Ivan Toergenjev

Eerste liefde

Vertaald door
Carl en Rebecca Ebeling

==

==

==

Uitgeverij Van Oorschot

Amsterdam

© Copyright 1955, 2017 vertaling CARL en REBECCA EBELING en UITGEVERIJ VAN OORSCHOT, AMSTERDAM

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, op welke wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

==

ISBN 978 90 282 5013 0

==

www.vanoorschot.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de zevende druk, 2020

##

De gasten waren allang vertrokken. De klok sloeg halfeen. In de kamer waren alleen nog Sergej Nikolajevitsj, Vladimir Petrovitsj en de gastheer.

Deze belde en beval de tafel waaraan men gesoupeerd had af te ruimen.

‘Dus dat is afgesproken,’ zei hij terwijl hij dieper wegzakte in zijn fauteuil en een sigaar aanstak. ‘Wij zullen ieder de geschiedenis van onze eerste liefde vertellen. De eerste beurt is aan u, Sergej Nikolajevitsj.’

Sergej Nikolajevitsj, een blonde, gezette man met bolle wangen, keek eerst de gastheer aan en sloeg vervolgens zijn ogen op naar de zoldering.

‘Ik heb geen eerste liefde gehad,’ zei hij ten slotte. ‘Ik ben direct met de tweede begonnen.’

‘Hoe hebt u dat gedaan?’

‘Heel eenvoudig. Ik was achttien jaar toen ik voor het eerst naar de gunst dong van een heel lief meisje; maar ik maakte haar het hof op een manier alsof ik iets dergelijks al eerder aan de hand had gehad: precies zoals ik later anderen het hof maakte. Eerlijk gezegd werd ik op mijn zesde jaar al voor de eerste en laatste keer verliefd, en wel op mijn kindermeisje; maar dat is heel lang geleden. De details van onze verhouding zijn uit mijn geheugen gewist, en al zou ik ze mij herinneren, wie zou er dan belang in stellen?’

‘Wat doen we dan?’ begon de gastheer. ‘Mijn eerste liefde was ook niet bijzonder interessant: ik was nog nooit verliefd geweest voordat ik kennis maakte met Anna Ivanovna, die nu mijn vrouw is. Bij ons liep alles op rolletjes: onze vaders hadden ons voor elkaar bestemd, we gingen al heel gauw van elkaar houden en we traden zonder enige aarzeling in het huwelijk. Mijn verhaal is in twee woorden verteld. Ik geef toe, heren, toen ik voorstelde onze eerste liefde op te halen was mijn hoop gevestigd op u – ik zal niet zeggen oude, maar toch ook niet meer zo jonge – vrijgezellen. Kunt u ons niet op iets vergasten, Vladimir Petrovitsj?’

‘Mijn eerste liefde was inderdaad niet heel alledaags,’ was het enigszins aarzelende antwoord van Vladimir Petrovitsj, een man van een jaar of veertig met zwart, grijzend haar.

‘Aha!’ zeiden de gastheer en Sergej Nikolajevitsj als uit één mond. ‘Des te beter... Vertelt u maar.’

‘Goed... Of nee, ik zal het niet vertellen, want vertellen is niet mijn sterke kant. Dan wordt het kort en droog, of langdradig en sentimenteel. Maar als u mij toestaat, zal ik alles wat ik mij herinner in een schrift schrijven en u dat voorlezen.’

De vrienden gingen hier aanvankelijk niet mee akkoord, maar Vladimir Petrovitsj hield voet bij stuk. Veertien dagen later waren ze weer bij elkaar, en Vladimir Petrovitsj kwam zijn belofte na.

In zijn schrift stond het volgende.

1

Ik was toen zestien jaar. Het gebeurde in de zomer van 1833.

Ik woonde in Moskou, bij mijn ouders. Zij hadden een villa gehuurd bij de weg naar Kaloega, juist waar deze de stad verlaat, tegenover het Neskoesjnojepark. Ik leerde om naar de universiteit te gaan, maar werkte heel traag en weinig.

Niemand stond mijn vrijheid in de weg. Ik deed waar ik zin in had, vooral sinds ik afscheid had genomen van mijn laatste gouverneur, een Fransman, die nooit had kunnen wennen aan de gedachte dat hij ‘als een bom’ (comme une bombe) in Rusland was terechtgekomen, en daarom met een verbitterde uitdrukking op zijn gezicht hele dagen op zijn bed hing. Mijn vader was onverschillig vriendelijk tegenover mij; mijn moeder schonk bijna geen aandacht aan me, hoewel ik enig kind was: zij werd in beslag genomen door andere zorgen. Mijn vader, een nog jonge en heel knappe man, was uit berekening met haar getrouwd; zij was tien jaar ouder dan hij. Mijn moeder had een treurig leven: zij was voortdurend geprikkeld, jaloers, kwaad, maar nooit waar mijn vader bij was. Zij was erg bang voor hem, en hij was streng, koel, gereserveerd... Ik heb nooit iemand gezien die verfijnder was in zijn kalmte, zelfverzekerdheid en eigengereidheid.

Ik zal niet snel de eerste weken vergeten die ik op het landhuis doorbracht. Het was heerlijk weer. Wij waren op 9 mei uit de stad gekomen, juist op de dag van de heilige Nicolaas. Ik wandelde – soms in de tuin van onze villa, soms in het Neskoesjnojepark, of buiten de stadsgrens en nam een of ander boek mee, bijvoorbeeld het leerboek van Kajdanov, maar sloeg het zelden open. Vaker zei ik gedichten op, waarvan ik er heel veel van buiten kende. Mijn bloed gistte, mijn hart werd samengeknepen – zalig en dwaas tegelijk: ik wachtte voortdurend, was beschroomd voor iets, verwonderde mij over alles, en was zeer ontvankelijk. Mijn fantasie speelde en fladderde steeds rond dezelfde voorstellingen, zoals bij het vallen van de avond gierzwaluwen rond een klokkentoren; ik verzonk vaak in gedachten, treurde, en huilde zelfs, maar dóór die tranen en dóór die droefenis heen, aangewaaid op een zangerig vers of op de schoonheid van de avond, brak toch, als een grassprietje in de lente, het blije gevoel van het jonge, bruisende leven door.

Ik had een klein rijpaard. Zelf zadelde ik het meestal en reed dan alleen ergens naartoe, ver weg, in galop; ik verbeeldde mij een ridder te zijn op een toernooi (hoe vrolijk blies de wind mij in de oren!) of ik hief mijn gezicht naar de hemel en ving het stralende licht en de blauwe klaarte op in mijn wijd geopende hart.

Ik herinner mij dat in die tijd het beeld van een vrouw, de gedachte aan liefde voor een vrouw mij vrijwel nooit scherp voor de geest stond; maar in alles wat ik dacht, in alles wat ik voelde, school een half bewust, schaamtevol voorgevoel van iets nieuws, onzegbaar zaligs, iets wat met meisjes samenhing.

Dit voorgevoel, dit verwachten doortrok mijn hele wezen: ik ademde het in met de lucht, het golfde door mijn aderen in iedere druppel bloed... en het was mij beschoren het weldra verwezenlijkt te zien.

Onze villa bestond uit een houten herenhuis met zuilen en twee lage vleugels. In de linkervleugel was een heel klein fabriekje van goedkoop behangsel ondergebracht. Ik ging menigmaal kijken hoe een tiental magere jongetjes in smerige stofjassen, met ingevallen wangen en verwarde haren, voortdurend op de houten hefbomen sprongen die de vierkante blokken van de pers neerdrukten, om zodoende, met het gewicht van hun uitgemergelde lichamen, de bonte patronen op het behangselpapier aan te brengen. De rechtervleugel stond leeg en was te huur. Op zekere dag, een week of drie na de negende mei, werden de luiken voor de ramen van deze vleugel geopend en verschenen er vrouwengezichten achter de ruiten: een gezin had daar zijn intrek genomen. Ik herinner mij dat mijn moeder nog diezelfde dag, tijdens de maaltijd, bij de huismeester informeerde wie onze nieuwe buren waren, en toen ze de naam van vorstin Zasekina hoorde, zei ze, aanvankelijk niet zonder een zekere eerbied: ‘Aha! Een vorstin...’ Maar daarna voegde zij eraan toe: ‘Waarschijnlijk arm.’

‘Zij zijn met drie huurrijtuigen gekomen, mevrouw,’ merkte de huismeester op, terwijl hij eerbiedig een schotel aanreikte. ‘Zij hebben geen eigen equipage, mevrouw, en hun meubelen zijn van het goedkoopste soort.’

‘Jawel,’ wierp mijn moeder tegen, ‘maar toch is het beter.’

Mijn vader wierp haar een koude blik toe, en zij zweeg.

Inderdaad, vorstin Zasekina kon geen rijke dame zijn: het vleugeltje dat zij gehuurd had was zo vervallen, en klein, en laag, dat mensen die ook maar enigermate vermogend waren niet bereid zouden zijn daar te wonen. Trouwens, ik liet dat toen allemaal aan mijn oren voorbijgaan. De vorstentitel maakte weinig indruk op mij: ik had kort tevoren De rovers van Schiller gelezen.

==

2

Ik had de gewoonte om iedere avond met mijn geweer door onze tuin te dwalen om op kraaien te loeren. Aan deze voorzichtige, roofzuchtige en slimme vogels had ik sinds jaar en dag een hekel. Op de dag waarover het verhaal gaat, begaf ik mij ook in de tuin, en nadat ik tevergeefs door alle lanen had gelopen (de kraaien hadden mij herkend en krasten zenuwachtig vanuit de verte), kwam ik toevallig dicht in de buurt van de lage schutting die ons gebied scheidde van de smalle strook tuin die zich achter de rechtervleugel uitstrekte en aan hen behoorde. Ik liep met gebogen hoofd. Opeens hoorde ik stemmen. Ik keek over de schutting – en versteende... Een vreemd schouwspel deed zich aan mij voor.

Op enkele passen afstand van mij, op een veldje, tussen de groene frambozenstruiken, stond een lang, slank meisje met een roze gestreepte jurk aan en een wit doekje om het hoofd. Om haar heen verdrongen zich vier jongemannen, en zij tikte hen beurtelings op het voorhoofd met die kleine, grijze bloempjes waarvan ik de naam niet weet, maar die bij kinderen goed bekend zijn: deze bloempjes vormen kleine zakjes en spatten met een plof open als je ermee tegen iets hards slaat. De jongemannen boden haar graag hun voorhoofd, en in de bewegingen van het meisje (ik zag haar van opzij) lag iets wat zo bekoorlijk, gebiedend, liefkozend, zo spottend en aanvallig was, dat ik bijna een schreeuw gaf van verwondering en plezier, en ik geloof dat ik alles ter wereld zou hebben afgestaan om ook door die lieftallige vingertjes op mijn voorhoofd te worden getikt. Mijn geweer gleed in het gras, ik vergat alles, ik verslond met mijn blik dat slanke figuurtje, die hals, die mooie handen, dat enigszins warrige blonde haar onder het witte doekje, en die halfgesloten verstandige ogen, die wimpers, en die tere wangen daaronder...

‘Jongeman, hé jongeman,’ zei plotseling een stem naast mij. ‘Vindt u het netjes om zo naar vreemde jongedames te kijken?’

Een schok voer door mij heen, ik verstijfde... Naast mij, achter de schutting, stond een man met kortgeknipt, zwart haar mij ironisch aan te kijken. Op hetzelfde moment draaide ook het meisje zich naar mij toe... Ik zag een paar grote, grijze ogen in een levendig, bewegelijk gezicht, en dat gezicht was plotseling een en al lach, haar witte tanden glinsterden, de wenkbrauwen gingen grappig omhoog... Ik kreeg een kleur, raapte mijn geweer van de grond op en, uitgeleide gedaan door een luid, maar niet gemeen geschater, vluchtte ik naar mijn kamer, liet mij op mijn bed vallen en verborg mijn gezicht in mijn handen. Mijn hart klopte in mijn keel; ik schaamde mij erg en was tegelijk vrolijk: ik was aan een ongekende opwinding ten prooi.

Toen ik wat was bijgekomen kamde ik mijn haar, borstelde mijn kleren af en ging naar beneden voor de thee. Het beeld van het jonge meisje zweefde voor mij uit, mijn hart bonsde niet meer, maar werd nu aangenaam samengeknepen.

‘Wat is er met jou?’ vroeg mijn vader opeens. ‘Heb je een kraai geschoten?’

Ik stond op het punt hem alles te vertellen, maar hield mij in en lachte alleen wat voor mij uit. Toen ik naar bed ging draaide ik – ik weet zelf niet waarom – een keer of drie op één been in de rondte, deed pommade op mijn haar, ging liggen en sliep de hele nacht als een blok. Tegen de ochtend werd ik even wakker, tilde mijn hoofd op, keek verrukt om mij heen en sliep weer in.

==

==

3

Hoe zou ik kennis met hen kunnen maken? was mijn eerste gedachte zodra ik ’s morgens wakker werd. Vóór de thee ging ik de tuin in, maar kwam niet te dicht bij de schutting en zag niemand. Nadat wij thee hadden gedronken wandelde ik een paar keer de weg voor de villa langs, en trachtte vanuit de verte bij hen binnen te kijken... Ik meende een keer haar gezicht achter het gordijn te zien en geschrokken verwijderde ik mij zo snel mogelijk. Toch moet ik beslist kennismaken dacht ik, terwijl ik doelloos rondslenterde over de zandvlakte die zich voor Neskoesjnoje uitstrekte. Maar hoe? Dat is het probleem. Ik herinnerde mij de kleinste bijzonderheden van onze ontmoeting van gisteren: bijzonder helder zag ik voor me hoe zij mij uitlachte... Maar terwijl ik mij opwond en verschillende plannen bedacht, had het lot zich reeds over mij ontfermd.

Tijdens mijn afwezigheid had mijn moeder van de nieuwe buurvrouw een brief ontvangen op grijs papier, verzegeld met roodbruine lak, zoals alleen gebruikt wordt op officiële kennisgevingen en op de kurken van goedkope flessen wijn. In deze brief, die met een slordig handschrift was geschreven en vol taalfouten zat, verzocht de vorstin mijn moeder haar bij te staan: mijn moeder was, volgens de woorden van de vorstin, goed bekend met invloedrijke personen van wie haar lot en dat van haar kinderen afhing, omdat zij heel belangrijke processen te voeren had: ‘Ik wendt mij tot u,’ schreef zij, ‘als adellijke dame tot adellijke dame, en daarbij is het mij aangenaam van deze gelegenheid gebruik te maken.’ Aan het eind vroeg zij mijn moeder toestemming haar een bezoek te brengen. Ik trof mijn moeder in een slecht humeur: mijn vader was niet thuis, en zij had niemand wie zij om raad kon vragen. Een ‘adellijke dame’, en dan nog wel een vorstin, niet te antwoorden was uitgesloten, maar mijn moeder zat met het probleem hóé ze moest antwoorden. Een briefje in het Frans schrijven scheen haar niet op zijn plaats, maar in de Russische spelling was mijn moeder zelf niet zo sterk; zij wist dat en wilde zich niet compromitteren. Zij was blij dat ik verscheen en droeg mij onmiddellijk op naar de vorstin te gaan en haar mondeling uiteen te zetten dat mijn moeder altijd bereid was, naar de mate van haar krachten, hare hoogheid een dienst te bewijzen; ik moest haar uitnodigen tegen één uur bij haar te komen. Deze onverwacht snelle vervulling van mijn heimelijke wensen was voor mij een vreugde en een schrik tegelijk; ik liet echter niets blijken van mijn verwarring en begaf mij eerst nog even naar mijn kamer om een nieuwe das om te doen en een jasje aan te trekken: in huis liep ik nog altijd in een vest met een liggende kraag, hoezeer mij dat ook tegenstond.

==

==

4

In de nauwe en vuile vestibule van de vleugel, waar ik bij het binnenstappen een onwillekeurige rilling over mijn hele lichaam voelde lopen, werd ik ontvangen door een oude, grijze bediende met een donker, bronskleurig gezicht, onvriendelijke varkensoogjes en zulke diepe rimpels in zijn voorhoofd en zijn slapen als ik van mijn leven nog niet gezien had. Hij droeg op een bordje een afgekloven haringgraat, en terwijl hij met zijn ene voet een deur dichtduwde, die toegang gaf tot een ander vertrek, vroeg hij kortaf: ‘Wat wenst u?’

‘Is vorstin Zasekina thuis?’ vroeg ik.

‘Bonifacius!’ riep van achter de deur een zware vrouwenstem.

De bediende draaide mij zwijgend de rug toe, waarbij hij mij de geheel versleten achterkant van zijn livrei liet zien, met één enkele rood geworden knoop met een wapen, en verdween, nadat hij het bordje op de grond had gezet.