Aleksander Poesjkin

De kapiteinsdochter

Vertaald uit het Russisch
door Charles B. Timmer

==

==

==

Uitgeverij Van Oorschot

Amsterdam

© Copyright 1957, 2020 Vertaling en aantekeningen: UITGEVERIJ VAN OORSCHOT, AMSTERDAM

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, op welke wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

==

ISBN 978 90 282 5103 8

==

www.vanoorschot.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2020

Pas op je eer, terwijl je nog jong bent.

==

Spreekwoord

1
De sergeant bij de garde

‘Bij de garde was hij morgen kapitein.’

‘Dat deugt niet; laat hem eerst maar wat bij ’t leger dienen.’

‘Zeer juist gezegd! Daar leert men hem wel discipline.

==

Maar wie mag toch zijn vader zijn?’

—Knjazjnin*

==

==

Mijn vader, Andrej Petrovitsj Grinjov, had in zijn jonge jaren onder graaf Münnich* gediend, maar in het jaar 17.. met de rang van premier-majoor de dienst verlaten. Na die tijd heeft hij op zijn landgoed in het gouvernement Simbirsk gewoond, waar hij in het huwelijk trad met ene juffrouw Avdotja Vasiljevna J., de dochter van een arme edelman uit die streek. Uit dat huwelijk kwamen negen kinderen voort. Al mijn broers en zusters zijn heel jong gestorven.

Mijn moeder droeg mij nog onder het hart toen ik reeds als sergeant stond ingeschreven bij het Semjonov-regiment* door de voorspraak van vorst B., een majoor bij de garde en een naaste bloedverwant van ons. Had mijn moeder tegen aller verwachting in een meisje ter wereld gebracht, dan zou vader te bestemder plaatse het overlijden hebben gerapporteerd van een sergeant die nooit was komen opdagen en daarmede was de zaak dan van de baan geweest. Ik was zogenaamd met verlof totdat ik mijn studies had voltooid. In die dagen werden wij niet grootgebracht op de manier van tegenwoordig. Vanaf mijn vijfde was ik aan de zorgen toevertrouwd van de rijknecht Savelitsj, aan wie, omdat hij niet dronk, de eer te beurt was gevallen mijn oppasser te worden. Onder zijn toezicht had ik op mijn twaalfde Russisch leren lezen en schrijven en dankzij hem kon ik met kennis van zaken oordelen over de eigenschappen van een hazewindhond. Toen nam mijn vader een Fransman voor mij in dienst, een zekere monsieur Beaupré, die ze tegelijk met de jaarlijkse voorraad wijn en olijfolie uit Moskou lieten aanrukken. Zijn komst viel bij Savelitsj helemaal niet in goede aarde.

‘Ik zou zo zeggen,’ mopperde hij in zijn baard, ‘dat het kind goddank toch behoorlijk gewassen is, z’n haar zit netjes en hij krijgt z’n eten. Waarvoor dan extra geld uitgeven en een mesjeu in dienst nemen, alsof we geen eigen mensen genoeg hebben!’

Beaupré was in zijn vaderland kapper geweest, vervolgens in Pruisen soldaat, daarna was hij naar Rusland gekomen pour être outchitel,* hoewel hij de betekenis van dat woord niet helemaal begreep. Hij was een man met een hart van goud maar buitengewoon lichtzinnig en losbandig. Zijn voornaamste zwakte was zijn hartstocht voor het schone geslacht; meer dan eens werden zijn avances met klappen beloond, waar hij dan dagen lang over liep te jammeren. Daar kwam bij dat hij, zoals hij het noemde, ook geen ‘vijand van de fles’ was, of wel op z’n Russisch, hij was niet vies van een extra slokje. Maar omdat er bij ons alleen bij het middageten wijn werd geschonken waarbij iedereen maar één glaasje kreeg en waarbij de huisonderwijzer gewoonlijk werd overgeslagen, raakte mijn Beaupré al heel spoedig aan de Russische brandewijn gewend, die hij zelfs boven de wijnen van zijn vaderland begon te verkiezen als zijnde onvergelijkelijk veel beter voor de maag. Wij waren meteen de beste maatjes en hoewel hij volgens contract verplicht was mij ‘de Franse taal, de Duitse taal en alle wetenschappen’ bij te brengen, gaf hij er de voorkeur aan om van mij zo gauw mogelijk een mondje Russisch op te steken en daarna hield elk van ons zich alweer met zijn eigen zaken bezig. Wij leefden samen in innige verknochtheid. Naar een andere mentor verlangde ik dan ook niet. Maar het lot zou ons reeds spoedig scheiden en dat kwam zo:

De wasvrouw Palasjka, een dik en pokdalig boerenmeisje, en de eenogige koemeid Akoeljka hadden op een keer samen afgesproken om zich tegelijkertijd aan moeders voeten te werpen waarbij zij zichzelf van ontoelaatbare zwakheid beschuldigden en huilend mesjeu aanklaagden, die hen in hun onervarenheid had verleid. Op dit punt kon moeder geen grapjes verdragen en zij deed haar beklag bij vader. Die maakte er korte metten mee. Onmiddellijk ontbood hij dat canaille van een Fransman bij zich. De bediende meldde dat mesjeu bezig was mij les te geven. Vader liep naar mijn kamer. Op dat ogenblik lag Beaupré op zijn bed en sliep de slaap des rechtvaardigen. Ik was verdiept in een karweitje van mijzelf. Hier zij vermeld dat ze uit Moskou een landkaart voor mij hadden laten komen. Die kaart hing zonder ooit gebruikt te worden aan de muur en had mij reeds lang door zijn afmetingen en de goede kwaliteit van het papier in verleiding gebracht. Ik had besloten er een vlieger van te maken en was, profiterend van Beaupré’s middagdutje, aan het werk geslagen. Vader kwam juist op het ogenblik binnen, toen ik bezig was een staart van lindebast aan Kaap de Goede Hoop vast te maken. Toen vader mijn aardrijkskundige oefeningen zag trok hij me aan mijn oor, daarna stoof hij op Beaupré af, wekte hem heel hardhandig en overstelpte hem met verwijten. In zijn verwarring deed Beaupré een poging om overeind te krabbelen maar het lukte hem niet: de ongelukkige Fransman was stomdronken. Nu werd een grote opruiming gehouden. Vader tilde hem bij zijn kraag van het bed op, duwde hem de deur uit en gaf hem nog diezelfde dag, tot onbeschrijflijke vreugde van Savelitsj, zijn congé. Daarmede was mijn opvoeding voltooid.

Ik groeide op zo vrij als een vogeltje in de lucht, joeg achter de duiven aan en speelde haasje-over met de dorpsjongens. Zo werd ik zestien jaar. Toen trad er een verandering in mijn levenslot.

Op een dag in de herfst was mijn moeder in de woonkamer honingjam aan het maken terwijl ik, mijn lippen aflikkend, naar het bobbelende schuim zat te kijken. Vader zat bij het raam de Hofalmanak te lezen die hij ieder jaar kreeg toegestuurd. Dat boek oefende altijd een grote invloed op hem uit: hij kon er nooit een blik in werpen zonder een zekere gemoedsbeweging en de lectuur bracht altijd een merkwaardige activiteit van zijn gal teweeg. Moeder, die al zijn eigenaardigheden en hebbelijkheden door en door kende, probeerde dat ongelukkige boek steeds zo ver mogelijk weg te stoppen en aldus kon het gebeuren dat de Hofalmanak hem soms maandenlang niet onder ogen kwam. Maar als hij het boek toevallig ergens vond, dan legde hij het meestal urenlang niet meer uit handen. Vader zat dus verdiept in de Hofalmanak, af en toe haalde hij zijn schouders op en herhaalde halfluid: ‘Luitenant-generaal! In mijn compagnie was hij sergeant! Drager van allebei de Russische ridderorden! Maar wat lijkt het nog kort geleden dat wij...’ Eindelijk slingerde vader de almanak op de canapé en verzonk in gepeins dat niets goeds beloofde. Eensklaps wendde hij zich tot moeder: ‘Avdotja Vasiljevna, hoe oud is Petroesja eigenlijk?’

‘Nou, hij is zestien geweest,’ antwoordde moeder. ‘Petroesja is in hetzelfde jaar geboren als waarin tante Nastasja Gerasimovna haar ene oog is kwijtgeraakt en toen ook...’

‘Prachtig,’ onderbrak vader haar, ‘dan wordt het tijd voor hem om in dienst te gaan. Hij heeft nu lang genoeg in de dienstbodekamers rondgehangen en duiventillen beklommen.’

De gedachte aan een spoedige scheiding bracht moeder zo van streek dat zij haar lepel in het pannetje liet vallen en de tranen haar over de wangen stroomden. Daarentegen was mijn verrukking moeilijk te beschrijven. De voorstelling van militaire dienst was bij mij onverbrekelijk verbonden aan de voorstellingen van vrijheid en de genoegens van het Petersburgse leven. Ik zag mijzelf al als officier van de garde, wat volgens mij het summum was van menselijke zaligheid.

Vader hield er niet van op een eenmaal genomen besluit terug te komen of de uitvoering daarvan op te schorten. De dag van mijn vertrek werd vastgesteld. De avond tevoren verklaarde vader dat hij van plan was mij een brief mee te geven aan mijn toekomstige commandant en hij liet papier en inkt brengen.

‘Andrej Petrovitsj,’ zei mijn moeder, ‘vergeet vooral niet om vorst B. ook namens mij te groeten; ik hoop toch zo dat hij Petroesja zijn gunst niet zal onthouden.’

‘Wat zeur je toch!’ antwoordde vader, zijn voorhoofd fronsend. ‘Wat voor reden zou ik hebben om vorst B. een brief te schrijven?’

‘Maar je zei toch dat je aan Petroesja’s meerdere wou schrijven?’

‘Nou, en wat zou dat?’

‘Petroesja’s commandant is immers vorst B. Petroesja staat toch in het Semjonov-regiment ingeschreven.’

‘Ingeschreven! Wat heb ik daarmee te maken dat hij staat ingeschreven? Petroesja gaat niet naar Petersburg. Wat kan hij daar opsteken, als hij in Petersburg in garnizoen ligt? Geld over de balk smijten en boemelen? Nee, laat hem maar in het leger dienen, laat hem maar eens in het gareel lopen en buskruit ruiken, dat maakt een soldaat van hem en geen suikerpoppetje. Bij de garde ingeschreven! Waar is zijn pas? Geef eens hier.’

Moeder zocht mijn pas op die zij samen met mijn doophemdje in haar cassette bewaarde en gaf hem met bevende hand aan vader. Vader las hem aandachtig door, spreidde hem voor zich op tafel uit en begon aan zijn brief.

Ik werd gekweld door nieuwsgierigheid: waar zouden ze mij naar toe sturen, nu het niet Petersburg was? Ik kon mijn ogen niet van vaders pen afhouden die zich tamelijk langzaam over het papier voortbewoog. Eindelijk was hij klaar, hij maakte van de brief en mijn pas een pakje, verzegelde het, zette zijn bril af, riep mij bij zich en zei: ‘Hier heb je een brief voor Andrej Karlovitsj R. een oude dienstmakker en vriend van mij. Je gaat naar Orenburg om onder hem te dienen.’

Zo was aan al mijn hooggestemde verwachtingen de bodem ingeslagen! In plaats van het vrolijke Petersburgse leventje stond mij verveling te wachten in een verlaten, ver afgelegen oord. De dienst, waarvan ik een ogenblik geleden nog zo enthousiast had gedroomd, kwam mij nu voor als het ergste wat iemand overkomen kon. Maar tegenstribbelen hielp niet! De volgende ochtend reed bij de stoep een reisslede voor; er werd een koffer in gedragen, een mandje met etenswaren en theegerei voor onderweg en een aantal zakken met kadetjes en pasteitjes, als laatste tastbare bewijzen van de verwennerij van thuis. Mijn ouders gaven mij hun zegen. Vader zei tegen me: ‘Het ga je goed, Pjotr, dien trouw hem aan wie je de eed aflegt. Gehoorzaam je meerderen, probeer niet bij ze in het gevlij te komen, dring je niet op bij de dienst, maar ga ook niet lijntrekken, en denk aan het spreekwoord: “pas op je kleren, terwijl ze nog nieuw zijn en op je eer, terwijl je nog jong bent.”’

Moeder drukte mij onder tranen op het hart dat ik om mijn gezondheid moest denken en zij bezwoer Savelitsj dat hij goed op het kind moest letten. Ik kreeg een jas van hazenbont aan en daar over heen een vossenpels. Savelitsj en ik namen plaats in de kibitka en begonnen onze reis, ik geheel in tranen.

Diezelfde nacht nog arriveerde ik in Simbirsk, waar ik een etmaal zou overblijven om een aantal noodzakelijke inkopen te doen waarmee ze Savelitsj hadden belast. Ik nam mijn intrek in een hotel. Savelitsj was ’s ochtends vroeg al gaan winkelen. Toen ik er genoeg van had aan het venster naar het modderige straatje te kijken, begon ik een zwerftocht door alle kamers. Ik betrad de biljartzaal en zag daar een heer van een jaar of vijfendertig, groot van gestalte, met een lange, zwarte snor, gekleed in een kamerjas, met een keu in de hand en een pijp tussen de tanden. Hij was met de markeur aan het spelen, die als hij won een glaasje wodka kreeg, maar als hij verloor op handen en voeten onder het biljart door moest kruipen. Ik begon hun spel gade te slaan. Naarmate de tijd verliep, namen de kruippartijen in aantal toe, totdat de markeur ten slotte onder het biljart bleef liggen. De heer sprak bij wijze van grafrede enige krachttermen over hem uit en bood mij toen aan een spelletje met hem te spelen. Ik moest nee zeggen, omdat ik niet kon biljarten. Dat scheen hem heel erg vreemd voor te komen. Hij keek mij bijna medelijdend aan; maar wij waren tenminste samen in gesprek geraakt. Hij vertelde me dat hij Ivan Ivanovitsj Zoerin heette, dat hij ritmeester was bij het ***-regiment huzaren en nu in Simbirsk zat voor de rekrutering en in het hotel woonde. Zoerin nodigde mij uit samen met hem te eten, in alle eenvoud, als soldaten onder elkaar. Ik greep de uitnodiging met beide handen aan. Wij gingen aan tafel. Zoerin dronk veel en schonk ook mij telkens in met de woorden dat ik op die manier aan de dienst moest wennen. Hij vertelde mij allerlei verhalen uit het leger die mij bijna deden omrollen van het lachen en wij stonden als boezemvrienden van tafel op. Toen bood hij aan mij te leren biljarten.

‘Daar kun je als militair niet buiten,’ beweerde hij. ‘Je komt bijvoorbeeld tijdens een veldtocht in een of ander nest terecht – en waarmee denk je je daar te amuseren? Je kunt toch maar niet aan de gang blijven de Joden op hun donder te slaan. Onwillekeurig loop je ergens een kroeg binnen en begint wat te biljarten, maar daarvoor moet je het ook kunnen!’

Ik was ten volle overtuigd en begon met grote vlijt het spel te leren. Zoerin zwaaide mij luidruchtig lof toe, hij stond versteld van mijn snelle vorderingen en na een paar lessen stelde hij mij voor dat we om geld moesten gaan spelen, met een stuiver inzet, waarbij het niet om de winst ging, nee, zomaar, want om zonder geld te spelen dat was volgens hem een allernaarste gewoonte. Ik ging ook daarop in terwijl Zoerin punch liet aanrukken en mij overhaalde daar ook eens van te proeven met de herhaalde verzekering dat ik aan de dienst moest wennen en wat is de militaire dienst zonder punch! Ik onderwierp mij gewillig. Ondertussen zetten wij ons spel voort. Hoe vaker ik aan mijn glas nipte, des te overmoediger ik werd. De ballen vlogen bij mij om de haverklap over de banden heen, ik raakte in vuur, schold op de markeur die de hemel mag weten wat voor systeem volgde bij het tellen, ik verhoogde telkens de inzet, kortom: ik gedroeg mij als een kleine jongen die voor het eerst van zijn vrijheid geniet. De tijd ging ondertussen ongemerkt voorbij. Zoerin wierp een blik op de klok, legde zijn keu neer en verklaarde dat ik honderd roebel had verloren. Dat bracht me een beetje van mijn stuk. Savelitsj had al mijn geld onder zijn berusting. Ik begon mij te verontschuldigen. Zoerin viel mij in de rede: ‘Het zou wat! Maak je daar maar geen zorgen over. Ik kan best wachten en ondertussen gaan we Arinoesjka eens met een bezoek vereren.’

Wat zal ik er nog meer van vertellen? De dag eindigde even lichtzinnig als hij begonnen was. Wij soupeerden bij Arinoesjka. Zoerin schonk mij het ene glas na het andere in en herhaalde telkens dat ik aan de dienst moest wennen. Toen ik van tafel opstond, kon ik nauwelijks meer op mijn benen staan. Het was middernacht, toen Zoerin mij naar het hotel terugbracht.

Savelitsj kwam ons bij de deur tegemoet. Hij slaakte een kreet van afschuw toen hij de onmiskenbare tekenen van mijn ijver voor de dienst zag.

‘Wat is dat nou, meneertje, wat is er met jou gebeurd?’ vroeg hij jammerend. ‘Waar heb je zo zitten hijsen? Ach, lieve God nog aan toe! Daar heeft hij zich van zijn leven nog nooit aan bezondigd!’

‘Houd je mond, ouwe sukkel!’ antwoordde ik hem hakkelend. ‘Je bent zeker dronken, ga slapen... en help mij in m’n bed.’

De volgende ochtend werd ik met hoofdpijn wakker en kon me de gebeurtenissen van de vorige dag nog maar vaag herinneren. Mijn overpeinzingen werden onderbroken door Savelitsj die met een kop thee binnenkwam.

‘Veel te vroeg, Pjotr Andrejitsj,’ zei hij hoofdschuddend tegen mij, ‘veel te vroeg om aan de boemel te gaan. En van wie zou je dat hebben? Je vader en ook je grootvader zijn nooit aan de drank geweest als ik het wel heb, om van je moeder maar niet eens te spreken: die heeft haar leven lang nooit iets anders dan kwas over haar lippen gehad. Maar wiens schuld is dit allemaal? Van die vervloekte mesjeu. Die liep als maar de deur plat bij Antipjevna met: “Madam sje-foe-prie, wodka”. En daar heb je nu je sje-foe-prie! Ik moet zeggen: fraaie dingen heeft die je geleerd, die hondsvot. En ze moesten vooral zo’n heiden als oppasser in dienst nemen, alsof onze heer geen volk genoeg van z’n eigen had!’

Ik schaamde mij. Ik keerde mij om en zei tegen hem: ‘Ga weg, Savelitsj, ik heb geen trek in thee.’

Maar Savelitsj was niet zo gemakkelijk tot zwijgen te brengen wanneer hij eenmaal aan het preken was gegaan.

‘Nou zie je, Pjotr Andrejitsj, wat de gevolgen zijn, als je aan het boemelen raakt. Een zwaar hoofd en je hebt niks geen trek meer. Iemand die drinkt is nergens meer goed voor... Neem nu maar wat pekelwater met honing of anders, het beste om weer op dreef te komen is een half glaasje brandewijn. Zal ik je dat misschien brengen?’

Op dat ogenblik kwam er een jongen binnen die mij een briefje ter hand stelde van I.I. Zoerin. Ik vouwde het open en las de volgende regels:

==

Waarde Pjotr Andrejevitsj, wil je alsjeblieft de honderd roebel die je gisteren aan mij verloren hebt aan mijn jongen meegeven. Ik heb dringend geld nodig.

Vriendelijke groet, Ivan Zoerin

==

Er hielp geen lieve moeder aan. Ik trok een onverschillig gezicht, wendde mij tot Savelitsj die ‘mijn geld en goed en heel mijn staat beheerde’* en droeg hem op om honderd roebel aan de jongen te geven.

‘Wat? Waarom?’ vroeg de verbaasde Savelitsj.

‘Die ben ik hem schuldig,’ antwoordde ik met de grootst mogelijke nonchalance.

‘Schuldig!’ antwoordde Savelitsj steeds meer ontdaan. ‘Maar meneertje, wanneer heb je dat dan klaargespeeld hem geld schuldig te worden? Er is hier iets niet in de haak. Je kunt doen wat je wilt, meneer, maar dat geld geef ik niet.’

Ik bedacht dat ik, als ik in dit beslissende ogenblik de koppige oude man niet de baas bleef, na verloop van tijd de grootste moeite zou hebben mij aan zijn voogdij te onttrekken en met een trotse blik op hem zei ik: ‘Ik ben hier de baas en jij bent mijn ondergeschikte. Het is mijn geld. Ik heb het verloren, omdat dat zo in mijn hoofd opkwam. En ik raad jou aan om niet eigenwijs te zijn en te doen wat ik je heb opgedragen.’

Savelitsj stond zo perplex van mijn woorden dat hij zijn handen boven zijn hoofd ineen sloeg en als verstijfd bleef staan.

‘Wat sta je daar!’ schreeuwde ik woedend.

‘Ach meneertje, Pjotr Andrejitsj,’ bracht hij met een trillende stem uit, ‘breng me van verdriet niet in mijn graf. Mijn lieve jongen, luister nu naar mij, naar een oude man: schrijf aan die struikrover dat het maar een grapje van je was, dat wij ook zoveel geld niet hebben. Honderd roebel! Hemelse goedheid! Zeg hem dat je ouders je ten strengste verboden hebben om te spelen, tenzij het om noten gaat...’

‘Schei uit met dat gezanik,’ viel ik hem streng in de rede. ‘Geef hier dat geld, anders smijt ik je eruit.’

Savelitsj keek mij diep bedroefd aan en ging het geld halen dat ik schuldig was. Ik had met de oude man te doen maar ik wilde mijn vrijheid veroveren en aantonen dat ik geen kind meer was. Zoerin kreeg zijn geld. Savelitsj haastte zich om mij uit dat vermaledijde hotelletje weg te voeren. Hij verscheen met het bericht dat de paarden voor stonden. Met een ongerust geweten en stil berouw reed ik Simbirsk uit, zonder van mijn leraar afscheid te hebben genomen en niet verwachtend dat ik hem ooit weer zou zien.

==

==

2
De gids

O mijn land, o eigen land van mij,

Land, waarin ik niet bekend ben!

Niet uit mijzelf ben ik naar je toegegaan,

Mijn kloeke paard heeft mij niet hier gebracht;

Wat mij hier bracht, mij vermetele,

Was mijn flinkheid, was mijn overmoed

En de roes die ik dronk in de kroeg.

—Een oud lied

==

==

Mijn overpeinzingen onderweg waren niet van de aangenaamste soort. Mijn verlies was volgens de toenmalige waarde van het geld niet gering. Ik moest in mijn hart wel toegeven dat ik mij in de herberg daar in Simbirsk dwaas had aangesteld en ik voelde mij schuldig tegenover Savelitsj. Dit alles zat mij erg dwars. De oude man zat gemelijk op de bok, met zijn rug naar mij toe en zweeg, hij schraapte alleen af en toe zijn keel. Ik wilde mij beslist weer met hem verzoenen, maar wist niet, hoe ik dit moest aanpakken. Eindelijk zei ik tegen hem: ‘Nou kom, Savelitsj! Genoeg nou, laten we weer vrede sluiten, het is mijn schuld, ik zie zelf wel in dat het mijn schuld is. Ik heb gisteren een dwaze streek uitgehaald en jou voor niets voor het hoofd gestoten. Ik beloof je dat ik mij voortaan verstandiger zal gedragen en naar je zal luisteren. Toe, wees nou niet boos, laten we vrede sluiten.’

‘Ach meneertje, Pjotr Andrejitsj!’ antwoordde hij met een diepe zucht. ‘Ik ben alleen maar woedend op mijzelf, het is helemaal mijn schuld geweest. Hoe kon ik je ook alleen in die herberg achter laten! Maar tja, wat doe je eraan? Ik heb me laten verleiden: ik wou alleen maar even naar de vrouw van de koster om mijn doopmoeder te bezoeken. Niet voor niks heet het “rij naar je petemoei, dan raak je in de knoei”. Wat een ellende! Hoe durf ik mijnheer en mevrouw nu ooit weer onder ogen te komen? Wat zullen die ervan zeggen, als ze te weten komen dat het kind drinkt en gokt?’

Om de arme Savelitsj wat te troosten, beloofde ik hem op mijn woord van eer dat ik voortaan over geen kopeke meer zou beschikken zonder zijn toestemming. Van lieverlee bedaarde hij wat, al bromde hij zo nu en dan nog wel in zijn baard, hoofdschuddend: ‘Honderd roebel! Dat is geen kleinigheid!’

Ik naderde de plaats van mijn bestemming. Om mij heen strekten zich trieste woestijnen uit, doorsneden door heuvelruggen en ravijnen. Alles lag onder de sneeuw. De zon stond op het punt om onder te gaan. De kibitka gleed langs een smal weggetje voort, of liever langs een spoor, gemaakt door de sleden van de boeren. Plotseling begon de voerman telkens te kijken naar een plek ergens opzij van de weg en eindelijk wendde hij zich tot mij, nam zijn muts af en zei: ‘Zou meneer niet liever bevel geven om terug te keren?’

‘Waarom dat?’

‘Het ziet er niet erg pluis uit, de wind is aan het opsteken. Kijk maar eens hoe hij de sneeuw opstuift.’

‘Nou, dat is zo erg niet.’

‘Maar zie je dat daar?’ (De voerman wees met zijn zweep naar het oosten.)

‘Ik zie niets anders dan de witte steppe en een onbewolkte lucht.’

‘Maar daar dan – daar, dat wolkje.’

Inderdaad ontdekte ik aan de horizon een wit wolkje dat ik aanvankelijk voor een heuveltje in de verte had gehouden. De voerman legde mij uit dat dit wolkje een sneeuwstorm voorspelde.

Ik had al eerder verhalen gehoord over de sneeuwstormen in die streek en wist dat er wel eens hele karavanen onder bedolven waren geraakt. Savelitsj was het met de voerman eens en raadde mij ook aan om liever terug te keren. Maar ik vond dat de wind niet veel kracht had; ik hoopte dat wij nog tijdig de volgende halteplaats konden bereiken en gaf bevel om zo snel mogelijk door te rijden.

De voerman dreef zijn paarden aan maar hij hield het oosten voortdurend in het oog. De paarden draafden welgemoed verder. De wind nam ondertussen steeds meer in kracht toe. Het wolkje veranderde in een grote, witte wolk die langzaam omhoog steeg, groter werd en geleidelijk de hemel helemaal bedekte. Er begon een fijne sneeuw neer te dwarrelen – en toen ineens viel het in dichte vlokken. De wind begon te gieren; de sneeuwstorm was losgebroken. In een oogwenk was de donkere hemel één geworden met de zee van sneeuw. Alles verdween uit het gezicht.

‘Nou, meneer,’ riep de voerman, ‘hier hebben we de ellende: een sneeuwstorm!’

Ik keek uit de kibitka naar buiten: het was overal pikdonker en ik zag niets dan wervelende sneeuw. De wind gierde met zo’n uitdrukkingsvolle woede dat je hem voor een bezield wezen had kunnen houden. Savelitsj en ik werden onder de sneeuw bedolven. De paarden kwamen stapvoets voorwaarts – maar al gauw bleven zij staan.

‘Waarom rij je niet verder?’ vroeg ik ongeduldig aan de voerman.

‘Wat valt er te rijden?’ antwoordde hij, terwijl hij van de bok klom. ‘Weet ik veel waar we terecht zijn gekomen: geen weg meer te bekennen en je kunt geen hand voor ogen zien.’

Ik stond op het punt hem een uitbrander te geven, maar Savelitsj kwam tussenbeide.

‘Waarom heb je dan ook niet naar hem willen luisteren?’ zei hij kwaad. ‘Dan was je naar de herberg terug gegaan, had lekker je thee gedronken, tot de ochtend geslapen, intussen was de storm gaan liggen en je had je reis kunnen voortzetten. Waar moeten we ook zo halsoverkop naar toe? Als het nou naar een bruiloft was!’

Savelitsj had gelijk. Maar er was nu niets meer aan te doen. De sneeuw bleef maar in dichte vlokken vallen. Om de kibitka verrezen sneeuwverstuivingen. De paarden stonden met hangend hoofd stil en af en toe voer er een rilling door hen heen. De voerman liep wat om ze te drentelen en trok, om iets om handen te hebben, hier en daar aan het paardentuig. Savelitsj zat te mopperen; ik tuurde alle kanten op, in de hoop ergens al was het maar een glimp te zien van de weg of een spoor van menselijke bewoning maar behalve de mistige, warrelende sneeuwmassa’s kon ik niets onderscheiden. Plotseling zag ik iets zwarts.

‘Hé, voerman!’ riep ik. ‘Kijk eens, wat is dat voor zwarts daar in de verte?’

De voerman tuurde in de aangegeven richting.

‘Joost mag ’t weten, meneer,’ zei hij, terwijl hij weer op de bok klom. ‘Een wagen is het niet, ook geen boom, want ik geloof dat ik het zie bewegen. Het moet een wolf zijn of een mens.’

Ik gaf bevel om naar het onbekende voorwerp toe te rijden dat ook meteen op ons af begon te komen. Twee minuten later stonden wij tegenover een man.

‘Hé daar, beste man!’ riep de voerman hem toe. ‘Zeg, weet jij waar de weg is?’

‘De weg? Die is hier, ik sta op vaste grond,’ antwoordde de landloper, ‘maar wat heb je daaraan?’

‘Luister eens, vriend,’ zei ik tegen hem, ‘ben jij bekend in deze streek? Zou jij me ergens naar een nachtverblijf kunnen brengen?’

‘Ik ken dit land op mijn duim,’ antwoordde de landloper. ‘Ik ben er goddank in alle richtingen doorheen gelopen en gereden. Maar kijk eens naar dit weer: voor je het weet, ben je de weg kwijt. Het is beter hier te blijven en af te wachten tot de storm wat gaat liggen en de lucht opklaart: dan kunnen we de weg op de sterren vinden.’

Zijn koelbloedigheid monterde mij wat op. Ik had al besloten mij aan Gods genade over te leveren en de nacht in de steppe door te brengen, toen de landloper plotseling behendig op de bok klom en tegen de voerman zei: ‘Nou, goddank, er zijn mensen in de buurt; sla maar rechtsaf en rijd erheen.’

‘Waarom moet ik rechtsaf?’ vroeg de voerman ontevreden. ‘Waar zie jij dan een weg? Jij denkt zeker: paard en tuig zijn niet van mij, daarom ben ik maar zo vrij.’

Ik vond dat de voerman gelijk had.

‘Jawel,’ zei ik, ‘waarom denk je eigenlijk dat er mensen in de buurt wonen?’

‘Omdat de wind zonet van die kant woei,’ antwoordde de landloper, ‘en ik ruik rook. Er moet dus een dorp in de buurt zijn.’

Zijn scherpzinnigheid en fijne reuk deden mij paf staan... Ik zei tegen de voerman dat hij verder moest rijden. De paarden baggerden moeizaam door de diepe sneeuw. Langzaam kwam de kibitka vooruit, klom nu eens over een berg van sneeuw heen, zakte dan weer weg in een greppel en helde het ene ogenblik naar links, dan weer naar rechts over. Het leek wel of wij in een schip over een onstuimige zee voeren. Savelitsj kreunde en botste telkens tegen mij op. Ik liet aan de voorkant de mat zakken, wikkelde mij in mijn pels en, in slaap gewiegd door het zingen van de wind en het schommelen tijdens de langzame vaart, dommelde ik in.