Nikolaj Gogol

Petersburgse verhalen

==

==

==

Uitgeverij Van Oorschot

Amsterdam

© Copyright 2012 A. PRINS en UITGEVERIJ G.A. VAN OORSCHOT, AMSTERDAM

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, op welke wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

==

ISBN 978 90 282 5109 0

==

www.vanoorschot.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2020

De Nevski prospekt

Er gaat niets boven de Nevski Prospekt, tenminste, in Petersburg; voor Petersburg is de Nevski Prospekt alles. Waar deze straat, de parel van onze hoofdstad, al niet mee schittert! Ik weet dat niet één van zijn bleke ambtelijke bewoners de Nevski Prospekt voor welke zegening op aarde ook zou verruilen. Niet alleen wie vijfentwintig jaar oud is, een prachtige snor en een fraaie getailleerde jas draagt, maar ook degene op wiens kin witte haren ontspruiten en die een hoofd heeft, zo glad als een zilveren schotel – ook hij is verrukt van de Nevski Prospekt. En de dames! O, de dames vinden de Nevski Prospekt nog heerlijker. Wie vindt het er trouwens niet heerlijk? Zet een voet op de Nevski Prospekt, en je kunt je in het flaneren storten. Ook al heb je iets heel dringends te doen, zodra je de straat betreedt ben je al je besognes prompt vergeten. Het is de enige plek waar mensen zich niet vertonen omdat ze moeten, waar ze niet naartoe worden gedreven door behoeften of mercantiele belangen, die heel Petersburg in hun greep hebben. Het is alsof een mens die je op de Nevski Prospekt tegenkomt minder egoïstisch is dan op de Morskaja-, Gorochovaja-, Litejnaja-, Mesjtsjanskaja- en andere straten, waar hebzucht, eigenbelang en behoefte hun weerslag hebben op de wandelaars en hen die in koetsen en droschken voortijlen. De Nevski Prospekt is de algemene communicatielijn van Petersburg. Een bewoner van de Petersburger- of de Vyborgwijk,* die al een paar jaar niet bij zijn vriend in Peski* of bij de uitvalsweg naar Moskou is geweest, kan er zeker van zijn dat hij hem hier tegenkomt. Niet één adressenalmanak of inlichtingenbureau kan zulke exacte informatie verschaffen als de Nevski Prospekt. De almachtige Nevski Prospekt! De enige verstrooiing van het aan vertier zo arme Petersburg! Wat zijn zijn trottoirs schoon aangeveegd, en mijn God, hoeveel voeten hebben er niet hun sporen achtergelaten! Zowel de modderige lompe laars van een afgezwaaide soldaat, onder wiens gewicht graniet nog zou barsten, als het vederlichte miniatuurschoentje van een piepjonge dame, die haar hoofdje naar de glimmende ramen van een winkel wendt als een zonnebloem naar de zon, en ook de rammelende sabel van een van hoop vervulde vaandrig, die er een scherpe kras op achterlaat – alles leeft er de macht van zijn kracht, of de macht van zijn zwakte op uit. De fantasmagorie die zich er razendsnel, in één dag slechts voltrekt! Zo veel veranderingen als hij in één etmaal ondergaat! Laat ons in alle vroegte beginnen, als heel Petersburg geurt naar warm, zojuist gebakken brood en gevuld is met oude vrouwen in gescheurde jurken en mantels op strooptocht naar kerken en meedogende voorbijgangers. Dan is de Nevski Prospekt leeg: de welgedane winkeliers en hun bedienden slapen nog in hun Hollandse hemden, of zepen hun nobele wang in en drinken koffie; bedelaars verzamelen zich voor de deuren van patisserieën, waar een slaperige Ganymedes, die gisteren nog als een vlieg met chocolade rondvloog, met een bezem in zijn hand en zonder das naar buiten komt zetten en hun oudbakken pasteien en kliekjes toewerpt. Door de andere straten sjokt het werkvolk: soms steken Russische kerels over die zich naar hun werk haasten, hun laarzen besmeurd met kalk die zelfs de Catharinagracht, beroemd om zijn schone water, niet zou kunnen afspoelen. Voor dames geeft het op dit tijdstip doorgaans geen pas hier te lopen, aangezien het Russische volk zich graag in heftige bewoordingen uitdrukt die hun vermoedelijk niet eens in het theater ter ore zouden komen. Soms, als de weg naar zijn departement hem over de Nevski Prospekt voert, sjokt een slaperige ambtenaar met een aktentas onder de arm voorbij. Men kan eenduidig stellen dat op dit tijdstip, dat wil zeggen tot twaalf uur, de Nevski Prospekt voor niemand een doel is, en slechts als middel dient: hij vult zich geleidelijk aan met personen die zo hun bezigheden, hun zorgen en hun ergernissen hebben, maar helemaal niet aan de straat denken. Een Russische kerel heeft het over een dubbeltje of zeven koperstuivers, oude mannen en vrouwen zwaaien met hun armen of praten in zichzelf, en soms met tamelijk heftige gebaren, maar niemand luistert naar hen en niemand lacht hen uit, met uitzondering misschien van loopjongens in grofgeweven stofjassen met lege flessen of gelapte laarzen in hun handen, die als bliksemschichten over de Nevski Prospekt schieten. Wat u op dit tijdstip ook draagt, zelfs al hebt u in plaats van een hoed een pet op het hoofd, al steekt uw boordje te ver boven uw stropdas uit – niemand die het opmerkt.

Om twaalf uur bestormen gouverneurs van alle naties met hun in batisten kraagjes gestoken pupillen de Nevski Prospekt. Engelse Joneses en Franse Le Coq’s lopen met de aan hun vaderlijke zorgen toevertrouwde pupillen aan de hand en leggen hun met gepaste gewichtigheid uit dat uithangborden boven winkels worden gemaakt opdat men met behulp daarvan te weten kan komen wat zich in die winkels zelf bevindt. Gouvernantes, bleke missen en blozende Slavischen, lopen statig achter hun lichtvoetige, vlindervlugge meisjes en gebieden hun een schouder wat op te trekken en rechter te lopen; kortom, op dit tijdstip is de Nevski Prospekt een pedagogische Nevski Prospekt. Maar als het tegen tweeën begint te lopen neemt het aantal gouverneurs, pedagogen en kinderen af: ten slotte worden ze verdrongen door hun tedere vaders die zich met hun bontgekleurde, overgevoelige vriendinnen vertreden. Geleidelijk aan krijgen deze gezelschap van al degenen die hun zo belangrijke dagtaak hebben volbracht, zoals daar zijn: zij die met hun dokter hebben gesproken over het weer en een puistje dat op hun neus is opgekomen, die zich hebben laten voorlichten over de gezondheid van hun paarden en kinderen (die trouwens grote talenten tentoonspreiden), zij die een affiche en een belangrijk kranteartikel hebben gelezen over personen die komen en gaan,* en ten slotte zij die een kopje koffie of thee hebben gedronken. Bij hen voegen zich degenen die door hun benijdenswaardige lot gezegend zijn met de rang van ambtenaar voor bijzondere opdrachten. Ook voegen zich bij hen degenen die in het Buitenlands College* een betrekking hebben en zich onderscheiden door de nobelheid van hun bezigheden en gewoonten. Mijn God, de prachtige functies en betrekkingen die er wel niet zijn! Hoezeer verheffen en verkwikken zij de ziel! Maar helaas! Ik heb geen betrekking en ben verstoken van het genoegen mee te maken hoe fijnzinnig mijn chefs mij bejegenen. Alles wat u ook maar op de Nevski Prospekt tegenkomt – alles blaakt van fatsoen: mannen in lange geklede jassen met hun handen in de zakken, dames in roze, witte en lichtblauwe satijnen redingotes en hoedjes. Hier komt u unieke bakkebaarden tegen die met uitzonderlijke en verbazingwekkende kunstzinnigheid onder stropdassen verdwijnen, fluwelen bakkebaarden, zijdezachte, en bakkebaarden zwart als sabelbont of kool, die jammer genoeg alleen aan het Buitenlands College zijn voorbehouden. Beambten van andere departementen zijn zwarte bakkebaarden door de Voorzienigheid ontzegd, zij moeten het tot hun grote ergernis met rossige stellen. Hier komt u fenomenale, met geen pen te beschrijven, met geen penseel te schilderen snorren tegen; snorren waaraan mannen de beste helft van hun leven wijden, ’s nachts en overdag het voorwerp van gedurige waakzaamheid, snorren waarover verrukkelijke parfums en aroma’s zijn uitgestort en die zijn gedrenkt in de kostbaarste en zeldzaamste soorten pommade, snorren die voor de nacht in dun velijnpapier worden gewikkeld, snorren waaraan de meest roerende verknochtheid van hun possesseurs kleeft en die door voorbijgangers worden benijd. Duizenden soorten hoedjes, japonnen, omslagdoeken – bontgekleurde, luchtige, waaraan soms wel twee dagen lang de verknochtheid van hun eigenaressen blijft hangen – verblinden eenieder op de Nevski Prospekt. Het is alsof een complete zee van vlindertjes ineens van hun bloemstengels is opgestegen en als een stralende wolk boven zwarte kevers van het mannelijke geslacht golft. Hier komt u tailles tegen waar u zelfs nooit van gedroomd hebt; dunne, smalle tailles, nog niet dikker dan een flessehals, waarvoor u vol ontzag opzijgaat als u ze tegenkomt, om ze niet per ongeluk met een onbeleefde elleboog aan te stoten; uw hart wordt bevangen door schuchterheid en de angst dat u alleen al met een onvoorzichtige ademtocht zo’n allerbekoorlijkst voortbrengsel van natuur en kunstzinnigheid zou kunnen breken. En wat een damesmouwen u niet op de Nevski Prospekt tegenkomt! Ach, hoe verrukkelijk! Ze lijken een beetje op luchtballonnen, waarmee een dame ineens zou kunnen opstijgen als zij niet door een heer werd vastgehouden; want het is even makkelijk en aangenaam een dame in de lucht te tillen, als een glas champagne naar de mond te brengen. Nergens wordt bij een wederzijds treffen zo nobel en ongedwongen gegroet als op de Nevski Prospekt. Hier komt u weergaloze glimlachjes tegen, glimlachjes die alle kunst te boven gaan, waarvan u soms wel kunt smelten van genoegen, die u ineens nederigheid leren zodat u het hoofd buigt, of die u met opgericht hoofd boven de spits van de Admiraliteit* doen uitstijgen. Hier komt u lieden tegen die met uitzonderlijke adeldom en gevoel voor eigenwaarde over een concert of over het weer praten. Hier komt u duizend onbevattelijke karakters en verschijningen tegen. Hemelse Schepper! Wat een vreemde karakters kom je op de Nevski Prospekt tegen! Er zijn er heel veel die, als ze u tegemoet komen, beslist naar uw laarzen kijken en als u gepasseerd bent, zich omdraaien om naar uw jaspanden te kijken. Ik kan tot op heden niet begrijpen waarom dat is. Eerst dacht ik dat het schoenlappers waren, maar dat bleek helemaal niet het geval: het merendeel is werkzaam op allerlei departementen, velen van hen zijn in staat voortreffelijke stukken van het ene bureel tot het andere te richten; of het zijn mensen die zich vermaken met wandelen en het lezen van kranten in patisserieën – kortom, het zijn merendeels fatsoenlijke lieden. In die gezegende tijdspanne van twee tot drie in de middag, die men ook als het uur van wandelend Petersburg op de Nevski Prospekt kan typeren, speelt zich de belangrijkste tentoonstelling af van het beste wat de mens heeft voortgebracht. De een toont een sjieke geklede jas met het mooiste beverbont, de ander een prachtige Griekse neus, een derde heeft voortreffelijke bakkebaarden, een vierde een paar knappe oogjes en een verbazingwekkend hoedje, een vijfde een ring met een talisman aan zijn fatterige pink, een zesde een voetje in een betoverend schoentje, een zevende een das die verbazing wekt, een achtste een overdonderende snor. Maar slaat het drie, dan is de tentoonstelling ten einde en dunt de menigte uit... Om drie uur voltrekt zich een nieuwe verandering. Op de Nevski Prospekt breekt ineens de lente aan: de hele straat raakt bedekt met ambtenaren in groene uniformen. Hongerige titulair-, hof- en overige raden proberen uit alle macht hun tred te versnellen. Jonge collegeregistrators, gouvernements- en collegesecretarissen nemen nog snel even de gelegenheid te baat om een wandelingetje over de Nevski Prospekt te maken met een air alsof ze helemaal niet zes uur op kantoor hebben gezeten. Maar oude collegesecretarissen, titulair- en hofraden lopen snel, met gebogen hoofd voort: ze hebben geen zin om voorbijgangers te bekijken; ze hebben zich nog niet helemaal losgerukt van hun beslommeringen; in hun hoofd is het een warboel, een compleet archief van aangevangen en niet-afgemaakte zaken; in plaats van uithangborden zien zij nog lang een kartonnen doos met papieren of het bolle gezicht van hun bureauchef.

Na vieren is de Nevski Prospekt leeg en zult u er nauwelijks een ambtenaar tegenkomen. Wel een naaister die op een holletje de Nevski Prospekt oversteekt met een doos in haar handen; of een deerniswekkend slachtoffer van een menslievend bureauhoofd, noodgedwongen bedelend in zijn friezen* jas; een zonderling van buiten de stad, die alle uren om het even zijn; een lange dunne Engelse met een reticule en een boekje in haar handen; een kruier; een Rus in een op de rug getailleerde demi-coton jas met een smal baardje, die zijn hele leven maar wat aanrommelt en aan wie alles beweegt als hij galant over het trottoir voortstapt: zijn rug, zijn armen, zijn benen en zijn hoofd; soms een nederige handwerksman – verder komt u op de Nevski Prospekt niemand tegen.

Maar zodra de schemering over de huizen en straten valt, als een diender onder de beschutting van een stuk zeildoek een ladder beklimt om een lantaarn aan te steken en uit lage winkelvenstertjes prenten tevoorschijn komen die zich op klaarlichte dag niet durven te vertonen, dan komt de Nevski Prospekt weer tot leven en begint de straat zich te roeren. Dan breekt het mysterieuze moment aan waarop de lampen alles een verlokkelijk en prachtig licht geven. U komt heel veel jongelui tegen, grotendeels vrijgezel, in warme geklede jassen en mantels. Op dit tijdstip doet zich een soort doel gevoelen, of beter gezegd: iets wat op een doel lijkt maar uiterst onbestemd is; de passen van de voorbijgangers versnellen zich en krijgen allemaal een ander ritme. Lange schaduwen schieten over de muren, het plaveisel, en komen met hun hoofden bijna tot aan de Politiebrug.* Jonge collegeregistrators, gouvernements- en collegesecretarissen lopen almaar heen en weer; maar oude collegeregistrators, titulair- en hofraden zitten merendeels thuis, ofwel omdat ze een getrouwd volkje zijn ofwel omdat de bij hen inwonende Duitse keukenmeiden heel lekker voor hen koken. U komt er eerbiedwaardige grijsaards tegen die om twee uur zo gewichtig en met zo’n verbazingwekkende adeldom over de Nevski Prospekt wandelden. U ziet hen net als de jonge collegeregistrators een spurtje trekken om een blik onder het hoedje van een uit de verte ontwaarde dame te werpen wier volle lippen en opgebloste wangen zo in de smaak vallen bij veel wandelaars, en bovenal bij winkelbedienden, kruiers en kooplui die, steevast gehuld in Duitse pandjesjassen, in groten getale en meestal gearmd aan het wandelen zijn.

‘Ho!’ riep op dat moment luitenant Pirogov, terwijl hij een naast hem lopende jongeman in frak en cape aan zijn mouw trok. ‘Zag je dat?’

‘Ja, prachtig, precies Perugino’s Bianca.’*

‘Over wie heb jij het nou?’

‘Over die daar, die met dat donkere haar. En wat een ogen! Heregod, wat een ogen! Haar hele houding, haar contouren, en de lijnen van haar gezicht – beeldschoon!’

‘Ik had het over de blondine die achter haar de andere kant uit liep. Waarom ga jij niet achter die brunette aan als ze je zo bevalt?’

‘Ach, hoe kan dat nou!’ riep de jongeman in de frak blozend uit. ‘Alsof zij er zoëentje is die ’s avonds de Nevski Prospekt afloopt; dit moet een heel voorname dame zijn,’ vervolgde hij met een zucht, ‘haar cape alleen al kost een roebel of tachtig!’

‘Onnozelaar!’ riep Pirogov, hem met kracht in de richting van haar opwaaiende fleurige schoudermantel duwend. ‘Vort, sukkel, je mist ’r nog! Dan ga ik achter die blonde aan.’

De twee vrienden gingen uiteen.

Mij maken jullie niks wijs, dacht Pirogov met een zelfgenoegzaam en zelfverzekerd glimlachje, er vast van overtuigd dat geen schoonheid in staat was hem te weerstaan.

De jongeman in frak en cape liep met schuchtere, gespannen tred in de richting van de fladderende bonte schoudermantel in de verte die, al naargelang hij de lichtkring van een lantaarn naderde, nu eens hel oplichtte en dan weer direct in duister werd gehuld als hij zich ervan verwijderde. Zijn hart bonsde en hij versnelde onwillekeurig zijn pas. Hij durfde er niet eens aan te denken dat hij enig recht zou kunnen krijgen op de aandacht van de in de verte wegsnellende schoonheid, laat staan dat hij de zwarte gedachte zou toelaten waarop luitenant Pirogov had gezinspeeld; maar hij wilde alleen het huis zien, vaststellen waar het onderkomen was van het bekoorlijke wezen, dat rechtstreeks uit de hemel op de Nevski Prospekt leek te zijn neergedaald en ongetwijfeld weer naar onbekende oorden zou wegvliegen. Hij snelde zo hard voort dat hij om de haverklap solide heren met grijze bakkebaarden van het trottoir stootte. De jongeman maakte deel uit van een klasse die bij ons een tamelijk vreemd fenomeen is en evenzeer tot de Petersburgse burgerij behoort als een droomverschijning tot de reële wereld. Deze exclusieve kaste is zeer uitzonderlijk in een stad waar alles ofwel ambtenaar, koopman of Duits ambachtsman is. Hij was kunstschilder. Een vreemd verschijnsel, nietwaar? Een Petersburgse schilder! Een schilder in een land van sneeuw, een schilder in een land van Finnen, waar alles vochtig, glad, effen, bleek, grijs en mistig is. Deze schilders verschillen hemelsbreed van de Italiaanse schilders, die trots en vurig zijn als Italië zelf met zijn hemel; voor het merendeel zijn zij juist een goeiig, deemoedig volkje, verlegen en zorgeloos, dat in stilte van zijn kunst houdt, in een kleine kamer theedrinkt met een paar vrienden, bescheiden over zijn geliefde onderwerpen praat en in het algemeen zijn neus ophaalt voor loze praatjes. Eeuwig en altijd nodigen ze een of ander arm oud vrouwtje bij zich thuis uit en laten haar zes volle uren poseren om haar starre, deerniswekkende gelaatsuitdrukking op het doek over te brengen. Ze maken een perspectieftekening van hun kamer, waarin alle mogelijke kunstzinnige rommel figureert: gipsen armen en benen, koffiekleurig geworden door de tijd en het stof, kapotte schildersezels, een omgekiept pallet, een vriend die op een gitaar speelt, met verf besmeurde muren, een openstaand venster waardoor de bleke Neva schemert met arme vissers in rode hemden. Over bijna alles ligt bij hen een grauw, dof coloriet – het onuitwisbare stempel van het noorden. En bij dat alles verrichten ze hun arbeid met een waar genot. Vaak koesteren ze in hun binnenste een waar talent, en als er maar een fris Italiaans windje hun kant uit zou waaien, zou dat talent zich net zo vrij, weids en stralend ontplooien als een plant die eindelijk uit een kamer de zuivere buitenlucht in wordt gedragen. Ze zijn in het algemeen heel verlegen: een ster en een dikke epaulet brengt hen zozeer in verwarring dat ze vanzelf de prijs van hun werken verlagen. Ze mogen soms graag de dandy uithangen, maar dat doet altijd pijn aan de ogen en heeft iets armoedigs. U ziet hen soms in een onberispelijke frak en een groezelige cape, een duur fluwelen vest en een met verf besmeurde pandjesjas. Net zo treft u op een onvoltooid landschap van hen soms een ondersteboven getekende nimf aan, door de schilder uit plaatsgebrek geschetst op de smoezelige grondlaag van een vroeger schilderij waaraan hij ooit vol overgave werkte. Hij kijkt u nooit recht aan; en als hij het al doet, dan altijd een beetje wazig en onbestemd; hij doorboort u niet met de haviksogen van een observator of de valkeblik van een cavalerieofficier. Dat is omdat hij tegelijkertijd met uw gelaatstrekken ook die van een gipsen Hercules in zijn kamer ziet, of er staat hem een schilderij voor ogen dat hij nog denkt te maken. Daardoor antwoordt hij vaak onsamenhangend, zegt hij soms maar wat, en de hinderlijke onderwerpen die door zijn hoofd malen vergroten zijn verlegenheid nog meer. Tot dit slag lieden behoorde de door ons beschreven jongeman, de schilder Piskarjov: verlegen, schuchter, maar met in zijn hart de vonken van een gevoel, klaar om bij de eerste de beste gelegenheid op te laaien tot een vlam. Met heimelijke spanning haastte hij zich achter het object aan dat hem zo sterk had getroffen, zelf verbaasd, zo leek het, over zijn euvele moed. Het onbekende wezen dat zijn ogen, gedachten en gevoelens zo had aangetrokken, wendde ineens het hoofd en wierp hem een blik toe. Mijn God, wat een goddelijke trekken! Haar prachtige, gitzwarte haar wierp een schaduw over haar allerbekoorlijkste voorhoofd, dat van een verblindende blankheid was. Het krulde in wonderschone lokken, kwam gedeeltelijk onder haar hoedje vandaan en beroerde een wang, die de avondlijke koelte met een fijne, frisse blos had overtogen. Een zwerm van de meest verrukkelijke dromen verzegelde haar lippen. Al wat er van jeugdherinneringen overblijft, wat een mijmering en stille vervoering oproept bij het schijnsel van een iconenlampje – het leek allemaal verzameld, samengebald te zijn en van haar welgevormde lippen af te stralen. Ze keek Piskarjov aan, en bij die blik begon zijn hart te sidderen; ze keek streng, haar gezicht had een verontwaardigde uitdrukking aangenomen bij het zien van zijn zo brutale achtervolging; maar op dit prachtige gezicht was zelfs haar woede betoverend. Bevangen door schaamte en verlegenheid bleef hij met neergeslagen ogen staan; maar hij kon deze goddelijke verschijning toch niet kwijtraken zonder erachter te komen in welk heiligdom ze was neergedaald? Zulke gedachten gingen door het hoofd van de jonge dromer, en hij besloot haar te blijven volgen. Om niet op te vallen hield hij meer afstand, hij keek nonchalant om zich heen en bestudeerde de uithangborden, maar intussen ontging hem geen stap die de onbekende zette. Er schoten steeds minder voorbijgangers langs hem, de straat werd stiller; de schoonheid keek om, en hij meende op haar lippen een flauw glimlachje te zien oplichten. Hij begon helemaal te trillen en geloofde zijn ogen niet. Nee, het was een lantaarn geweest die met zijn bedrieglijke licht de schijn van een glimlach op haar gezicht had opgeroepen; nee, het waren zijn eigen dromen die de spot met hem dreven. Maar zijn adem stokte in zijn borst, een vage opwinding voer door zijn hele lijf, al zijn gevoelens gloeiden, en alles op zijn pad was in een soort nevel gehuld. Het trottoir schoot onder hem weg, koetsen met dravende paarden ervoor leken stil te staan, een brug rekte zich uit en brak halverwege zijn boog af, een huis stond ondersteboven, een wachthokje kwam op hem af zetten, en de hellebaard van de schildwacht leek samen met de gouden letters van een uithangbord en een daarop afgebeelde schaar blikkerend aan zijn wimpers te hangen. En dit alles werd teweeggebracht door één blik, één wending van het aantrekkelijke kopje. Zonder iets te horen, te zien, in zich op te nemen, snelde hij voort in het lichte spoor van de prachtige voetjes, zijn best doend om de snelheid van zijn pas te matigen die voortijlde op de maat van zijn hart. Af en toe werd hij door twijfel overmand: was haar gelaatsuitdrukking wel zo vriendelijk? En dan bleef hij even staan, maar zijn harteklop en de onbedwingbare kracht en spanning van zijn gevoelens dreven hem voort. Hij merkte niet eens hoe voor hem eensklaps een gebouw met drie verdiepingen was verrezen, hoe vier rijen vensters, allemaal verlicht, hem tegelijk aankeken, en de leuning voor een portiek hem met een ijzeren por de weg versperde. Hij zag hoe de onbekende de trap op vloog, achteromkeek, een vinger op haar lippen legde en hem een teken gaf haar te volgen. Zijn knieën knikten; zijn gevoelens en gedachten kolkten; een bliksemschicht van vreugde boorde zich met zijn ondraaglijk scherpe punt in zijn hart. Nee, dit was geen droom meer! O, God! Zo veel geluk in één ogenblik! Zo’n prachtig leven in twee minuten tijd!

Maar was dit alles geen droom? Was zij, voor wier hemelse blik hij bereid was zijn leven te geven (alleen al het naderen van haar huis hield hij voor een onuitsprekelijke zaligheid) – was zij hem nu echt zo goed gezind, en belangstellend? Hij vloog de trap op. Hij was zich van geen aardse gedachte bewust; het was niet de vlam van een aardse hartstocht die hem warmde, nee, hij was op dat moment zuiver en onbedorven, als een maagdelijke jongeling die nog een onbestemde geestelijke behoefte aan liefde ademde. En dat wat bij een verdorven iemand vermetele gedachten zou hebben gewekt, maakte de zijne juist nog heiliger. Het vertrouwen dat het zwakke, prachtige wezen hem betoonde, legde hem een gelofte van ridderlijke strengheid op, een gelofte om al haar bevelen slaafs uit te voeren. Het enige wat hij wilde was dat deze bevelen zo moeilijk mogelijk en onuitvoerbaar zouden zijn, om er met nog grotere krachtsinspanning zo snel mogelijk gehoor aan te geven. Het leed voor hem geen twijfel dat een geheime en tegelijkertijd belangrijke gebeurtenis de onbekende ertoe had gebracht hem te vertrouwen; dat er van hem ongetwijfeld heel wat verlangd zou worden, en hij voelde zich nu al sterk en tot alles bereid.

De trap kronkelde, en zijn snelle gedachten kronkelden mee omhoog. ‘Voorzichtig!’ klonk een stem als een harp, die al zijn aderen met een nieuwe siddering vervulden. In de donkere hoogte van de derde verdieping klopte de onbekende aan – de deur ging open en samen traden ze binnen. Een vrouw met een lang niet onaantrekkelijk uiterlijk wachtte hen op met een kaars in haar handen, maar ze keek Piskarjov zo vreemd en brutaal aan dat hij onwillekeurig zijn ogen neersloeg. Ze gingen een kamer binnen. In verschillende hoeken ontwaarde hij drie vrouwengedaanten. Een van hen was aan het kaarten; een andere zat achter een piano en speelde met twee vingers een armzalig deuntje dat een ouderwetse polonaise moest voorstellen; de derde zat voor een spiegel, kamde haar lange haar en dacht er in het geheel niet aan haar toilet bij de binnenkomst van een onbekend gezicht te staken. Uit alles sprak een onaangename wanorde, zoals je alleen in een zorgeloze vrijgezellenkamer aantreft. Het tamelijk goede meubilair zat onder het stof; een spin had over een gestucte kroonlijst haar web geweven; door een kier van de deur naar een andere kamer blonk een laars met een spoor en was de rode bies van een uniform te zien; een luide mannenstem en de lach van een vrouw weerklonken zonder enige gêne.

O God, waar was hij beland! Eerst wilde hij het niet geloven en hij begon de voorwerpen die de kamer vulden nauwkeuriger te bekijken; maar de kale muren en de ramen zonder gordijnen verrieden op geen enkele wijze de aanwezigheid van een zorgzame huisvrouw; de afgeleefde gezichten van deze deerniswekkende schepsels, van wie er één zowat pal voor zijn neus was gaan zitten en hem kalm opnam als een vlek op andermans jurk – dit alles overtuigde hem ervan dat hij in zo’n weerzinwekkend toevluchtsoord was beland waar de miezerige ontucht zich had neergelaten, het product van de schijnbeschaving en de verschrikkelijke overbevolking van de hoofdstad. Zo’n toevluchtsoord waar een mens in zijn heiligschennis alles vertrapte en bespotte wat puur en heilig was en het leven mooi maakte, waar een vrouw, het schoonste op aarde en de kroon der schepping, verwerd tot een vreemd, dubbelzinnig wezen, waar ze tegelijk met de puurheid van haar ziel van al het vrouwelijke werd beroofd, zich op weerzinwekkende wijze de trucjes en brutaliteit van de man toeëigende en ophield dat zwakke, prachtige en van ons zo verschillende wezen te zijn. Piskarjov mat haar met verbaasde ogen van hoofd tot voeten, alsof hij zich er nog van wilde overtuigen dat zij het was die hem zo had betoverd en op de Nevski Prospekt had ontvoerd. Maar zoals ze daar voor hem stond was ze nog even mooi; haar haar was nog even prachtig; haar ogen leken nog altijd hemels. Ze was fris; ze was pas zeventien; je kon zien dat de vreselijke ontucht haar pas sinds kort in zijn klauwen had en haar wangen nog niet had durven beroeren, ze waren fris, overtogen met een fijne blos – ze was prachtig.

Hij stond bewegingloos voor haar en was er al na aan toe even naïef zijn hoofd te verliezen als hij daarvóór had gedaan. Maar het mooie meisje kreeg genoeg van dit lange zwijgen en glimlachte veelbetekenend, terwijl ze hem recht in de ogen keek. Maar uit haar glimlach sprak een soort zielige schaamteloosheid; het was een vreemd lachje, dat even slecht bij haar gezicht paste als een vrome uitdrukking bij de tronie van iemand die steekpenningen aanneemt, of als een grootboek bij een dichter. Hij huiverde. Ze opende haar aantrekkelijke mond en begon iets te vertellen, maar het was allemaal zo dom, zo banaal... Alsof een mens tegelijk met zijn onbedorvenheid ook zijn verstand verloor. Hij wilde al niets meer horen. Hij maakte een verschrikkelijk lachwekkende en simpele indruk, net een kind. In plaats van haar welgezindheid uit te buiten, in plaats van blij te zijn met zo’n kans, zoals een ieder ander in zijn plaats ongetwijfeld was geweest, ging hij ervandoor, zo snel als zijn benen hem dragen konden, als een wilde geit, en rende de straat op.

Met hangend hoofd, de armen in zijn schoot, zat hij in zijn kamer, als een arme sloeber die een parel van onschatbare waarde heeft gevonden en hem meteen in zee heeft laten vallen. ‘Zo’n schoonheid, zulke goddelijke trekken – en waar woont ze? In wat voor oord!..’ was alles wat hij wist uit te brengen.

Inderdaad worden wij nooit zo door medelijden overmand als bij de aanblik van schoonheid die door de verderfelijke adem van de ontucht is beroerd. Als wanstaltigheid er nu nog mee bevriend was... maar schoonheid, tere schoonheid... In onze gedachten gaat schoonheid alleen samen met onbedorvenheid en zuiverheid. De schone die de arme Piskarjov zo had betoverd was inderdaad een ongewone, prachtige verschijning. Dat maakte haar aanwezigheid in dat verachtelijke milieu nog vreemder. Al haar trekken waren zo puur van vorm, de uitdrukking van haar prachtige gezicht sprak van zo’n adeldom, dat je je niet kon indenken dat de ontucht haar in zijn vreselijke klauwen had. Ze had een onbetaalbaar juweel kunnen zijn, de hele wereld, het hele paradijs, alle rijkdom van een hartstochtelijke echtgenoot; ze had een prachtige stille ster kunnen zijn in een onopvallend huisgezin en met één beweging van haar prachtige mond zoete bevelen kunnen geven. Ze had een godheid kunnen zijn in een overvolle zaal, op een blinkend parket, in het schijnsel van kaarsen, met een menigte bewonderaars in sprakeloze aanbidding aan haar voeten; maar och wee! Door de gruwelijke wil van een helse geest, die ernaar dorstte de harmonie van het leven te verstoren, was ze met een schaterlach in de maalstroom van het verderf gestort.

Vervuld van een hartverscheurend medelijden zat Piskarjov voor een bijna opgebrande kaars. Het was allang na middernacht, de torenklok sloeg half één, maar hij zat onbeweeglijk, klaarwakker, zonder iets te ondernemen. Toen een sluimering, gebruikmakend van zijn onbeweeglijkheid, hem stilletjes bekroop, zijn kamer begon te verdwijnen en alleen het kaarslicht door de dromen drong die hem overmanden, deed een klop op de deur hem opeens wakker schrikken. De deur ging open, en een lakei in een kostbare livrei trad binnen. Nog nooit had zich in zijn afgelegen kamer zo’n livrei vertoond, en dan nog op zo’n ongewoon tijdstip... Vol verbazing en ongeduldige nieuwsgierigheid keek hij naar de binnengekomen lakei.

‘De juffrouw bij wie u een paar uur geleden beliefde te verkeren,’ zei de lakei met een hoffelijke buiging, ‘heeft mij opgedragen u bij haar thuis uit te nodigen, en een koets voor u gestuurd.’

Piskarjov was met stomheid geslagen: Een koets, een lakei in livrei!.. Nee, dit moet een vergissing zijn...

‘Luister, beste vriend,’ zei hij verlegen, ‘u bent vast bij de verkeerde. De juffrouw heeft u ongetwijfeld naar iemand anders gestuurd, en niet naar mij.’

‘Nee meneer, ik vergis me niet. U hebt de juffrouw toch te voet naar het huis op de Litejnaja begeleid, naar haar kamer op de derde verdieping?’

‘Ja.’

‘Nou, komt u dan zo snel mogelijk, de juffrouw wil u absoluut zien en vraagt of u rechtstreeks naar haar huis komt.’

Piskarjov rende de trap af. Buiten stond inderdaad een koets. Hij stapte in, de deurtjes sloegen dicht, kinderkopjes ratelden onder de wielen en paardehoeven, en een verlicht perspectief van huizen met helle uithangborden vloog langs de ramen van de koets. Piskarjov was de hele weg in gedachten verzonken en wist niet wat hij van dit avontuur moest denken. Een eigen huis, een koets, een lakei in een kostbare livrei... – hij kon het allemaal maar niet rijmen met de kamer op de derde verdieping, de verstofte ramen en de valse piano.

De koets hield stil voor een hel verlicht portaal, en hij was op slag overdonderd door de stoet rijtuigen, de stemmen van koetsiers, de fel verlichte ramen en de klanken van muziek. De lakei in de kostbare livrei hielp hem uit de koets en ging hem eerbiedig voor naar een vestibule met marmeren zuilen, een met goud overgoten portier, her en der rondslingerende capes en bontmantels, en een felle lamp. Een doorzichtige, naar parfum geurende trap met glimmende leuningen snelde opwaarts. Hij stond al op de treden, betrad al de eerste zaal, waar hij na één stap geschrokken terugdeinsde voor de verschrikkelijke hoeveelheid mensen. De ongewone, bonte mengeling van gezichten bracht hem volledig in verwarring; het was alsof een of andere demon de hele wereld in allemaal verschillende stukjes had verbrokkeld en al die stukjes willekeurig, ongerijmd dooreen had gemengd. Fonkelende damesschouders en zwarte frakken, luchters, lampen, luchtig rondvliegende tule, etherische linten en een dikke contrabas die vanachter de balustrade van een grandioze galerij tevoorschijn piepte – alles kwam hem even schitterend voor. Hij zag in één keer zo veel eerbiedwaardige hele en halve grijsaards met sterretjes op hun frak, dames die zo licht, trots en gracieus over het parket schreden of in rijen neerzaten, hij hoorde zo veel Franse en Engelse woorden, en daarbij waren de jongeheren in hun zwarte frakken vervuld van zo veel nobelheid, ze praatten en zwegen met zo veel waardigheid, wisten zo goed niets te veel te zeggen, schertsten zo verheven, glimlachten zo eerbiedig, ze droegen zulke voortreffelijke bakkebaarden, wisten zo verfijnd hun volmaakte handen te tonen als ze hun das rechttrokken, de dames waren zo etherisch, zo ondergedompeld in pure zelfgenoegzaamheid en vervoering, ze sloegen zo betoverend hun ogen neer, dat... maar één blik op de schichtig en kleintjes tegen een zuil aangedrukte Piskarjov was al genoeg om te zien dat hij helemaal de kluts kwijt was. Net op dat moment was de menigte om een dansende groep gaan staan. Gehuld in transparante creaties uit Parijs, in japonnen die uit de lucht zelf geweven waren, zwierden de dansenden rond; achteloos beroerden ze met hun schitterende voetjes het parket en waren etherischer dan wanneer ze de grond helemaal niet geraakt zouden hebben. Maar onder hen was er één die beter, weelderiger en schitterender gekleed was dan alle anderen. Een onbeschrijflijke, meest verfijnde smaak sprak uit haar hele toilet, en daarbij leek het alsof ze zich er in het geheel niet om bekommerd had, als was het iets wat onbedoeld, vanzelf tot stand was gekomen. Ze keek tegelijkertijd wel en niet naar de menigte toeschouwers om haar heen, hield haar prachtige lange wimpers onverschillig neergeslagen, en de schitterende blankheid van haar gezicht sloeg je nog verblindender tegemoet als zij haar hoofd neigde en er een lichte schaduw over haar bekoorlijke voorhoofd gleed.

Piskarjov moest al zijn krachten aanwenden om de menigte uiteen te duwen en haar te bekijken; maar tot zijn opperste ergernis onttrok een enorm hoofd met donkere krullen haar steeds aan het oog; daarbij drong de menigte zo dicht tegen hem aan dat hij niet naar voren of naar achteren durfde te stappen, bang om per ongeluk een of andere geheimraad aan te stoten. Eindelijk wist hij zich toch naar voren te wurmen, en hij keek naar zijn kleren om zich wat te fatsoeneren. Hemelse Schepper, wat was dat! Zijn jas zat helemaal onder de verf: in zijn haast hierheen te komen was hij zelfs vergeten iets fatsoenlijks aan te trekken. Hij bloosde tot over zijn oren, liet zijn hoofd hangen en wilde wel in de grond verdwijnen, maar hij kon geen kant op: kamerjonkers in schitterende kostuums hadden achter hem een dichte muur opgeworpen. Het liefst wilde hij nu zo ver mogelijk van de schoonheid met haar prachtige wimpers en voorhoofd vandaan staan. Angstig sloeg hij zijn ogen op om te zien of ze niet naar hem keek: mijn God! Ze stond voor hem... Maar wat was dat? Wat was dat? ‘Zij is het!’ riep hij bijna luidkeels uit. Inderdaad, zij was het, degene die hij op de Nevski was tegengekomen en naar haar onderkomen had begeleid.

Ze had intussen haar wimpers opgeslagen en keek iedereen met haar heldere blik aan. ‘Ai, ai, ai, wat is ze knap!..’ wist hij alleen met stokkende adem uit te brengen. Ze liet haar ogen over alle omstanders gaan, die om het hardst haar aandacht hoopten vast te houden, maar met een soort gekwelde achteloosheid wendde ze al snel haar blik af en ontmoette toen die van Piskarjov. O, hoe hemels, hoe paradijselijk! Geef me de kracht, hemelse Schepper, dit te verdragen! Een leven kan dit niet bevatten, dit verplettert, ontrooft je de ziel! Ze gaf een teken, maar niet met een hand, niet met een neigen van haar hoofd, nee, in haar verpletterende ogen kwam dit teken tot uitdrukking, zo subtiel en onopvallend dat niemand het kon zien, maar hij zag het, hij begreep het. De dans duurde lang; de uitgeputte muziek leek nu eens helemaal te doven en weg te sterven, om dan weer los te breken, te gillen en te schetteren; eindelijk was het afgelopen! Ze ging zitten, haar borst rees op onder het fijne waas van tule; haar hand (hemelse Schepper, wat een verrukkelijke hand!) viel op haar knieën, verzonk in haar luchtige japon die wel muziekklanken leek uit te wasemen, en haar helblanke, prachtige hand kwam tegen het tere lila ervan nog duidelijker uit. Haar alleen maar aan te raken – meer niet! Geen andere wensen koesterde hij – die zouden allemaal te gedurfd zijn... Hij stond achter haar stoel en durfde niet te praten of adem te halen.

‘Hebt u zich verveeld?’ vroeg ze. ‘Ik ook. Ik zie dat u mij haat...’ voegde ze eraan toe, haar lange wimpers neergeslagen.

‘U haten! Ik? Ik...’ wilde de volkomen onthutste Piskarjov zeggen, en hij had ongetwijfeld een massa uiterst onsamenhangende woorden uitgebracht, als niet op dat moment een kamerheer met een prachtige gekrulde kuif zich bij hen had gevoegd en enkele scherpzinnige en aardige opmerkingen had gemaakt. Hij ontblootte tamelijk sympathiek een rij allesbehalve lelijke tanden en dreef met elke scherpzinnigheid een scherpe spijker in Piskarjovs hart. Gelukkig richtte een der omstanders zich ten slotte met een vraag tot de kamerheer.

‘Hoe onuitstaanbaar!’ zei ze, haar hemelse ogen naar hem opslaand. ‘Ik ga aan het andere einde van de zaal zitten; komt u daar naartoe!’

Ze glipte door de menigte heen en was verdwenen. Als verdwaasd baande hij zich een weg door de mensenmassa en stond al voor haar.

Ja, zij was het! Daar zat ze, als een tsarina, mooier, prachtiger dan iedereen, en keek naar hem uit.

‘U bent er,’ sprak ze zacht. ‘Ik zal openhartig tegen u zijn: de omstandigheden van onze ontmoeting hebben u vast verbaasd. U denkt toch niet dat ik tot die verwerpelijke klasse van creaturen kan behoren waarin u mij hebt ontmoet? Mijn handelen zal u vreemd voorkomen, maar ik zal u een geheim onthullen: zult u in staat zijn,’ vroeg ze, hem strak aankijkend, ‘het nooit te verraden?’

‘O, ja, ja, ja!..’

Maar op dat moment kwam een nogal oude man aanlopen, hij knoopte in een voor Piskarjov onbegrijpelijke taal een gesprek met haar aan en gaf haar een arm. Ze wierp Piskarjov een smekende blik toe en gebaarde hem te blijven waar hij was en te wachten tot ze terugkwam, maar in een vlaag van ongeduld was hij niet bij machte ook maar één bevel op te volgen, zelfs niet uit haar mond. Hij ging haar achterna; maar de menigte scheidde hen. Hij zag de lila japon niet meer; ongedurig liep hij van kamer naar kamer en duwde iedereen op zijn pad zonder pardon opzij, maar in alle kamers zag hij alleen maar hoogwaardigheidsbekleders die in doodse stilte zaten te whisten. In een hoek van een vertrek waren wat oudere gasten aan het disputeren over het voordeel van de militaire staatsdienst boven de civiele; in een andere hoek schertsten mannen in chique frakken over de vele delen tellende werken van een noeste dichter. Piskarjov merkte dat een oudere man met een eerbiedwaardig uiterlijk een knoop van zijn frak had beetgepakt en een heel terechte observatie van hem aan zijn oordeel voorlegde, maar hij duwde hem ruw opzij en merkte niet eens dat de man een tamelijk belangwekkende ridderorde om zijn nek had hangen. Hij rende naar een andere kamer – ook daar was ze niet. Naar nog een kamer – ook niet. Waar is ze nou? Geef me haar terug! O, ik kan niet verder leven zonder een blik op haar geworpen te hebben! Ik wil horen wat ze me te zeggen had. Maar al zijn zoeken was vergeefs. Ongedurig, uitgeput drukte hij zich in een hoekje en keek naar de menigte; maar zijn turende ogen begonnen hem alles in vage beelden voor te schotelen. Ten slotte zag hij duidelijk de muren van zijn eigen kamer oprijzen. Hij sloeg zijn ogen op; voor hem stond een kandelaar met op de bodem een vlammetje dat bijna was uitgedoofd; de kaars was helemaal gesmolten; het vet was uitgelopen over zijn tafel.

Dus hij had geslapen! Heregod, wat een droom! En waarom moest hij wakker worden? Waarom niet even gewacht: ze zou zeker opnieuw zijn verschenen! Het ergerlijke daglicht keek met zijn onaangename matte schijnsel door de ramen. Wat een grauwe, troebele chaos heerste er in zijn kamer... O, hoe walgelijk was de werkelijkheid! Wat stelde zij voor, vergeleken met een droom? Hij kleedde zich snel uit, sloeg een deken om zich heen en ging op bed liggen, hopend voor eventjes het vervlogen droombeeld weer op te roepen. De slaap liet inderdaad niet lang op zich wachten, maar bedacht hem met heel andere droombeelden dan hij zich gewenst had: nu eens verscheen hem luitenant Pirogov met een pijp, dan weer de conciërge van de academie, dan weer een staatsraad vierde klasse, dan weer het hoofd van een Finse vrouw die hij ooit had geportretteerd, en meer van zulke onzin.

Tot het middaguur lag hij in bed, steeds weer hopend in slaap te vallen; maar zij verscheen niet aan hem. Toonde ze hem maar even haar prachtige gelaatstrekken, ruiste ze maar even met haar lichte tred, al doemde alleen maar haar ontblote arm, blank als hemelse sneeuw, voor hem op.

Hij gaf overal de brui aan, was alles vergeten, en zat maar met een verslagen, wanhopig gezicht in zijn kamer, vervuld van alleen zijn droombeelden. Hij dacht er niet aan ook maar iets aan te pakken; zijn ogen keken levenloos, zonder enige emotie door het raam, dat uitgaf op een binnenplaats; daar goot een smoezelige waterdrager water uit dat in de lucht bevroor, en een venter met een schelle geitestem riep: ‘Vodden!’ Het alledaagse en reële klonk hem vreemd in de oren. Zo zat hij tot de avond en wierp zich toen gretig op zijn bed. Lange tijd vocht hij tegen zijn slapeloosheid en eindelijk wist hij haar te bedwingen. Weer een droom, een banale, walgelijke droom. ‘God, heb erbarmen: één minuutje maar, laat haar maar één minuutje zien!’ Weer wachtte hij op de avond, weer viel hij in slaap, weer droomde hij van een of andere ambtenaar die tegelijkertijd zowel een ambtenaar als een fagot was; o dit was onverdraaglijk! Ten slotte verscheen zij! Haar hoofdje, haar lokken... ze keek... O, zo kort! Weer een nevel, weer een domme droom.

Op het laatst werden de dromen zijn leven, en vanaf dat moment nam zijn hele bestaan een vreemde wending: je zou kunnen zeggen dat hij wakende sliep en slapende waakte. Als iemand hem had gezien, zwijgend gezeten voor zijn tafel of lopend over straat, dan zou hij hem ongetwijfeld voor een slaapwandelaar hebben gehouden, of voor iemand die door de drank kapotgemaakt was; zijn blik drukte helemaal niets uit, zijn aangeboren verstrooidheid was op het laatst helemaal doorgeschoten en had onverbiddelijk alle gevoelens, alle zieleroerselen van zijn gezicht verdreven. Pas bij het vallen van de nacht kwam hij tot leven.

Deze toestand tastte zijn krachten aan, en toen de slaap hem ten slotte helemaal begon te verlaten, was dat de allergrootste kwelling voor hem. In de hoop zijn enige rijkdom veilig te stellen wendde hij alle middelen aan om zijn slaap te herwinnen. Hij had gehoord dat er een middel was om de slaap weer op te roepen, dat je daarvoor alleen opium hoefde te gebruiken. Maar waar haalde je die opium vandaan? Hij herinnerde zich een Pers die een sjalenwinkel dreef en bijna altijd als hij hem tegenkwam vroeg of hij een mooie vrouw voor hem wilde tekenen. In de veronderstelling dat hij vast over opium beschikte, besloot Piskarjov zich tot hem te wenden. De Pers ontving hem in kleermakerszit op een sofa.

‘Waar heb je opium voor nodig?’ vroeg hij.

Piskarjov vertelde hem over zijn slapeloosheid.

‘Goed, ik zal je opium geven, maar dan moet jij een mooi vrouw voor me tekenen. Een mooi, knap vrouw! Met zwarte wenkbrauwen en grote ogen als olijven; en dat ikzelf naast haar lig en een pijp rook! Hoor je? Een knap vrouw! Een mooi vrouw!’

Piskarjov beloofde alles. De Pers ging even de kamer uit en kwam terug met een potje, gevuld met een donkere vloeistof; voorzichtig goot hij een deel ervan over in een ander potje en gaf dit aan Piskarjov met de instructie niet meer dan zeven druppels, opgelost in water, in te nemen. Begerig greep Piskarjov het kostbare potje, dat hij nog voor geen berg goud uit handen zou geven, en rende halsoverkop naar huis.

Thuisgekomen deed hij een paar druppels in een glas water, dronk het leeg en plofte neer in bed.

Heregod, wat een vreugde! Zij! Weer zij! Maar nu in een heel andere gedaante. O, wat zat ze bevallig aan het raam van een licht dorpshuisje! Haar kledij ademde het soort eenvoud waarin zich alleen de gedachte van een dichter kan hullen. Haar kapsel... Hemelse Schepper, wat een eenvoudig kapsel, en wat stond het haar goed! Een korte hoofddoek was luchtig om haar welgevormde halsje geslagen; alles aan haar was bescheiden, alles aan haar straalde een geheimzinnig, niet in woorden uit te leggen gevoel voor goede smaak uit. Hoe lief was haar gracieuze tred! Hoe muzikaal het geluid van haar passen en haar simpele jurk! Hoe fraai haar arm, gevat in een armband van gevlochten haar! Met tranen in haar ogen zei ze tegen hem: ‘Veracht mij niet: ik ben helemaal niet degene voor wie u mij houdt. Kijk me aan, kijk goed, en zeg me: ben ik soms in staat tot wat u denkt?’ ‘O! Nee, nee! Moge degene die dat waagt te denken, moge hij...’ Maar hij werd wakker, ontroerd, verscheurd, met tranen in zijn ogen. ‘Bestond je maar helemaal niet! Liep je maar niet op aarde rond, was je maar de creatie van een bevlogen schilder! Ik zou geen stap van het linnen wijken, ik zou eeuwig naar je kijken en je kussen! Jij zou mijn leven, mijn adem zijn, als de prachtigste droom, en dan zou ik gelukkig zijn. Geen enkele wens zou ik meer koesteren. Ik zou je oproepen, als een beschermengel, voor mijn slapen en waken, en als ik iets goddelijks en heiligs zou moeten uitbeelden, zou ik op je wachten. Maar nu... wat een verschrikkelijk leven! Wat heb ik eraan dat ze bestaat? Is het leven van een krankzinnige soms aangenaam voor zijn familie en zijn vrienden, die ooit van hem gehouden hebben? Mijn God, wat hebben we voor leven! Een eeuwige tweespalt tussen droom en werkelijkheid!’ Zo ongeveer waren de gedachten die hem voortdurend bezochten. Hij dacht nergens anders aan, at zelfs bijna niet en keek ongeduldig, met de hartstocht van een minnaar uit naar de avond en zijn begeerde droomverschijning. De voortdurende fixatie van zijn gedachten op dat ene nam ten slotte zozeer bezit van zijn bestaan en verbeelding dat het begeerde beeld bijna iedere dag aan hem verscheen, en altijd in een situatie die tegengesteld was aan de realiteit, want zijn gedachten waren volkomen zuiver, als die van een kind. Door zijn dromen werd het object ervan als het ware zuiverder en nam het een compleet andere vorm aan.

De doses opium verhitten zijn gedachten nog meer, en als er ooit iemand tot het laatste stadium van waanzinnigheid, tot over zijn oren, verschrikkelijk, verwoestend en opstandig verliefd is geweest, dan was hij die ongelukkige.

Van al zijn dromen schonk één hem meer vreugde dan alle anderen: hij droomde van zijn atelier, en hij was zo vrolijk, zat zo heerlijk met zijn pallet in de handen! En zij was er ook. Ze was nu zijn vrouw. Ze zat naast hem, met haar bekoorlijke elleboog op de rug van zijn stoel geleund, en keek naar zijn werk. Van haar kwijnende, vermoeide ogen was de last van gelukzaligheid af te lezen; de hele kamer ademde een paradijselijk geluk; het was er zo licht, zo opgeruimd. Hemelse Schepper! Ze legde haar bekoorlijke hoofdje op zijn borst... Een mooiere droom had hij nog nooit gehad. Erna stond hij als het ware frisser en minder verstrooid op dan daarvoor. In zijn hoofd kwamen vreemde gedachten op. Misschien, zo dacht hij, is ze door een verschrikkelijke gebeurtenis buiten haar wil om tot ontucht vervallen; misschien is haar ziel geneigd tot berouw; misschien zou ze zelf wel uit haar verschrikkelijke situatie willen losbreken. En je kunt haar ondergang toch niet onverschillig laten gebeuren, terwijl je bovendien alleen maar je hand hoeft uit te steken om haar van de verdrinking te redden? Zijn gedachten gingen nog verder. Niemand kent mij, zei hij tegen zichzelf, niemand heeft trouwens een boodschap aan mij, en ik ook niet aan anderen. Als zij blijk geeft van oprecht berouw en haar leven verandert, dan trouw ik met haar. Ik moet met haar trouwen, en daarmee handel ik zeker beter dan al diegenen die met hun huishoudster en vaak zelfs met de meest verachtelijke wezens trouwen. Maar mijn heroïsche daad zal onbaatzuchtig en misschien zelfs groots zijn. Ik zal de wereld haar allermooiste sieraad teruggeven.

Nadat hij dit lichtzinnige plan had opgevat, voelde hij een blos op zijn gezicht opvlammen; hij liep naar de spiegel en schrok zelf van zijn ingevallen wangen en bleke gelaatskleur. Nauwgezet begon hij zijn toilet te maken; hij waste zich, streek zijn haar glad, trok zijn nieuwe frak en sjieke vest aan, sloeg een cape om zijn schouders en ging naar buiten. Hij ademde de frisse lucht in en voelde een frisheid in zijn hart, als een genezende patiënt die na een lange ziekte voor het eerst besloten heeft naar buiten te gaan. Zijn hart bonsde bij het naderen van de straat waarin hij sinds die noodlottige ontmoeting geen voet had gezet.

Hij moest lang zoeken naar haar huis; het was alsof zijn geheugen hem parten speelde. Hij liep de straat twee keer af en wist niet voor welk huis hij moest blijven staan. Ten slotte kwam er één hem bekend voor. Hij rende snel de trap op, klopte aan: de deur ging open, en wie kwam hem tegemoet? Zijn ideaal, zijn mysterieuze beeld, het origineel van zijn gedroomde schilderijen, zij, voor wie hij leefde, voor wie hij zo akelig, zo gekweld, zo zoet leefde. Zijzelf stond voor hem: hij begon te beven en kon nauwelijks op de been blijven van zwakte, overweldigd door een golf van vreugde. Zij stond voor hem, nog even prachtig, hoewel haar ogen slaperig keken en er een bleekheid over haar niet meer zo frisse gezicht was komen te liggen; toch was ze beeldschoon.

‘Hé!’ riep ze, toen ze Piskarjov zag, en ze wreef in haar ogen (het was al twee uur). ‘Waarom bent u er toen vandoor gegaan?’

Uitgeput ging hij op een stoel zitten en keek haar aan.

‘Ik ben nog maar net wakker; ze hebben me vanochtend om zeven uur thuisgebracht. Ik was helemaal dronken,’ voegde ze er met een glimlach aan toe.

O, was je maar stom en helemaal niet tot spreken in staat, alles beter dan zulke dingen te zeggen! Ineens had ze hem als in een panorama haar hele leven laten zien. Desondanks vermande hij zich en besloot te proberen of zijn vermaningen een uitwerking op haar zouden hebben. Nadat hij al zijn moed bij elkaar had geraapt, begon hij haar met trillende en tegelijkertijd vurige stem haar verschrikkelijke situatie te schilderen. Ze luisterde met een belangstellend gezicht en het soort verbazing dat we tentoonspreiden als we iets onverwachts en vreemds zien. Met een flauw glimlachje wierp ze een blik op haar vriendin in een hoek van het vertrek, die was gestopt met het schoonmaken van een kammetje en ook belangstellend naar de nieuwe prediker zat te luisteren.

‘Het is waar dat ik arm ben,’ zei Piskarjov ten slotte na zijn lange en stichtelijke vermaning, ‘maar we zullen werken; we zullen om het hardst ons best doen, de een voor de ander, om ons leven beter te maken. Niets is fijner dan alles aan jezelf te danken te hebben. Ik zal achter mijn schilderijen zitten, en naast me zittend zul jij mijn werk bezielen, borduren of een ander handwerk verrichten, en we zullen nergens gebrek aan hebben.’

‘Hoe kan dat nou!’ onderbrak ze hem met iets van minachting. ‘Ik ben geen wasvrouw of naaister, die uit werken zou moeten.’

O God! In deze woorden kwam heel dat minderwaardige, heel dat verachtelijke leven tot uitdrukking – een leven vol leegte en ijdelheid, de trouwe metgezellen van de ontucht.

‘Trouw met mij!’ mengde de vriendin, die tot dan toe had gezwegen, zich met een brutaal gezicht in het gesprek. ‘Als ik je vrouw word, dan ga ik er zo bij zitten!’

En ze toverde een domme uitdrukking op haar armzalige gezicht, waar het knappe meisje erg om moest lachen.