John Steinbeck

Ten oosten van Eden

Vertaald en van een nawoord voorzien
door Peter Bergsma

==

==

==

Uitgeverij Van Oorschot

Amsterdam

Oorspronkelijke uitgave: East of Eden, The Viking Press, 1952

© Copyright 2020 vertaling en nawoord: PETER BERGSMA en UITGEVERIJ VAN OORSCHOT, AMSTERDAM

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaargemaakt, op welke wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

==

ISBN 978 90 282 5106 9

==

www.vanoorschot.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2020

PASCAL COVICI

==

Lieve Pat,

Je kwam naar me toe terwijl ik een of ander figuurtje uit hout aan het snijden was en je zei: ‘Waarom maak je niet wat voor mij?’

Ik vroeg je wat je wilde hebben, en je zei: ‘Een kist.’

‘Waarvoor?’

‘Om dingen in te stoppen.’

‘Wat voor dingen?’

‘Wat je maar hebt,’ zei je.

Nou, hier is je kist. Bijna alles wat ik heb zit erin, en hij is niet vol. Er zitten pijn en opwinding in, en je goed of slecht voelen en boosaardige gedachten en goede gedachten, het plezier van bedenken en iets van wanhoop en de onbeschrijflijke vreugde van het creëren.

En boven op dat alles de dankbaarheid en liefde die ik voor jou voel.

En nog steeds is de kist niet vol.

==

JOHN

==

Deel een

==

==

Hoofdstuk 1

1

==

De Salinasvallei ligt in Noord-Californië. Het is een lange smalle geul tussen twee bergketens, met in het midden de meanderende en kronkelende Salinas die zich uiteindelijk in de Baai van Monterey stort.

Ik herinner me mijn kindernamen voor grassen en geheime bloemen. Ik herinner me waar een pad kan wonen en hoe laat de vogels wakker worden in de zomer, en de geur van bomen en jaargetijden, hoe mensen eruitzagen en liepen en zelfs roken. De herinnering aan geuren is heel erg sterk.

Ik herinner me dat de Gabilans aan de oostkant van de vallei lichte vrolijke bergen waren vol zon en lieflijkheid en iets uitnodigends hadden, zodat je bijna net zo graag op hun warme uitlopers wilde klimmen als op de schoot van een geliefde moeder. Het waren bergen die lonkten met liefdevol bruin gras. De Santa Lucia’s verhieven zich tegen de westelijke hemel en schermden de vallei af van de open zee, en die waren donker en dreigend, onvriendelijk en gevaarlijk. Ik heb bij mijzelf altijd een vrees voor het westen en een liefde voor het oosten bespeurd. Hoe ik daarbij kwam kan ik niet zeggen, of het moest zijn omdat de ochtend over de pieken van de Gabilans kwam en de avond terugzweefde van de kammen van de Santa Lucia’s. Het kan zijn dat de geboorte en dood van de dag enige rol speelden in mijn gevoelens over de twee bergketens.

Aan weerskanten van de vallei glipten beekjes uit de heuvelravijnen en stortten zich op de bedding van de Salinas. Tijdens de winters van natte jaren stroomden de beekjes overvloedig van het smeltwater en lieten ze de rivier soms zwellen tot ze raasde en kolkte, boordevol, en dan bleef er niets heel. De rivier rukte de randen van de landbouwgrond af en spoelde hele akkers weg; ze kieperde schuren en huizen om zodat ze deinend wegdreven. Ze verstrikte koeien en varkens en schapen en verdronk ze in haar modderige bruine water en voerde ze naar de zee. Dan, als de late lente kwam, trok de rivier zich terug van haar randen en verschenen de zandbanken. En ’s zomers stroomde de rivier helemaal niet bovengronds. Er bleven alleen wat poelen achter in de diepe kolkgaten onder een hoge oever. De biezen en grassen begonnen weer te groeien, en wilgen rechtten zich met de brokstukken van de overstromingen in hun bovenste takken. De Salinas was maar een deeltijdrivier. De zomerzon dreef haar ondergronds. Het was helemaal geen fijne rivier, maar het was de enige die we hadden en dus schepten we erover op, hoe gevaarlijk ze was tijdens een natte winter en hoe droog tijdens een droge zomer. Je kunt overal over opscheppen als je niets anders hebt. Misschien dat je wel meer moet opscheppen naarmate je minder hebt.

De bodem van de Salinasvallei, tussen de bergketens en onder de uitlopers, is vlak omdat deze vallei vroeger de bedding was van een honderdvijftig kilometer lange zeearm. De riviermonding bij Moss Landing was eeuwen geleden de ingang van deze lange landinwaartse kreek. Ooit boorde mijn vader tachtig kilometer verderop in de vallei een put. De boor bracht eerst aarde naar boven en daarna grind en toen wit zeezand vol schelpen en zelfs stukken balein. Er was zes meter zand en toen weer zwarte aarde, en zelfs een stuk Californische sequoia, dat onverwoestbare hout dat niet rot. Vóór de binnenzee moet de vallei een bos zijn geweest. En dat had zich allemaal recht onder onze voeten afgespeeld. En ’s nachts had ik soms het idee dat ik zowel de zee kon voelen als het sequoiabos dat eraan voorafging.

Op de weidse vlakke akkers van de vallei lag een dikke en vruchtbare laag aarde. Een regenrijke winter volstond om die in gras en bloemen te laten uitbarsten. De lentebloemen tijdens een nat jaar waren ongelooflijk. Over de hele valleibodem, en ook de uitlopers van de bergen, lag dan een tapijt van lupine en papaver. Een vrouw vertelde me ooit dat gekleurde bloemen fleuriger lijken als je er een paar witte bloemen aan toevoegt om de kleuren beter te laten uitkomen. Elk blaadje van een blauwe lupine heeft een witte rand, zodat een lupineveld blauwer is dan je je kunt voorstellen. En vermengd daarmee waren bosjes goudpapaver. Ook die hebben een felle kleur, niet oranje, niet goud, maar als puur goud vloeibaar was en een laagje room kon krijgen, dan zou die gouden room op de kleur van de goudpapavers lijken. Wanneer hun jaargetijde voorbij was kwam de gele mosterd op die tot grote hoogte uitgroeide. Toen mijn grootvader in de vallei kwam stond de mosterd zo hoog dat van een man te paard alleen het hoofd boven de gele bloemen uitstak. Op de plateaus was het gras bezaaid met boterbloemen, met vetplanten, met gele viooltjes met een zwart hart. En iets later in het jaargetijde waren er rode en gele bosjes bremraap. Dit waren de bloemen op de open plekken die waren blootgesteld aan de zon.

Onder de altijdgroene eiken, schaduwrijk en schemerig, bloeide het lekker ruikende venushaar, en onder de mossige oevers van de beekjes hingen hele bossen hoefijzervarens en goudvarens. Dan waren er grasklokjes, minuscule lampionnetjes, roomwit en met een bijna zondige uitstraling, en die waren zo zeldzaam en betoverend dat als een kind er een vond, het zich de hele dag uitverkoren en bijzonder voelde.

Als het juni werd verwelkte het gras en werd bruin, en de heuvels kregen een bruine kleur die niet bruin was maar goud en saffraan en rood, een onbeschrijflijke kleur. En van dan af aan tot de volgende regens droogde de aarde op en stopten de beekjes. In de vlakke grond verschenen barsten. De Salinas zonk onder haar zand. De wind blies door de vallei, nam stof en strootjes mee en werd sterker en harder op zijn weg naar het zuiden. ’s Avonds ging hij liggen. Het was een raspende nerveuze wind, en de stofdeeltjes sneden in je huid en brandden in je ogen. Mannen die in de velden werkten droegen stofbrillen en bonden zakdoeken om hun neus tegen het vuil.

Het land van de vallei was diep en vruchtbaar, maar op de uitlopers van de bergen lag alleen maar een laagje aarde niet dieper dan de graswortels; en hoe verder je de heuvels op ging, des te dunner de grond, zo dun dat er vuurstenen doorheen staken, totdat er aan de grens van het struikgewas alleen nog een soort droog vuursteengrind was dat verblindend weerspiegeld werd door de brandende zon.

Ik had het over de vruchtbare jaren waarin de regenval overvloedig was. Maar ook waren er droge jaren, en die betekenden een verschrikking voor de vallei. Het water kwam in een cyclus van dertig jaar. Er waren vijf of zes natte en prachtige jaren waarin er wel vijftig tot zestig centimeter regen kon vallen en het land het uitschreeuwde van het gras. Dan kwamen er zes of zeven behoorlijk goede jaren met dertig tot veertig centimeter regen. En dan kwamen de droge jaren, waarin er soms maar achttien of twintig centimeter regen viel. Het land verdroogde en het gras van maar enkele centimeters hoog verwelkte van ellende en in de vallei verschenen reusachtige kale schilferige plekken. De altijdgroene eiken oogden korstig en de alsem was grijs. Er kwamen barsten in het land en de bronnen droogden op en het vee knabbelde lusteloos aan dorre twijgen. Dan walgden de boeren en de ranchers van de Salinasvallei. De koeien werden mager en verhongerden soms. Mensen moesten tonnen water naar hun boerderij sjouwen, alleen maar om te drinken. Sommige families verkochten alles voor een habbekrats en verhuisden. En het ontbrak er nooit aan dat de mensen tijdens de droge jaren de vruchtbare jaren vergaten, en dat ze tijdens de natte jaren iedere herinnering aan de droge jaren verloren. Zo ging het altijd.

==

==

2

==

En dat was de lange Salinasvallei. Haar geschiedenis was als die van de rest van de staat. Eerst waren er indianen, een minderwaardig slag zonder energie, inventiviteit of cultuur, een volk dat van larven en sprinkhanen en schaaldieren leefde, te lui om te jagen of te vissen. Ze aten wat voor het grijpen lag en plantten niets. Ze stampten bittere eikels tot meel. Zelfs hun oorlogvoering was een futloze pantomime.

Toen kwamen de meedogenloze, onverstoorbare Spanjaarden het gebied verkennen, hebzuchtig en realistisch, en hun hebzucht gold goud of God. Ze verzamelden zielen zoals ze juwelen verzamelden. Ze vergaarden bergen en valleien, rivieren en hele horizonten, zoals iemand vandaag de dag het eigendomsrecht van bouwpercelen zou verwerven. Deze taaie, gortdroge mannen trokken rusteloos de kust op en neer. Sommige bleven op concessies wonen zo groot als vorstendommen, hun verleend door Spaanse koningen die geen flauw benul hadden van wat ze schonken. Deze eerste eigenaars leefden in armzalige feodale nederzettingen, en hun vee graasde vrijelijk rond en vermenigvuldigde zich. Op gezette tijden slachtten de eigenaars het vee voor huid en talg en lieten het vlees aan de gieren en coyotes over.

Toen de Spanjaarden kwamen moesten ze alles wat ze zagen een naam geven. Dat is de eerste plicht van elke ontdekkingsreiziger, een plicht en een voorrecht. Je moet iets een naam geven voordat je het op je met de hand getekende kaart kunt zetten. Het waren natuurlijk gelovige mensen, en de mannen die konden lezen en schrijven, die alles op schrift stelden en de kaarten tekenden, waren de taaie onvermoeibare priesters die met de soldaten meereisden. Zodoende waren de eerste plaatsnamen namen van heiligen of religieuze feesten die op halteplaatsen werden gevierd. Er zijn vele heiligen, maar ze zijn niet onuitputtelijk, zodat we bij de eerste namen herhalingen aantreffen. We hebben San Miguel, St. Michael, San Ardo, San Bernardo, San Benito, San Lorenzo, San Carlos, San Francisquito. En dan de feestdagen: Natividad, Kerstmis; Nacimiente, Geboorte; Soledad, Eenzaamheid. Maar plaatsen werden ook vernoemd naar hoe het de expeditie op dat moment verging: Buena Esperanza, goede hoop; Buena Vista, vanwege het prachtige uitzicht; en Chualar omdat het zo mooi was. De beschrijvende namen volgden: Paso de los Robles vanwege de eiken; Los Laureles naar de laurierbomen; Tularcitos vanwege het riet in het moeras; en Salinas naar het alkali dat zo wit was als zout.

Daarna werden plaatsen naar vogels en andere dieren vernoemd die men had gezien: Gabilanes naar de haviken die in die bergen vlogen; Topo naar de mol; Los Gatos naar de wilde katten. Soms werd de suggestie door de plek zelf ingegeven: Tassajara, kop-en-schotel; Laguna Seca, een opgedroogd meer; Corral de Tierra, naar een aarden wal; Paraiso omdat het zo hemels was.

Toen kwamen de Amerikanen, nog hebzuchtiger omdat ze met meer waren. Ze namen het land in bezit, maakten nieuwe wetten om hun eigendomsrecht te kunnen uitoefenen. En boerderijen verspreidden zich over het land, eerst in de valleien en daarna op de flanken van de uitlopers, kleine houten huisjes met roodhouten dakspanen, vee- en paardenkralen van gekliefde palen. Overal waar water uit de grond sijpelde verrees een huis en begon een familie te verbouwen en te vermenigvuldigen. Stekjes van rode geraniums en rozenstruiken werden in de voortuinen geplant. Wielsporen van vierwielige karretjes vervingen de paden, en velden met mais en gerst en tarwe verdrongen de gele mosterd. Langs veelvuldig bereisde wegen werden om de vijftien kilometer een bazaar en een smidse geopend, en dat werden de kernen van kleine plaatsjes als Bradley, King City, Greenfield.

De Amerikanen waren meer geneigd om plaatsen naar mensen te vernoemen dan de Spanjaarden. Sinds de valleien worden bewoond verwijzen de plaatsnamen meer naar dingen die daar gebeurd zijn, en dat zijn voor mij de fascinerendste namen omdat elke naam op een verhaal doelt dat vergeten is. Ik denk aan Bolsa Nueva, een nieuwe beurs; Morocojo, een kreupele Moor (wie was hij en hoe kwam hij daar?); Wild Horse Canyon en Mustang Grade en Shirt Tail Canyon. De plaatsnamen zeggen iets over de mensen die ze gegeven hebben, eerbiedig of oneerbiedig, beschrijvend, poëtisch of geringschattend. Je kunt alles San Lorenzo noemen, maar Shirt Tail Canyon, hemdslipravijn, of de Kreupele Moor is een heel andere zaak.

’s Middags gierde de wind over de nederzettingen, en de boeren begonnen kilometerslange windkeringen van eucalyptussen aan te leggen om te voorkomen dat de omgeploegde aarde werd weggeblazen. En zo was het ongeveer met de Salinasvallei gesteld toen mijn grootvader zijn vrouw erheen bracht en zich vestigde op de uitlopers ten oosten van King City.

==

==

Hoofdstuk 2

1

==

Ik moet afgaan op horen zeggen, op oude foto’s, op vertelde verhalen en op herinneringen die wazig zijn en vermengd met fabels als ik u over de Hamiltons probeer te vertellen. Het waren geen mensen van aanzien, en er is maar weinig over hen op schrift gesteld behalve de gebruikelijke documenten aangaande geboorte, huwelijk, grondbezit en dood.

De jonge Samuel Hamilton kwam uit het noorden van Ierland, net als zijn vrouw. Hij was de zoon van kleine boeren, rijk noch arm, die al vele honderden jaren op hetzelfde land en in hetzelfde stenen huis woonden. De Hamiltons speelden het klaar opmerkelijk goed onderlegd en belezen te zijn; en zoals zo vaak het geval is in dat groene land, waren ze gelieerd en verwant aan zeer voorname mensen en zeer onaanzienlijke mensen, zodat de ene neef een baronet kon zijn en de andere neef een bedelaar. En natuurlijk stamden ze af van de oude koningen van Ierland, zoals elke Ier.

Waarom Samuel het stenen huis en de groene akkers van zijn voorvaderen verliet is mij niet bekend. Hij was nooit politiek betrokken, dus het is onwaarschijnlijk dat een aanklacht wegens rebellie de reden was voor zijn vertrek, en hij was angstvallig eerlijk, wat ook aanraking met de politie als voornaamste beweegreden uitsluit. In mijn familie werd gefluisterd, niet eens een gerucht maar eerder een onuitgesproken gevoel, dat het de liefde was die hem deed vertrekken, en niet de liefde voor de vrouw met wie hij trouwde. Maar of het een al te fortuinlijke liefde was of dat hij gepikeerd vertrok vanwege een onfortuinlijke liefde, weet ik niet. Wij dachten altijd het liefst dat het de eerste reden was. Samuel zag er goed uit en hij was charmant en vrolijk. Het is moeilijk voorstelbaar dat een Iers plattelandsmeisje hem zou afwijzen.

Hij kwam in de bloei van zijn leven en kerngezond naar de Salinasvallei, vol inventiviteit en energie. Zijn ogen waren helblauw, en als hij moe was draaide het ene een beetje naar buiten. Hij was een grote man maar had toch iets verfijnds. In het stoffige boerenbedrijf leek hij altijd onberispelijk. Hij had twee rechterhanden. Hij was een goede smid en timmerman en houtsnijder, en hij kon alles improviseren met stukjes hout en metaal. Hij bedacht eeuwig nieuwe manieren om iets ouds te doen maar dan beter en sneller, maar hij bezat zijn leven lang geen enkel talent voor geld verdienen. Andere mannen die dat talent wel bezaten namen Samuels foefjes over en verkochten ze en werden rijk, maar Samuel kon zijn hele leven nauwelijks de kost verdienen.

Ik weet niet wat hem zijn schreden naar de Salinasvallei deed richten. Het was een onwaarschijnlijke plek voor een man uit een groen land om naartoe te gaan, maar hij kwam ongeveer dertig jaar voor de eeuwwisseling en hij had zijn piepkleine Ierse vrouw bij zich, een benepen stuurs wezentje met de humor van een kip. Ze bezat een onbuigzame presbyteriaanse inslag en een moraal die feilloos de vinger legde op vrijwel alles wat aangenaam was om te doen en daar niets van heel liet.

Ik weet niet waar Samuel haar had ontmoet, hoe hij haar het hof maakte, trouwde. Ik denk dat er ergens in zijn hart een ander meisje geprent moet zijn geweest, want hij was een man van liefde en zijn vrouw was niet iemand om haar gevoelens te tonen. En desondanks was er in alle jaren van zijn jeugd tot zijn dood in de Salinasvallei geen enkele aanwijzing dat Samuel ooit zijn heil bij een andere vrouw had gezocht.

Toen Samuel en Liza naar de Salinasvallei kwamen was al het vlakke land al bezet, de rijke bodems, de vruchtbare plooitjes tussen de heuvels, de bossen, maar aan de randen was nog wel wat land voor een boerenbedrijf, en het was in de kale heuvels ten oosten van wat nu King City is dat Samuel Hamilton neerstreek.

Hij hanteerde de gebruikelijke praktijk. Hij nam vijfenzestig hectare voor zichzelf en vijfenzestig voor zijn vrouw, en aangezien ze zwanger was nam hij ook nog eens vijfenzestig hectare voor het kind. In de loop der jaren werden er negen kinderen geboren, vier jongens en vijf meisjes, en bij elke geboorte werd er vijfenzestig hectare aan de ranch toegevoegd, wat het totaal op zevenhonderdvijftien hectare bracht.

Als het goed land was geweest hadden de Hamiltons rijk kunnen worden. Maar de grond was weerbarstig en dor. Er waren geen bronnen en de aardkorst was zo dun dat de vuursteenflinters erdoorheen staken. Zelfs de alsem worstelde om in leven te blijven, en de eiken waren onvolgroeid door gebrek aan vocht. Zelfs in redelijk goede jaren was er zo weinig te eten dat de koeien mager bleven door het rondrennen op zoek naar genoeg voedsel. Vanaf hun kale heuvels konden de Hamiltons naar het westen kijken en de rijkdom zien van het land op de valleibodem en het weelderige groen rond de Salinas.

Samuel bouwde zijn huis met zijn eigen handen, en hij bouwde een schuur en een smidse. Hij kwam er al vrij snel achter dat zelfs als hij vierduizend hectare heuvelland zou hebben hij geen bestaan op de uitgemergelde bodem kon opbouwen zonder water. Zijn vaardige handen bouwden een putboorinstallatie, en hij boorde putten op het land van fortuinlijker lieden. Hij bedacht en bouwde een dorsmachine en ging in de oogsttijd de boerderijen op de valleibodem af om het graan te dorsen dat op zijn eigen land niet wilde groeien. En in zijn werkplaats wette hij ploegen en repareerde eggen en laste gebroken assen en besloeg paarden. Vanuit het hele district kwamen mannen hem gereedschap brengen om te repareren en te verbeteren. Bovendien hielden ze ervan Samuel te horen spreken over de wereld en haar denkbeelden, over de poëzie en filosofie die buiten de Salinasvallei werden bedreven. Hij had een volle, diepe stem die zowel goed kon zingen als spreken, en hoewel hij geen Iers accent had waren er in zijn manier van praten een opgaande lijn en een zangerigheid en toonval die aangenaam in de oren klonken van de zwijgzame boeren van de valleibodem. Ze brachten ook whisky mee, en uit het zicht van het keukenraam en de afkeurende blikken van mevrouw Hamilton namen ze brandende slokjes uit de fles en pruimden wilde groene anijs om hun whiskyadem te verhullen. Het was een slechte dag als er niet een stuk of vier mannen rond de smidse stonden en naar Samuels gehamer en gepraat luisterden. Ze noemden hem een komisch genie en droegen zijn verhalen voorzichtig mee naar huis, en ze vroegen zich af hoe ze onderweg toch nog een deel van de verhalen konden hebben gemorst, want die klonken nooit hetzelfde als ze in hun eigen keuken werden naverteld.

Samuel had rijk moeten worden van zijn putboorinstallatie en zijn dorsmachine en zijn werkplaats, maar hij had geen aanleg voor zakendoen. Zijn klanten, altijd krap bij kas, beloofden betaling na de oogst, en dan na Kerstmis, en dan na... totdat ze het uiteindelijk vergaten. Samuel had geen aanleg om hen eraan te herinneren. En zo bleven de Hamiltons arm.

De kinderen kwamen even regelmatig als de jaren. De paar overwerkte dokters in het district kwamen niet vaak naar de ranches voor een bevalling tenzij de vreugde omsloeg in een nachtmerrie die enkele dagen duurde. Samuel Hamilton haalde al zijn kinderen zelf en bond de strengen keurig af, gaf een tik op de billetjes en ruimde de rommel op. Toen zijn jongste met enige moeite geboren werd en zwart begon te worden, drukte Samuel zijn mond op het babymondje en blies er lucht in en zoog die er weer uit totdat de baby het zelf kon overnemen. Samuels handen waren zo goed en zachtaardig dat buren van dertig kilometer ver zijn hulp inriepen bij een bevalling. En hij was even goed met merrie, koe of vrouw.

Op een vrije plank had Samuel een reusachtig zwart boek staan met gouden letters op het voorplat, Dr. Gunns gezondheidswijzer. Sommige bladzijden waren omgebogen en gehavend door het gebruik, andere waren nooit aan het licht blootgesteld. Wie Dr. Gunn doorbladert kent de medische geschiedenis van de Hamiltons. De geraadpleegde onderwerpen zijn gebroken botten, sneden, blauwe plekken, de bof, mazelen, rugpijn, roodvonk, difterie, reumatiek, vrouwenkwalen, ingewandsbreuken en natuurlijk alles wat met zwangerschap en bevalling te maken heeft. Dat in huize Hamilton nooit de onderwerpen ‘gonorroe’ of ‘syfilis’ zijn geraadpleegd moet ofwel een kwestie van geluk zijn geweest, ofwel een kwestie van zedigheid.

Als geen ander kon Samuel hysterie tot bedaren brengen of een angstig kind kalmeren. Dat kwam door zijn zoetgevooisdheid en zijn gevoelige aard. En zo rein als zijn lichaam was, zo rein was zijn denken. Mannen die naar zijn smidse kwamen om te praten en te luisteren lieten hun gevloek enige tijd achterwege, niet onder enigerlei dwang maar automatisch, alsof het er niet de plek voor was.

Samuel behield altijd iets buitenlands. Misschien kwam het door zijn intonatie, en het gevolg was dat mannen en ook vrouwen hem dingen vertelden die ze niet aan een familielid of goede vriend of vriendin zouden vertellen. Zijn lichtelijke vreemdheid maakte hem anders en zo veilig als een kluis.

Liza Hamilton was van een geheel ander Iers slag. Haar hoofd was klein en rond en hield er kleine ronde overtuigingen op na. Ze had een mopsneus en een hard wijkend kinnetje, een verbeten kaak die zich zelfs door de engelen Gods niet liet vermurwen.

Liza was een goede eenvoudige kok en haar huis – het was altijd haar huis – was aangeveegd en uitgeklopt en gesopt. Het baren van haar kinderen weerhield haar van weinig, ze moest zich hooguit twee weken in acht nemen. Ze had kennelijk een bekkengordel van balein, want ze kreeg het ene grote kind na het andere.

Liza had een sterk ontwikkeld gevoel voor wat zondig was. Ledigheid was zondig. evenals kaarten, wat in haar ogen ook nog een vorm van ledigheid was. Ze stond achterdochtig tegenover plezier, of het nu om dansen of zingen of zelfs lachen ging. Ze had het gevoel dat mensen die zich vermaakten wijd openstonden voor de duivel. En dat was jammer, want Samuel was een goedlachse man, maar Samuel zal ook wel wijd hebben opengestaan voor de duivel. Zijn vrouw beschermde hem wanneer ze maar kon.

Ze droeg haar haar altijd strak naar achteren en opgebonden in een harde knot. En aangezien ik me niet kan herinneren hoe ze zich kleedde, kan het niet anders of ze droeg kleren die precies bij haar pasten. Ze had geen greintje humor en kwam slechts af en toe met een vlijmscherp staaltje van gevatheid uit de hoek.

Haar kleinkinderen waren bang voor haar omdat ze geen zwakte kende. Ze sloeg zich dapper en zonder klagen door het leven, ervan overtuigd dat dat de manier was waarop haar God wilde dat iedereen leefde. Beloningen verwachtte ze later.

==

==

2

==

Toen de eerste mensen naar het westen kwamen, voornamelijk van eigen en zwaarbevochten boerderijtjes in Europa, en zagen dat je zoveel land kon krijgen door enkel het ondertekenen van een papier en het leggen van een fundering, leken ze overvallen door een jeukende begeerte naar land. Ze wilden almaar meer land, zo mogelijk goed land, maar hoe dan ook land. Misschien hadden ze flarden herinnering aan het feodale Europa waar aanzienlijke families aanzienlijk werden en bleven omdat ze dingen bezaten. De eersten die zich er vestigden namen land in bezit dat ze niet nodig hadden en niet konden gebruiken; ze namen alleen maar waardeloos land om het te bezitten. En alle proporties veranderden. Een man die in goeden doen had kunnen zijn op vier hectare in Europa was zo arm als een kerkrat op achthonderd in Californië.

Het duurde niet erg lang of al het land in de kale heuvels in de buurt van King City en San Ardo was in bezit genomen, en haveloze families waren her en der over de heuvels verspreid en deden hun best een bestaantje bijeen te schrapen op de schrale bodem vol vuursteen. Zij en de coyotes leidden een gewiekst, wanhopig, submarginaal leven. Ze arriveerden zonder geld, zonder uitrusting, zonder gereedschap, zonder krediet, en vooral zonder kennis van het nieuwe land of de techniek om het te exploiteren. Ik weet niet of het goddelijke stompzinnigheid of een rotsvast geloof was dat hen daartoe bracht. Zeker is dat je zoveel avontuurlijkheid vrijwel nergens ter wereld meer vindt. En de families overleefden en groeiden. Ze hadden gereedschap of wapens die je ook vrijwel nergens meer vindt, of misschien leiden die alleen maar een sluimerend bestaan. Er wordt wel beweerd dat omdat ze diep in een rechtvaardige, moreel verheven God geloofden, ze al hun vertrouwen daarop konden vestigen en de kleinere zekerheden op hun beloop konden laten. Maar ik denk dat omdat ze op zichzelf vertrouwden en zichzelf respecteerden als individu, omdat ze er geen moment aan twijfelden dat ze waardevolle en in wezen deugdzame eenheden waren – dat ze daarom hun eigen moed en waardigheid aan God konden geven om die vervolgens terug te krijgen. Zulke dingen zijn misschien verdwenen omdat mensen niet meer op zichzelf vertrouwen, en in dat geval rest er wellicht niets anders dan een sterke zelfverzekerde man te zoeken en je, ook al heeft hij het misschien bij het verkeerde eind, aan zijn jaspanden vast te klampen.

Hoewel velen zonder een cent op zak naar de Salinasvallei kwamen, waren er anderen die, nadat ze elders alles hadden verkocht, met geld arriveerden om een nieuw leven te beginnen. Die kochten gewoonlijk land, maar goed land, en bouwden hun huizen van geschaafde balken en planken en hadden tapijten op de vloer en ruitvormige ramen van gekleurd glas in hun kozijnen. Er waren heel wat van zulke families en zij kregen het goede land van de vallei en haalden de gele mosterd weg en plantten tarwe.

Zo’n man was Adam Trask.

==

==

Hoofdstuk 3

1

==

Adam Trask werd geboren op een boerderij aan de rand van een dorp niet ver van een grote stad in Connecticut. Hij was enig kind, en zes maanden voor zijn geboorte in 1862 werd zijn vader opgeroepen voor een regiment in Connecticut. Adams moeder bestierde de boerderij, baarde Adam en had nog tijd over om een primitieve vorm van theosofie te omhelzen. Ze verwachtte niet anders of haar man zou worden gedood door de woeste en barbaarse opstandelingen, en ze bereidde zich erop voor contact met hem te zoeken in wat ze het hiernamaals noemde. Zes weken na Adams geboorte kwam hij thuis. Zijn rechterbeen was afgezet ter hoogte van de knie. Hij strompelde binnen op een primitief houten been dat hij zelf uit beukenhout had gebeiteld. En dat begon al te splijten. Hij haalde de loden kogel uit zijn zak die ze hem hadden gegeven om op te bijten toen ze zijn gerafelde been afhakten en legde die op de tafel in de woonkamer.

Adams vader Cyrus had iets duivels, was altijd al een wildeman geweest, reed te snel met een tweewielig karretje en wist van zijn houten been iets zwierigs en begeerlijks te maken. Zijn diensttijd, wat die ook voorstelde, was hem goed bevallen. Omdat hij van nature wild was had hij genoten van zijn korte oefenperiode en het drinken en gokken en hoerenlopen dat ermee gepaard ging. Daarna marcheerde hij zuidwaarts met een groep remplaçanten, en ook daar genoot hij van, van het zien van het landschap en het stelen van kippen en het de hooibergen in jagen van dochters van opstandelingen. De grauwe, desperate afmatting van aanhoudende manoeuvres en gevechten bleef hem bespaard. De eerste keer dat hij de vijand zag was op een lentemorgen om acht uur, en om half negen werd hij in het rechterbeen getroffen door een zware, onregelmatig gevormde kogel die de botten onherstelbaar versplinterde en verbrijzelde. Desondanks had hij geluk, want de opstandelingen trokken zich terug en de veldchirurgen rukten onmiddellijk uit. Cyrus Trask beleefde toch nog zijn vijf minuten gruwel terwijl ze de flarden wegknipten en het bot recht afzaagden en het open vlees dichtschroeiden. De tandafdrukken in de kogel waren daarvan het bewijs. En er was heel wat pijn terwijl de wond genas onder de uitzonderlijk onhygiënische omstandigheden van de toenmalige hospitalen. Maar Cyrus beschikte over vitaliteit en bravoure. Terwijl hij zijn beukenhouten been beitelde en rondhompelde met een kruk liep hij een buitengewoon heftige druiper op via een zwart meisje dat naar hem floot van onder een houtstapel en hem tien cent rekende. Toen hij zijn nieuwe been had en pijnlijk met zijn aandoening werd geconfronteerd, hompelde hij dagenlang rond, op zoek naar het meisje. Hij vertelde zijn slapies wat hij zou doen als hij haar vond. Hij was van plan haar oren en haar neus af te snijden met zijn zakmes en zijn geld terug te eisen. Terwijl hij aan zijn houten been beitelde, liet hij zijn vrienden zien hoe hij haar zou toetakelen. ‘Als ik met haar klaar ben zal die vuile teef niet meer om aan te zien zijn,’ zei hij. ‘Ik zal zorgen dat er zelfs geen dronken indiaan meer naar haar omkijkt.’ Zijn liefje moet zijn bedoelingen hebben voorvoeld, want hij vond haar nooit. Tegen de tijd dat Cyrus uit het hospitaal en het leger werd ontslagen, was zijn gonorroe uitgewoed. Toen hij thuiskwam in Connecticut was er nog maar net genoeg over voor zijn vrouw.

Mevrouw Trask was een bleke, in zichzelf gekeerde vrouw. Geen zonnewarmte kleurde ooit haar wangen rood, en geen gulle lach krulde haar mondhoeken. Ze gebruikte godsdienst als therapie tegen de kwalen van de wereld en haarzelf, en ze placht de godsdienst aan te passen aan de kwaal. Toen ze ontdekte dat de theosofie waarin ze zich had bekwaamd om met een dode echtgenoot te communiceren niet nodig was, zocht ze koortsachtig naar een nieuwe bron van ongeluk. Haar speurtocht werd weldra beloond met de infectie die Cyrus mee naar huis bracht uit de oorlog. En zodra ze besefte dat er sprake was van een aandoening, bedacht ze een nieuwe theologie. Haar communicatiegod werd een god der wrake, in haar ogen de meest bevredigende godheid die ze tot dan toe had bedacht en, zo bleek, de laatste. Het was heel makkelijk voor haar om haar aandoening toe te schrijven aan bepaalde dromen die ze had gehad terwijl haar man weg was. Maar de kwaal was onvoldoende straf voor haar nachtelijke escapades. Haar nieuwe god was een expert op het gebied van straf. Hij eiste een offer van haar. Ze pijnigde haar hersens om een geëigende zelfzuchtige vorm van deemoed te vinden en stuitte bijna blij op het offer: zijzelf. Het kostte haar twee weken om haar laatste brief vol herzieningen en spellingscorrecties te schrijven. Daarin bekende ze schuld aan misdaden die ze onmogelijk kon hebben gepleegd en gaf ze fouten toe die ver buiten haar bereik lagen. En toen, gekleed in een heimelijk genaaide lijkwade, liep ze op een maanverlichte nacht naar buiten en verdronk zichzelf in een meertje dat zo ondiep was dat ze op haar knieën in de modder moest gaan zitten en haar hoofd onder water moest houden. Dit vereiste enorme wilskracht. Toen de warme bewusteloosheid haar ten slotte bekroop, bedacht ze met enige ergernis dat er modder op de voorkant van haar witte batisten wade zou zitten als ze haar er ’s ochtends uittrokken. En dat was ook zo.

Cyrus Trask rouwde om zijn vrouw met een vaatje whisky en drie oude legervrienden die waren langsgekomen op hun thuisreis naar Maine. Aan het begin van de wake huilde baby Adam heel wat af, want de rouwenden, die geen verstand hadden van baby’s, hadden nagelaten hem te voeden. Algauw loste Cyrus het probleem op. Hij doopte een dot in de whisky en gaf die aan de baby om op te zuigen, en na drie of vier keer dopen viel de kleine Adam in slaap. Diverse keren tijdens de rouwperiode werd hij wakker en jammerde en kreeg weer de ingedoopte dot en viel in slaap. De baby was tweeënhalve dag dronken. Wat de gevolgen voor zijn ontluikende hersenen ook mogen zijn geweest, zijn stofwisseling voer er wel bij: aan die tweeënhalve dag hield hij een ijzersterke gezondheid over. En toen zijn vader er aan het eind van de derde dag eindelijk op uit ging om een geit te kopen, dronk Adam de melk gretig op, gaf over, dronk meer, en was weer onder zeil. Zijn vader vond de reactie niet alarmerend, omdat het hemzelf net zo verging.

Binnen een maand viel de keus van Cyrus Trask op de zeventienjarige dochter van een naburige boer. De verkering was kort en realistisch. Niemand twijfelde aan zijn bedoelingen. Die waren eerzaam en redelijk. Haar vader moedigde de verkering aan. Hij had twee jongere dochters en Alice, de oudste, was zeventien. Dit was haar eerste aanzoek.

Cyrus wilde een vrouw om voor Adam te zorgen. Hij had iemand nodig om het huishouden te doen en te koken, en een dienstmeid kostte geld. Hij was een man van vlees en bloed en had een vrouwenlichaam nodig, en ook dat kostte geld, tenzij je ermee was getrouwd. Binnen twee weken had Cyrus haar het hof gemaakt, getrouwd, beslapen en bezwangerd. Zijn buren vonden niet dat hij overhaast te werk ging. Het was heel normaal in die tijd dat een man in een normaal mensenleven drie of vier vrouwen versleet.

Alice Trask had een aantal bewonderenswaardige eigenschappen. Ze was een verwoed schrobster tot in de kleinste hoekjes van het huis. Erg mooi was ze niet, dus het was niet nodig haar in de gaten te houden. Haar ogen waren flets, haar teint was vaal en haar tanden stonden schots en scheef, maar ze was buitengewoon gezond en klaagde nooit tijdens haar zwangerschap. Of ze al of niet van kinderen hield wist niemand. Het werd haar niet gevraagd, en ze zei nooit iets als haar niets gevraagd werd. Vanuit het oogpunt van Cyrus was dit mogelijk haar grootste deugd. Ze waagde zich nooit aan meningen of beweringen, en als een man sprak wekte ze de vage indruk dat ze luisterde terwijl ze het huishouden deed.

De jeugd, onervarenheid en zwijgzaamheid van Alice Trask bleken allemaal aanwinsten voor Cyrus. Terwijl hij zijn boerderij bleef bestieren zoals zulke boerderijen in die buurt werden bestierd, stortte hij zich op een nieuwe loopbaan, die van oud-soldaat. En de energie die hem wild had gemaakt maakte hem nu bedachtzaam. Niemand buiten het ministerie van Oorlog kende de aard en duur van zijn diensttijd. Zijn houten been was zowel een bewijsstuk van zijn soldatenbestaan als een garantie dat dat voorgoed voorbij was. Aarzelend begon hij Alice over zijn veldtochten te vertellen, maar naarmate zijn verteltechniek toenam groeiden ook zijn veldslagen. Helemaal in het begin wist hij dat hij loog, maar het duurde niet lang of hij was er evenzeer van overtuigd dat al zijn verhalen waar waren. Voordat hij in dienst ging had hij niet veel belangstelling gehad voor oorlogvoering; nu kocht hij elk boek over oorlog, las elk verslag, abonneerde zich op de kranten uit New York, bestudeerde kaarten. Zijn kennis van geografie was gebrekkig geweest en zijn geïnformeerdheid over gevechten niet-bestaand; nu werd hij een autoriteit. Hij kende niet alleen de veldslagen, manoeuvres, veldtochten, maar ook de betrokken eenheden, tot de regimenten aan toe, hun kolonels en waar ze vandaan kwamen. En door erover te vertellen raakte hij ervan overtuigd dat hij erbij was geweest.

Dit alles was een geleidelijke ontwikkeling, en ze vond plaats terwijl Adam van een baby een jongen werd, en na hem zijn kleine halfbroertje. Adam en de kleine Charles zaten er stilletjes en eerbiedig bij terwijl hun vader uitlegde hoe elke generaal dacht en plannen maakte en waar ze zich hadden vergist en wat ze hadden moeten doen. En toen – hij had het destijds geweten – had hij Grant en McClellan verteld waar ze het mis hadden en hun gesmeekt zijn analyse van de situatie over te nemen. Onveranderlijk sloegen ze zijn advies in de wind en bleek hij pas naderhand gelijk te hebben.

Er was één ding dat Cyrus niet deed, en dat was misschien slim van hem. Hij promoveerde zichzelf nooit tot onderofficier. Hij begon als soldaat Trask en eindigde als soldaat Trask. Alle verhalen bij elkaar maakten hem zowel de meest mobiele als alomtegenwoordige soldaat uit de krijgsgeschiedenis. Het noodzaakte hem op wel vier plaatsen tegelijk te zijn. Maar wellicht instinctief vertelde hij deze verhalen niet vlak na elkaar. Alice en de jongens hadden een volledig beeld van hem: een gewone soldaat, en met trots, die niet alleen toevallig overal was waar zich alle spectaculaire en belangrijke gevechtshandelingen voltrokken maar ook vrijelijk binnenwandelde tijdens stafvergaderingen en de beslissingen van opperofficieren goed- dan wel afkeurde.

De dood van Lincoln trof Cyrus als een stomp in zijn maag. Altijd zou hij zich herinneren hoe het hem te moede was toen hij het nieuws hoorde. En hij kon het nooit ter sprake brengen of horen zonder snelle tranen in zijn ogen. En hoewel hij het nooit werkelijk zei, kreeg je de onuitwisbare indruk dat soldaat Cyrus Trask een van Lincolns beste, warmste en meest vertrouwde vrienden was. Wanneer president Lincoln wilde weten hoe het met het leger was gesteld, het echte leger, niet die met gouden tressen behangen paraderende domkoppen, dan wendde hij zich tot soldaat Trask. Hoe Cyrus dit duidelijk wist te maken zonder het te zeggen was een triomf van suggestiviteit. Niemand kon hem een leugenaar noemen. En dat kwam voornamelijk doordat de leugen in zijn hoofd zat, en elke waarheid die er uit zijn mond kwam de kleur van de leugen had.

Al heel snel begon hij brieven en daarna artikelen over de oorlogvoering te schrijven, en zijn conclusies waren intelligent en overtuigend. Cyrus ontwikkelde zich tot een ware expert op militair gebied. Zijn kritiek op zowel de manier waarop de oorlog was gevoerd als de organisatie van het leger was onweerlegbaar doorwrocht. Zijn artikelen in diverse tijdschriften trokken de aandacht. Zijn brieven aan het ministerie van Oorlog, gelijktijdig afgedrukt in de kranten, begonnen een duidelijke weerslag te krijgen in beslissingen over het leger. Als het GLR, het Grootse Leger van de Republiek, van politieke invloed en sturing gevrijwaard was gebleven zou zijn stem misschien niet zo duidelijk in Washington zijn gehoord, maar de woordvoerder van een blok van bijna een miljoen mensen viel niet te negeren. En zo’n stem werd Cyrus Trask op militair gebied. Van lieverlee werd hij geraadpleegd over zaken als legerorganisatie, de onderlinge verhouding tussen officieren en manschappen en materieel. Zijn deskundigheid was onmiskenbaar voor iedereen die hem hoorde. Hij was een militair genie. Sterker nog, hij was een van de verantwoordelijken voor de organisatie van het GLR tot een coherente en krachtige factor in het nationale leven. Na verscheidene onbezoldigde organisatorische functies aanvaardde hij een bezoldigd secretariaat dat hij de rest van zijn leven bekleedde. Hij reisde van het ene eind van het land naar het andere om conventies, vergaderingen en kampementen te bezoeken. Tot zover zijn openbare leven.

Zijn privéleven was ook doorspekt met zijn nieuwe professie. Hij was een toegewijd man. Hij organiseerde zijn huis en boerderij op militaire grondslag. Hij eiste en kreeg verslagen over het reilen en zeilen van zijn eigen bedrijf. Dit had waarschijnlijk de voorkeur van Alice. Zij was geen prater. Een beknopt verslag was het makkelijkst voor haar. Ze had het druk met de opgroeiende jongens en het schoonhouden van het huis en het wassen van de kleren. Ook moest ze zuinig omspringen met haar energie, al maakte ze daar in geen van haar verslagen gewag van. Haar energie kon haar zonder waarschuwing verlaten, zodat ze moest gaan zitten wachten tot die terugkeerde. ’s Nachts was ze drijfnat van het zweet. Ze wist heel goed dat wat ze had de tering werd genoemd, zou dat zelfs geweten hebben als ze er niet aan werd herinnerd door een scheurende, uitputtende hoest. En ze wist niet hoelang ze nog te leven had. Sommige mensen bleven nog heel wat jaren wegkwijnen. Er was geen peil op te trekken. Misschien durfde ze er niet tegen haar man over te beginnen. Hij had een omgang met ziekte ontwikkeld die leek op straf. Maagpijn werd behandeld met zo’n heftig purgeermiddel dat het een wonder was dat iemand het overleefde. Als ze tegen Cyrus over haar kwaal was begonnen zou hij misschien voor een behandeling hebben gekozen die haar de dood in zou hebben gejaagd voordat haar tering die kans kreeg. Bovendien leerde zijn vrouw, naarmate Cyrus militairder werd, de enige techniek waardoor een soldaat in leven kan blijven. Ze zorgde dat ze nooit opviel, sprak nooit tenzij ze werd aangesproken, deed wat van haar verwacht werd en niet meer dan dat, en dong niet naar promotie. Ze werd een soldaat uit de achterste linies. Dat was veel gemakkelijker. Alice trok zich terug naar de achtergrond totdat ze nauwelijks meer zichtbaar was.

Maar de kleine jongens kregen de volle laag. Cyrus had besloten dat hoewel het leger niet volmaakt was, het de enige eerzame roeping was voor een man. Hij betreurde het dat hij vanwege zijn houten been zelf geen regulier soldaat kon zijn, maar voor zijn zoons kon hij zich geen andere loopbaan voorstellen dan het leger. Hij had het idee dat een man het militair zijn van onderaf moest leren, zoals hijzelf. Dan zou hij uit ervaring weten wat het inhield, niet via kaarten en leerboeken. Hij leerde hen met wapens omgaan toen ze nog maar nauwelijks konden lopen. Tegen de tijd dat ze op de lagere school zaten was exerceren even natuurlijk als ademhalen en een regelrechte gruwel. Hij zorgde dat ze gehard bleven door middel van oefeningen, waarbij hij met een stok de maat sloeg op zijn houten been. Hij liet hen kilometers lopen met een knapzak vol stenen om hun schouders sterk te maken. Hij werkte constant aan hun schietopleiding in het bos achter het huis.

==

==

2

==

Wanneer een kind volwassenen voor het eerst doorziet, wanneer het voor het eerst in zijn ernstige hoofdje opkomt dat volwassenen niet over goddelijke intelligentie beschikken, dat hun oordelen niet altijd verstandig zijn, hun gedachten niet altijd waar, hun straffen niet altijd rechtvaardig, dan gaat panische wanhoop zijn wereld beheersen. De goden zijn gevallen en alle veiligheid is weg. En één ding is zeker wat de val van de goden betreft: ze vallen niet zomaar een beetje; ze storten te pletter of zinken diep weg in groene smurrie. Hen weer in hun oude luister herstellen is een lastig karwei; ze gaan nooit echt meer glanzen. En de wereld van het kind wordt nooit meer helemaal volledig. Het is een schrijnend soort groei.

Adam doorzag zijn vader. Niet omdat zijn vader veranderde maar omdat er zich bij Adam een nieuwe eigenschap ontwikkelde. Hij had altijd een hekel gehad aan discipline, zoals elk normaal dier, maar die was rechtvaardig en waarachtig en onvermijdelijk als mazelen, niet iets om te negeren of te vervloeken, alleen maar om te haten. En toen – het ging heel snel, bijna als een klik in het brein – wist Adam dat, althans in zijn ogen, de methodes van zijn vader geen enkel referentiekader hadden behalve zijn vader zelf. De technieken en oefeningen waren helemaal niet voor de jongens bedoeld maar alleen om van Cyrus een groot man te maken. En diezelfde klik in het brein vertelde Adam dat zijn vader geen groot man was, dat hij zelfs alleen maar een heel wilskrachtig en geconcentreerd klein mannetje was met een enorme berenmuts. Wat hiervan ook de oorzaak is – een blik in het oog, een achterhaalde leugen, een moment van aarzeling? – dan stort god te pletter in het kinderbrein.

De kleine Adam was altijd een gehoorzaam kind. Iets in hem deinsde terug voor geweld, voor wedijver, voor de stille schreeuwende spanningen die een huis kunnen verscheuren. Hij droeg bij aan de rust waarnaar hij verlangde door zich te onthouden van geweld, van wedijver, en daarvoor moest hij zijn toevlucht nemen tot heimelijkheid, want in iedereen schuilt wel iets gewelddadigs. Hij bedekte zijn leven met een sluier van vaagheid, terwijl zich achter zijn rustige ogen een rijk en vol leven voltrok. Dat beschermde hem niet tegen agressie maar verschafte hem immuniteit.

Bij zijn halfbroertje Charles, maar iets meer dan een jaar jonger, ontwikkelde zich de zelfverzekerdheid van zijn vader. Charles was een geboren atleet, met een instinctieve timing en coördinatie en de competitieve wil om van anderen te winnen, een voorwaarde voor succes in de wereld.

De kleine Charles won alle wedstrijdjes van Adam, of daar nu vaardigheid, kracht of snelle intelligentie aan te pas kwam, en hij won ze zo gemakkelijk dat hij al snel zijn belangstelling verloor en zijn lust tot competitie op andere kinderen moest botvieren. Zo kon het gebeuren dat er een soort genegenheid tussen de twee jongens ontstond, maar die leek meer op een band tussen broer en zus dan tussen broers. Charles vocht met elke jongen die Adam uitdaagde of beledigde en meestal won hij. Met leugens en zelfs door de schuld op zich te nemen beschermde hij Adam tegen de hardvochtigheid van zijn vader. Charles voelde voor zijn broer de genegenheid die je voor iets hulpeloos hebt, voor een blinde puppy of een pasgeboren baby.

Adam keek vanuit zijn versluierde brein, vanuit de lange tunnels van zijn ogen, naar de mensen in zijn wereld: zijn vader, aanvankelijk een eenbenige natuurkracht, feilloos toegerust om kleine jongens zich nog kleiner te laten voelen en domme jongens bewust te maken van hun domheid; en toen, nadat god te pletter was gestort, zag hij zijn vader als de geboren politieman, de agent die je kon ontwijken, of voor de gek houden, maar nooit moest uitdagen. En vanuit de lange tunnels van zijn ogen zag Adam zijn halfbroertje Charles als een stralend wezen van een andere soort, begenadigd met spier en bot, snelheid en alertheid, van een geheel ander niveau, om bewonderd te worden zoals je het gestroomlijnde lome gevaar van een zwarte panter bewondert, op geen enkele manier vergelijkbaar met jezelf. En het zou evenmin bij Adam zijn opgekomen om zijn broer in vertrouwen te nemen, om hem te vertellen over de honger, de grijze dromen, de plannen en heimelijke genoegens die achter die getunnelde ogen lagen, als om zijn gedachten te delen met een mooie boom of een vliegende fazant. Adam was blij met Charles zoals een vrouw blij is met een kloeke diamant, en hij was net zo afhankelijk van zijn broer als diezelfde vrouw van de glinstering van de diamant en de geborgenheid die met de waarde ervan verbonden is; maar liefde, genegenheid, empathie was onvoorstelbaar.

Tegenover Alice Trask verborg Adam een gevoel dat verwant was aan warme schaamte. Ze was niet zijn moeder, dat wist hij omdat het hem vele malen was verteld. Niet uit dingen die werden gezegd maar uit de toon waarop andere dingen werden gezegd maakte hij op dat hij ooit een moeder had gehad en dat die iets beschamends had gedaan, zoals de kippen vergeten of het doelwit missen op de schietbaan in het bos. En als gevolg van haar falen was ze er niet meer. Soms dacht Adam dat als hij alleen maar zou kunnen achterhalen welke zonde zij had begaan, nou, dat hij die dan ook zou begaan, om er maar niet meer te zijn.

Alice behandelde de jongens eender, waste hen en voedde hen en liet al het overige over aan hun vader, die er geen enkel misverstand over had laten bestaan dat het fysiek en mentaal trainen van de jongens uitsluitend zijn domein was. Zelfs lof en berisping besteedde hij niet uit. Alice klaagde, ruziede, lachte of huilde nooit. Haar mond was tot een streep gedrild die niets verborg en ook niets bood. Maar op een keer toen Adam nog heel klein was, was hij stilletjes de keuken binnen gekuierd. Alice zag hem niet. Ze was sokken aan het stoppen en ze glimlachte. Adam liep stiekem het huis weer uit en ging naar een door een stronk beschutte plek in het bos die hij goed kende. Hij kroop diep weg tussen beschermende wortels. Adam was geschokt alsof hij haar naakt had betrapt. Hij haalde opgewonden adem, tot diep in zijn keel. Want Alice was naakt geweest, ze had geglimlacht. Hij vroeg zich af hoe ze zo lichtzinnig had durven te zijn. En hij smachtte naar haar met een verlangen dat hartstochtelijk en vurig was. Hij wist niet hoe het kwam, maar al het langdurige gebrek aan omhelzing, aan wiegen, aan strelen, de honger naar borst en tepel, en de zachtheid van een schoot, en de stembuiging van liefde en compassie, en het prettige gevoel van angst, dat alles lag in zijn hartstocht besloten, en hij wist het niet omdat hij niet wist dat zulke dingen bestonden, dus hoe kon hij ze dan missen?

Natuurlijk kwam het bij hem op dat hij zich zou kunnen vergissen, dat er een misverstane schaduw over zijn gezicht was gevallen die zijn blik had vervormd. En dus greep hij terug op het scherpe beeld in zijn hoofd en wist hij dat ook de ogen glimlachten. Een afwijking in het licht kon het een of het ander veroorzaken maar niet allebei.

Daarna bespiedde hij haar, spelenderwijs, zoals hij de bosmarmotten op het heuveltje had bespied toen hij dag in dag uit roerloos als een jonge steen had liggen kijken hoe de oude behoedzame marmotten hun kinderen buiten het hol lieten zonnebaden. Hij begluurde Alice, verstopt, en vanuit onvermoede ooghoek, en het was waar. Soms, als ze alleen was, en wist dat ze alleen was, stond ze haar gedachten toe in een tuin te spelen, en dan glimlachte ze. En het was prachtig om te zien hoe snel ze de glimlach in de aarde kon laten verdwijnen zoals de marmotten hun kinderen in het hol.

Adam verstopte zijn schat diep in zijn tunnels, maar hij was geneigd zijn plezier ergens mee te belonen. Alice begon cadeautjes te vinden – in haar naaimandje, in haar versleten tas, onder haar kussen – twee kaneelrozen, de staartveer van een sialia, een halve staaf groene zegelwas, een gestolen zakdoek. Aanvankelijk was Alice geschrokken, maar toen ging dat voorbij, en als ze een onvermoed cadeautje vond flitste de tuinglimlach op en verdween weer zoals een forel door een mes van zonneschijn zwemt in een poel. Ze stelde geen vragen en zei er niets over.

’s Nachts moest ze heel erg hoesten, zo luid en storend dat Cyrus haar ten slotte in een andere kamer moest onderbrengen wilde hij kunnen slapen. Maar hij bezocht haar veelvuldig, hopsend op zijn ene blote voet, terwijl hij zich in evenwicht hield met een hand tegen de muur. De jongens hoorden en voelden de schokkerige bewegingen van zijn lichaam door het huis trekken terwijl hij naar en van het bed van Alice hopste.

Naarmate Adam groter werd, vreesde hij één ding het meest. Hij vreesde de dag dat hij in militaire dienst zou moeten. Zijn vader liet hem nooit vergeten dat zo’n dag zou komen. Hij sprak er vaak over. Het was Adam die het leger nodig had om een man van hem te maken. Charles was al bijna een man. En Charles was een man, en een gevaarlijke man, op zijn vijftiende, toen Adam zestien was.

==

==

3

==

De genegenheid tussen de twee jongens was met de jaren toegenomen. Het kan zijn dat Charles’ gevoelens deels door minachting werden ingegeven, maar dan wel beschermende minachting. Op een avond speelden de jongens in de voortuin peewee, een nieuw spel voor hen. Een kleine puntige stok werd op de grond gelegd, waarna er met een slaghout tegen het ene uiteinde werd geslagen. De kleine stok vloog de lucht in en werd dan zo ver mogelijk weggeslagen.

Adam was niet goed in spelletjes. Maar door een toevallige samenloop van oog en timing was hij zijn broer met peewee de baas. Tot vier keer toe sloeg hij de peewee verder weg dan Charles. Het was een nieuwe ervaring voor hem, en hij moest er heftig van blozen, zodat hij de stemming van zijn broer niet zag of aanvoelde zoals gewoonlijk. De vijfde keer dat hij de peewee wegsloeg vloog die zoemend als een bij ver het veld in. Blij draaide hij zich om naar Charles, en toen werd het diep in zijn borst plotseling ijskoud. De haat op het gezicht van Charles maakte hem bang. ‘Dat zal wel toeval zijn geweest,’ zei hij zwakjes. ‘Het lukt me vast niet nog een keer.’

Charles legde zijn peewee neer, sloeg ertegen, haalde ernaar uit toen hij de lucht in vloog en miste. Langzaam kwam Charles op Adam af, zijn blik kil en neutraal. Adam schuifelde doodsbang achteruit. Hij durfde zich niet om te draaien en weg te rennen omdat zijn broer hem kon inhalen. Hij liep langzaam achteruit, zijn ogen angstig en zijn keel droog. Charles kwam vlak voor hem staan en sloeg hem met zijn slaghout in het gezicht. Adam bedekte zijn bloedende neus met zijn handen, en Charles zwaaide met zijn slaghout en trof hem in zijn ribben, zodat hij geen lucht meer kreeg, haalde uit naar zijn hoofd en sloeg hem buiten westen. En terwijl Adam bewusteloos op de grond lag schopte Charles hem hard in zijn buik en liep weg.

Na een tijdje kwam Adam weer bij. Hij haalde oppervlakkig adem omdat zijn borst pijn deed. Hij probeerde rechtop te gaan zitten en viel weer achterover door de pijnscheut in zijn gescheurde buikspieren. Hij zag Alice naar buiten kijken, en er was iets in haar gezicht wat hij nooit eerder had gezien. Hij wist niet wat het was, maar het was niet zacht of zwak, en het zou haat kunnen zijn. Ze zag dat hij naar haar keek, liet de gordijnen weer op hun plek vallen en verdween. Toen Adam uiteindelijk opstond en gebukt de keuken in liep, vond hij een kom warm water die voor hem klaarstond met een schone handdoek ernaast. Hij hoorde zijn stiefmoeder hoesten in haar kamer.

Charles had één geweldige eigenschap. Hij had nooit spijt, nooit. Hij kwam nooit terug op de afranseling, dacht er kennelijk nooit meer aan. Maar Adam zorgde er angstvallig voor dat hij nooit meer won, met wat dan ook. Hij had het gevaar in zijn broer altijd gevoeld, maar nu begreep hij dat hij nooit mocht winnen tenzij hij bereid was Charles te doden. Charles had geen spijt. Hij had doodgewoon gedaan wat zijn aard hem ingaf.

Charles vertelde zijn vader niets over de afranseling, en Adam ook niet, en Alice al helemaal niet, en toch leek Cyrus het te weten. In de maanden die volgden liet hij zich tegenover Adam van zijn vriendelijke kant zien. Zijn stem werd zachter als hij tegen hem sprak. Hij strafte hem niet meer. Hij gaf hem bijna elke avond onderricht, maar niet op heftige toon. En Adam was banger voor de vriendelijkheid dan hij voor de heftigheid was geweest, want hij had het idee dat hij werd getraind om als offer te dienen, bijna alsof hij vóór zijn dood met aardigheid werd bejegend, zoals slachtoffers die voor de goden waren voorbestemd werden geknuffeld en gevleid zodat ze gelukzalig ten grave gingen en de goden niet verbolgen maakten met ongelukkigheid.

Zachtjes legde Cyrus Adam de aard van een soldaat uit. En hoewel zijn kennis eerder op onderzoek dan ervaring stoelde, had hij kennis van zaken en was accuraat. Hij vertelde zijn zoon over de droeve waardigheid die een soldaat kan aankleven, hoe hij noodzakelijk is in het licht van alle mislukkingen van de mens, de straf voor onze zwakheden. Misschien ontdekte Cyrus deze dingen al vertellend bij zichzelf. Het was heel anders dan de fanatiek nationalistische, schreeuwende oorlogszuchtigheid van zijn jongere jaren. Een soldaat wordt overladen met vernederingen, aldus Cyrus, opdat hij als de tijd daar is niet al te gebelgd is over de laatste vernedering, een zinloze en smerige dood. En Cyrus praatte alleen tegen Adam en liet Charles niet meeluisteren.

Aan het eind van een middag nam Cyrus Adam mee uit wandelen, en toen kwam de zwarte aap van al zijn studeren en denken uit de mouw en overspoelde zijn zoon met een soort drabbige doodsangst. Hij zei: ‘Ik zal je duidelijk maken dat een soldaat de heiligste van alle mensen is omdat hij het meest op de proef wordt gesteld, het meest op de proef gesteld van iedereen. Dat zal ik je proberen te vertellen. Luister, de hele geschiedenis lang hebben mensen geleerd dat het doden van mensen iets slechts is dat geen goedkeuring verdient. Iedere mens die doodt moet vernietigd worden omdat het een grote zonde is, misschien wel de ergste zonde die we kennen. En dan nemen we een soldaat en leggen moord in zijn handen en zeggen tegen hem: “Gebruik het goed, gebruik het verstandig.” We leggen hem niets in de weg. Trek er maar op uit en dood zoveel mogelijk van een bepaalde soort of categorie van je broeders als je kunt. En we zullen je ervoor belonen omdat het een inbreuk is op wat je als rekruut is aangeleerd.’

Adam bevochtigde zijn droge lippen en probeerde een vraag te stellen en kon het niet en probeerde het opnieuw. ‘Waarom moeten ze dat doen?’ vroeg hij. ‘Waarom?’

Cyrus was diep geroerd en hij sprak zoals hij nog nooit had gesproken. ‘Ik weet het niet,’ zei hij. ‘Ik heb bestudeerd en misschien geleerd hoe dingen gaan, maar ik heb geen flauw idee waarom ze zo gaan. En je mag niet verwachten dat mensen begrijpen wat ze doen. Zoveel dingen worden instinctief gedaan, zoals een bij honing maakt of een vos zijn poten in een beekje doopt om honden te misleiden. Een vos kan niet zeggen waarom hij dat doet, en welke bij herinnert zich de winter of verwacht dat die terugkomt? Toen ik wist dat je in dienst moest gaan wilde ik de toekomst openlaten zodat je zelf kon uitzoeken hoe het zat, en daarna leek het beter als ik je kon beschermen met het weinige dat ik weet. Je gaat nu weldra in dienst, je hebt er de leeftijd voor.’

‘Dat wil ik niet,’ zei Adam vlug.

‘Je gaat weldra in dienst,’ vervolgde zijn vader, zonder hem te horen. ‘En ik wil het je vertellen zodat je niet verrast zult zijn. Eerst trekken ze je kleren uit, maar ze gaan verder dan dat. Ze pellen het laatste beetje waardigheid af dat je bezit, je zult kwijtraken wat je als je normale recht om te leven beschouwt en om dat in alle rust te kunnen doen. Ze zullen je laten leven en eten en slapen en schijten vlak bij andere mannen. En als ze je weer aankleden zul je jezelf niet van de anderen kunnen onderscheiden. Je kunt niet eens een briefje op je borst spelden waarop staat: “Dit ben ik, anders dan de rest.”’

‘Dat wil ik niet,’ zei Adam.

‘Na een tijdje,’ zei Cyrus, ‘zul je niks meer denken wat de anderen niet denken. Je zult geen woord kennen dat de anderen niet kunnen zeggen. En je zult dingen doen omdat de anderen ze doen. Je zult het gevaar voelen dat in om het even welk verschil schuilt, een gevaar voor de hele meute gelijk denkende, gelijk handelende mannen.’

‘En als ik dat niet doe?’ vroeg Adam dringend.

‘Ja,’ zei Cyrus, ‘dat gebeurt soms. Af en toe is er iemand die niet doet wat er van hem wordt verlangd, en weet je wat er dan gebeurt? De hele machinerie stort zich onaangedaan op de vernietiging van zijn verschil. Ze ranselen met ijzeren staven je karakter en je zenuwen, je lichaam en je geest totdat het gevaarlijke verschil je verlaat. En als je uiteindelijk niet bezwijkt, zullen ze je uitbraken en stinkend buiten laten liggen, geen deel van hen maar ook nog niet vrij. Je kunt maar beter worden zoals zij. Ze doen het alleen om zichzelf te beschermen. Iets wat zo triomfantelijk onlogisch is, zo schitterend zinloos als een leger kan geen vraag toestaan waardoor het wordt verzwakt. Als je het niet naast andere dingen houdt om het te vergelijken en belachelijk te maken, zul je er langzaam maar zeker een reden en een logica en een soort vreselijke schoonheid in ontdekken. Iemand die dat kan accepteren is niet altijd slechter, en soms zelfs veel beter. Luister goed naar wat ik zeg want ik heb er lang over nagedacht. Er zijn mannen die ten onder gaan op het ellendige wrak van het soldatenbestaan, die zich overgeven en gezichtsloos worden. Maar die hadden toch al niet veel gezicht. En misschien ben jij zo iemand. Maar er zijn anderen die ten onder gaan, wegzinken in het gemeenschappelijke moeras en dan als ze er weer uit oprijzen meer zichzelf zijn dan ze waren, omdat... omdat ze de kleinzielige ijdelheid hebben afgeworpen en al het goud van de compagnie en het regiment hebben gewonnen. Als je zo diep ten onder kan gaan, zul je hoger kunnen oprijzen dan je je kunt voorstellen, en je zult een heilige vreugde ervaren, een kameraadschap die bijna lijkt op die van een hemels gezelschap van engelen. Dan zul je de goede eigenschappen van mannen herkennen, ook al kunnen ze niet uit hun woorden komen. Maar voordat je helemaal ten onder bent gegaan kun je dat nooit weten.’

Op hun terugweg naar het huis sloeg Cyrus links af en liep tussen de bomen door het bos in, en het schemerde. Plotseling zei Adam: ‘Ziet u die stronk daar, vader? Ik verstopte me altijd tussen de wortels aan de andere kant. Als u me straf had gegeven verstopte ik me daar, en soms ging ik er alleen maar heen omdat ik me rot voelde.’

‘Laten we daar dan maar eens gaan kijken,’ zei zijn vader. Adam ging hem voor en Cyrus keek naar het op een nest lijkende hol tussen de wortels. ‘Dat wist ik allang,’ zei hij. ‘Toen je een keer heel lang wegbleef dacht ik dat je wel zo’n plek moest hebben, en ik vond hem omdat ik voelde wat voor plek je nodig zou hebben. Zie je hoe de aarde is aangedrukt en het korte gras beschadigd? En terwijl je daar zat scheurde je stukjes schors aan reepjes. Ik wist dat dit de plek was toen ik hem tegenkwam.’

Verbaasd staarde Adam naar zijn vader. ‘U bent me hier nooit komen zoeken,’ zei hij.

‘Nee,’ antwoordde Cyrus. ‘Dat zou ik nooit doen. Je kunt een mens te ver drijven. Dat zou ik nooit doen. Je moet iemand altijd één ontsnapping gunnen voordat hij doodgaat. Onthoud dat! Ik wist, denk ik, hoe erg ik je onder druk zette. Ik wilde je niet over de rand duwen.’

Ongedurig liepen ze weg tussen de bomen. Cyrus zei: ‘Er zijn zoveel dingen die ik je wil vertellen. De meeste zal ik vergeten. Ik wil je vertellen dat een soldaat zoveel opgeeft om iets terug te krijgen. Vanaf de dag van zijn geboorte leert een kind van elke omstandigheid, van alle wetten en regels en rechten, hoe het zijn eigen leven moet beschermen. Het begint met dat geweldige instinct, dat door alles bevestigd wordt. En dan is hij soldaat en moet hij leren dat alles geweld aan te doen, hij moet koelbloedig leren zichzelf zo ver te krijgen dat hij zijn leven kan verliezen zonder gek te worden. En als je dat kunt – en begrijp goed, sommigen kunnen het niet – dan zul je de grootste gave bezitten die er bestaat. Luister, zoon,’ zei Cyrus ernstig, ‘bijna alle mensen zijn bang, en ze weten niet eens wat hun angst veroorzaakt, schimmen, verwarring, gevaren zonder naam of getal, angst voor een gezichtsloze dood. Maar als je je zelf ertoe kunt brengen geen schimmen onder ogen te zien maar de echte dood, beschreven en herkenbaar, door kogel of sabel, pijl of lans, dan hoef je nooit meer bang te zijn, althans niet op dezelfde manier als eerst. Dan zul je een man zijn die zich onderscheidt van andere mannen, veilig waar andere mannen misschien huilen van doodsangst. Dat is de grote beloning. Misschien is het de enige beloning. Misschien is het de uiteindelijke zuiverheid, volledig omringd door vuil. Het is bijna donker. Morgenavond wil ik weer met je praten, als we allebei hebben nagedacht over wat ik je heb verteld.’

Maar Adam zei: ‘Waarom praat u niet met mijn broer? Charles zal zeker in dienst gaan. Hij zal er goed in zijn, veel beter dan ik.’

‘Charles gaat niet,’ zei Cyrus. ‘Dat zou geen zin hebben.’

‘Maar hij zou een betere soldaat zijn.’

‘Alleen aan de buitenkant, op zijn huid,’ zei Cyrus. ‘Niet vanbinnen. Charles is niet bang dus hij kan nooit iets leren over moed. Hij kent niets buiten zichzelf dus kan hij nooit de dingen deelachtig worden die ik je heb proberen uit te leggen. Hem in het leger laten gaan zou betekenen dat er dingen in Charles worden ontketend die beteugeld moeten worden in plaats van ontketend. Ik zou hem nooit durven laten gaan.’

Klaaglijk zei Adam: ‘U heeft hem nooit bestraft, u heeft hem met rust gelaten, u heeft hem geprezen, u heeft hem nooit het leven zuur gemaakt, en nu laat u hem niet in het leger gaan.’ Hij stopte, geschrokken van wat hij had gezegd, bang voor de woede of de minachting of de gewelddadigheid die zijn woorden zouden kunnen ontketenen.

Zijn vader gaf geen antwoord. Hij liep verder het bos uit, en zijn hoofd hing omlaag zodat zijn kin op zijn borst rustte, en het stijgen en dalen van zijn heup terwijl zijn houten been de grond raakte was monotoon. Het houten been maakte een zijwaartse halve cirkel wanneer het zijn beurt was om een stap vooruit te doen.

Het was inmiddels helemaal donker en het gouden licht van de lampen scheen uit de open keukendeur. Alice kwam naar de deuropening en tuurde naar buiten, op zoek naar hen, en toen hoorde ze de ongelijkmatige voetstappen naderen en ging terug naar de keuken.

Cyrus liep naar het keukenbordes voordat hij bleef staan en zijn hoofd ophief. ‘Waar ben je?’ vroeg hij.

‘Hier... vlak achter u... hier.’

‘Je stelde een vraag. Ik denk dat ik antwoord moet geven. Misschien is het goed en misschien is het slecht om er antwoord op te geven. Je bent niet schrander. Je weet niet wat je wil. Je mist de nodige felheid. Je laat andere mensen over je heen lopen. Soms denk ik dat je een slappeling bent die zich nog met geen hondendrol zal kunnen meten. Is dat een antwoord op je vraag? Ik hou meer van jou. Dat heb ik altijd gedaan. Het is misschien niet goed om je dat te vertellen, maar het is wel waar. Ik hou meer van jou. Waarom zou ik anders moeite hebben gedaan om je pijn te doen? Hou nu verder je mond dicht en ga eten. Morgenavond spreek ik je weer. Mijn been doet pijn.’

==

==

4

==

Tijdens het avondeten werd er niet gepraat. De stilte werd alleen verstoord door soep slurpen of knarsend kauwen, en zijn vader zwaaide met zijn hand om de motten van het glas van de petroleumlamp te verjagen. Adam dacht dat zijn broer hem stiekem gadesloeg. En hij ving een oogflits van Alice op toen hij plotseling opkeek. Toen hij klaar was met eten schoof Adam zijn stoel achteruit. ‘Ik denk dat ik een stukje ga lopen,’ zei hij.

Charles stond op. ‘Ik ga met je mee.’

Alice en Cyrus keken hoe ze de deur uit liepen, en toen stelde ze een van haar zeldzame vragen. Ze vroeg nerveus: ‘Wat heb je gedaan?’

‘Niks,’ zei hij.

‘Laat je hem in het leger gaan?’

‘Ja.’

‘Weet hij dat?’

Cyrus staarde somber door de open deur naar de duisternis. ‘Ja, dat weet hij.’

‘Dat zal hij niet prettig vinden. Het is niet goed voor hem.’

‘Dat maakt niet uit,’ zei Cyrus, en hij herhaalde luid: ‘Dat maakt niet uit,’ en zijn toon zei: ‘Hou je mond. Dit is jouw zaak niet.’ Even waren ze stil, en toen zei hij op bijna verontschuldigende toon: ‘Hij is tenslotte jouw kind niet.’

Alice gaf geen antwoord.

De jongens liepen het donkere weggetje vol wielsporen af. Voor hen uit, waar het dorp was, zagen ze wat afgeknepen lichtjes.

‘Wil je gaan kijken of er wat te beleven valt in de herberg?’ vroeg Charles.

‘Daar had ik niet aan gedacht,’ zei Adam.

‘Waarom ga je dan in godsnaam ’s avonds wandelen?’

‘Je had niet mee hoeven gaan,’ zei Adam.

Charles kwam dicht naast hem lopen. ‘Wat heeft hij vanmiddag tegen je gezegd? Ik zag jullie samen lopen. Wat heeft hij gezegd?’

‘Hij had het gewoon over het leger, zoals altijd.’

‘Zo zag het er niet uit,’ zei Charles achterdochtig. ‘Ik zag dat hij zich dicht naar je overboog en praatte zoals hij tegen mannen praat... niet vertelde, praatte.’

‘Hij vertelde,’ zei Adam geduldig, en hij moest zijn adem in bedwang houden, want een lichte angst was op zijn maag gaan drukken. Hij nam een zo diep mogelijke teug adem en hield die binnen om de angst terug te dringen.

‘Wat vertelde hij je?’ drong Charles opnieuw aan.

‘Over het leger en hoe het is om soldaat te zijn.’

‘Ik geloof je niet,’ zei Charles. ‘Volgens mij lieg je dat je zwart ziet en heb je meel in je mond. Wat probeer je achter te houden?’

‘Niks,’ zei Adam.

Wreed zei Charles: ‘Die maffe moeder van je heeft zich verzopen. Misschien had ze naar jou gekeken. Dat zal wel de druppel zijn geweest.’

Adam liet zijn adem zachtjes ontsnappen, de ellendige angst onderdrukkend. Hij zweeg.

Charles riep: ‘Je probeert hem af te pikken! Ik weet niet wat je in je schild voert. Waar denk je dat je mee bezig bent?’

‘Nergens mee,’ zei Adam.

Charles sprong voor hem zodat Adam moest blijven staan, zijn borst bijna tegen die van zijn broer. Adam liep achteruit, maar voorzichtig, zoals je achteruitloopt voor een slang.

‘Neem zijn verjaardag!’ schreeuwde Charles. ‘Ik heb voor zowat een dollar een Duits mes voor hem gekocht, drie lemmeten en een kurkentrekker, met een parelmoeren heft. Waar is dat mes? Heb je hem het ooit zien gebruiken? Heeft hij het aan jou gegeven? Ik heb hem het zelfs nooit zien wetten. Heb jij dat mes in je zak? Wat heeft hij ermee gedaan? “Bedankt,” zei hij, verder niks. En dat is het laatste wat ik heb gehoord over een Duits mes met een parelmoeren heft dat zowat een dollar kostte.’

In zijn stem klonk woede, en Adam voelde de sluipende angst; maar hij wist ook dat hij nog eventjes had. Te vaak had hij de vernietigende machine gezien die alles neermaaide wat hem in de weg stond. Eerst kwam de woede en daarna kilheid, bezetenheid; nietszeggende ogen en een vergenoegde glimlach en helemaal geen stem, alleen een fluistering. Als dat gebeurde was moord niet ver, maar koele, bedreven moord, en handen die precies, gevoelig te werk gingen. Adam slikte speeksel door om zijn droge keel te bevochtigen. Hij wist niets te zeggen dat gehoord zou worden, want als hij eenmaal woedend was wilde zijn broer niet luisteren, wilde hij zelfs niets horen. Massief stond hij voor Adam, kleiner, breder, dikker, maar nog niet ineengedoken. Zijn lippen glansden vochtig in het licht van de sterren, maar er was nog geen glimlach en zijn stem was nog altijd woedend.

‘Wat deed jij op zijn verjaardag? Denk je dat ik dat niet heb gezien? Heb jij zowat een dollar of zelfs maar een halve uitgegeven? Je gaf hem een vuilnisbakpup die je in het bos had gevonden. Je lachte als een idioot en zei dat het een goede jachthond zou worden. Die hond slaapt op zijn kamer. Hij speelt ermee onder het lezen. Hij heeft hem helemaal afgericht. En waar is het mes?’ “Bedankt,” zei hij, alleen maar “Bedankt”. Charles sprak fluisterend, en zijn schouders zakten.

Adam deed één wanhopige sprong naar achteren en hief zijn handen op om zijn gezicht te beschermen. Zijn broer ging precies te werk, beide voeten stevig neergeplant. Eén vuist ging voorzichtig naar voren om het bereik te bepalen, en daarna de bitter-versteende actie, een harde stomp in de maag, en Adams handen zakten; daarna vier stompen tegen het hoofd. Adam voelde het bot en kraakbeen van zijn neus knarsen. Hij hief zijn handen weer op en Charles haalde uit naar zijn hart. En al die tijd keek Adam naar zijn broer zoals de veroordeelde wanhopig en verbluft naar de beul kijkt.

Plotseling lanceerde Adam tot zijn eigen verbazing een wilde, bovenhandse, ongevaarlijke uithaal die kracht noch richting had. Charles dook eronderdoor en de hulpeloze arm vloog om zijn nek. Adam sloeg zijn armen om zijn broer heen en hing dicht tegen hem aan, snikkend. Hij voelde hoe de vierkante vuisten tot misselijk wordens toe in zijn maag ramden en toch liet hij niet los. De tijd vertraagde voor hem. Met zijn lichaam voelde hij zijn broer opzijgaan om zijn benen uit elkaar te duwen. En hij voelde de knie omhoogkomen, voorbij zijn knieën, en langs zijn dijen schampen, totdat hij zijn testikels beukte en er een flitsende gloeiende pijn door zijn lichaam scheurde en echode. Zijn armen lieten los. Hij sloeg dubbel en gaf over, terwijl het kille moorden doorging.

Adam voelde de stompen op slapen, wangen, ogen. Hij voelde zijn lip aan flarden splijten over zijn tanden, maar zijn huid leek verdikt en gevoelloos, alsof hij met een flinke laag rubber was bedekt. Verdoofd vroeg hij zich af waarom zijn benen het niet begaven, waarom hij niet viel, waarom hij niet bewusteloos raakte. Het gestomp ging eeuwig door. Hij kon zijn broer horen hijgen met de snelle explosieve adem van een man met een moker, en in de misselijke door sterren verlichte duisternis kon hij zijn broer zien door het met tranen aangelengde bloed dat uit zijn ogen stroomde. Hij zag de onschuldige, nietszeggende ogen, het glimlachje op natte lippen. En terwijl hij deze dingen zag... een lichtflits en duisternis.

Charles stond over hem heen gebogen, naar lucht happend als een afgepeigerde hond. En toen draaide hij zich om en liep snel terug, in de richting van het huis, en kneedde onder het lopen zijn gekneusde knokkels.

Snel en angstaanjagend keerde Adams bewustzijn terug. Zijn geest wentelde zich in een nevel van pijn. Zijn lichaam was zwaar en doortrokken van pijn. Maar bijna onmiddellijk vergat hij die pijn. Hij hoorde snelle voetstappen op de weg. De instinctieve angst en felheid van een rat overviel hem. Hij werkte zich op zijn knieën en sleepte zich naar de greppel die de weg droog hield. Er stond zo’n dertig centimeter water in de greppel en aan de randen schoot het gras hoog op. Adam kroop stilletjes het water in en zorgde er angstvallig voor niet te spetteren.

De voetstappen kwamen dichtbij, vertraagden, gingen een stukje verder, kwamen terug. Vanuit zijn schuilplaats zag Adam alleen maar iets donkers in het donker. En toen werd er een zwavellucifer afgestreken waarvan het vlammetje blauw en nietig was totdat het vat kreeg op het hout en het gezicht van zijn broer grotesk van onderaf belichtte. Charles hield de lucifer in de lucht en tuurde rond, en Adam zag het bijltje in zijn rechterhand.

Toen de lucifer uitging was de nacht zwarter dan eerst. Charles liep langzaam verder en streek weer een lucifer af, en verderop nog een. Hij speurde de weg af naar sporen. Ten slotte gaf hij het op. Zijn rechterhand ging omhoog en hij gooide het bijltje ver het veld in. Hij liep snel weg in de richting van de afgeknepen lichtjes van het dorp.

Adam bleef lang in het koele water liggen. Hij vroeg zich af hoe zijn broer zich zou voelen, vroeg zich af of die nu zijn hartstocht was getemperd paniek of verdriet of wroeging zou voelen of helemaal niets. Dit waren de dingen die Adam in zijn plaats voelde. Zijn geweten sloeg een brug naar zijn broer en ontfermde zich over diens pijn zoals hij zich andere keren over diens huiswerk had ontfermd.

Adam kroop het water uit en stond op. Zijn pijnlijke plekken werden stijf en het bloed op zijn gezicht was geronnen. Hij overwoog buiten te blijven in het donker totdat zijn vader en Alice naar bed gingen. Hij had het gevoel dat hij geen vragen kon beantwoorden omdat hij geen antwoorden wist, en het zoeken naar een antwoord was een aanslag op zijn gehavende geest. Duizeligheid met een rand van blauwe lichtjes omzoomde zijn voorhoofd, en hij wist dat hij weldra zou flauwvallen.

Langzaam en wijdbeens schuifelde hij de weg op. Bij het bordes bleef hij staan, keek naar binnen. De lamp die aan zijn ketting aan het plafond hing wierp een gele kring en verlichtte Alice en haar naaimandje voor haar op de tafel. Aan de andere kant kauwde zijn vader op een houten pen en doopte hem in een open inktpot en maakte aantekeningen in zijn zwarte opschrijfboekje.

Alice, die opkeek, zag Adams bebloede gezicht. Haar hand ging naar haar mond en haar vingers haakten zich over haar ondertanden.

Adam sleepvoette zich een tree op en de volgende en hield zichzelf staande in de deuropening.

Toen keek Cyrus op. Hij keek met afstandelijke nieuwsgierigheid. De ernst van de verminking drong langzaam tot hem door. Hij stond op, verbluft en verbaasd. Hij zette de houten pen in de inktpot en veegde zijn vingers af aan zijn broek. ‘Waarom heeft hij dat gedaan?’ vroeg Cyrus zacht.

Adam probeerde te antwoorden, maar zijn mond was korstig en droog. Hij likte langs zijn lippen zodat ze weer begonnen te bloeden. ‘Ik weet het niet,’ zei hij.

Cyrus bonkte naar hem toe en greep hem zo heftig bij de arm dat hij ineenkromp en probeerde zich los te rukken. ‘Lieg niet tegen me! Waarom heeft hij dat gedaan? Hadden jullie ruzie?’

‘Nee.’

Cyrus draaide zijn arm om. ‘Zeg op! Ik wil het weten. Zeg op! Je moet het me vertellen. Ik zal zorgen dat je het me vertelt! God nog aan toe, je neemt hem altijd in bescherming! Denk je dat ik dat niet weet? Dacht je dat je me voor de gek kon houden? Zeg op, anders laat ik je daar de godganse nacht staan!’

Adam zocht koortsachtig naar een antwoord. ‘Hij denkt dat u niet van hem houdt.’

Cyrus liet de arm los en hompelde terug naar zijn stoel en ging zitten. Hij liet de pen in de inktpot ratelen en keek naar zijn opschrijfboekje zonder het te zien. ‘Alice,’ zei hij, ‘help Adam naar bed. Je zult zijn hemd moeten losknippen, denk ik. Help hem een handje.’ Hij stond weer op, ging naar de hoek van het vertrek waar de jassen aan spijkers hingen en haalde, tastend achter de kledingstukken, zijn jachtgeweer tevoorschijn, klapte het open om te zien of het geladen was en stommelde de deur uit.

Alice hief haar hand op alsof ze hem met een touw van lucht wilde tegenhouden. En haar touw brak en haar gezicht verborg haar gedachten. ‘Ga naar je kamer,’ zei ze. ‘Ik breng een kom water.’

Adam lag in bed, een laken opgetrokken tot zijn middel, en Alice bette de wonden met een in warm water gedoopte linnen zakdoek. Ze bleef lange tijd stil en toen maakte ze Adams zin af alsof er nooit een interval was geweest. ‘Hij denkt dat zijn vader niet van hem houdt. Maar jij houdt van hem... dat heb je altijd gedaan.’

Adam gaf haar geen antwoord.

Zachtjes vervolgde ze: ‘Hij is een vreemde jongen. Je moet hem leren kennen, een en al ruwe bolster, een en al woede tot je hem kent.’ Ze pauzeerde om te hoesten, boog zich voorover en hoestte, en toen de aanval voorbij was waren haar wangen rood en was ze uitgeput. ‘Je moet hem leren kennen,’ herhaalde ze. ‘Hij geeft me al een hele tijd cadeautjes, mooie dingetjes waarvan je zou denken dat ze hem niet eens opvielen. Maar die geeft hij niet rechtstreeks. Hij verstopt ze waar hij weet dat ik ze zal vinden. En je kunt urenlang naar hem kijken zonder dat hij ook maar het geringste teken geeft dat hij dat heeft gedaan. Je moet hem leren kennen.’

Ze glimlachte naar Adam en hij deed zijn ogen dicht.

Hoofdstuk 4

1

==

Charles stond aan de toog in de dorpsherberg en hij lachte verrukt om de grappige verhalen van de voor die nacht gestrande handelsreizigers. Hij haalde zijn tabakszak met het kleine beetje rinkelend zilvergeld tevoorschijn om de mannen een rondje te geven en hen aan de praat te houden. Hij stond te grijnzen en wreef over zijn gespleten knokkels. En toen de handelsreizigers, na zijn drankje te hebben geaccepteerd, hun glas hieven en ‘Daar ga je’ zeiden, was Charles opgetogen. Hij bestelde nog een rondje voor zijn nieuwe vrienden, en daarna ging hij met hen mee voor een soort duivels vermaak op een andere plek.

Toen Cyrus de nacht in hompelde was hij vervuld van een soort wanhopige woede jegens Charles. Hij zocht de weg af naar zijn zoon, en hij ging naar de herberg om hem te zoeken, maar Charles was al weg. Als hij hem die avond gevonden had zou hij hem waarschijnlijk hebben vermoord, of dat hebben geprobeerd. De strekking van een grote daad vervormt de geschiedenis, maar waarschijnlijk doen alle daden hetzelfde in hun eigen mate, tot een steen op een pad aan toe waar overheen wordt gestapt of adem die wordt ingehouden bij het zien van een mooi meisje of een vingernagel die wordt gescheurd in tuinaarde.

Natuurlijk duurde het niet lang voordat Charles te horen kreeg dat zijn vader naar hem op zoek was met een jachtgeweer. Hij hield zich twee weken schuil, en toen hij uiteindelijk terugkwam was moord tot simpele woede geslonken en deed hij boete in de vorm van overwerk en geveinsde theatrale nederigheid.

Adam lag vier dagen in bed, zo stijf en door pijn gekweld dat hij zich niet kon verroeren zonder te kreunen. Op de derde dag leverde zijn vader bewijs van zijn invloed bij het leger. Dat deed hij als pleister op zijn eigen trots, maar ook als een soort lof voor Adam. In het huis, in de slaapkamer van Adam, verschenen een kapitein van de cavalerie en twee sergeants in blauw uitgaanstenue. In de voortuin werden hun paarden aan de teugel gehouden door twee soldaten. Terwijl hij in zijn bed lag werd Adam als cavalerist ingelijfd bij het leger. Hij ondertekende de militaire gedragscode en legde de eed af terwijl zijn vader en Alice toekeken. En in de ogen van zijn vader glinsterden tranen.

Nadat de militairen waren vertrokken bleef zijn vader lange tijd bij hem zitten. ‘Ik heb je om een speciale reden bij de cavalerie gedaan,’ zei hij. ‘Het kazerneleven hangt al snel de keel uit. Maar bij de cavalerie is werk te doen. Daar heb ik me van vergewist. Je zult het fijn vinden om naar indianengebied te gaan. Er is actie op komst. Ik kan je niet vertellen hoe ik dat weet. Het wordt vechten.’

‘Jawel, vader,’ zei Adam.

==

==

2

==

Ik heb het altijd vreemd gevonden dat het gewoonlijk juist mannen als Adam zijn die in militaire dienst moeten. Om te beginnen hield hij niet van vechten, en in plaats van dat hij van geweld leerde houden, zoals bij sommige mannen gebeurt, boezemde het hem steeds meer afkeer in. Diverse keren controleerden zijn officiers hem nauwlettend op simuleren, maar het kwam nooit tot een aanklacht. Tijdens zijn vijf dienstjaren werd Adam vaker gedetacheerd dan enige andere soldaat in het eskadron, maar als hij een vijand doodde was het hooguit met een verdwaalde kogel. Als scherpschutter was hij bij uitstek bedreven in missers. De gevechten met de indianen waren intussen meer een gevaarlijke vorm van vee drijven geworden; de stammen werden tot verzet gedwongen, bijeengedreven en gedecimeerd, en de treurige, norse restanten vestigden zich op schrale grond. Prettig werk was het niet, maar het paste nu eenmaal in het patroon van de ontwikkeling van het land.

In de ogen van Adam, die alleen maar een instrument was, die geen toekomstige boerderijen zag maar alleen de opengereten buiken van prachtige mensen, was het weerzinwekkend en zinloos. Als hij zijn karabijn afvuurde om te missen pleegde hij verraad aan zijn eenheid, maar dat kon hem niet schelen. De afkeer van geweld bouwde zich in hem op totdat het een vooroordeel werd zoals alle andere vooroordelen die het denken afstompen. Het berokkenen van kwaad, om het even waaraan en met welk doel, ging hem steeds meer tegenstaan. Hij raakte bezeten van deze emotionele afkeer, want dat was het zonder twijfel, totdat die al het denken erover onmogelijk maakte. Maar nooit was er in Adams militaire loopbaan iets wat op lafheid duidde. Hij werd zelfs driemaal eervol vermeld en vervolgens onderscheiden wegens moed.

Terwijl hij steeds meer in opstand kwam tegen het geweld, koos zijn instinct de tegenovergestelde richting. Hij waagde een aantal keren zijn leven om gewonde mannen op te halen. Hij werkte als vrijwilliger in veldhospitalen terwijl hij al uitgeput was van zijn reguliere taken. Hij werd door zijn kameraden met minachtende affectie bezien en met de onuitgesproken angst die mannen voelen bij instinctieve drijfveren die ze niet kunnen verklaren.

Charles schreef zijn broer regelmatig, over de boerderij en het dorp, over zieke koeien en een veulenende merrie, over de extra weidegrond en de schuur waar de bliksem in was geslagen, over Alice die gestikt was in haar tering en zijn vader die inmiddels een vaste bezoldigde betrekking had bij het Grootse Leger van de Republiek in Washington. Zoals veel mensen die niet kunnen praten leefde Charles zich ten volle uit in het schrijven. Hij vertelde over zijn eenzaamheid en zijn verwarring, en hij zette veel dingen op papier die hij niet over zichzelf wist.

In de tijd dat Adam weg was kende hij zijn broer beter dan ooit tevoren of naderhand. Uit de briefwisseling groeide een intieme band die geen van beiden zich had kunnen voorstellen.

Adam bewaarde één brief van zijn broer, niet omdat hij die volledig begreep maar omdat er een bedekte betekenis in leek te schuilen die hij niet kon achterhalen. ‘Beste broer Adam,’ luidde de brief, ‘ik neem de pen ter hand in de hoop dat je in goede gezondheid verkeert’ – zo begon hij altijd om langzaam maar zeker in het schrijven te komen. ‘Ik heb je antwoord op mijn vorige brief niet ontvangen maar ik neem aan dat je andere dingen te doen hebt, ha! ha! De regen kwam op het verkeerde moment en heeft de appelbloesem vernield. Er zullen er niet veel te eten zijn komende winter maar ik zal redden wat ik kan. Vanavond heb ik het huis schoongemaakt, en het is nat en zeperig en misschien niet schoner. Hoe denk je dat moeder het bijhield zoals ze deed? Het ziet er niet hetzelfde uit. Er zet zich iets op vast. Ik weet niet wat, maar het laat zich niet wegboenen. Maar ik heb het vuil in elk geval gelijkmatiger verspreid. Ha! ha!

Heeft vader je iets geschreven over zijn reis? Hij is helemaal naar San Francisco in Californië vertrokken naar een kampement van het Grootse Leger. De minister van Oorlog komt ook, en vader moet hem introduceren. Maar daar zal vader niet wakker van liggen. Hij heeft de president drie, vier keer ontmoet en zelfs gedineerd in het Witte Huis. Ik zou het Witte Huis ook weleens willen zien. Misschien kunnen jij en ik er samen heen als je thuiskomt. We kunnen wel een paar dagen bij vader logeren en hij zal je toch wel willen zien.

Ik denk dat ik maar beter op zoek kan gaan naar een vrouw. Dit is een goede boerderij en al ben ik geen lot uit de loterij, er zijn meiden die met deze boerderij hun handjes mogen dichtknijpen. Wat denk jij? Je hebt niet gezegd of je thuis komt wonen als je uit het leger komt. Ik hoop van wel. Ik mis je.’

Daar stopte de brief. Er stond een kras op het papier, met daaronder een inktvlek, en daarna ging het verder in potlood, maar het handschrift was anders.

In potlood stond er: ‘Later. Nou, daar begaf de pen het. De punt brak af. Ik zal een nieuwe kroontjespen moeten kopen in het dorp, helemaal doorgeroest.’

De woorden begonnen vloeiender te stromen. ‘Ik denk dat ik zou moeten wachten op een nieuwe kroontjespen en niet met potlood moet schrijven. Alleen zat ik hier in de keuken met de lamp aan en ik denk dat ik aan het prakkeseren sloeg en dat het laat werd... na twaalven, denk ik, ik heb niet gekeken. Ouwe Zwarte Joe begon te kraaien in het kippenhok. Daarna begon moeders schommelstoel te kraken dat het een aard had alsof ze erin zat. Je weet dat ik niet met zulke dingen zit, maar ik moest erdoor terugdenken, weet je, zoals je soms weleens doet. Ik denk dat ik deze brief misschien maar verscheur, want wat heeft het voor zin om zulke dingen te schrijven.’

Nu begonnen de woorden over elkaar heen te buitelen alsof ze er niet snel genoeg uit konden komen. ‘Als ik hem toch weggooi kan ik het net zo goed opschrijven,’ zei de brief. ‘Het was alsof het hele huis tot leven kwam en overal ogen had, en alsof er achter de deur mensen klaarstonden om binnen te komen als je even niet keek. Ik krijg er kippenvel van. Ik wil zeggen... ik wil zeggen... ik bedoel, ik heb nooit begrepen... nou ja, waarom onze vader het heeft gedaan. Ik bedoel, waarom hij het mes niet mooi vond dat ik voor zijn verjaardag had gekocht. Waarom niet? Het was een goed mes en hij kon wel een goed mes gebruiken. Als hij het gebruikt had of zelfs maar gewet, of het uit zijn zak had gehaald om ernaar te kijken... meer had hij niet hoeven doen. Als hij het mooi had gevonden had ik me niet op jou afgereageerd. Ik moest me wel op jou afreageren. Het is alsof de stoel van mijn moeder een beetje schommelt. Het komt gewoon door het licht. Daar zit ik niet mee. Het is alsof er iets niet is afgemaakt. Alsof je een klus half hebt afgemaakt en niet meer kunt bedenken wat het was. Er is iets niet gedaan. Ik zou hier niet moeten zijn. Ik zou over de wereld moeten zwerven in plaats van hier op een goede boerderij te zitten op zoek naar een vrouw. Er klopt iets niet, alsof het niet is afgemaakt, alsof het te snel is gegaan en er iets is overgeslagen. Ik zou moeten zijn waar jij bent en jij hier. Zo heb ik er nooit eerder over gedacht. Misschien omdat het laat is, het is later dan dat. Ik keek net naar buiten en het begint dag te worden. Ik geloof niet dat ik in slaap ben gevallen. Hoe kon de nacht zo snel voorbijgaan? Ik kan nu niet meer naar bed. Ik zou toch niet kunnen slapen.’

De brief was niet ondertekend. Misschien was Charles vergeten dat hij hem had willen verscheuren en had hij hem toch verstuurd. Maar Adam bewaarde hem een tijdje, en elke keer als hij hem weer las kreeg hij een koude rilling zonder te weten waarom.

Hoofdstuk 5

1

==

Op de ranch begonnen de kleine Hamiltons op te groeien, en elk jaar kwam er een nieuwe bij. George was een lange knappe jongen, zachtaardig en lief, die van meet af aan een soort hoffelijkheid bezat. Zelfs als kleine jongen was hij beleefd en wat men ‘probleemloos’ placht te noemen. Van zijn vader erfde hij zijn netheid op kleding en lichaam en haar, en hij leek nooit slecht gekleed, zelfs niet als hij dat was. George was een jongen zonder zonden en groeide op tot een man zonder zonden. Nooit werd hij van grove wandaden beticht, en de ergste wandaad die hem kon worden aangewreven was nalatigheid. Toen hij op middelbare leeftijd was, tegen de tijd dat zulke dingen bekend werden, werd ontdekt dat hij aan ernstige bloedarmoede leed. Het is mogelijk dat zijn deugdzaamheid door energiegebrek werd ingegeven.

Na George groeide William op, gedrongen en onverstoorbaar. William had weinig verbeelding maar geweldig veel energie. Van kinds af aan was hij een harde werker, als iemand hem zei wat hij moest doen, en als dat gebeurde was hij onvermoeibaar. Hij was conservatief, niet alleen op politiek gebied maar in alles. Ideeën vond hij revolutionair, en hij meed ze achterdochtig en vol afkeer. Will wilde graag zodanig leven dat niemand iets op hem aan te merken had, en daartoe moest hij zoveel mogelijk leven als andere mensen.

Misschien had zijn vader iets te maken met Wills afkeer van verandering of variatie. Toen Will een jongen in de groei was, woonde zijn vader nog niet lang genoeg in de Salinasvallei om als ‘oudgediende’ te worden beschouwd. Eigenlijk was hij een buitenlander, een Ier. In die tijd had men een grondige hekel aan Ieren in Amerika. Ze werden met minachting bezien, met name aan de oostkust, maar een beetje daarvan moest zijn doorgesijpeld naar het westen. En Samuel was niet alleen veranderlijk, hij was ook een man van ideeën en innovaties. In kleine afgelegen gemeenschappen worden zulke mensen altijd met achterdocht bezien totdat ze hebben bewezen dat ze geen bedreiging vormen voor de anderen. Een stralende man als Samuel kon, en kan, heel wat problemen veroorzaken. Hij zou bijvoorbeeld te aantrekkelijk kunnen blijken voor de vrouwen van mannen die wisten dat ze grijze muizen waren. Dan waren er zijn ontwikkeling en belezenheid, de boeken die hij kocht en leende, zijn kennis van dingen die niet gegeten of gedragen konden worden en waarmee niet kon worden samengeleefd, zijn belangstelling voor poëzie en zijn respect voor goed schrijven. Als Samuel een rijk man was geweest zoals de Thornes of de Delmars, met hun grote huizen en uitgestrekte vlakke landerijen, dan zou hij een reusachtige bibliotheek hebben gehad.

De Delmars hadden een bibliotheek met alleen maar boeken in eikenhouten kasten. Samuel had door ze te lenen meer boeken van de Delmars gelezen dan de Delmars zelf. In die dagen was een ontwikkelde rijke man acceptabel. Hij zou zijn zoons zonder commentaar naar de universiteit kunnen sturen, op weekdagen overdag een vest en een wit overhemd en een das kunnen dragen, handschoenen kunnen aantrekken en zijn nagels schoon kunnen houden. En wie kon, aangezien de handel en wandel van een rijk man duister was, weten wat hij al of niet kon gebruiken? Maar een arme man, wat voor behoefte had die aan poëzie of aan schilderkunst of aan muziek die niet geschikt was om te zingen of op te dansen? Zulke dingen hielpen hem niet om een oogst binnen te halen of te zorgen dat zijn kinderen een hemd aan hun lijf hadden. En als hij desondanks volhardde, dan had hij misschien redenen die het daglicht niet konden verdragen.

Neem nu Samuel. Hij maakte tekeningen van dingen die hij wilde fabriceren van ijzer of hout. Dat was goed en begrijpelijk, benijdenswaardig zelfs. Maar in de kantlijn van de ontwerpen maakte hij andere tekeningen, soms bomen, soms gezichten of dieren of insecten, soms alleen maar figuren waar je helemaal geen wijs uit kon. En daar moesten mannen met gegeneerd ongemak om lachen. Bovendien wist je nooit van tevoren wat Samuel zou denken of zeggen of doen, het kon van alles zijn.

De eerste paar jaar nadat Samuel naar de Salinasvallei was gekomen heerste er een vaag wantrouwen jegens hem. En misschien had Will als kleine jongen gesprekken opgevangen in de winkel in San Lucas. Kleine jongens willen niet dat hun vader anders is dan andere mannen. Misschien dat Will zijn conservatisme daaraan had overgehouden. Later, toen de andere kinderen kwamen en opgroeiden, hoorde Samuel bij de vallei en was die trots op hem zoals een man die een pauw bezit er trots op is. Ze waren niet bang meer voor hem, want hij verleidde niet hun vrouw en lokte hen niet uit hun aangename middelmatigheid. De Salinasvallei werd dol op Samuel, maar tegen die tijd was Will al gevormd.

Sommige individuen zijn, al verdienen ze dat lang niet altijd, werkelijk geliefd bij de goden. Er vallen hun moeiteloos of onbedoeld dingen ten deel. Zo iemand was Will Hamilton. En de geschenken die hij ontving vielen precies bij hem in de smaak. Als opgroeiende jongen was Will een geluksvogel. Zoals zijn vader geen geld kon verdienen, werd het Will in de schoot geworpen. Toen Will Hamilton kippen fokte en zijn hennen begonnen te leggen, ging de eierprijs omhoog. Als jongeman, toen twee vrienden van hem die een winkeltje dreven hopeloos failliet dreigden te gaan, kreeg Will het verzoek hun wat geld te lenen om hen uit de brand te helpen met de kwartaalrekeningen, en ze gaven hem voor dat schijntje een aandeel van een derde. Hij was niet krenterig. Hij gaf hun wat ze vroegen. Binnen een jaar was de winkel weer boven Jan, breidde zich uit binnen twee, opende filialen binnen drie, en de afstammelingen ervan, juweeltjes van handelsgeest, domineren nu een groot deel van het gebied.

Ook nam Will een rijwiel- en gereedschapszaak over met een zware schuld. Toen kochten een paar rijke mensen in de vallei een automobiel, en zijn monteur onderhield die. Hij werd onder druk gezet door een vastberaden poëet wiens dromen van koper, gietijzer en rubber waren gemaakt. De naam van deze man was Henry Ford, en zijn plannen waren belachelijk zo niet illegaal. Will accepteerde morrend de zuidelijke helft van de vallei als zijn exclusieve rayon, en binnen vijftien jaar zag de vallei zwart van de Fords en was Will een rijk man die in een Marmon reed.

Tom, de derde zoon, leek het meest op zijn vader. Zijn geboorte was furieus, zijn leven een bliksemschicht. Tom kwam halsoverkop het leven binnen. Hij was reusachtig vrolijk en enthousiast. Hij ontdekte de wereld en haar mensen niet, hij creëerde ze. Toen hij de boeken van zijn vader las, was hij de eerste. Hij leefde in een wereld die even stralend en fris en onontdekt was als Eden op de zesde dag. Zijn geest dartelde rond als een veulen in een gelukzalige wei, en toen de wereld later hekken optrok dartelde hij tegen het ijzerdraad op, en toen de laatste palissade hem omringde dartelde hij er dwars doorheen en naar buiten. En zoals hij in staat was tot reusachtige vreugde, zo kon hij ook intens treurig zijn, zodat toen zijn hond doodging de wereld ophield te bestaan.

Tom was even vindingrijk als zijn vader maar hij was vermeteler. Hij probeerde dingen die zijn vader niet durfde. Ook kende hij een overweldigende wellust die zijn sporen in zijn flanken drukte, iets wat Samuel ontbeerde. Misschien kwam het door zijn sterke seksuele behoeften dat hij vrijgezel bleef. Het gezin waarin hij geboren was hield er strenge mores op na. Misschien dat zijn dromen en zijn verlangens, en de manier waarop hij die uitleefde, hem het gevoel gaven onwaardig te zijn en hem soms jammerend de heuvels in dreven. Tom was een prettige mengeling van woestheid en zachtaardigheid. Hij kon onmenselijk hard werken, alleen maar om zijn overweldigende aandriften in inspanning te smoren.

Ieren bezitten een tot wanhoop stemmende vrolijkheid, maar ook een strenge en zwartgallige boze geest die meerijdt op hun schouders en in hun gedachten gluurt. Lachen ze te luid, dan steekt hij een lange vinger in hun keel. Ze veroordelen zichzelf voordat ze worden aangeklaagd, zodat ze altijd in de verdediging zijn.

Toen Tom negen was maakte hij zich zorgen omdat zijn schattige kleine zusje Mollie een spraakgebrek had. Hij vroeg haar haar mond wijd open te doen en zag dat het probleem werd veroorzaakt door een membraan onder haar tong. ‘Dat kan ik wel fiksen,’ zei hij. Hij bracht haar naar een geheime plek ver van het huis, wette zijn zakmes aan een steen en sneed de spraakbelemmerende boosdoener weg. En daarna rende hij weg en gaf over.

Huize Hamilton groeide mee met het gezin. Het was ontworpen om onaf te zijn, zodat er naar behoefte aanbouwtjes uit konden steken. De oorspronkelijke woonkamer en keuken verdwenen algauw in een wirwar van zulke aanbouwtjes.

Ondertussen werd Samuel er niet rijker op. Hij ontwikkelde een zeer slechte octrooigewoonte, een kwaal waaraan veel mannen lijden. Hij vond een onderdeel uit voor een dorsmachine, beter, goedkoper en efficiënter dan alle bestaande. De octrooigemachtigde soupeerde zijn geringe winst voor dat jaar op. Samuel stuurde zijn proefmodellen naar een fabrikant, die de ontwerpen prompt verwierp en de methode gebruikte. De volgende paar jaren waren schraal door het procederen, en de leegloop stopte pas toen hij het proces verloor. Het was zijn eerste hardhandige kennismaking met de regel dat je zonder geld niet tegen geld kunt vechten. Maar hij had de octrooikoorts te pakken, en jaar in jaar uit verdween het geld dat met dorsen en smeden was verdiend in het octrooiafvoerputje. De kinderen Hamilton liepen op blote voeten, hun overalls waren versteld en het eten was soms karig, allemaal om de knisperende blauwdrukken met tandraderen en vlakken en verhogingen te kunnen betalen.

Sommige mannen denken groot en andere denken klein. Samuel en zijn zoons Tom en Joe dachten groot en George en Will dachten klein. Joseph was de vierde zoon, een wat dromerige jongen die de innige liefde en bescherming van het hele gezin genoot. Hij ontdekte algauw dat glimlachende onbeholpenheid zijn beste bescherming tegen werk was. Zijn broers waren taaie harde werkers, stuk voor stuk. Het was makkelijker Joe het werk uit handen te nemen dan hem het zelf te laten doen. Zijn vader en moeder hielden hem voor een dichter omdat hij nergens anders goed in was. En ze doordrongen hem daar zo van dat hij als bewijs gelikte verzen begon te schrijven. Joe was lichamelijk lui, en geestelijk waarschijnlijk ook. Hij verdagdroomde zijn leven, en zijn moeder hield meer van hem dan van de anderen omdat ze dacht dat hij hulpeloos was. In werkelijkheid was hij de minst hulpeloze van allemaal, omdat hij met een minimum aan inspanning precies kreeg wat hij wilde. Joe was de lieveling van het gezin.

In feodale tijden bestemde onbeholpenheid met zwaard en speer een jongeman voor de kerk: in huize Hamilton bestemde Joe’s onvermogen om naar behoren te functioneren op de boerderij en aan het aambeeld hem voor een hogere opleiding. Hij was niet ziekelijk of zwak maar hij kon niet erg goed tillen; hij was een slechte ruiter en had een afkeer van paarden. Het hele gezin lachte vol genegenheid als ze terugdachten aan Joe’s pogingen om te leren ploegen; zijn kronkelige eerste voor meanderde als een beekje door het vlakke veld, en zijn tweede voor raakte zijn eerste maar één keer om hem vervolgens te kruisen en een andere kant op te gaan.

Geleidelijk elimineerde hij zichzelf voor elke taak op de boerderij. Zijn moeder legde uit dat hij met zijn hoofd in de wolken liep, alsof dat een bijzondere deugd was.

Toen Joe ongeschikt was gebleken voor elke klus liet zijn vader hem uit wanhoop zestig schapen hoeden. Dit was de minst moeilijke klus van allemaal en de enige die van oudsher geen bekwaamheid vergde. Hij hoefde alleen maar bij de schapen te blijven. En Joe raakte ze kwijt, raakte zestig schapen kwijt en kon ze niet vinden toen ze dicht opeen dromden in de schaduw van een droge geul. Volgens het familieverhaal riep Samuel het gezin bijeen, meisjes en jongens, en liet hen beloven voor Joe te zullen zorgen als hij er niet meer was, want als ze dat niet deden zou Joe voorzeker verhongeren.

De jongens Hamilton werden afgewisseld door vijf meisjes: Una, de oudste, een bedachtzaam, leergierig, donker kind; Lizzie – ik zou denken dat Lizzie de oudste had moeten zijn omdat ze vernoemd was naar haar moeder – ik weet niet veel over Lizzie. Ze leek zich algauw voor haar familie te schamen. Ze trouwde jong en ging weg en liet zich daarna alleen nog op begrafenissen zien. Lizzie had een neiging tot haat en bitterheid die uniek was onder de Hamiltons. Ze kreeg een zoon, en toen die volwassen werd en met een meisje trouwde dat Lizzie niet beviel sprak ze vele jaren niet met hem.

Dan was er Dessie, die zo onophoudelijk lachte dat iedereen in haar buurt blij was daar te zijn omdat het leuker was bij Dessie te zijn dan bij wie dan ook.

Het volgende zusje was Olive, mijn moeder. En ten slotte was er Mollie, een kleine schoonheid met prachtig blond haar en violette ogen.

Dat waren de Hamiltons, en het was bijna een wonder hoe Liza, klein en mager scharminkel als ze was, hen jaar in jaar uit voortbracht en voedde, brood bakte, hun kleren maakte en hen ook nog kleedde met goede manieren en een ijzeren moraal.

Het is verbazingwekkend hoe Liza haar stempel op haar kinderen drukte. Ze had geen enkele ervaring met de wereld, ze was onbelezen en, afgezien van die ene lange tocht vanuit Ierland, onbereisd. Ze had geen ervaring met mannen behalve met haar echtgenoot, iets wat ze als een vermoeiende en soms pijnlijke plicht ervoer. Een groot deel van haar leven ging op aan zwanger zijn en opvoeden. Haar enige intellectuele associatie was met de Bijbel, afgezien van het gepraat van Samuel en haar kinderen, en naar hen luisterde ze nooit. In dat ene boek vond ze haar geschiedenis en haar poëzie, haar kennis van volkeren en dingen, haar ethiek, haar moraal en haar verlossing. Ze bestudeerde of onderzocht de Bijbel nooit; ze las hem alleen. De vele plekken waar hij zichzelf leek tegen te spreken verwarden haar niet in het minst. En ten slotte kende ze hem zo goed dat ze gewoon bleef doorlezen zonder te luisteren.

Liza genoot alom respect omdat ze een goede vrouw was en goede kinderen grootbracht. Ze kon zich overal met opgeheven hoofd vertonen. Haar man en haar kinderen en haar kleinkinderen respecteerden haar. Ze bezat een spijkerharde kracht, was volstrekt compromisloos, stelde juistheid tegenover alles wat onjuist was, zodat je een soort ontzag voor haar koesterde maar geen warmte.

Liza haatte alcoholische dranken met hart en ziel. Het drinken van alcohol in enigerlei vorm beschouwde ze als een misdaad tegen een terecht verontwaardigde godheid. Niet alleen raakte ze het zelf niet aan, ze verzette zich er ook tegen dat iemand anders ervan genoot. Het gevolg was natuurlijk dat haar man Samuel en al haar kinderen wel een glaasje lustten.

Op een keer toen hij erg ziek was vroeg Samuel: ‘Liza, mag ik niet een glas whisky ter verlichting?’

Ze zette haar harde kinnetje op. ‘En dan zeker voor de troon van God verschijnen met een drankadem? Geen sprake van!’

Samuel rolde zich op zijn zij en doorstond zijn ziekte zonder verlichting.

Toen Liza een jaar of zeventig was vertraagde haar stoelgang en zei haar dokter dat ze als remedie een eetlepel port moest nemen. Ze werkte de eerste lepel naar binnen, trok een vies gezicht, maar het viel alleszins mee. En vanaf dat moment was haar adem nooit geheel nuchter. Ze gebruikte altijd een eetlepel voor de port, het was altijd bij wijze van remedie, maar na een tijdje zat ze op ruim een liter per dag en was ze een veel ontspannener en gelukkiger vrouw.

Vóór de eeuwwisseling hadden Samuel en Liza Hamilton al hun kinderen goed en wel tot volwassenen opgevoed. Het was een hele kluit Hamiltons die opgroeide op de ranch ten oosten van King City. En het waren Amerikaanse kinderen en jonge mannen en vrouwen. Samuel ging nooit terug naar Ierland en mettertijd vergat hij het geheel. Hij was een drukbezet man. Hij had geen tijd voor nostalgie. De Salinasvallei was de wereld. Een bezoek aan Salinas een kleine honderd kilometer noordwaarts aan de kop van de vallei was genoeg om een jaar op te teren, en het onophoudelijke werk op de ranch, het verzorgen en voeden en kleden van zijn omvangrijke gezin, vergde het grootste deel van zijn tijd, maar niet alles. Zijn energie was groot.

Zijn dochter Una was een tobberige studente geworden, gespannen en donker. Hij was trots op haar ongetemde, onderzoekende geest. Olive bereidde zich voor op het districtsexamen na een periode op de middelbare school in Salinas. Olive werd onderwijzeres, even eerzaam als het hebben van een priester in de familie in Ierland. Joe zou naar de universiteit worden gestuurd omdat hij nergens anders voor deugde. Will was een flink eind op weg om een fortuin in de schoot geworpen te krijgen. Tom bezeerde zich aan de wereld en likte zijn wonden. Dessie leerde voor kleermaakster en Mollie, mooie Mollie, zou ongetwijfeld met een man in bonis trouwen.

Van een erfenis was geen sprake. Hoe groot de ranch op de heuvel ook was, de opbrengst was bedroevend gering. Samuel sloeg put na put maar kon geen water vinden op zijn eigen land. Dat zou het verschil hebben gemaakt. Met water zouden ze betrekkelijk rijk zijn geweest. Eén armzalige pijp in de buurt van het huis waardoor water van grote diepte werd opgepompt was de enige bron; soms werd het peil bedenkelijk laag, en tot tweemaal toe viel de bron droog. Het vee moest van de uiterste rand van de ranch komen om te drinken en dan weer uitwaaieren om te grazen.

Al met al was het een goed en hecht gezin, voorgoed en succesvol neergepoot in de Salinasvallei, niet armer dan veel andere gezinnen en ook niet rijker dan veel andere. Het was een evenwichtig gezin met conservatieven en radicalen, met dromers en realisten. Samuel was zeer ingenomen met de vrucht van zijn lendenen.

Hoofdstuk 6

1

==

Nadat Adam in het leger was gegaan en Cyrus naar Washington was verhuisd woonde Charles alleen op de boerderij. Hij snoefde wel dat hij een vrouw ging zoeken, maar volgde daartoe niet de gebruikelijke procedure van het ontmoeten van meisjes, hen meenemen naar dansavonden, hun pro’s en contra’s tegen elkaar afwegen en ten slotte zachtjesaan het huwelijk in glijden. Het probleem was dat Charles hopeloos timide was waar het meisjes betrof. En zoals de meeste verlegen mannen bevredigde hij zijn normale behoeften in de anonimiteit van de prostituee. Voor een verlegen man is een hoer heel erg veilig. Nadat ze betaald is, van tevoren, is ze een gebruiksvoorwerp geworden, en een verlegen man kan vrolijk bij haar zijn en zelfs grof tegen haar. Ook ontbreekt ten enenmale de gruwel van een mogelijke afwijzing die de darmen van timide mannen ineen doet krimpen.

Het was allemaal simpel en redelijk discreet geregeld. De eigenaar van de herberg had drie kamers op zijn bovenste verdieping voor mensen op doorreis, die hij voor een periode van twee weken aan meiden verhuurde. Na twee weken nam een nieuw drietal meiden hun plaats in. Meneer Hallam, de herbergier, was niet bij de regeling betrokken. Hij kon bijna naar waarheid zeggen dat hij er niets van afwist. Hij inde alleen maar vijf keer de normale huur voor zijn drie kamers. De meiden werden uitgekozen, ingehuurd, verhuisd, gedrild en bestolen door een souteneur genaamd Edwards, die in Boston woonde. Zijn meiden deden een trage ronde langs de dorpen en stadjes en bleven nooit ergens langer dan twee weken. Het was een uiterst werkbaar systeem. Een meisje bleef nergens lang genoeg om de aandacht van burger of politiechef te trekken. Ze bleven voornamelijk op hun kamer en meden openbare plekken. Het was hun op straffe van een afranseling verboden te drinken of lawaai te maken of op iemand verliefd te worden. Maaltijden werden op hun kamer geserveerd, en de klanten werden zorgvuldig doorgelicht. Geen dronkaard kreeg toestemming naar hen toe te gaan. Om de zes maanden kreeg elk meisje een maand vakantie om dronken te worden en de boel op stelten te zetten. Hield een meisje zich onder werktijd niet aan de regels, dan kleedde meneer Edwards haar persoonlijk uit, knevelde haar en gaf haar net zo lang met de zweep tot ze bijna het leven liet. Als ze het nog eens deed belandde ze in de gevangenis wegens landloperij en openbare prostitutie.

Een verblijf van twee weken had nog een voordeel. Veel meiden waren besmet, en een meisje was bijna altijd al vertrokken tegen de tijd dat haar geschenk bij een klant was geïncubeerd. Er was niemand op wie een man kwaad kon worden. Meneer Hallam wist nergens van, en meneer Edwards vertoonde zich nooit in zijn zakelijke hoedanigheid in het openbaar. Zijn prostitutietournee verliep vlekkeloos.

Alle meiden waren vrijwel eender: groot, gezond, lui en dom. Een man merkte nauwelijks dat er iets veranderd was. Charles Trask was gewoon minstens eenmaal per twee weken naar de herberg te gaan, naar de bovenste verdieping te sluipen, haastig aan zijn gerief te komen en terug te keren naar de bar om lichtelijk dronken te worden.

Vrolijk was het nooit geweest in huize Trask, maar toen Charles er eenmaal alleen woonde zette er een somber, ritselend verval in. De vitrage was grijs, de vloeren, hoewel aangeveegd, werden kleverig en klam. De keuken – muren, ramen en plafond – was met vet uit de braadpannen gevernist.

Het voortdurende boenen door de echtgenotes die er hadden gewoond en de tweejaarlijkse grondige grote schoonmaak hadden het vuil onder de duim gehouden. Charles deed zelden meer dan vegen. Hij dankte beddenlakens af en sliep tussen dekens. Wat had het voor zin het huis schoon te maken als niemand het zag? Alleen op de avonden dat hij naar de herberg ging waste hij zich en trok schone kleren aan.

Charles ontwikkelde een rusteloosheid die hem bij dageraad zijn bed uit joeg. Hij werkte zich te pletter op de boerderij omdat hij eenzaam was. Als hij terugkwam van zijn werk propte hij zich vol gebraden voedsel en ging naar bed en viel in de peilloos diepe slaap die van dat alles het gevolg was.

Zijn donkere gezicht kreeg de ernstige uitdrukkingsloosheid van een man die bijna altijd alleen is. Hij miste zijn broer meer dan hij zijn moeder en vader miste. Hij herinnerde zich de tijd voordat Adam wegging heel onnauwkeurig als de gelukkige tijd, en hij wilde dat die terugkwam.

Al die jaren was hij nooit ziek, uiteraard op de chronische indigestie na die alom heerste, en nog steeds heerst, onder mannen die alleen wonen, voor zichzelf koken en eten in eenzaamheid. Hiertegen nam hij een krachtig laxeermiddel in genaamd Levenselixer van Vader George.

In het derde jaar dat hij alleen was kreeg hij een ongeluk. Hij was stenen aan het uitgraven die hij met een slee naar de stenen muur bracht. Eén grote kei was moeilijk los te krijgen. Charles wrikte erachter met een lange ijzeren staaf, en de steen stribbelde tegen en rolde keer op keer terug. Plotseling verloor hij zijn geduld. Het glimlachje verscheen op zijn gezicht, en hij vocht met de steen alsof het een man was, in stille woede. Hij duwde zijn staaf er diep achter en ging er met zijn hele gewicht aan hangen. De staaf gleed weg en de bovenkant sloeg tegen zijn voorhoofd. Enkele ogenblikken lag hij bewusteloos in het veld en toen rolde hij zich om en strompelde halfblind naar huis. Er zat een lange opengescheurde striem op zijn voorhoofd van haargrens tot een punt tussen zijn wenkbrauwen. Een paar weken lang droeg hij een verband om zijn hoofd over een etterende infectie, maar dat baarde hem geen zorgen. Pus werd in die dagen als weldadig beschouwd, het bewijs dat een wond naar behoren genas. Toen de wond inderdaad genas, liet hij een lang en rimpelig litteken achter, en hoewel het meeste littekenweefsel lichter is dan de omringende huid, werd het litteken van Charles donkerbruin. Misschien had de staaf ijzerroest onder de huid achtergelaten en een soort tatoeage aangebracht.

De wond had Charles geen zorgen gebaard, maar het litteken deed dat wel. Het zag eruit als een lange vingerafdruk die op zijn voorhoofd was achtergelaten. Hij bekeek het vaak in het spiegeltje bij het fornuis. Hij kamde zijn haar over zijn voorhoofd om het zoveel mogelijk te verbergen. Hij ontwikkelde een schaamte voor zijn litteken; hij haatte zijn litteken. Hij werd onrustig als iemand ernaar keek en ontstak in woede als er een vraag over werd gesteld. In een brief aan zijn broer gaf hij lucht aan zijn gevoelens erover.

‘Het ziet eruit,’ schreef hij, ‘alsof iemand me heeft gebrandmerkt als een koe. Het kreng wordt almaar donkerder. Tegen de tijd dat jij thuiskomt is het misschien wel zwart. Om eruit te zien als een paap op Aswoensdag heb ik er alleen nog eentje nodig die de andere kant op gaat. Ik weet niet waarom het me zo dwarszit. Ik heb heel wat andere littekens. Het is gewoon alsof ik ben gebrandmerkt. En als ik het dorp in ga, zoals naar de herberg, nou, dan kijken er altijd mensen naar. Ik kan ze erover horen praten als ze niet weten dat ik het hoor. Ik weet niet waarom ze er zo verdomde nieuwsgierig naar zijn. Ik heb zo langzamerhand helemaal geen zin meer om het dorp in te gaan.’

==

==

2

==

In 1885 zwaaide Adam af en begon hij aan de lange weg naar huis. Uiterlijk was hij weinig veranderd. Zijn voorkomen had niets militairs. Zo werkte het niet bij de cavalerie. Sommige eenheden gingen zelfs prat op hun lamlendige lichaamshouding.

Adam had het gevoel dat hij slaapwandelde. Een leven met een diep ingesleten sleur vaarwel zeggen is moeilijk, zelfs als je het haat. ’s Morgens bleef hij in een fractie van een seconde wakker worden en wachten op het reveil. Zijn kuiten misten de omhelzing van beenkappen en zijn keel voelde naakt zonder zijn strakke boord. Hij arriveerde in Chicago en huurde daar, zonder enige reden, een gemeubileerde kamer voor een week, bleef er twee dagen, ging naar Buffalo, bedacht zich en trok verder naar de Niagarawatervallen. Hij wilde niet naar huis gaan en stelde het zo lang mogelijk uit. Thuis was in zijn ogen geen prettige plek. Het soort gevoelens dat hij daar had gehad was in hem doodgegaan, en hij aarzelde om ze weer tot leven te wekken. Hij sloeg de watervallen van uur tot uur gade. Hun geraas verbijsterde en hypnotiseerde hem.

Op een avond voelde hij een verlammende eenzaamheid door het gemis van mannen dicht om zich heen in kazerne en tent. Hij voelde de aandrang zich in enigerlei drukte te storten voor warmte, welke drukte dan ook. De eerste drukke openbare plek die hij kon vinden was een cafeetje, overvol en rokerig. Hij zuchtte van genot, nestelde zich bijna in de kluit mensen als een kat in een houtstapel. Hij bestelde whisky en dronk die op en voelde zich warm en prettig. Hij zag of hoorde niets. Hij dronk alleen het contact in.

Toen het laat werd en de mannen langzamerhand begonnen te vertrekken, werd hij bang voor het moment dat hij naar huis zou moeten gaan. Algauw was hij alleen met de barman, die almaar het mahonie van de toog bleef wrijven en Adam met zijn ogen en zijn manier van doen probeerde weg te laten gaan.

‘Ik neem er nog één,’ zei Adam.

De barman zette de fles neer. Adam merkte de man voor de eerste keer op. Hij had een aardbeivlek op zijn voorhoofd.

‘Ik ben een vreemdeling in deze contreien,’ zei Adam.

‘Die krijgen we meestal bij de watervallen,’ zei de barman.

‘Ik heb in het leger gezeten. Cavalerie.’

‘Ja!’ zei de barman.

Adam had plotseling het idee dat hij indruk moest maken op deze man, op de een of andere manier vat op hem moest krijgen. ‘Tegen indianen gevochten,’ zei hij. ‘Geweldige tijd gehad.’

De man gaf geen antwoord.

‘Mijn broer heeft ook een vlek op zijn hoofd.’

De barman voelde met zijn vingers aan de aardbeivlek. ‘Moedervlek,’ zei hij. ‘Wordt elk jaar groter. Heeft je broer er ook een?’

‘Die van hem is van een snee. Hij heeft me erover geschreven.’

‘Zie je dat die van mij op een kat lijkt?’

‘Inderdaad, ja.’

‘Dat is mijn bijnaam, Cat. Heb hem al mijn hele leven. Ze zeggen dat mijn moeder geschrokken moet zijn van een kat toen ze me kreeg.’

‘Ik ben op weg naar huis. Hele tijd weggeweest. Wil je niet wat drinken?’

‘Nee, dank je. Waar logeer je?’

‘Pension van mevrouw May.’

‘Die ken ik wel. Ze zeggen dat ze je volstopt met soep zodat je niet veel vlees kunt eten.’

‘Elk vak zal wel zijn trucjes hebben,’ zei Adam.

‘Dat denk ik ook. In het mijne zijn er in elk geval een heleboel.’

‘Dat wil ik wel geloven,’ zei Adam.

‘Maar de enige truc die ik nodig heb ken ik niet. Ik wou dat ik die kende.’

‘Wat is dat dan?’

‘Hoe ik je in godsnaam naar huis kan laten gaan zodat ik kan afsluiten.’

Adam staarde hem aan, staarde hem alleen maar aan en zei niets.

‘Grapje,’ zei de barman ongemakkelijk.

‘Ik denk dat ik morgenochtend naar huis ga,’ zei Adam. ‘Naar mijn echte huis bedoel ik.’

‘Veel geluk,’ zei de barman.

Adam liep door het donkere stadje en versnelde zijn pas alsof zijn eenzaamheid achter hem aan snuffelde. De doorzakkende trap aan de voorkant van zijn pension kraakte waarschuwend toen hij hem op liep. In de hal hing het vage schijnsel van een geel lichtpuntje van een olielamp die zo laag was gedraaid dat hij amechtig flakkerde.

De pensionhoudster stond in haar deuropening en haar neus wierp een schaduw op de onderkant van haar kin. Haar kille ogen volgden Adam als de ogen van een portret in vooraanzicht, en ze luisterde met haar neus naar de whisky die hij tot zich had genomen.

‘Goedenacht,’ zei Adam.

Ze gaf hem geen antwoord.

Boven aan de eerste trap keek hij om. Haar hoofd was opgeheven, en nu wierp haar kin een schaduw op haar keel en hadden haar ogen geen pupillen.

Zijn kamer rook naar stof dat vele malen vochtig was geworden en weer opgedroogd. Hij trok een lucifer van zijn blok en streek hem af aan de zijkant. Hij stak de kaarsstomp in de gelakte kandelaar aan en keek naar het bed, even ruggengraatloos als een hangmat en bedekt met een smerige lappendeken, waarvan het katoenen vulsel uit de randen puilde.

De verandatrap klaagde opnieuw en Adam wist dat de vrouw weer in haar deuropening zou staan, gereed om de nieuwkomer met ongastvrijheid te besproeien.

Adam ging op een rechte stoel zitten, zette zijn ellebogen op zijn knieën en ondersteunde zijn kin met zijn handen. Een kamerbewoner verderop in de gang begon geduldig en aanhoudend te hoesten in de stille nacht.

En Adam wist dat hij niet naar huis kon gaan. Hij had oude soldaten horen vertellen over hoe het was om te doen wat hij wilde doen.

‘Ik hield het gewoon niet uit. Kon nergens heen. Kende niemand. Doolde maar wat rond en algauw raakte ik in paniek als een kind, en voor ik het wist smeekte ik de sergeant om me weer aan te nemen, alsof hij me een gunst bewees.’

Terug in Chicago nam Adam weer dienst en verzocht bij zijn oude regiment te worden ingelijfd. In de trein naar het westen leken de mannen van zijn eskadron erg dierbaar en bekoorlijk.

Terwijl hij in Kansas City wachtte op een overstap, hoorde hij zijn naam roepen en werd er een boodschap in zijn handen geduwd, orders om zich te melden in Washington ten kantore van de minister van Oorlog. Adam had in zijn vijf jaar diensttijd eerder orders voor lief genomen dan dat hij zich erover had leren verbazen. In de ogen van iemand met een lage rang waren de hoge goden in het verre Washington gek, en als een soldaat zijn verstand niet wilde verliezen dacht hij zo min mogelijk aan generaals.

Na verloop van tijd gaf Adam zijn naam aan een receptionist en nam plaats in een wachtkamer. Daar vond zijn vader hem. Het duurde even voordat Adam Cyrus herkende, en nog veel langer om aan hem te wennen. Cyrus was een groot man geworden. Hij kleedde zich als een groot man, jasje en broek van zwart laken, brede zwarte hoed, overjas met fluwelen kraag, ebbenhouten wandelstok die hij op een zwaard deed lijken. En Cyrus gedroeg zich als een groot man. Zijn spraak was traag en mild, afgemeten en verstoken van opwinding, zijn gebaren waren weids en nieuwe tanden verleenden hem een sluwe glimlach die in geen enkele verhouding stond tot zijn emotie.

Nadat Adam zich had gerealiseerd dat dit zijn vader was, was hij nog steeds in de war. Plotseling keek hij omlaag: geen houten been. Het been was recht, gebogen bij de knie, en de voet was in een glanzend gepoetst halfhoog geitenleren laarsje gestoken. Toen hij liep was het mank, maar zonder het gebonk van een houten been.

Cyrus zag hem kijken. ‘Mechanisch,’ zei hij. ‘Werkt met een scharnier. Er zit een veer in. Loop niet eens mank als ik goed oplet. Ik zal het je laten zien als ik het afdoe. Kom maar mee.’

Adam zei: ‘Ik heb mijn orders. Ik moet me melden bij kolonel Wells.’

‘Dat weet ik. Ik heb Wells zelf gezegd dat hij dat bevel moest geven. Kom mee.’

Ongemakkelijk zei Adam: ‘Als u het niet erg vindt, denk ik dat ik me beter bij kolonel Wells kan melden.’

Zijn vader draaide zich om. ‘Ik stelde je op de proef,’ zei hij gewichtig. ‘Ik wilde zien of er nog enige discipline in het leger is tegenwoordig. Mooi zo, mijn jongen. Ik wist dat het goed voor je zou zijn. Je bent een man en een soldaat, mijn jongen.’

‘Ik heb mijn orders,’ zei Adam weer. Deze man was een vreemde voor hem. Een vage afkeer welde in Adam op. Er klopte iets niet. En de snelheid waarmee deuren zich openden om rechtstreeks bij de kolonel te belanden, het kruiperige respect van die officier, de woorden ‘De minister kan u nu ontvangen, meneer’, namen Adams gevoel niet weg.

‘Dit is mijn zoon, een soldaat, meneer de minister, net zoals ik was, soldaat in het leger van de Verenigde Staten.’

‘Ik ben afgezwaaid als korporaal,’ zei Adam. De uitwisseling van complimenten hoorde hij nauwelijks. Hij dacht: Dit is de minister van Oorlog. Ziet hij niet dat mijn vader zo niet is? Hij voert een toneelstukje op. Wat is er met hem gebeurd? Gek dat de minister dat niet ziet.

Ze liepen naar het kleine hotel waar Cyrus woonde, en onderweg wees Cyrus de bezienswaardigheden aan, de gebouwen, de historische plekken, met de omhaal van een universiteitsdocent. ‘Ik woon in een hotel,’ zei hij. ‘Ik heb overwogen een huis te nemen, maar ik ben zoveel op pad dat het nauwelijks zou lonen. De meeste tijd zit ik overal in het land.’

De hotelreceptionist zag het ook niet. Hij maakte een buiging voor Cyrus, noemde hem ‘Senator’ en verklaarde dat hij Adam een kamer zou geven, al moest hij er iemand voor uitgooien.

‘Stuur een fles whisky naar mijn kamer, alstublieft.’

‘Ik kan er wat geschaafd ijs bij sturen als u wilt.’

‘IJs!’ zei Cyrus. ‘Mijn zoon is soldaat.’ Hij tikte met zijn stok tegen zijn been, wat een hol geluid gaf. ‘Ik ben ook soldaat geweest, een gewoon soldaat. Wat moeten we met ijs?’

Adam was verbaasd over Cyrus’ accommodatie. Hij had niet alleen een slaapkamer maar ook een naastgelegen zitkamer, en het toilet bevond zich in een slaapkamerkast.

Cyrus ging in een diepe stoel zitten en zuchtte. Hij trok zijn broekspijp omhoog, en Adam zag het geval van ijzer en leer en hardhout. Cyrus maakte de veter van de leren schacht los die het met zijn stomp verbond en zette de parodie op vlees naast de stoel. ‘Het kan behoorlijk knellen,’ zei hij.

Met het been af werd zijn vader zichzelf weer, het zelf dat Adam zich herinnerde. Hij had het begin van minachting gevoeld, maar nu kregen de angst en het respect en de animositeit van zijn kinderjaren weer de overhand, zodat hij een klein jongetje leek dat het huidige humeur van zijn vader peilde om aan problemen te ontkomen.

Cyrus trof zijn voorbereidingen, dronk zijn whisky en maakte zijn boord los. Hij keek Adam aan. ‘Nou?’

‘Vader?’

‘Waarom heb je weer dienst genomen?’

‘Ik... ik weet het niet. Ik wilde het gewoon.’

‘Je vindt het leger maar niks, Adam.’

‘Nee, vader.’

‘Waarom ben je dan teruggegaan?’

‘Ik wilde niet naar huis.’

Cyrus zuchtte en wreef met zijn vingertoppen over de leuningen van zijn stoel. ‘Ben je van plan in het leger te blijven?’ vroeg hij.

‘Dat weet ik niet, vader.’

‘Ik kan je op de West Point-academie krijgen. Ik heb invloed. Ik kan je laten ontslaan zodat je naar West Point kunt.’

‘Daar wil ik niet heen.’

‘Sla je mijn raad in de wind?’ vroeg Cyrus rustig.

Adam deed er lang over om te antwoorden, en in gedachten zocht hij naar een ontsnapping voordat hij zei: ‘Jawel, vader.’

Cyrus zei: ‘Schenk me een whisky in, jongen,’ en toen hij die had vervolgde hij: ‘Ik vraag me af of je weet hoeveel invloed ik eigenlijk heb. Ik kan het Grootse Leger als een sok naar elke kandidaat slingeren. Zelfs de president wil weten hoe ik over publieke aangelegenheden denk. Ik kan senatoren een nederlaag bezorgen en ik heb de benoemingen voor het kiezen als appels. Ik kan mannen maken en ik kan mannen breken. Weet je dat?’

Adam wist meer dan dat. Hij wist dat Cyrus zichzelf verdedigde met dreigementen. ‘Jawel, vader. Dat heb ik gehoord.’

‘Ik kan je een aanstelling in Washington bezorgen, een aanstelling bij mij zelfs, en je wegwijs maken.’

‘Ik ga liever terug naar mijn regiment, vader.’ Hij zag hoe de schaduw van een nederlaag het gezicht van zijn vader verduisterde.

‘Misschien heb ik me vergist. Je hebt de botte onverzettelijkheid van een soldaat aangeleerd.’ Hij zuchtte. ‘Ik zal bevel geven je naar je regiment te sturen. Je zult wegrotten in de kazerne.’

‘Dank u, vader.’ Na een pauze vroeg Adam: ‘Waarom laat u Charles hier niet heen komen?’

‘Omdat ik... Nee, Charles is beter af waar hij is... beter af waar hij is.’

Adam herinnerde zich de toon van zijn vader en hoe hij eruitzag. En hij had volop tijd om het zich te herinneren, want hij rotte inderdaad weg in de kazerne. Hij herinnerde zich dat Cyrus eenzaam en alleen was, en dat wist.

==

==

3

==

Charles had uitgekeken naar Adams terugkeer na vijf jaar. Hij had het huis en de schuur geschilderd, en toen het moment naderde had hij een vrouw ingehuurd om het huis schoon te maken, schoon te maken tot op het bot.

Ze was een propere, onsympathieke oude vrouw. Ze keek naar de stofgrijze rottende gordijnen, gooide ze weg en maakte nieuwe. Ze schepte vet van het fornuis dat daar al zat sinds de dood van Charles’ moeder. En ze ontdeed met loog de muren van de bruine glanzende vuiligheid die erop was afgezet door braadvet en petroleumlampen. Ze sprenkelde loog over de vloeren, weekte de dekens in soda, terwijl ze voortdurend bij zichzelf klaagde: ‘Mannen... vuile beesten zijn het. Varkens zijn in verhouding nog schoon. Rotten weg in hun eigen sap. Snappen niet dat geen vrouw met ze trouwt. Stinken als mazelen. Kijk die oven nou, pasteinat van Methusalem.’

Charles was naar een schuur verhuisd waar zijn neusgaten niet werden belaagd door de onberispelijke maar pijnlijke geuren van loog en soda en ammoniak en gele zeep. Hij kreeg echter de indruk dat zijn manier van huishouden haar goedkeuring niet kon wegdragen. Toen ze uiteindelijk mopperend vertrok uit het glanzende huis bleef Charles in de schuur. Hij wilde dat het huis schoon bleef voor Adam. In de schuur waar hij sliep bevonden zich de werktuigen van de boerderij en het gereedschap om ze te repareren en te onderhouden. Charles merkte dat hij zijn gebraden en gekookte maaltijden sneller en efficiënter boven de smidse kon bereiden dan op het keukenfornuis. De balg ontlokte snel oplaaiende hitte aan de cokes. Je hoefde niet te wachten tot het fornuis was opgewarmd. Hij vroeg zich af waarom hij daar nooit eerder op was gekomen.

Charles wachtte op Adam, en Adam kwam niet. Misschien was Adam te beschaamd om te schrijven. Het was Cyrus die Charles in een boze brief vertelde dat Adam tegen zijn zin weer in dienst was gegaan. En Cyrus gaf te kennen dat Charles hem ergens in de toekomst zou kunnen opzoeken in Washington, maar hij nodigde hem nooit meer uit.

Charles trok weer in het huis en leefde in een soort woeste smeerboel, tevreden dat hij het werk van de mopperende vrouw weer ongedaan kon maken.

Het duurde meer dan een jaar voordat Adam Charles schreef, een brief vol gegeneerde nieuwtjes waarin hij moed verzamelde om te zeggen: ‘Ik weet niet waarom ik weer getekend heb. Het was of iemand anders het deed. Schrijf gauw en vertel me hoe het met je gaat.’

Charles antwoordde pas nadat hij vier ongeruste brieven had gekregen en toen schreef hij koeltjes: ‘Ik had je toch al amper verwacht,’ waarna hij vervolgde met een gedetailleerd relaas over boerderij en dieren.

De tijd had zijn werk gedaan. Daarna schreef Charles vlak na Nieuwjaar en kreeg een brief van Adam die ook vlak na Nieuwjaar was geschreven. Ze waren zo uit elkaar gegroeid dat er weinig onderlinge aanknopingspunten waren en geen vragen.

Charles begon er de ene slonzige vrouw na de andere op na te houden. Als ze hem op de zenuwen werkten gooide hij hen eruit zoals hij een varken zou verkopen. Hij mocht hen niet en het kon hem niet schelen of ze hem mochten. Hij vervreemdde van het dorp. Zijn enige contacten waren met de herberg en de postdirecteur. De dorpelingen mochten zijn manier van leven dan afkeuren, er was één ding dat zijn verfoeilijke leven zelfs in hun ogen in evenwicht bracht. De boerderij was nog nooit zo goed bestierd. Charles ontgon land, bouwde zijn muren, verbeterde zijn afwatering en breidde de boerderij met zo’n veertig hectare uit. En dat was nog niet alles, hij plantte tabak en achter het huis was indrukwekkend een lange nieuwe tabaksschuur verrezen. Vanwege deze dingen behield hij het respect van zijn buren. Een boer zal niet gauw te slecht denken over een goede boer. Charles besteedde zijn meeste geld en al zijn energie aan de boerderij.

==

==

Hoofdstuk 7

1

==

Zijn volgende vijf jaar besteedde Adam aan de dingen waarmee het leger voorkomt dat zijn manschappen krankzinnig worden, eindeloos metaal en leer poetsen, paraderen en exerceren en escorteren, bugel- en vlagceremonie, een ballet van bedrijvigheid voor mannen die niets omhanden hebben. In 1886 brak in Chicago de grote staking uit in de verpakkingsindustrie en werd Adams regiment op de trein gezet, maar de staking werd beëindigd voordat ze nodig waren. In 1888 brak onrust uit onder de Seminole-indianen, die nooit een vredesakkoord hadden getekend, en werd de cavalerie opnieuw op de trein gezet; maar de Seminole trokken zich terug in hun moerassen en hielden zich koest, en de op een droom gelijkende sleur daalde weer over de troepen neer.

Een tijdsinterval is iets vreemds en tegenstrijdigs voor de menselijke geest. Het zou redelijk zijn te veronderstellen dat tijden van sleur of tijden waarin niets gebeurt oneindig lijken. Dat zou zo moeten zijn, maar het is niet zo. Het zijn de saaie tijden waarin niets gebeurt die geen enkele duur hebben. Een tijd waar de belangwekkendheid van afspat, die verwond is door tragedie, gespleten door vreugde, dat is de tijd die in de herinnering lang lijkt. En als je er goed over nadenkt is dat terecht. Als er niets gebeurt is er geen mast om duur aan op te hangen. Van niets naar niets is helemaal geen tijd.

Adams tweede vijf jaar was om voordat hij het wist. Het was eind 1890 en hij zwaaide af met sergeantsstrepen in het Presidio in San Francisco. Brieven tussen Charles en Adam waren een grote zeldzaamheid geworden, maar Adam schreef zijn broer vlak voordat hij afzwaaide. ‘Dit keer kom ik naar huis,’ en dat was het laatste wat Charles in meer dan drie jaar van hem hoorde.

Adam wachtte op het eind van de winter, trok stroomopwaarts naar Sacramento, doolde door de vallei van de San Joaquin, en toen de lente kwam had hij geen geld. Hij rolde een deken op en begaf zich langzaam oostwaarts, soms lopend en soms met groepjes mannen op de koppelstangen onder traag rijdende goederenwagons. ’s Nachts bivakkeerde hij met zwervers op de kampeerplaatsen aan de rand van stadjes. Hij leerde bedelen, niet om geld maar om eten. En voordat hij het wist was hij zelf een landloper.

Tegenwoordig zijn zulke mannen zeldzaam, maar in de jaren negentig waren ze met velen, rondzwervende mannen, eenzame mannen, die niet anders wilden. Sommigen van hen ontvluchtten verantwoordelijkheden en anderen voelden zich door onrecht uit de maatschappij verstoten. Ze werkten een beetje, maar niet lang. Ze stalen een beetje, maar alleen eten en af en toe benodigde kledingstukken van een waslijn. Het waren mannen van allerlei slag, geletterde mannen en onwetende mannen, schone mannen en smerige mannen, maar allemaal hadden ze rusteloosheid gemeen. Ze volgden de warmte en meden zware hitte of zware kou. Als de lente vorderde volgden ze haar naar het oosten, en de eerste vorst dreef hen naar het westen en zuiden. Ze waren broeders van de coyote die, al is hij wild, dicht bij de mens en diens kippenrennen leeft: ze hielden zich op in de buurt van stadjes maar niet erin. Betrekkingen met andere mannen duurden een week of een dag en daarna ging ieder zijns weegs.

Rond de vuurtjes waarop een gemeenschappelijke stoofpot pruttelde werd over van alles gepraat en was alleen het persoonlijke onbespreekbaar. Adam hoorde over de opkomst van de internationale vakbond IWW met zijn boze engelen. Hij luisterde naar gesprekken over filosofie, over metafysica, over esthetiek, over onpersoonlijke ervaringen. Zijn gezelschap voor de nacht kon een moordenaar zijn, een uit het ambt gezette priester of een die zichzelf uit het ambt had gezet, een hoogleraar die door een botte faculteit van zijn gerieflijke post was verdreven, een eenzame neuroot op de vlucht voor herinneringen, een gevallen aartsengel of een duivel in opleiding, en allemaal droegen ze stukjes gedachte bij aan het vuur zoals ze allemaal wortels en aardappels en uien en vlees bijdroegen aan de stoofpot. Hij leerde zich scheren met een glasscherf, een huis beoordelen alvorens aan te kloppen voor een aalmoes. Hij leerde vijandige politiemensen mijden of om zijn vinger winden en een vrouw taxeren op de warmte van haar hart.

Adam had plezier in het nieuwe leven. Toen de herfst de bomen beroerde was hij al helemaal in Omaha, en zonder vraag of reden of gedachte spoedde hij zich naar het westen en zuiden, vluchtte door de bergen en arriveerde opgelucht in Zuid-Californië. Vanaf de grens zwierf hij noordwaarts langs de zee, helemaal tot San Luis Obispo, en hij leerde de getijdenpoelen uitpluizen op zeeoren en palingen en mosselen en baars, in de drempels van ondiepten graven naar sint-jakobsschelpen en een konijn strikken in de duinen met een lus van vislijn. En hij lag in het door de zon verwarmde zand en telde de golven.

De lente dreef hem weer oostwaarts, maar langzamer dan tevoren. De zomer was koel in de bergen, en de mensen in de bergen waren vriendelijk zoals eenzame mensen vriendelijk zijn. Adam vond werk op de bedoening van een weduwe in de buurt van Denver en deelde nederig haar tafel en bed totdat de vorst hem weer naar het zuiden dreef. Hij volgde de Rio Grande langs Albuquerque en El Paso via de Grote Bocht, en via Laredo naar Brownsville. Hij leerde Spaanse woorden voor eten en plezier, en hij leerde dat als mensen heel erg arm zijn ze toch nog iets te geven hebben en de instinctieve aandrang om het te geven. Hij ontwikkelde een liefde voor arme mensen die hij niet had kunnen opvatten als hij niet zelf arm was geweest. En hij was inmiddels een ervaren zwerver, die nederigheid als leidraad hanteerde. Hij was mager en gebruind, en hij kon zijn eigen persoonlijkheid uitvlakken totdat hij geen greintje woede of jaloezie meer opwekte. Zijn stem was zacht geworden, en zijn spraak doorspekt met vele accenten en dialecten zodat die niemand vreemd in de oren klonk, waar hij ook ging. Dat was de grote redding voor de zwerver, een beschermende sluier. Hij sprong maar heel zelden op een trein, want de woede jegens zwervers nam toe, gevoed door het woedende geweld van de vakbond IWW en nog verergerd door de meedogenloze represailles tegen hen. Adam werd opgepakt wegens landloperij. De licht ontvlambare wreedheid van politie en gevangenen maakte hem bang en deed hem het gezelschap van zwervers mijden. Nadien reisde hij alleen en zorgde dat hij geschoren en schoon was.

Toen het weer lente werd ging hij op weg naar het noorden. Hij had het gevoel dat zijn tijd van rust en vrede voorbij was. Hij begaf zich noordwaarts in de richting van Charles en de vervagende herinneringen aan zijn kinderjaren.

Adam trok snel door het oneindige oosten van Texas, door Louisiana en het staartje van Mississippi en Alabama, en de flank van Florida in. Hij had het gevoel dat hij moest voortmaken. De zwarten waren arm genoeg om vriendelijk te zijn, maar ze konden geen enkele witte vertrouwen, hoe arm hij ook was, en de arme witten waren bang voor vreemdelingen.

In de buurt van Tallahassee werd hij opgepakt door mannen van de sheriff, veroordeeld wegens landloperij en toegevoegd aan een groep wegwerkers. Zo werden de wegen gebouwd. Zijn straf was zes maanden. Hij werd vrijgelaten en meteen weer opgepakt voor nog eens zes maanden. En nu leerde hij hoe mannen andere mannen als beesten kunnen beschouwen en dat je maar het beste een beest kon zijn om met zulke mannen te kunnen opschieten. Een schoon gezicht, een open gezicht, een oog dat werd opgeslagen om een ander oog te ontmoeten, zoiets trok aandacht en aandacht trekken leidde tot straf. Adam bedacht dat iemand die iets lelijks of wreeds deed zichzelf daarmee kwetste en een ander moest straffen voor die kwetsuur. Dat je tijdens het werk werd bewaakt door mannen met geweren, dat je ’s nachts met een ketting om je enkel werd vastgeketend, dat waren alleen maar voorzorgsmaatregelen, maar de meedogenloze afranselingen vanwege het geringste beetje eigen wil, vanwege het kleinste flardje waardigheid of verzet, die leken erop te wijzen dat bewakers bang waren voor gevangenen, en Adam wist van zijn jaren in het leger dat een bange man een gevaarlijk dier is. En Adam was, zoals iedereen op de wereld, bang voor wat afranselingen met zijn lichaam en zijn geest zouden doen. Hij trok een gordijn om zich heen. Hij verwijderde alle uitdrukking van zijn gezicht, al het licht uit zijn ogen en legde zijn mond het zwijgen op. Later was hij niet zozeer verbaasd dat dit hem was overkomen als wel dat hij het had kunnen verdragen met een minimum aan pijn. Achteraf was het veel gruwelijker dan toen het gebeurde. Het is een triomf van zelfbeheersing om iemand te zien afranselen totdat de spieren van zijn rug wit en glanzend zichtbaar worden onder de striemen en op geen enkele manier blijk te geven van medelijden of woede of belangstelling. En dat leerde Adam.

Mensen worden na de eerste ogenblikken eerder gevoeld dan gezien. De tweede periode dat hij voor straf aan de wegen van Florida moest werken reduceerde Adam zijn persoonlijkheid tot een minimum. Hij wekte geen beroering, gaf geen enkele blijk van zijn gemoedsgesteldheid, werd bijna zo onzichtbaar als maar mogelijk was. En toen de bewakers hem niet konden voelen, waren ze niet bang voor hem. Ze gaven hem taken als kampementen schoonmaken, waterige soep uitdelen aan de gevangenen of de wateremmers vullen.