Fjodor Dostojevski

Ondergrondse notities

Vertaald door
Gerard Cruys

==

==

==

Uitgeverij Van Oorschot

Amsterdam

© Copyright 2020 Vertaling en aantekeningen: GERARD CRUYS en UITGEVERIJ VAN OORSCHOT, AMSTERDAM

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, op welke wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

==

ISBN 978 90 282 5108 3

==

www.vanoorschot.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2020

DEEL I
Ondergronds1

1

==

Ik ben een ziek persoon... Ik ben een vilein persoon. Een onsympathiek persoon ben ik. Ik denk dat ik een leverziekte heb. Ik snap overigens geen bal van mijn kwaal en heb geen idee wat eraan scheelt. Ik laat me er niet voor behandelen en heb dat ook nooit gedaan, hoewel ik respect heb voor de medische wetenschap en voor dokters. Daarbij komt dat ik uitermate bijgelovig ben; nou ja, net voldoende om ook respect voor de medische wetenschap te hebben. (Ik ben ontwikkeld genoeg om niet bijgelovig te zijn, maar ik ben het wel.) Nee, ik laat me uit vileinigheid niet behandelen. Dat snapt u zeker niet, hè? Nou, maar ik wel, hoor. Ik kan u natuurlijk niet uitleggen, wie ik met mijn venijn nou precies een loer draai; ik weet heel goed dat ik de dokters geen hak kan zetten door me niet door hen te laten behandelen; ik weet beter dan wie ook dat ik hier alleen mezelf maar mee heb en verder niemand. Maar toch, als ik me niet laat behandelen, dan is dat uit vileinigheid. Ik heb een leverziekte, wel, voor mijn part mag de boel nog meer verzieken!

Ik leef al een hele tijd zo – al een jaar of twintig. Ik ben nu veertig. Vroeger werkte ik in overheidsdienst, maar nu niet meer. Ik was een vileine ambtenaar. Ik was grof en had daar plezier in. Ik nam geen steekpenningen aan, ziet u, dus moest ik het bij wijze van compensatie hier maar mee doen. (Een flauw grapje; maar ik schrap het niet. Ik heb het opgeschreven, omdat ik dacht dat het heel geestig zou uitpakken; maar nu ik doorheb dat ik mezelf alleen maar te kijk zet, schrap ik het expres niet!) Wanneer mensen naar mijn bureau toe kwamen voor informatie, ontving ik ze knarsetandend. Ik had de grootste lol als het me lukte iemand te grieven. Dat lukte vrijwel altijd. Het was doorgaans schuchter volk: u weet wel – rekestranten. Maar onder de druktemakers was er iemand, een officier, die ik niet kon luchten of zien. Die wilde zich niet laten ringeloren en rinkelde op walgelijke wijze met zijn sabel. Vanwege die sabel heb ik anderhalf jaar lang met hem in de clinch gelegen. Op het laatst kreeg ik hem eronder. Hij hield op met rinkelen. Dat speelde zich overigens nog in mijn jonge jaren af. Maar weet u, mijne heren, wat de crux was van mijn venijn? Het hele punt was, ja de grote ellende was, dat ik steeds weer, zelfs op het moment van de ergste irritatie, tot mijn schande besefte dat ik niet alleen geen vilein maar niet eens een verbitterd persoon ben, dat ik alleen maar met een kanon op een mug schiet en daar plezier in heb. Het schuim staat me op de lippen, maar als u me op een speculaaspoppetje of een kopje thee met suiker vergast, ben ik weer zo mak als een lammetje. Misschien raak ik nog wel ziels ontroerd, al zal ik vervolgens nog tandenknarsend en vol schaamte enkele maanden aan slapeloosheid lijden. Zo gaat dat met mij.

Ik loog daarnet, toen ik zei dat ik een vileine ambtenaar was. Dat deed ik uit puur vilein. Ik haalde gewoon geintjes uit met die rekestranten en die officier, en au fond kon ik nooit een stuk venijn worden. Ik was me steeds weer bewust van allerlei totaal tegenstrijdige elementen. Die woelden gewoon in me rond, deze tegenstrijdige elementen. Ik wist dat ze daar mijn hele leven al aan het rondwoelen waren en een uitlaat zochten, maar ik liet ze er niet uit, o nee, ik liet ze er expres niet uit. Ze kwelden me zo dat ik me ervoor schaamde; om beroerd van te worden – op het laatst hingen ze me gruwelijk de keel uit! Denkt u soms, mijne heren, dat ik nu mijn spijt ergens over betuig, dat ik u ergens excuus voor vraag? Ik weet zeker dat u dat denkt... Het kan me trouwens geen bal schelen wat u ervan denkt, als u dat maar weet...

Niet alleen dat ik geen stuk venijn kon worden, ik kon helemaal niks worden: niet vilein, niet braaf, geen schoft, geen fatsoenlijk iemand, geen held, geen insect. Ik leef hier in mijn hol, mezelf strelend met de valse en ijdele troost dat een intelligent persoon niet serieus iets kan worden en dat alleen een idioot iets kan worden. Jazeker, een intelligente negentiende-eeuwer is gedoemd en moreel verplicht bij uitstek een karakterloos wezen te zijn; iemand met karakter, een doener, is bij uitstek een geborneerd wezen. Dat zegt mijn veertigjarige ervaring me. Ik ben nu veertig jaar, en zoals u weet, is veertig jaar een heel leven; dat is extreem oud. Het is onfatsoenlijk, vulgair, immoreel, om langer te leven dan veertig jaar! Wie leeft er nou langer dan veertig? Zegt u dat eens ronduit en eerlijk? Dat zal ik u vertellen: dat doen idioten en nietsnutten. Ik zeg dat recht voor z’n raap tegen al die oude heren, al die respectabele oude heren, al die zilverharige en welriekende oude baasjes! Ik zeg het de hele wereld recht voor z’n raap! Ik heb het recht dat te zeggen, omdat ikzelf op z’n minst zestig word! Of zeventig! Of tachtig! Wacht even! Laat me even op adem komen...

U denkt zeker, mijne heren, dat ik u wil amuseren? Ook daar vergist u zich in. Ik ben helemaal niet zo’n lolbroek als u denkt of zoals u misschien denkt. Overigens, als u, geïrriteerd door al deze kletskoek (en ik voel al dat u geïrriteerd bent), het gepast acht me te vragen wat ik eigenlijk van beroep ben, dan luidt mijn antwoord: ik ben college-assessor, ambtenaar van de achtste rang. Ik werkte in overheidsdienst om iets te eten te hebben (en nergens anders om), en toen vorig jaar een van mijn verre verwanten me in zijn testament zesduizend roebel naliet, nam ik dadelijk ontslag en vestigde ik me in dit hol hier. Voorheen zat ik ook al in dit hol, maar nu heb ik me er metterwoon gevestigd. Het is een smerige rotkamer aan de rand van de stad. Mijn hulp is een oude boerenvrouw, een snibbig en dom wijf, dat daarbij ook nog een uur in de wind stinkt. Ze zeggen dat het Petersburgse klimaat schadelijk voor me is en dat het met mijn beperkte middelen erg duur is om in Petersburg te wonen. Dat weet ik allemaal best, beter dan al die ervaren en o zo verstandige raadgevers en knikkebollers. Maar ik blijf in Petersburg; ik ga niet uit Petersburg vandaan... Ik ga hier niet vandaan, omdat... Ach! Het maakt eigenlijk geen bal uit, of ik hier vandaan ga of niet.

Trouwens, waar kan een fatsoenlijk mens met het grootste genoegen over praten?

Antwoord: over zichzelf.

Laat ik het dan ook maar over mezelf hebben.

==

==

2

==

Ik wil u nu vertellen, mijne heren, of u dat nu wenst te horen of niet, waarom ik het nog niet eens kon opbrengen een insect te worden. Ik geef u op een briefje dat ik heel vaak een insect heb willen worden. Maar zelfs dat kon ik niet opbrengen. Ik zweer u, mijne heren, dat te veel bewustzijn een ziekte is, een echte, heuse ziekte. Voor het leven van alledag zou het gewone menselijke bewustzijn volstaan, dat wil zeggen de helft of een kwart minder dan de portie waarmee een ontwikkeld mens van onze onzalige negentiende eeuw het moet stellen, speciaal iemand die de dubbele pech heeft in Sint-Petersburg te wonen, de meest abstracte en moedwillige stad op de hele aardbol. (Je hebt moedwillige en onmoedwillige steden.) Je zou bijvoorbeeld ruimschoots genoeg hebben aan het bewustzijn waarmee al die zogenaamde spontane lieden en doeners behept zijn. Ik wed dat u denkt dat ik dit allemaal uit dikdoenerij schrijf, om geestig te zijn ten koste van die mannen van de daad, en dat ik daarbij uit ordinaire dikdoenerij nog met mijn sabel rinkel ook, zoals die officier van me. Maar, mijne heren, wie kan er nou prat gaan op zijn ziektes, en daar ook nog dik over doen?

Trouwens, wat zeg ik? Iedereen doet dat; ze gaan juist prat op hun ziektes, en ik misschien nog wel het meest. Laten we hier niet over redetwisten; het is een onzinnige opmerking. Maar toch ben ik er vast van overtuigd dat niet alleen heel veel bewustzijn maar zelfs elk bewustzijn een ziekte is. Daar houd ik het op. Laten we dat ook maar even rusten. Vertelt u me eens: hoe kon het gebeuren dat ik, als het ware expres, precies, ja, precies op momenten dat ik me het meest bewust was van alle finesses van ‘al het sublieme en schone’, zoals men dat ooit formuleerde, dat ik dat niet meer besefte en zulke lelijke dingen beging, zulke dingen die... nou ja, kortom, die iedereen misschien wel begaat maar die mij, als het ware expres, juist overkwamen toen ik me er het meest bewust van was dat ik die absoluut niet mocht begaan? Hoe meer ik me bewust was van het goede en van al dit ‘sublieme en schone’, des te dieper zakte ik af in mijn drab en des te meer was ik genegen er volledig in weg te zakken. Maar het hoofdpunt was dat dit alles me niet toevallig overkwam maar dat het als het ware zo moest zijn. Alsof het mijn normale toestand was en helemaal geen ziekte of defect, zodat ik op het laatst totaal geen zin meer had om dit defect te bestrijden. Het eind van het liedje was dat ik bijna geloofde (of misschien geloofde ik het echt) dat dit wellicht mijn normale toestand was. Maar eerst, in het begin, had ik het hard te verduren in deze strijd! Ik geloofde niet dat andere mensen er ook zo aan toe waren en daarom hield ik dit mijn hele leven voor mezelf. Ik schaamde me (misschien schaam ik me zelfs nu nog); ik ging zover dat ik een heimelijk, abnormaal, pervers genot ervoer wanneer ik op een van die walgelijke Petersburgse nachten in mijn hol terugkeerde, me pijnlijk bewust van het feit dat ik ook vandaag weer iets walgelijks had begaan en dat gedane zaken alweer geen keer namen; en hoe ik me daar inwendig, heimelijk, over opvrat, mezelf net zo lang doorzaagde en uitkneep tot de bitterheid veranderde in een schandelijk, vervloekt wee gevoel en ten slotte in een onvervalst genot! Ja, in genot, in genot! Daar houd ik het op. Ik ben hierover begonnen omdat ik graag wil weten of anderen dit soort genot ook kennen. Ik zal het u uitleggen: dit genot was afkomstig van het te levendige besef van de eigen vernedering; van het feit dat je zelf voelt dat je tegen een muur bent aangelopen; dat dit heel vervelend is, maar dat er niks aan te doen valt; dat je geen kant uit kunt, dat je nooit een ander mens zult worden; dat zelfs als je nog de tijd en de puf had in iets anders te veranderen, je daar vermoedelijk zelf niets voor zou voelen; en ook al deed je dat wél, dan zou je er niet aan beginnen, omdat er eigenlijk misschien niets was om in te veranderen. Maar bovenal dat dit alles uiteindelijk in overeenstemming is met de normale en fundamentele wetten van het verhevigde bewustzijn en met de inertie, die rechtstreeks voortvloeit uit deze wetten, en dat je bijgevolg niet alleen niet kunt veranderen maar dat er domweg niks aan te doen is. Het blijkt bijvoorbeeld, als gevolg van een verhevigd bewustzijn, dat je er niks aan kunt doen dat je een hufter bent, alsof dat een troost is voor de hufter als die zelf voelt dat hij wel degelijk een hufter is. Maar genoeg hierover... Ach, ik heb een boel nonsens uitgekraamd, maar wat heb ik uitgelegd? Hoe valt het genot hier uit te leggen? Maar ik zal het uitleggen! Ik zal het tot de bodem toe uitzoeken! Dat is de reden waarom ik de pen ter hand heb genomen...

Ik ben bijvoorbeeld enorm zelfingenomen. Ik ben achterdochtig en prikkelbaar als een bultenaar of een dwerg, maar ik heb echt ogenblikken gehad dat als het was voorgekomen dat men mij een opdonder had gegeven, ik daar misschien wel blij om zou zijn geweest. Serieus: ook hier had ik vermoedelijk een soort genot uit kunnen puren, het genot der wanhoop uiteraard, maar ook wanhoop bevat de meest intense vormen van genot, vooral wanneer je je volkomen bewust bent van het uitzichtloze van je situatie. En wanneer je een opdonder krijgt, wel, dan word je overweldigd door het bewustzijn dat ze je in de drab hebben gedrukt. Bovenal, hoe je het ook wendt of keert, zal altijd blijken dat ik het aan mezelf te wijten heb, en wat nog erger is, dat ik het zonder schuld te hebben aan mezelf te wijten heb, zogezegd op grond van de natuurwetten. Het is in de eerste plaats mijn schuld omdat ik intelligenter ben dan iedereen in mijn omgeving. (Ik heb me te allen tijde intelligenter gevonden dan iedereen in mijn omgeving, en soms – wilt u dat wel geloven? – heb ik me daar zelfs voor gegeneerd. In elk geval heb ik mijn hele leven mijn ogen afgewend en heb ik de mensen nooit rechtstreeks in de ogen kunnen kijken.) Verder is het mijn schuld omdat, zelfs als ik over grootmoedigheid beschikte, ik meer had moeten lijden onder het besef van de nutteloosheid ervan. Als gevolg van mijn grootmoedigheid kon ik vermoedelijk niets doen: noch vergeven, want mijn krenker had me misschien op grond van de natuurwetten geslagen, en de natuurwetten kun je niet vergeven; noch vergeten, want het mogen dan natuurwetten zijn, het blijft krenkend. Ten slotte, stel dat ik helemaal niet grootmoedig had willen zijn maar integendeel wraak had willen nemen op de krenker, dan zou ik op niemand voor wat dan ook wraak kunnen nemen, omdat ik er waarschijnlijk niet toe kon komen iets te doen, zelfs als ik het had gekund. Waarom ik er niet toe kon komen? Dat is een hoofdstuk apart.

==

==

3

==

Want hoe gaat dat bijvoorbeeld in zijn werk bij mensen die in staat zijn wraak te nemen en überhaupt voor zichzelf op te komen? Laten we aannemen dat die overweldigd zijn door wraakzucht, dan is hun hele wezen constant vervuld van dit gevoel. Zo’n heerschap banjert recht op zijn doel af, als een razende stier, met gevelde horens, en het enige wat hem tot staan kan brengen is een muur. (À propos: tegenover een muur laat dit soort heren – dat wil zeggen die spontane lieden en doeners – het vierkant afweten. Voor hen betekent een muur geen koerswijziging, zoals voor ons soort mensen die nadenken en bijgevolg niets doen; het is geen excuus om rechtsomkeert te maken, een excuus waarin ons soort mensen doorgaans ook niet gelooft maar waar we altijd heel blij om zijn. Nee, zij laten het vierkant afweten. Een muur heeft voor hen iets kalmerends, iets moreel toelaatbaars en definitiefs, ja zelfs iets mystieks... Maar over die muur zal ik het zo meteen nog hebben). Welnu, zo’n spontaan persoon beschouw ik als een echt, normaal mens zoals Moeder Natuur hem zelf heeft willen zien toen ze zo attent was hem het leven te schenken. Ik word groen en geel van nijd over zo iemand. Hij is dom, daarover wil ik niet met u redetwisten, maar misschien moet een normaal mens wel dom zijn, wie zal het zeggen? Misschien is dat zelfs wel heel mooi. En ik ben des te meer overtuigd van dit boze vermoeden, om zo te zeggen, dat als je bijvoorbeeld de antithese van een normaal mens neemt, dat wil zeggen iemand met een verhevigd bewustzijn, die natuurlijk niet uit de schoot der natuur afkomstig is maar uit een retort (dit is al bijna mysticisme, mijne heren, maar ook dit vermoed ik), dan laat die retortenmens het soms dermate afweten tegenover zijn antithese, dat hij zichzelf, met heel zijn verhevigde bewustzijn, in alle ernst als een muis en niet als een mens beschouwt. Laat het een muis met een verhevigd bewustzijn zijn, maar het is niettemin een muis en die ander is een mens, en bijgevolg... enzovoort, enzovoort. En waar het hier op aankomt, is dat hij zichzelf vrijwillig als een muis beschouwt; er is niemand die dit van hem verlangt; dat is een belangrijk punt. Laat ons nu een blik werpen op deze muis in actie. Laten we bijvoorbeeld aannemen dat die ook beledigd is (en hij voelt zich bijna altijd beledigd) en ook wraak wil nemen. Misschien heeft er zich nog meer venijn in hem opgehoopt dan in l’homme de la nature et de la verité.* De akelige, vileine wens om de agressor lik op stuk te geven knaagt wellicht nog erger aan hem dan aan l’homme de la nature et de la verité, omdat l’homme de la nature et de la verité, op grond van zijn aangeboren domheid, zijn wraak domweg als een kwestie van rechtvaardigheid ziet; terwijl de muis, als gevolg van zijn verhevigde bewustzijn het rechtvaardige daar niet van inziet. Ten slotte komen we bij de zaak zelf, de wraakactie zelf. Afgezien van de elementaire vuiligheid is het de ongelukkige muis al gelukt, in de vorm van vragen en twijfels, zo veel andere vuiligheden om zich heen te creëren; bij de ene vraag heeft hij al zo veel andere onopgeloste vragen gevoegd dat er onwillekeurig een fataal brouwsel om hem heen ontstaat, een stinkende troep bestaande uit twijfels, emoties en ten slotte de fluimen die op hem neerdalen uit de monden van de spontane mannen van de daad, die zich pontificaal als rechters en dictators om hem heen rot staan te lachen. Natuurlijk zit er voor hem niets anders op dan zich ervanaf te maken met een pootgebaar en een glimlach van geveinsde minachting, waar hij zelf niet in gelooft, en beschaamd weg te glippen in zijn muizenhol. Daar, in zijn smerige, stinkende ondergrondse schuilplaats, begraaft onze beledigde, toegetakelde en geridiculiseerde muis zich onmiddellijk in een kil, giftig en bovenal eeuwigdurend venijn. Veertig jaren aaneen zal deze belediging hem tot de laatste, meest gênante details toe bijblijven en zal hij er telkens weer details aan toevoegen die nog gênanter zijn, zichzelf kwaadaardig plagend en irriterend met zijn eigen fantasie. Hij zal zich generen voor zijn fantasie, maar toch zal hij alles in zijn herinnering oproepen, zal hij alles de revue laten passeren en er nog van alles bij verzinnen, onder het voorwendsel dat het best had kunnen gebeuren, en hij zal niets vergeven. Wellicht zal hij ook wraak gaan nemen, maar als het ware stuksgewijs, beetje bij beetje, vanachter de kachel, incognito, zonder te geloven in zijn recht op wraak of in het succes van zijn wraak en wel wetend dat hij onder al zijn wraakpogingen honderd keer meer zal lijden dan degene op wie hij zich probeert te wreken, terwijl die er misschien niet eens erg in heeft. Op zijn doodsbed zal hij het zich misschien allemaal weer te binnen brengen, vermeerderd met de rente die er in de loop der tijd bij is gekomen en... Maar het is juist in deze kille, weerzinwekkende staat van half-wanhoop, half-geloof, in dit bewuste jezelf uit verdriet levend begraven tijdens een veertig jaar lang ondergronds bestaan, in de haarscherp ingeziene en deels dubieuze uitzichtloosheid van je situatie, in die giftige cocktail van onbevredigde, naar binnen gekeerde verlangens, in heel deze koorts van weifelingen, beslissingen voor altijd genomen en een ogenblik later alweer betreurd – dat het aanlokkelijke van dit vreemde genot is gelegen waarover ik het daarnet had. Het is zo subtiel en soms zo moeilijk te vatten dat ietwat geborneerde lieden of gewoon lieden met sterke zenuwen er geen bal van snappen. ‘Het is best mogelijk,’ voegt u er van uw kant grijnzend aan toe, ‘dat het ook niet begrepen wordt door degenen die nog nooit een opdonder hebben gekregen.’ En daarmee zinspeelt u er beleefd op dat ik in mijn leven vast ook wel eens een opdonder heb gekregen en dat ik hier als een kenner spreek. Ik wed dat u dat denkt. Maar u kunt er gerust op zijn, mijne heren, dat ik nog nooit een opdonder heb gekregen, al kan het me geen donder schelen wat u hierover denkt. Misschien heb ik er zelfs wel spijt van dat ik in mijn leven te weinig opdonders heb verkocht. Maar genoeg, geen woord meer over dit voor u uitermate interessante onderwerp.

Ik ga rustig door met mijn relaas over die lieden met sterke zenuwen, die geen flauw benul hebben van dit verfijnde genot. Hoewel deze heren in sommige gevallen bijvoorbeeld brullen als een stier, uit volle borst, en hoewel dit hun eventueel in hoge mate siert, laten ze het, zoals ik al zei, oog in oog met het onmogelijke, onmiddellijk afweten. Het onmogelijke betekent de stenen muur. Welke stenen muur? Wel, de natuurwetten uiteraard, de deductieve wetenschappen, de wiskunde. Als ze je bijvoorbeeld bewijzen dat je van een aap afstamt, is dat geen reden om je wenkbrauwen te fronsen, neem het voor wat het is. Als ze je bewijzen dat één druppel van je eigen vet je dierbaarder moet zijn dan honderdduizend van je soortgenoten en dat deze conclusie de definitieve oplossing inhoudt van alle zogenaamde deugden en plichten en al dit soort waanideeën en vooroordelen, accepteer dat dan maar, er is niks aan te doen, want twee maal twee is wiskunde. Probeert u daar maar eens wat tegenin te brengen.

‘Nee, hoor!’ zullen ze u toeroepen. ‘Rebelleren heeft geen zin: twee maal twee is vier! De natuur vraagt u niet om permissie; die heeft geen boodschap aan uw wensen en aan de vraag of haar wetten u aanstaan of niet. U bent verplicht haar te nemen zoals ze is en bijgevolg ook al haar resultaten. Een muur is dus een muur... enzovoorts, enzovoorts.’

Heremijntijd, wat voor boodschap heb ik aan de wetten van de natuur en de rekenkunde, als die wetten met hun twee maal twee is vier mij om de een of andere reden niet aanstaan? Natuurlijk zal ik niet met mijn kop door zo’n muur heen breken, als ik daar inderdaad de kracht niet toe heb, maar ik zal me er ook niet bij neerleggen enkel en alleen omdat het een stenen muur is en ik krachten tekortkwam.

Alsof zo’n stenen muur werkelijk een opluchting is en werkelijk een woord van berusting bevat, enkel en alleen omdat twee maal twee vier is. O, absurditeit der absurditeiten! Het is veel beter alles te begrijpen, alles te erkennen, alle onmogelijkheden en stenen muren; je bij geen enkele van deze onmogelijkheden en stenen muren neer te leggen, als het je tegen de borst stuit je daarbij neer te leggen; via de meest onontkoombare logische combinaties tot de meest stuitende conclusies te komen over het eeuwige thema dat je zelfs aan de stenen muur zelf schuld lijkt te hebben, hoewel het anderzijds zo klaar als een klontje is dat het helemaal jouw schuld niet is, zodat je zwijgend en machteloos tandenknarsend in wellustige inertie zult verzinken, mijmerend over het feit dat er kennelijk niet eens iemand is op wie je je kwaad kunt maken; dat er niets is en misschien nooit zal zijn om je venijn op bot te vieren, dat het niets anders is dan goochelarij, gejongleer, vals spel, dat het gewoon een rotzooi is – in het duister tastend over wat en wie, maar ondanks al deze onbekendheden en trucs doet het je toch pijn en hoe meer je in het duister tast, des te heviger is de pijn!

==

==

4

==

‘Ha ha ha! Ja, maar u zult hierna ook uit kiespijn genot weten te puren!’ zult u lachend uitroepen.