij een feest of een verjaardag gebeurde dat tante na veel heen-en-weergepraat bereid was een likeurtje te proeven, was een vingerhoed genoeg), zelfde tijden van opstaan en slapen gaan, zelfde schuwe discretie. Ze vertelde dat haar roodborstje zich zelfs op de keukentafel waagde, waar zij doorging met haar handwerk zonder dat het vogeltje zich er iets van aantrok, zelfs geïnteresseerd leek, het kopje voortdurend bewegend alsof het zich zorgen maakte om het waarom en het hoe. Maar we moesten haar op haar woord geloven want in onze aanwezigheid pikte het alleen maar de kruimeltjes op en vluchtte dan vliegensvlug met zijn buit in de pereboom. Hun duo-act ging niemand iets aan.

Als je de tuin inliep hoefde je alleen maar even een blik door de open deur te werpen om tante te betrappen bij haar vertrouwde bezigheden, altijd zat ze aan haar tafel of aan haar bureau, verdiept in haar werk – de ijver waarvan ze bij de geringste taak blijk gaf, behalve bij huishoudelijk werk, dat ze afraffelde omdat ze het gevoel had haar tijd te verdoen. Ze naaide zoals ze kookte. Als ze een scheur herstelde trok ze de twee randen van het gat naar elkaar toe, haalde er een draad door en trok stevig aan, waardoor haar jurken merkwaardige plooien vertoonden. De donderdag, de vrije dag voor de kinderen, was gewijd aan de parochieberichten, die ze gereedmaakte en ’s middags huis aan huis bezorgde met dezelfde mededeling bij iedere deur: ‘Hier is de postbode’ – waarop ze schalks liet volgen: ‘Van de Lieve Heer’, en dat was een soort parool geworden waarvan de ontvanger het slot van de zin tegelijk met haar uitsprak. En zo ging het bij iedere deur, met van tijd tot tijd hoogstens een enkele variant om te zorgen dat haar gehoor er niet genoeg van zou krijgen. Niets verplichtte haar ook de berichten in vieren te vouwen en er een bandje met de naam van de geadresseerde om te doen, behalve dat ze eraan hechtte altijd de indruk te maken een koerier van de hemel te zijn.

Voordat ze zich aan haar tafel zette deed ze aan haar rechterhand een oude zwarte handschoen die alleen bij die gelegenheid werd gebruikt, om van de nog natte inkt geen zwarte vingers te krijgen als ze de vouwen glad streek. De met methodisch precieze gebaren uitgevoerde elementaire vorm van origami vulde de minuscule keuken waarin ze celebreerde, met een ingetogen sfeer, alsof de tijd zich even respijt gunde terwijl de afhankelijk van de week roze, groene, gele of blauwe berichten op het zeildoek in stapeltjes van tien werden opgestapeld – bij meer vielen ze om.

Soms kregen we zin haar te helpen. Ze maakte ruimte voor ons en met ons vieren zetten we ons dicht opeen aan de drie zijden van de tafel. Met één oog op haar methode, het andere op ons werk deden we ons best haar handelingen zo trouw mogelijk na te doen, maar hoe we ons ook inspanden, we ervoeren niets van de gedempte doorzichtigheid die van buitenaf gezien zo fascinerend was. Het was als de spelletjes in de vakantie als we niet meer wisten wat we moesten doen – als het plan werd geopperd, klampten we ons eraan vast als aan een reddingsboei en leek het ons het vanzelfsprekende middel tegen onze verveling; als we eraan waren begonnen, bleken ze in de verste verte niet aan onze verwachtingen te beantwoorden. Ze wantrouwde trouwens onze geestdrift die plotseling ontstond en even snel weer verdween, in dat opzicht werd ze maar matig bekoord door onze bereidwilligheid – hoewel ze toch ook gevleid was door de belangstelling voor haar werk dat ze als een vrijwillige, nederige mier voor de universele verbreiding van het evangelie verrichtte. Ze kon drie jonge rekruten niet het recht ontzeggen dienst te nemen in Christus’ legioenen. Hoe dan ook weigerde ze de kinderen van Joseph nooit iets. Maar het zou, wist ze, op een behoorlijke rotzooi uitlopen.

We hadden nog geen twintig krantjes gevouwen of ons werk begon al een zekere slordigheid te vertonen. De vier hoeken van het velletje, die twee aan twee precies op elkaar moesten liggen, vertoonden geleidelijk een zekere verschuiving. Een paar krantjes later vervaardigden we bijna waaiers. Tante zuchtte, liep achter ons langs, vouwde de velletjes weer open, streek ze met haar gehandschoende hand glad, vouwde opnieuw, zo, jullie moeten het net zo doen als ik, het is toch geen heksentoer een velletje papier twee keer dubbel te vouwen. Ja, ja, nu hadden we het begrepen. Vol goede voornemens begonnen we opnieuw, maar het duurde niet lang of de verveling kreeg weer de overhand. Al gauw vielen de hoeken weer scheef over elkaar, nog even en daar had je opnieuw de waaiers. De emmer liep over als we carmencita-smoeltjes trekkend onze ogen achter een van de bijzonder scheef gevouwen velletjes verborgen. Dan verloor tante haar kalmte. Een woedebuitje van een zich in haar waterplasje uitschuddende mus. Met afschuw rukte ze het krantje uit onze handen, zette stampvoetend haar bril met verguld montuur recht: als we haar soms twee keer zoveel werk wilden bezorgen, dan klaarde ze het karwei liever alleen. In een soort theatraal terzijde, luid genoeg echter om gehoord te worden, voegde ze eraan toe dat ze dat wel gewend was. En met dit laatste verwijt, waarachter het droeve geheim van haar bestaan schuilging, bracht ze het totaal van zelfverloocheningen naar buiten waaraan ze de faam van gelukzalige te danken had. We begrepen er wel iets van: een blik op haar schamel interieur waarin een kalender van de post boven de tafel de enige concessie aan decoratie was, op haar grijze, gebogen gestalte, op dat sobere, beperkte, eentonige leven – even hadden we spijt, namen we ons voor het nooit meer te doen.

Na de vouwzitting knipte ze stroken wit papier, die ze om ieder krantje wikkelde in de vorm van een platte armband waarvan de uiteinden met een kloddertje plaksel werden samengevoegd. Om de pasta uit te smeren gebruikte ze een spateltje van plastic dat iedere keer weer brak en dat ze dan verving door lucifers waarvan ze het zwavelloze uiteinde plette. Omdat ze nooit iets weggooide bleven die zelfde lucifers aan haar vingers kleven zodat ze ze in aller ijl moest uitblazen als ze het gas had aangestoken.

Zo ze ons tot dan toe al verdragen had, daarna beleefde ze haar ergste beproeving – dat witte papierafval dat ze met zoveel moeite probeerde te redden. Bezorgd keek ze hoe we met de schaar in de hand afdwaalden naar de friezen, de slingers en de onvermijdelijke kleedjes: vier of vijf keer gevouwen velletjes waarin je ruitjes, rechthoeken en rondjes knipte en die, uitgevouwen, een alleraardigst kanteffect opleverden. We lieten duidelijk merken hoe trots we erop waren, en de arme tante, voor wier ogen we onze meesterwerken tentoonstelden, deed haar best het met ons eens te zijn, waarbij ze ons met een geforceerde glimlach door de kunstzinnige gaten in haar mooie papier opnam.

Voor de laatste fase van de operatie bleken we bijna nuttig te zijn. Ze sloeg een schrift open met een lijst van de abonnees, reikte het ons aan en om de beurt lazen we langzaam de lange reeksen namen op die ze in haar sierlijke handschrift van oude onderwijzeres opschreef, met pen, in dik en dun, waarbij ze een beetje nerveus werd als we te snel gingen of er niet op hadden gelet dat ze bij meneer X de vermelding ‘gestorven’ – afgekort tot vier letters – had geschreven. De onbruikbare wikkel zou ze later als kladpapier gebruiken.

Deze exercitie had een kalmerende uitwerking op ons. Terloops maakten we nog grapjes bij twee of drie enigszins lollige namen, altijd dezelfde, maar het oplezen van die lijsten, die klonken als het laatste appel, verplichtte ons tot ernst. Tussen het noemen van twee namen door hoorde je het krassen van de pen op het papier, het tik-tik in de inktpot, als het geluid van een specht, het glijden van de hand over de onderlegger om de inktstreep te drogen, een zucht van tante. Met haar hoofd in driekwart over het werk gebogen spoorde ze ons met een blik aan verder te gaan. Dat kopiistengezwoeg, dat waren haar Très Riches Heures.

Als haar werk gedaan was, liet ze de resterende inkt in de inktpot druppelen, poetste haar pen schoon en omwikkelde hem met een stukje stof om te voorkomen dat hij tegen het hout van de pennendoos zou stoten en stomp werd.

Ze wilde niets weten van ballpoints, waarover pappa zodra ze hun intrede deden zo enthousiast was dat hij er alom de loftrompet over stak. Hij had er iets van bevrijding in gezien, de vooruitgang die nogmaals het juk van de dienstbaarheid afschudde. Afgedaan hadden de vulpennen waarvan de inkt altijd in de binnenzak van zijn colberts liep, vlekken maakte op de manchetten van zijn overhemden. De handelsreizigers, die irrigatiesluizen van de moderniteit, wedden op de vernieuwing. Hij had wel geprobeerd zijn tante ervan te overtuigen dat de toekomst aan de ballpoint was, dat haar leerlingen hem weldra zouden gebruiken, dat men ook van de ganzeveer afstand had gedaan te behoeve van de metalen pen, die overigens niets meer van een ganzepen had, dat je met je tijd mee moest gaan. Maar tantetje, die meende haar tijd gehad en goed besteed te hebben, was doof gebleven voor de argumenten van haar neef. Op haar had het verderf geen vat. Voor haar was de ballpoint het begin van een tijdperk van decadentie, het afschaffen van dik-dun en – de volgende stap, ze voelde het al aankomen – van de regering van het voltooid deelwoord, en van de concordantia temporum (na si nooit een conditionnel), van de uitzonderingen en de accents circonflexes (le chapeau de la cime est tombé dans l’abîme), al die duizelingwekkende schoonheden van het werkwoord die ze met behulp van toverformules onderwees (Je commence à m’apercevoir que le verbe apercevoir ne prend qu’un p). De ballpoint was het Paard van Troje met de vier ruiters van de Apocalyps in zijn buik, een soort terminaal Babel dat het einde van de taal en de wereld zou betekenen. Want de taal behoorde tot het domein van de Schepping, dat wil zeggen van het goddelijke. Het lot van de mensheid bevond zich in evenwicht op de punt van een kroontjespen.

In feite was ze vooral beducht dat men haar talent niet meer nodig zou hebben. Stilletjes had ze de valbijl van de pensioenleeftijd vijf jaar weten te vermijden, maar een medaille van een of andere verdienste voor een halve eeuw onderwijs had haar uiteindelijk uit de duisternis van haar nonnenschool gehaald. Die jezuïetenuitnodiging haar taak over te dragen was vergezeld gegaan van een feestje, om haar door een afscheid ten overstaan van getuigen te verplichten zich niet meer te laten zien. Burgemeester, pastoor, vicarissen, kloosterzusters met bijzonder uitgaansverlof, missionarissen op doorreis, notabelen, vrijwel alle meisjes die ze ooit in de klas had gehad – drie generaties, sommigen al grootmoeder, en degenen die niet weg hadden gekund, hadden een briefje geschreven dat in het openbaar werd voorgelezen –, stromen herinneringen, ontroering bij tante, die, als een klein meisje met haar handen wriemelend, op het podium op de binnenplaats van de school zat, waar haar frêle gestalte de eerbewijzen in ontvangst nam, blozend wanneer een officiële persoonlijkheid haar de accolade gaf (je hoorde haar luide zoen, het klappen van haar dorre lippen door de luidsprekers), zich daarna dapper aan een geïmproviseerde toespraak waagde waarin ze dankwoorden stamelde, uitdrukking gaf aan haar gevoelens van spijt terug te treden achter de coulissen van een heel leven – maar men moest toch plaats maken voor de jongeren, nietwaar? Ze meende er natuurlijk geen woord van, in de overtuiging dat na haar de zondvloed kwam, dat wil zeggen de ballpoints en de fouten tegen de regering van het werkwoord – en sloot haar toespraak op humoristische toon af met de opmerking dat de abonnees van het parochiekrantje de eerstvolgende donderdag hun postbodetje van de Lieve Heer zouden terugzien. Zo, die zat. Bedoeld was: jullie hebben me nog niet onder de grond gestopt. Maar geen traan terwijl gesnik verwacht werd, niets. Haar zuinige mondje toen ze van het podium kwam, ze mokte.

Daarna legde ze nog ééns zoveel ijver aan de dag in de vervulling van haar parochiale taken, en haalde zich door die buitensporige inzet de spottende opmerkingen op de hals van de weduwe van haar broer Emile, Mathilde, die zich ten aanzien van de godsdienst vrijheden veroorloofde die onze Marie verbijsterden. Tante incasseerde de klap en beidde haar tijd. Achteloos wees ze erop dat de petunia’s in de tuin van haar schoonzuster, die haar bloembedden met overgave verzorgde, minder mooi en vol waren dan die van meneer pastoor. Waarop Mathilde reageerde met de opmerking dat zij ze niet met wijwater besproeide. Tantetje haalde de schouders op waarbij ze een misprijzend ‘pff’ liet horen dat vergezeld ging van een zwerm spuugbelletjes, en verdween mopperend tussen de bloemperken. Hun geschil ging tot ver in het verleden terug. Maar men hechtte nauwelijks belang aan dat oude dametjesgekibbel – hun nummertje leverde geen verrassingen meer op, rivaliserende Siamese tweeling sinds één man, broer en echtgenoot, hen had verenigd. In hun ruzietjes kozen ze kronkelige omwegen om elkaar attenties te bewijzen. Wanneer tante na verloop van een paar uur niet weer te voorschijn was gekomen, slofte Mathilde naar het huisje met een restje soep dat ze anders toch maar weg zou gooien, wat tante de gelegenheid bood een bewijs van toewijding te leveren door het aangebodene te aanvaarden. Een andere keer breidde ze ongevraagd een sjaal, onder het voorwendsel dat Marie ons te schande maakte met de vodden die ze om haar schouders droeg. En altijd en eeuwig de opmerkingen over de kwezelarij van haar oude vriendin. Een manier om elkaar de rekening te presenteren uit de tijd dat ze twintig waren – de balans van gegeven en ontvangen genegenheid – en bij iedere ruzie het, nu in de nacht der tijden verzonken, verwijt dat de ander enigszins debet was aan het ongeluk dat hen heeft getroffen. Wat in der bloemen tale juist de petunia’s zeggen.

Haar tijd die ze in dienst van de parochie stelde was zo druk gevuld dat tante zich zonder het te menen afvroeg wie na haar dood de fakkel kon overnemen. Dat was geen probleem. Na haar dood werden de krantjes op een stapel bij de bakker neergelegd, waar een ieder zich bediende als hij brood kwam halen. Daaronder leden alleen diegenen die, soms aan het andere eind van de wereld (de missies), ver weg woonden en zich de parochieberichten per post lieten toesturen om te vernemen dat op de 5de te half acht een mis zou worden opgedragen ter herinnering aan, die God nu een jaar geleden tot Zich had geroepen, dat de 7de het huwelijk zou worden ingezegend tussen de zoon van Die en Die en de dochter van Zus en Zo, of dat het overlijden te betreuren viel op vijfenzeventigjarige leeftijd van de toegewijde heer Dinges – gedenken, gebed, requiescat in pace.

##

Na pappa’s dood overheerste een gevoel van verwaarlozing. De loop der dingen volgde zijn trage helling met barbaarse schaamteloosheid: tuin door onkruid overwoekerd, laan door groene mossen omzoomd, de buxus die niet meer wordt gesnoeid, de tegels op de binnenplaats die niet meer worden vervangen en waar het water stinkend blijft staan, de bakstenen muur vol gaten, de voorwerpen die maar niet opgeruimd worden, de opknapbeurten die eeuwig halverwege blijven steken. Niets verzette zich meer tegen het langzame verval.

In de dagen na de teraardebestelling kwam Julien, de doodgraver, bij ons aanzetten met drie waardevolle voorwerpen die hij uit het familiegraf had opgedolven: de twee trouwringen van pappa’s ouders en het gouden gebit van zijn moeder. Hij legde zijn schat op de keukentafel, schuchter, met de nederigheid van de verworpenen. Hij was een vroegere landarbeider, de laagste rang in de plattelandshiërarchie, een man die zijn werkkracht verhuurde, een slaapplaats in de stal kreeg toegewezen en als loon een maaltijd ontving. Dat hij was aangesteld als gemeentelijke doodgraver, was voor hem meer dan een onverhoopte promotie, een soort ridderslag. Hij was gerekruteerd vanwege een metafoor. Toen hij zijn baas naar diens laatste rustplaats begeleidde zou hij de burgemeester toen deze een beroep op hem deed, hebben geantwoord: ‘De doden zijn als zaad, je stopt ze in de grond en daarna hangt alles van de hemel af.’ Misschien komt het inderdaad doordat ze eerst de doden begroeven dat de vroegste mensen, vertrouwend op de verrijzenis, duizenden jaren later op de gedachte kwamen om met een gebaar vol verwachting korrels in de grond te stoppen. Hoe het ook zij, dank zij de anekdote, die werd doorverteld, steeg Julien in aanzien. Men vond dat hij diepzinnig was, een bij de omgang met de doden passende diepzinnigheid. In de commentaren werd altijd beweerd dat in het contact met de natuur de eenzaamheid dikwijls die kosmische dimensie bereikt – en dat leek vanzelfsprekender dan uit een vallende appel de wetten van de universele zwaartekracht af te leiden. Toen de functie van gemeentelijke doodgraver vacant was, gunden de burgemeester en zijn raad, onder de indruk van dit voorbeeld van volkswijsheid, de baan spontaan aan de werkloze filosoof-dagloner.

In de eerste tijd meende hij dat nog een paar zinspreuken van hem werden verwacht. Hij verzuimde nooit opmerkingen te maken in de trant van: ‘De stenen zijn de beenderen van de aarde,’ maar doordat hij de inspiratie uit zijn begintijd niet terugvond, hield hij zich al gauw wijselijk bij zijn leest. Door zijn vertrouwelijke omgang met de doden kende hij zich het voorrecht toe zijn stemgeluid niet te dempen wanneer hij de operaties leidde, zodat hij het gemompel van de bezoekers overstemde en aldus zijn plaatselijke macht beklemtoonde. Als een kat liep hij rond tussen de graven, in zijn verstelde, met aarde besmeurde blauwe pak, de baret als een accent circonflexe over de ogen getrokken, met lange passen voortstappend op zijn groene rubberlaarzen. Bij warm weer stond zijn liter wijn koel in een emmer water bij de enige kraan die het terrein telde en waaraan hij zijn jasje ophing. Hij zette een door de wind omgevallen vaas recht, trok een grassprietje uit, harkte de zandbedekking van een graf aan, zette een kruisbeeld weer overeind, schikte een boeket bloemen met alle fijngevoeligheid waartoe zijn eeltige handen in staat waren die waren kromgetrokken en definitief de vorm van de steel van zijn spade hadden aangenomen. Als kleine korporaal van het leger der schimmen zou hij zijn doden graag de oren hebben gewassen, als niet het gevaar bestond dat die tussen zijn vingers zouden blijven plakken.

Zijn gloriedag was Allerheiligen. Voor eigen rekening organiseerde hij de verkoop van chrysanten in potten, die hij uitstalde op een uit drie planken op twee schragen bestaande kraam voor het toegangshek van het kerkhof. Geholpen door zijn zoon Yvon, die overigens niet van hem was, speelde hij graag voor zakenman. Zodra hij drie klanten had, liep hij van de een naar de ander op de wijze van de knecht uit een blijspel, steeds in gebogen houding, voortdurend met de duim zijn baret naar het puntje van zijn schedel duwend als een met werk overstelpte man die zich niet de tijd gunt uit te blazen. Wat ook een manier was om zijn geest wat lucht te geven, hem de tijd te gunnen om na te denken bij het afsluiten van een transactie, want hij had enige moeite met de cijfers. Om de operatie te vergemakkelijken rondde hij al zijn prijzen op nul af, zodat het afhankelijk van het jaar voordeliger was planten met drie of met vier stammen te kopen. Uit de achterzak van zijn broek, waarvan het kruis tot op zijn knieën hing, haalde hij een dikke leren portefeuille te voorschijn, waarin hij zelfverzekerd als een paardenkoopman zijn bankbiljetten wegborg. Yvon moest het doen met een namaakportefeuille van karton: een lege Chantenay-suikerdoos, die gevouwen en nogmaals gevouwen was zodat er twee vakjes ontstonden, het ene voor de biljetten, het andere voor de munten. Mathilde, bij wie hij een paar uur per week in de tuin werkte, had hem een keurig opgepoetste en opgeknapte portefeuille van haar zoon Rémi gegeven, maar de volgende keer haalde hij bij het in ontvangst nemen van zijn loon weer zijn ingenieuze vouwwerkje te voorschijn, waarmee hij pronkte als was het een toonbeeld van vindingrijkheid en het bewijs van een knappe kop. Hij stond inderdaad dichter bij de homo habilis dan bij de homo sapiens: het was niet bekend of hij de zoon van zijn oom of van zijn grootvader was, maar die faraonische erfelijke belasting had ontegenzeglijk sporen nagelaten. Zijn aangenomen vader liet hem de potten met chrysanten bezorgen die niet voor de begraafplaats van Random waren bestemd. Yvon laadde een kistje vol dat hij zo goed en zo kwaad als het ging vastbond op zijn bagagedrager, stapte op zijn fiets, draaide zijn pet om zodat de klep in zijn nek zat en denderde in volle vaart door het dorp naar beneden met de kreet: ‘Zet ’m op Bobet’.

Iedereen nam hem in de maling., Als kind was hij al het pispaaltje van zijn klasgenoten, wier favoriete spel het was hem, na schooltijd, aan de voet van de Tour d’Enfer, het bouwvallige overblijfsel van een middeleeuwse ommuring, klem te zetten en met stenen te bekogelen. In de klas, onder het toeziend oog van de meester, genoot hij een betrekkelijke amnestie, ook al werd hij geregeld ten voorbeeld gesteld, als slecht voorbeeld. En in het speelkwartier viel het ook nog wel mee, behalve als het regende: iedereen stampte dan zo hard mogelijk in de modderige plassen zodat het water over hem heen spatte. Zijn lijdensweg begon pas echt met de woeste stormloop van vijf uur. Hij koos positie onder aan de toren en wachtte, dekking zoekend achter zijn schooltas die hij als een schild ter hoogte van zijn gezicht hield, op het begin van de steniging. Het regende stenen die met een doffe dreun afketsten op zijn armzalige verdediging. Tussen twee ontwijkende bewegingen door vond hij toch de moed pal te staan, zijn aanvallers uit te schelden. Zijn geliefde scheldwoord was, in de streektaal, een soort onomatopee die hem als bijnaam diende wanneer de zaken voor hem een slechte wending namen. Soms als hij door een steen aan zijn been werd geraakt, deed hij een indianendans. Andere keren zakte hij in elkaar onder het uitstoten van een gebrul dat zijn agressors niet milder stemde, maar juist algemene hilariteit uitlokte. Er was niemand om de bliksem weg te houden van de ideale bliksemafleider die hij was.

Het ongeluk liet geen gelegenheid voorbijgaan om zijn onuitputtelijke mogelijkheden bot te vieren op zo’n geschikt object. Op zijn vijftiende zag hij al hagedissen langs de muur kruipen en het hele fantastische bestiarium van het delirium tremens, nog afgezien van de echte ratten die onder zijn bed renden. Bij de dood van Julien was er in het hele huis met de aarden vloer geen schoon laken te vinden. Yvon volgde hem op. Hij werd een beetje verwaand. De vrouwen die hem tegenkwamen, vonden hem liederlijk omdat hij blikken op hen wierp die ze als gluiperig betitelden maar waarin vooral begeerte lag. Arme Yvon, die door alle vrouwen werd gemeden. Hij werd, met de ergste graad van levercirrose, dood aangetroffen in een sloot, naast zijn fiets – zijn trouwe levensgezel –, waarschijnlijk aangereden door een auto die het na schooltijd begonnen karwei had afgemaakt. De gendarmes beschouwden de zaak al gauw als gesloten en er was niemand die protesteerde. Iedereen was het erover eens dat zo’n einde het beste was wat hem had kunnen overkomen. Yvon, op negenentwintigjarige leeftijd gestorven, eenzamer dan een hond – een kort, versteend leven.

Hij kwam met zijn vader mee toen Julien het gouden gebit van Aline en de twee trouwringen bracht. Na hun buit op de tafel te hebben gelegd en een stap terug te hebben gedaan, stonden ze in de deuropening van de keuken te wachten op een kleinigheid, naast het bedankje. Mamma stopte ze ieder een geldstuk toe. Het grootste voor de vader en iets om snoep van te kopen – dat waren haar woorden – voor Yvon. Toen ze geen van beiden van plan leken om op te stappen, drong het tot haar door dat ze het belangrijkste vergat. Ze verontschuldigde zich maar ze was met haar gedachten elders, en haar van verdriet uitgeputte ogen, kwetsbare waterspiegels in evenwicht, aarzelden een ogenblik. Julien, in verlegenheid gebracht, stamelde iets wat waarschijnlijk condoleanties waren, een beproefde formule waarmee hij zich waagde aan een distinctie die zijn mogelijkheden te boven ging, maakte vervolgens aanstalten weg te gaan. Mamma drong aan. Hij wilde toch wel een glas wijn. Voor de vorm aarzelde hij, wilde niet langer storen, maar zei toch niet nee. En voor de jongen? Oh, hetzelfde, hij was eraan gewend, van een glas wijn was hij niet vies. En aan de manier waarop hij ja knikte, zijn vette haarlok tegen zijn voorhoofd geplakt, kon je zien dat Yvon er inderdaad niet vies van was. Geschrokken bood mamma hem toch de muntlimonade aan die de kinderen altijd dronken. Vond hij dat niet lekkerder? Yvon bloosde, hield zonder te antwoorden het hoofd gebogen. Nee, nee, doet u vooral geen moeite, hetzelfde als zijn vader – zei de vader.

Het was inderdaad geen moeite: muntlimonade voor iedereen. Mamma bedacht te laat dat ze geen wijn in huis had, een familie van waterdrinkers: wijn werd bij bijzondere gelegenheden gekocht, voor de gasten.

Toen mamma het water op de muntsiroop schonk, hield Julien haar tegen alsof zijn pastis te veel werd verdund. Het was voor hem een ongekende situatie. Alleen het verdriet van die jonge weduwe had hem ervan weerhouden zich uit de voeten te maken. Hij proefde, klakte met zijn tong en verklaarde dat het niet slecht was. Een bekering van korte duur – ook hij werd slachtoffer van zijn lever.

Met het glas bungelend aan de vingers van een hand en de andere hand in de zij nam Yvon de houding van zijn vader aan, stevig wijdbeens op zijn rubberlaarzen waarvan de stank zich geleidelijk in het vertrek verspreidde. Om de stilte op te vullen prees mamma de doodgraver om zijn eerlijkheid. Anderen zouden het in zijn plaats misschien niet zo nauw hebben genomen.

Dat was een opvatting. Een andere zou zijn geweest je voor te stellen hoe de ouwe Julien, om zijn wandaad te verbergen, zich in zijn armzalige onderkomen inspande zijn goud stiekem te smelten, en zijn goudstaafje te gelde maakte bij de juwelier op de hoek – en dat was Rémi, wiens winkel naast ons huis lag. Het was voor de filosoof-tuinman natuurlijk eenvoudiger zich te laten betalen met een fooi en een glas wijn.

Na zijn vertrek werd zijn vondst op het buffet gelegd tussen de voorwerpen en de papieren die moesten worden opgeruimd of uitgezocht. Een onsamenhangende berg, die instortte telkens wanneer je probeerde er iets uit te trekken. Een fruitschaal, een uitgesproken modern, tachistisch pronkstuk van afgescherfd aardewerk, was nu onder de massa bedolven. De paar noten op de bodem, de enige vruchten die de schaal ooit droeg en die daar op de dag van haar inwijding midden op het buffet als decoratieve rekwisieten waren neergelegd, werden jaren later, in een zomer, opgedolven toen John, op doorreis, mededeelde dat hij gewoon was zijn maaltijden te beëindigen met een handvol gedroogde vruchten. Iemand herinnerde zich de noten, waarschijnlijk ontwaard tijdens een vorige aardverschuiving. Een grondwerkerskarwei om erbij te komen, maar ze lagen inderdaad, wit, schoon, uitgebleekt, nog onder in de schaal, als een overwinning op de tijd. De ontgoocheling liet niet lang op zich wachten: het inwendige was niets dan stof, en de paar amandelen die het overleefd hadden waren zo droog, zo verschrompeld dat we ons grafschenners voelden die het met het oog op de grote reis bij het lichaam geplaatste maal soldaat maakten.

Als je een schroef nodig had, een moer, een tube lijm, een scheermesje, een horlogeveer, een knikker, een speld, een potlood, een paperclip, een plaatje met een gat erin (als ringetje te gebruiken) of het soort minuscule horlogemakersschroevendraaiertje waarmee we de poten van onze bril vastzetten, hoefde je maar een greep te doen in die ecologische niche tussen het ouderwetse dressoir en het kastje erboven en de glazen hors-d’oeuvreschaal te localiseren die dienst had gedaan als badkuip voor de mandarijneendjes met donkerrode snavel, die de een na de ander dood werden aangetroffen achter in de kooi, zonder dat het duidelijk was hoe dat kwam. In de zwembad-schaal legden we die dingen, met de gedachte dat ze op een dag misschien nog wel van pas zouden komen. Daar belandde het gebit. Zijn carrière als prothese was beslist afgelopen, maar net zoals het mode was een trompet tot bedlampje en een juk tot luchter om te bouwen, was er altijd hoop op een toekomstig hergebruik.

In het begin schrok je als je je zo’n monsterlijk ding in de mond van een menselijk wezen voorstelde. Het had meer weg van een martelwerktuig, als verlostang van het woord zag je het zo voor je. Helemaal van goud: tanden en kiezen, verhemelte, tandvlees – zwaar, grof, hinderlijk, primitief. Als het uit een opgraving afkomstig was geweest, had je het toegeschreven aan de Scythische goudsmeden of aan de chirurgijns van de XXVIIIe dynastie. Maar wat in de mond van koningin Hatsjepsoet bewondering zou hebben gewekt, baarde ons toch wel zorgen voor het comfort van onze goudgemonde grootmoeder.

Grote Aline behoorde zeker niet tot het klagerige slag mensen. In haar leven had ze een opeenvolging van drama’s meegemaakt, steeds weer hetzelfde drama, omdat al haar kinderen dood waren geboren behalve, als door een wonder, het nakomertje Joseph, onze vader, die waarschijnlijk altijd was blijven beseffen hoe kwetsbaar het leven is, want ondanks zijn rijzige gestalte was hij niet ouder dan veertig geworden.

Aan haar beproevingen had Aline een ondergrond van droefheid overgehouden die degenen die in haar nabijheid kwamen opviel, een droefheid die nog benadrukt werd door haar zachte stem. Oh, haar stem – alle getuigenissen stemmen overeen –, nauwelijks kwam hij uit haar gouden mond of men vergat de massieve vormen, het verkeerd geconstrueerde lichaam waarmee het arme mens zich tussen de winkelschappen verplaatste met de wil tot lichtheid van degenen, onder de fijnstgevoeligen, die vrezen door hun omvang te veel ruimte in beslag te nemen.

Het gebit was naar haar maat. Zoals het buiten de zwembad-schaal stak sprak het voor haar. De schroeven, moeren, gummetjes hadden er nu ruimtegebrek. Als de rommel op het buffet maar even overhoop werd gehaald, vond je ze overal terug op het grijze linoleum van de keuken, geplukte vogeltjes, zonder enige pardon uit het nest gewerkt door die parasiterende koekoek. Er moest worden opgetreden. De hoek aan de voorkant van het dressoirblad werd vrijgemaakt en het zware gebit werd daar neergelegd als schoor, die met zijn massa verzakkingen in het fundament voorkwam.

Al gauw werd er geen aandacht meer aan geschonken. Alleen de onrustige blik van een bezoeker leerde ons soms hoe onbetamelijk het was. En vervolgens kreeg het spontaan de functie van presse-papier. Een brief, een dringende rekening werden ter afhandeling, goed zichtbaar, onder de machtige vergulde kaak gelegd. We zaten te eten zonder dat het ons ook maar een moment stoorde of intimideerde.

##

Die versloffing, die verslonzing. Onze negatief entropische vader zou tijdens zijn leven nooit hebben geduld dat de garagedeuren in verval raakten. Zijn waakzaamheid stond niet toe dat er een begin van een bres werd geslagen, dat verf afbladderde, een dak lekte, een leiding druppelde. Gaf men hem Venetië, hij redde de Serenissima van de wateren door de gevels te cementeren, de lambrizeringen met formica te bekleden, de kanalen leeg te pompen, op rails lopende gondels uit te vinden, maar Venetië zou gered zijn. Voor de tuin had hij een Gouden Eeuw-plan met rotsen, watervallen, nissen met bloemen. Tantetje maakte zich al zorgen over de plaats die voor haar beelden overbleef. Van die bevlieging getuigen een vluchtige schets op een velletje papier en een paar uit het binnenland van Bretagne meegenomen brokken graniet, die na uit de kofferbak van de auto te zijn geladen tegen de achtermuur werden opgestapeld en al gauw door onkruid overwoekerd.

Door die herculische inspanningen bleef de finesse van zijn restauratiewerk op de achtergrond: de reparatie van de poppen, natuurlijk die van zijn dochters, maar ook – met het toenemen van zijn faam – van alle meisjes uit de streek, die hoopvol met een oog- of armloze baby van celluloid naar hem toekwamen. De losgeraakte lichaamsdelen zette hij weer op hun plaats. Ter vervanging van de ontbrekende legde hij in zijn werkplaats, tussen dozen met spijkers, een verzameling aan van de onderdelen die hij had overgehouden van babypopjes die op waren – ogen, hoofden, armen, benen, als was het een uitstalling van ex-voto’s. Soms gingen de poppen weer weg met een oog van een andere kleur, een korter of rozer of molliger been, maar de meisjes leken het verschil niet te zien.

De door de vader van onze vader gebouwde garage achter in de tuin werd aan de straatzijde afgesloten met een metalen deur, die voor die tijd een stout stukje was. Het Eiffel-argument en de roem van de Wendels, de staalbaronnen, hadden stellig bij de keuze van Pierre een rol gespeeld. Die vrees de boot van de moderniteit te missen – hij had zich laten overtuigen dat ijzer sterker zou zijn, dat deze bewapening zijn huis beter tegen de tand des tijds zou beschermen.

Door onvoldoende onderhoud – ze had om de drie jaar moeten worden afgekrabd en opnieuw geschilderd – was ze een gemakkelijke prooi voor roest. Eerst rezen rondom de klinknagels okerkleurige atolletjes op, die zich geleidelijk zo ver uitbreidden dat ze eilanden, vervolgens continenten vormden die als een koraalzee de groene planisfeer van de deur aantastten. Op het eind herinnerden alleen enkele sporen overgebleven verf aan het Pompejaanse verleden ervan. Als je maar even met een vinger op het metaal drukte vielen er gaatjes in. De verroeste, aangevreten platen schilferden af als plataanschors. Vlak voordat de deur werd vervangen was ze zo gevaarlijk geworden dat het ons verboden was erbij in de buurt te komen. Niet alleen dreigde tetanusgevaar door een metaalsplinter onder de huid, ook bestond het risico onder de zware panelen te worden verpletterd of door een losgeraakte spant doorboord. Omvangrijke pakketten werden via de aangrenzende tuin van Rémi doorgevoerd, wat in het voordeel was van de onder de balken van de garage nestelende zwaluwen, die kwetterend rondfladderden omdat ze nooit meer werden gestoord in dat verlaten pakhuis.

Die deur werd dichtgevouwen als een kamerscherm en was altijd lastig te hanteren geweest. Voor het dichtdoen kon je maar beter met zijn tweeën zijn of, als dat niet het geval was, zo lang als degene die ons net had verlaten. Je moest zo te werk gaan dat je, terwijl je de panelen naar je toegetrokken hield, de stangen waarmee ze in de grond en aan de zoldering werden vastgezet, in de gleuf duwde. Maar het tegenhouden van die twee meter vijftig hoge metalen massa’s bezorgde je een lamme arm, het bloed liep weg uit je opgestoken hand en terwijl je de in de enorme steunbalk uitgespaarde gaten probeerde te vinden gebeurde het herhaaldelijk dat een roestschilfer naar beneden viel en in je oog terechtkwam. Dan liet je, gedreven door een gevoel van machteloze woede en eraan wanhopend of het je ooit nog zou lukken, alles los om over je ooglid te wrijven. Dat ding, dat geen enkel probleem opleverde in de tijd dat pappa zich er met de geduchte kracht van vaders mee bemoeide, leerde ons na zijn dood dat de weg voortaan bezaaid zou zijn met hindernissen waartegen we een ziel als een glassnijder, zo hard en scherp, nodig zouden hebben, en die hadden we niet, we konden alleen maar grienen als droeve, in een nevelarchipel gestrande robinsons.

De houten deur waarmee de garage aan de tuinkant werd gesloten, zal langzaam verrottend ten onder gaan als een scheepswrak op een groene algenkust: de gecombineerde uitwerking van de regens van de Atlantische Oceaan en van de voetbalschoten die er zwaar tegenaan bonkten zodat de oude planken trilden. Eerst was er een reeks krakende geluiden, vervolgens verschenen de eerste spleten, tot de dag dat de kogel in een regen van splinters de deur doorboorde en, aan de andere kant van de garage met geweld tegen het plaatwerk sloeg. Naarmate de jaren verstreken kwamen de planken steeds schever aan het ijzerwerk te hangen, raakten los en vielen uiteindelijk in het gras, waar ze bleven liggen als een achteloze worp mikadostokjes.

Een paar jaar na de oorlog was een jongen van twintig jaar zonder een cent op zak in het dorp gestrand. Hij leek het spoor zo bijster dat pappa hem zijn garage aanbood als onderdak voor zijn activiteiten als schilder, evenals penselen om ze uit te oefenen, en karweitjes om van te leven. Op het moment dat hij zich verloofde, had de jongeman in gulden letters de voornaam van zijn vrouw op de binnenkant van de houten deur geschilderd, die hij gebruikte als een reuzenpalet om zijn verven te proberen. Later, misschien na een ruzie, had hij het opschrift weggewerkt met een kuise zwarte rechthoek, zodat we uiteindelijk vergaten dat het er had gestaan. Nu de regen de oude planken zonder ophouden schoonwaste, zagen we de naam weer verschijnen als een klein opgegraven Troje van liefde.

Tantetje zou die slordigheid, die verwording van het erfgoed niet hebben geduld. Aan het indammen van de verwoestingen door de tijd aangericht zou ze dezelfde energie hebben besteed als aan het opdweilen van de liters water die op een dag haar huisje in een zwembad hadden veranderd nadat een las in de afvoer van haar gootsteen het had begeven. Een hele nacht had ze zoals de geit van meneer Séguin dapper gestreden, in haar eentje met haar zwabbers, door het water wadend, hozend, wringend, de ene emmer na de andere leeggooiend, omdat ze overeenkomstig haar gewoonte niemand wilde lastig vallen, en alleen hulp vroeg aan degene die in haar kaartenbak onder het hoofd ‘Waterschade’ de aangewezen figuur was. De volgende dag waarschuwde ze ons, uitgeput, dat ze Joseph zodra hij terugkwam waarschijnlijk nodig zou hebben, omdat ze bang was dat de lappen waarmee ze het lek had gedicht, niet erg lang zouden houden. Toen Joseph kwam aanzetten om de omvang van de ramp te beoordelen, sprak hij zijn bewondering uit voor zoveel doorzettingsvermogen en handigheid, en tante was in de wolken. Maar andere keren, en dat was de bron van langdurig gemok, dreef hij de spot met de hardnekkigheid waarmee ze alles bewaarde – een bepaald voorwerp dat hij had weggegooid en dat hij op de zolder van het huisje terugvond, of toen ze zich in het hoofd had gezet de duizend stukjes weer aan elkaar te lijmen van het gipsbeeld van de heilige Anna dat op geheimzinnige wijze van zijn voetstuk was gevallen (niet verhoorde wens, hemelse woede?), een driedimensionale puzzel die haar avonden lang bezighield met matig resultaat: een armzalige, met littekens overdekte, slecht van haar operatie en haar transplantaties herstelde Anna, die uit al haar wonden lijm kwijlde en pover afstak bij haar als timmerman uitgedoste schoonzoon van albast. Maar het geeft toch geen pas om een replica van de moeder van Gods moeder, haar die het kindeke Jezus grootmoeder noemde, aan haar lot over te laten als ze een handvol scherven is geworden.

Tantetje zou geen moeite te veel zijn geweest om zich tegen die verloedering van de tuin te verzetten. Met een overvloed van tubes lijm, noodpleisters en oproepen tot de hemel. Ze zou het als haar plicht hebben beschouwd het werk van de overleden neef voort te zetten. Ze zou het hebben gedaan ter nagedachtenis aan hem.

Maar zij was juist de eerste die versaagde. Ze haalde nieuwjaar nog – als een laatste mijlpaal die men zich voorneemt te passeren, waarna men zichzelf wat rust zal gunnen. Na die klip te hebben omzeild, werd ze op de ochtend van de 2de als vermist opgegeven.

##

Het was bijna twaalf uur en ze had nog steeds geen teken van leven gegeven. Dat was niets voor haar. Ze was weliswaar op haar zelfstandigheid gesteld, maar ze was te bang voor de eenzaamheid om zich een hele morgen in haar huisje op te sluiten zonder dat er voor een of andere boodschap uit te gaan. Om de tuin te verlaten kon ze van twee uitgangen gebruik maken. Als ze door ons huis of door dat van Rémi liep, hoefde ze alleen maar de straat over te steken om de kerk te bereiken waar ze, sinds haar pensionering, aan een volledige reorganisatie in de geest van Cluny was begonnen. Maar ze liet ons graag blijken dat ze nog meer bezigheden had. Telkens wanneer ze in de gang verscheen meldde ze waarom ze langskwam. Ze stak haar gerimpelde kippenekje om de hoek van de keukendeur en riep in het voorbijgaan, met haar huppelige stemmetje, als een vrouw die haast heeft: ‘Ik ga boter halen,’ of ‘Ik moet bij meneer pastoor komen,’ of ‘Als iemand me nodig heeft, ik ben bij dat meisje van Dinges.’ Vaak is er nog niemand in de keuken. Vanaf de eerste verdieping horen we hoe ze haar briefing naar de ontbijtkommen roept die op de tafel op ons staan te wachten. Wat maakt het uit. Ze zet haar nek weer op haar schouders en vooruit oh Heer, want Uw is het Koninkrijk en de kracht en de heerlijkheid.

En zo verder tot ’s avonds, wanneer ze, voordat ze naar bed gaat, nog moet verrichten wat wel met een kruisgang op de plaats vergeleken zou kunnen worden. Geknield op haar bidstoel van zwart bewerkt hout, de armen gespreid met de handpalmen naar de hemel gekeerd in de houding van de gestigmatiseerden wier handen door laserstralen zijn doorboord, bidt ze een eindeloze cirkelgang van rozenhoedjes. Het kussen van de bidstoel draagt de stigmata van haar langdurige seances. Het heeft geen kleur meer en het weefsel is zo versleten dat de vulling prikt in je knieën. In betere staat verkeert de armsteun, waarvan het groene fluweel alleen maar een beetje dof is geworden op de plaats waar ze haar gebedenboek neerlegt. Want ze leunt er niet op. Ze bidt niet met de handen voor het gezicht zoals in de kerk, waar ze met haar gespreide armen drie stoelen nodig zou hebben om haar naaste geen klap in het gezicht te geven. In de beslotenheid van haar huis zou dat een teken van onachtzaamheid zijn, van nonchalance, die weinig past bij degeen die zoveel voor haar en voor de massa heeft geleden ter vergeving van de zonden – de zonden van de massa in de eerste plaats, want die van tante waren zeker niet ernstig genoeg om ervoor aan een kruis te gaan hangen.

Ze houdt het hoofd schuin zoals ze gewoon is als ze op een plechtstatige manier eet of als ze poseert, zodat het lijkt of ze op alle foto’s die er van haar gemaakt zijn die nek, te lang, te iel om het hoofd recht te houden, uit het lood laat hangen en probeert achter de fotograaf te kijken, alsof deze zich tussen haar en iets essentieels plaatste, alsof ze in de duisternis van haar kapel-kamer die isolerende schemerlaag probeerde te omzeilen om een glimp van het goddelijke licht op te vangen.

Hoewel niets, behalve de eerste van de drie stille missen die ze zichzelf oplegt, haar er meer toe dwingt, staat ze nog steeds vroeg op. Vijftig jaar zwoegen maakt een mens ongeschikt lang in bed te blijven liggen. De macht der gewoonte. Daardoor worden de dagen die ze moet vullen des te langer. Ze besteedt haar tijd aan haar onophoudelijke heen-en-weergedraaf, dat haar het gevoel geeft dat haar hoofd omloopt, ook al begrijpt iedereen dat de beweegredenen die ze aanvoert als ze langskomt, vooral dienen als afleiders van die late ontdekking van de verveling.

Om niet te lastig te lijken, misschien ook om dat te ontzien wat in haar voorstelling overgevoeligheden zijn en wat alleen maar een vorm van irritatie is, zal ze als ze terugkomt van haar boodschap, nooit nog eens door hetzelfde huis lopen. En voor de over zijn werkbank gebogen Rémi, zijn horlogemakersloep voor zijn oog geklemd, zal ze als bewijsstuk met haar pakje boter zwaaien: ‘Ik heb mijn boter gekocht’ (en Rémi begrijpt dat hij geacht wordt te weten dat ze is uitgegaan om boter te halen), of zeggen ‘Meneer pastoor was er niet’ (en, omdat ze niet wil dat men denkt dat hij haar voor niets heeft laten lopen, haast ze zich te vertellen hoe Anastasie, de dienstmeid, haar opwachtte met de verontschuldigingen van meneer pastoor, die net dringend bij mevrouw Dinges was geroepen voor wat, helaas, wel eens haar laatste sacramenten zouden kunnen zijn. En op dat moment is Rémi, wie niets ontgaat van het leven in het dorp, dat hij door de witte tergalvitrage van de uitstalkast gadeslaat, zo onvoorzichtig om op te kijken, de loep uit zijn oog te halen en bezorgd te vragen: ‘Mevrouw wie?’ Wat hij vooral niet had moeten doen, want als tantetje haar stokpaardje eenmaal heeft bestegen, draaft ze al gauw door: mevrouw Dinges uit dat dorp, je weet wel, op de weg naar, de vrouw van, de dochter van – maar de uiteenzetting gaat zo ver terug, minstens drie generaties met geboorten, huwelijken, posities, doodsoorzaken, de stambomen krijgen zulke ingewikkelde vertakkingen dat Rémi, geërgerd, een halfuur geduld moet oefenen en dan pas hoort dat het in feite om de overgrootmoeder gaat die doet of ze met haar honderd jaar nog een jonge meid is, en terwijl hij mevrouw Dinges, tantetje en alles vervloekt wat tegen hem samenspant om hem zijn tijd te laten verdoen, zal hij weer aan het werk gaan), of ook, op haar bekende bitse toon, zonder omwegen een van haar onherroepelijke oordelen uitspreken: ‘Die dochter van Die en Die heeft het buskruit niet uitgevonden’ – wat toch geen schande is.

Al dat geloop zaaide op den duur verwarring in haar geest. Ze meldde boter en kwam bij meneer pastoor vandaan, reageerde als iemand die het veel te druk heeft, sloeg zich voor het hoofd als de heldin uit een tragedie: ‘Oh ja, dat is waar ook, mijn boter,’ en ging weer weg met het hoofd tussen de schouders, een schrale gestalte die zich met kleine pasjes door het dorp rept, een trippelend muisje dat door iedereen met een vriendelijk woord wordt gegroet. We hoorden haar een keer zelfs heel duidelijk aankondigen dat ze naar het Magnificat ging en we zagen haar naar de wc op de binnenplaats rennen. Dank zij en ter herinnering aan dat voorval deden wij nog jarenlang onze behoefte op het Magnificat. Menigeen verbaasden we met die oprispingen van vroomheid die op de bovenverdieping eindigden in de waterval van een doorgetrokken wc. Maar het was duidelijk dat ze zich klaarmaakte om weldra het verstand te verliezen. De klap van 26 december versnelde het proces alleen maar en deed de symptomen op hol slaan.

De vijf dagen tussen pappa’s dood en nieuwjaar bracht ze door in een soort door fasen van volledige neerslachtigheid onderbroken trance. We troffen haar apathisch op een stoel aan, met het hoofd op de borst als haar Jezus, gebocheld bijna, de handen gevouwen in de schoot van haar doordeweekse zwarte rok, met haar tenen nauwelijks de grond rakend, afwezig, alsof het plotselinge besef van de gebeurtenis een ontkoppeling in haar gedachtenveld veroorzaakte. Hoe haar geest ook in zichzelf naar antwoorden zocht, het was alsof hij tegen die dood steigerde, het ondenkbare niet in zich op wenste te nemen. Die instorting sneed haar af van de levenden. En dan vatte ze, in een opwelling, met verdubbelde energie haar geheime bezigheden weer op. Ze zei dat ze voor alles zorgde, dat ze wat de uitvaart betrof met meneer pastoor de keuze van de teksten, van de muziek, van de bloemen regelde, en met Julien de begrafenis. Wij mochten rustig huilen, zij nam de rest op zich. Als een automaat kwam en ging ze, en daarna, als de veer was afgelopen, liet ze zich weer op een stoel vallen, wezenloos, de ogen roodomrand door het verdriet en door de slapeloze nachten waarin ze God aansprak, hem het oudste handeltje ter wereld voorstelde, een ruil tussen haar en haar neef. Het kwam haar voor dat de verkeerde was getroffen, dat het schot de roos had gemist, dat zij het doelwit was, dat zij dus moest worden gehaald, dat het misverstand moest worden rechtgezet, dat het geen schande is een vergissing toe te geven. Dat was tenminste wat ze niet moe werd te herhalen, maar het grote lichaam in de slaapkamer op de eerste verdieping, waarbij mamma zestig uur achtereen waakte, behield zijn kadaverstijfheid en verspreidde op het laatst zelfs een verdachte geur die eerst aan een weersomslag werd toegeschreven. Wanneer de winden naar het westen draaien, nemen ze in het voorbijgaan de gasuitstoot in zich op van de chemische fabrieken aan de Loire, stroomopwaarts van Saint-Nazaire: de walm van fakkels van olieraffinaderijen, van ammoniak, zwavel, SO2, die de hemel boven het estuarium met groene en amberkleurige strepen dooradert, en die met stelligheid wordt uitgelegd als een voorbode van regen. Maar het raam van de kamer was gesloten, kleren en naden waren dichtgestopt, zodat niets van de winterkou binnendrong. En, na controle: de buitenlucht verspreidde een kristallen frisheid. Het was het leven dat zijn biezen pakte.