Leo Tolstoj

De dood van Ivan Iljitsj

==

==

==

Uitgeverij Van Oorschot

Amsterdam

© Copyright 2015, 2020 Vertaling: YOLANDA BLOEMEN EN ERVEN MARJA WIEBES en UITGEVERIJ VAN OORSCHOT, AMSTERDAM

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, op welke wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

==

ISBN 978 90 282 5104 5

==

www.vanoorschot.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2020

De dood van Ivan Iljitsj

I

==

Tijdens een pauze in het proces in de zaak Melvinski waren de leden van de rechtbank en de officier van justitie in het grote gerechtsgebouw bijeengekomen in de kamer van Ivan Jegorovitsj Schebek, en het gesprek kwam op de beroemde zaak Krasov. Fjodor Vasiljevitsj betoogde vol vuur dat de rechtbank onbevoegd was, Ivan Jegorovitsj ging hiertegenin en Pjotr Ivanovitsj, die zich van meet af aan niet in de discussie had gemengd, hield zich afzijdig en keek het Nieuwsblad in dat zojuist was bezorgd.

‘Heren!’ zei hij, ‘Ivan Iljitsj is dood.’

‘Nee toch?’

‘Hier, lees maar,’ zei hij tegen Fjodor Vasiljevitsj en hij reikte hem de verse, nog naar drukinkt ruikende krant aan.

In een zwart kader stond daar: ‘Praskovja Fjodorovna Golovina geeft met grote droefheid verwanten en bekenden kennis van het overlijden op 4 februari van het jaar 1882 van haar dierbare echtgenoot Ivan Iljitsj Golovin, lid van het Gerechtshof. De uitvaart zal plaatsvinden op vrijdag, des middags om 1 uur.’

Ivan Iljitsj was een collega van de aanwezige heren en iedereen mocht hem graag. Hij was al een paar weken ziek en er werd gezegd dat zijn ziekte ongeneeslijk was. Zijn functie was voor hem aangehouden, maar er was al over gespeculeerd dat in het geval van zijn overlijden Alexejev in zijn plaats zou kunnen worden aangesteld, en Vinnikov of Schtabel in de plaats van Alexejev. Dus toen ze vernamen dat Ivan Iljitsj dood was, was de eerste gedachte van ieder van de heren die in het vertrek bijeen waren, welke betekenis deze dood kon hebben voor zijn eigen overplaatsing of promotie of voor die van zijn kennissen.

Nu krijg ik vast de plaats van Schtabel of van Vinnikov, dacht Fjodor Vasiljevitsj. Dat is mij al een hele tijd geleden beloofd, en door die promotie krijg ik dan achthonderd roebel meer, plus nog het griffierecht.

Dan moet ik nu vragen of mijn zwager uit Kaloega naar hier kan worden overgeplaatst, dacht Pjotr Ivanovitsj. Dat zal mijn vrouw heel fijn vinden. En dan kan ze niet meer zeggen dat ik niets voor haar familie doe.

‘Dat dacht ik al wel, dat hij er niet meer bovenop zou komen,’ zei Pjotr Ivanovitsj hardop. ‘Treurig.’

‘Maar wat had hij nou eigenlijk?’

‘De artsen kwamen er niet uit. Dat wil zeggen, ze zeiden allemaal wat anders. Toen ik hem de laatste keer zag, had ik het idee dat hij aan de beterende hand was.’

‘Sinds de feestdagen ben ik niet meer bij hem geweest. Ik was het steeds van plan.’

‘Had hij nou vermogen?’

‘Zijn vrouw wel een beetje, geloof ik. Maar niet noemenswaardig.’

‘We zullen er wel heen moeten. Ze wonen zo’n vreselijk eind weg.’

‘Van u vandaan, dan. Van waar u woont is alles ver weg.’

‘Hij kan het me niet vergeven dat ik aan de andere kant van de rivier woon,’ zei Pjotr Ivanovitsj met een glimlach naar Schebek. En het gesprek kwam op de grote afstanden in de stad en ze keerden terug naar de zitting.

Behalve dat dit sterven iedereen aan het denken zette over de overplaatsingen en mogelijke veranderingen op het werk die er het gevolg van zouden kunnen zijn, bezorgde het feit zelf van de dood van een naaste bekende iedereen die erover hoorde zoals altijd een gevoel van vreugde: hij is dood en ik niet.

Zo, dus hij is dood en ik niet, dacht of voelde iedereen. Degenen die hem het beste hadden gekend, Ivan Iljitsj’ zogenaamde vrienden, dachten onwillekeurig ook aan de vervelende verplichtingen waar ze fatsoenshalve aan zouden moeten voldoen, zoals het bijwonen van de rouwdienst en een condoleancebezoek aan de weduwe.

Fjodor Vasiljevitsj en Pjotr Ivanovitsj hadden hem het meest na gestaan.

Pjotr Ivanovitsj had met hem op de Juridische Academie gezeten en vond dat hij Ivan Iljitsj dank was verschuldigd.

Nadat hij tijdens het eten zijn vrouw het nieuws van de dood van Ivan Iljitsj had verteld, ging Pjotr Ivanovitsj niet rusten, maar hij trok zijn frak aan en reed naar Ivan Iljitsj.

Bij de ingang van het huis van Ivan Iljitsj stonden een koets en twee huurrijtuigen. Beneden in de hal stond tegen de wand naast de kapstok het met goudbrokaat beklede deksel van de doodkist, met kwastjes en met goudgalon dat met poeder was geschuierd.

Twee dames in het zwart deden hun bontjassen uit. De een kende hij, het was de zuster van Ivan Iljitsj, de andere dame was hem onbekend. Schwarz, een collega van Pjotr Ivanovitsj, kwam de trap af, zag van boven aan de trap wie er was binnengekomen, bleef staan en knipoogde naar hem alsof hij zeggen wilde: dat heeft Ivan Iljitsj niet goed geregeld; dat doen wij beter.

Van Schwarz’ gezicht met de Engelse bakkebaarden en van zijn magere gestalte in de frak ging, zoals altijd, een elegante plechtstatigheid uit, en dat plechtstatige, dat altijd in tegenspraak was met Schwarz’ blijmoedige karakter, had hier een bijzonder effect. Dat dacht Pjotr Ivanovitsj.

Pjotr Ivanovitsj liet de dames voorgaan en liep langzaam achter hen aan de trap op.

Schwarz liep niet verder naar beneden, maar bleef boven staan. Pjotr Ivanovitsj begreep waarom: hij wilde kennelijk afspreken waar ze die avond wint zouden spelen. De dames liepen naar boven, naar de weduwe, en Schwarz, met zijn ernstig op elkaar geperste, strakke lippen en zijn blijmoedige blik, gaf Pjotr Ivanovitsj met een beweging van zijn wenkbrauwen te kennen dat de kamer van de dode aan de rechterkant was.

Pjotr Ivanovitsj liep er, zoals dat altijd gaat, naar binnen zonder ook maar enig idee te hebben wat hij daar moest doen. Het enige wat hij wist was dat kruisjes slaan in dergelijke gevallen nooit kwaad kon. Of hij daarbij dan ook moest buigen, daarvan was hij niet helemaal zeker en derhalve koos hij de middenweg: toen hij de kamer in liep, begon hij zich te bekruisen terwijl hij een soort buiging maakte. Voor zover de bewegingen van zijn armen en zijn hoofd het toelieten, keek hij tegelijkertijd, al kruisjes slaand, in de kamer om zich heen. Twee jongemannen, kennelijk neven, van wie er één een gymnasiast was, liepen de kamer uit, terwijl ze een kruisje sloegen. Een oude vrouw stond onbeweeglijk stil. En een dame met wonderlijk hoog opgetrokken wenkbrauwen fluisterde iets tegen haar. Een koster in een lange jas las, energiek en gedecideerd, iets voor, luid en met een intonatie die geen tegenspraak duldde; de huisknecht Gerasim liep met lichte tred voor Pjotr Ivanovitsj langs en strooide iets op de vloer. Toen Pjotr Ivanovitsj dat zag, werd hij onmiddellijk de weeë geur van een lijk in ontbinding gewaar. Bij zijn laatste bezoek aan Ivan Iljitsj had Pjotr Ivanovitsj deze knecht in zijn werkkamer gezien; hij had toen de taak van ziekenoppasser gehad en Ivan Iljitsj was bijzonder op hem gesteld geweest. Pjotr Ivanovitsj bleef kruisjes slaan en boog naar een punt dat zich ergens tussen de kist, de koster en de iconen op de tafel in de hoek bevond. Even later, toen hij vond dat zijn arm nu wel genoeg kruisjes had geslagen, hield hij ermee op en begon hij de dode te bekijken.

De dode lag daar zoals doden altijd liggen, zwaar en doods, de verstarde ledematen verzonken in de bekleding van de kist, het voor altijd naar achteren gebogen hoofd op het kussen, en had, zoals doden altijd hebben, een geel wasachtig voorhoofd met kale plekken op de ingevallen slapen en een neus die zo uitstak dat hij haast tot aan de bovenlip reikte. Hij zag er heel anders uit en hij was sinds de laatste keer dat Pjotr Ivanovitsj hem had gezien nog magerder geworden, maar zijn gezicht was, zoals bij alle doden, mooier en vooral gewichtiger dan bij zijn leven. Zijn gezicht drukte uit dat wat gedaan moest worden was gedaan en op de juiste wijze was gedaan. In die gezichtsuitdrukking lag ook een verwijt, een vermaning aan de levenden. Die vermaning leek Pjotr Ivanovitsj misplaatst, of in ieder geval niet betrekking te hebben op hemzelf. Hij voelde zich wat onbehaaglijk en daarom sloeg Pjotr Ivanovitsj nogmaals een kruis, waarop hij zich, naar het hem zelf voorkwam haastiger dan eigenlijk gepast was, omdraaide en naar de deur liep. Schwarz wachtte hem op in de tussenkamer; hij stond daar wijdbeens, en speelde achter zijn rug met zijn beide handen met zijn hoge hoed. Een enkele blik op de montere, gesoigneerde en elegante gestalte van Schwarz maakte dat Pjotr Ivanovitsj zich heel wat beter voelde. Pjotr Ivanovitsj begreep dat hij, Schwarz, boven dit alles stond en niet vatbaar was voor deprimerende indrukken. Uit zijn hele uiterlijk sprak: het simpele feit dat er een dodenmis voor Ivan Iljitsj wordt gehouden kan werkelijk niet voldoende aanleiding zijn om de zitting op te schorten, oftewel, niets zou hem ervan kunnen weerhouden die avond een nieuw pak kaarten open te trekken en te schudden, terwijl een bediende vier verse kaarsen op de tafel zette; dit voorval hoeft ons er echt niet van te weerhouden ook vanavond een prettige avond te hebben. Dit fluisterde hij ook tegen Pjotr Ivanovitsj toen die voorbijliep en hij stelde hem voor bij Fjodor Vasiljevitsj bijeen te komen om een potje te kaarten. Maar kennelijk was een spelletje wint voor Pjotr Ivanovitsj die avond niet weggelegd. Praskovja Fjodorovna, een kleine, dikke vrouw die, ondanks al haar pogingen het tegenovergestelde te bereiken, van haar schouders naar beneden steeds verder uitdijde, kwam geheel in het zwart gekleed, met een kanten sjaal om haar hoofd en met net zulke vreemd opgetrokken wenkbrauwen als de andere dame die naast de kist stond, in het gezelschap van andere dames haar vertrekken uit, leidde hen naar de deur van de dode en zei: ‘De dodenmis gaat zo beginnen: gaat u binnen.’

Schwarz maakte een onbestemde buiging en bleef staan zonder de uitnodiging duidelijk aan te nemen of af te slaan. Toen Praskovja Fjodorovna Pjotr Ivanovitsj herkende slaakte ze een diepe zucht, ging vlak voor hem staan, nam hem bij de arm en zei: ‘Ik weet dat u een echte vriend van Ivan Iljitsj was...’ en ze keek hem aan alsof ze verwachtte dat hij iets zou doen dat met deze woorden in overeenstemming was.

Pjotr Ivanovitsj wist dat het nu, net zoals het in de andere kamer nodig was geweest kruisjes te slaan, noodzakelijk was haar de hand te drukken, te zuchten en te zeggen: ‘Inderdaad!’ En dat deed hij dus. En toen hij dat gedaan had voelde hij dat dit het gewenste resultaat had: hij was ontroerd en zij eveneens.

‘Komt u even mee, voor het daar begint; ik moet even met u spreken,’ zei de weduwe. ‘Geef me uw arm.’

Pjotr Ivanovitsj bood haar zijn arm en ze liepen naar de achtergelegen vertrekken, langs Schwarz, die treurig naar hem knipoogde: Daar gaat je spelletje wint! Je moet het ons maar niet kwalijk nemen als we een andere medespeler zoeken. Misschien kunnen we nog met zijn vijven spelen, als je weet weg te komen, zei zijn schalkse blik.

Pjotr Ivanovitsj zuchtte nog dieper en droeviger, en Praskovja Fjodorovna drukte dankbaar zijn arm. Ze betraden haar met roze cretonne beklede salon, verlicht door een omfloerste lamp, en gingen aan de tafel zitten: zij op de divan, en Pjotr Ivanovitsj op een lage poef waarvan de vering het had begeven en die scheefzakte onder zijn gewicht. Praskovja Fjodorovna had hem willen waarschuwen dat hij ergens anders moest gaan zitten, maar ze besloot dat zo’n waarschuwing niet in overeenstemming was met haar situatie en ze bedacht zich. Terwijl hij op de poef ging zitten schoot het Pjotr Ivanovitsj te binnen dat Ivan Iljitsj deze salon indertijd had ingericht en met hem had overlegd over dat roze cretonne met groene bladeren. Om op de divan te gaan zitten moest de weduwe langs de tafel lopen (de hele salon stond vol meubels en snuisterijen) en ze bleef daarbij met het zwarte kant van haar zwarte mantille achter de sierrand van de tafel haken. Pjotr Ivanovitsj kwam overeind om het kant los te maken en ook de poef kwam, zodra die zich van hem bevrijd had, in beweging en stootte tegen hem aan. De weduwe maakte het kant zelf los en Pjotr Ivanovitsj ging weer zitten en drukte de onder hem rebellerende poef weer neer. Maar de weduwe had zich niet helemaal losgemaakt en Pjotr Ivanovitsj kwam weer overeind, de poef kwam opnieuw in opstand en raakte hem. Toen dit allemaal voorbij was, haalde zij een schone batisten zakdoek tevoorschijn en begon te huilen. Maar Pjotr Ivanovitsj was het door de episode met het kant en door het gevecht met de poef allemaal behoorlijk beu en zat er geërgerd bij. Deze ongemakkelijke situatie werd doorbroken door Sokolov, de huisknecht van Ivan Iljitsj, die kwam meedelen dat de plek op het kerkhof die Praskovja Fjodorovna had aangegeven, tweehonderd roebel kostte. Ze hield op met huilen, wierp een slachtofferige blik op Pjotr Ivanovitsj en zei in het Frans dat dit alles heel zwaar voor haar was. Pjotr Ivanovitsj knikte zwijgend om te laten zien dat hij daar volkomen kon inkomen.

‘U kunt gerust roken,’ zei ze met grootmoedige en tegelijkertijd bedrukte stem en ze wendde zich tot Sokolov om over de prijs van de plek te spreken. Pjotr Ivanovitsj stak een sigaret op en hoorde hoe ze omstandig informeerde naar de prijzen voor verschillende plekken en uiteindelijk bepaalde welke het moest worden. Bovendien gaf ze, toen de plek bepaald was, nog instructies over de zangers. Sokolov vertrok weer.