Konstantin Paustovski

Wilde rozen en andere verhalen

Samengesteld en vertaald
door Wim Hartog

==

==

==

Uitgeverij Van Oorschot

Amsterdam

© Copyright 2020 Samenstelling en vertaling: WIM HARTOG en UITGEVERIJ VAN OORSCHOT, AMSTERDAM

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, op welke wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

==

ISBN 978 90 282 5110 6

==

www.vanoorschot.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2020

Etiketten voor koloniale waren

==

Onder alle volken komen mensen voor die door onrust bevangen zijn. Sommigen worden gedreven door de onstuimige volheid van hun geestelijk leven, anderen door de leegte ervan. De geestelijk armen beelden zich in dat zij verrijkt terug zullen komen maar laten overal slechts onrust en verwarring achter. De geestelijk rijken echter leveren de overige mensen de vruchten van hun zoektochten en heel vaak zijn hun gedwongen omzwervingen een weldaad voor diegenen die zij onderweg tegenkomen.

Mangesh Rao

==

==

De onbekende

==

‘Komt het u niet voor alsof de zonsondergang als een lamp de bergen verlicht?’

Ik keek om. Het was donker, ik kon het gezicht van degene die sprak niet zien, alleen de toppen van de bergen werden nog overgoten door een geel schijnsel.

‘Hij dooft dadelijk uit,’ voegde de onbekende eraan toe en zweeg.

Ik gaf een onbestemd ‘ja’ ten antwoord en stak een sigaret op. De tabak was vochtig van de avondnevel. De rook van de sigaret was bitter en koud. Het sombere vlammen boven de bergen doofde langzaam weg.

Bij het schijnsel van de lucifer wierp ik een blik op de onbekende. Een versleten jas hing om hem heen als om een etalagepop. Het vluchtige licht van de lucifer fonkelde in zijn dikke ronde brillenglazen.

Hij kreeg een gierende hoestbui en zette zijn bril af.

‘Dat verdomde werk helpt me nog eens mijn graf in,’ zei hij geïrriteerd, wreef zijn bril op en zette hem weer op. ‘Ik werk namelijk als graveur op een drukkerij. Daarnaast hou ik me ook nog bezig met steendruk. Hebt u wel eens een etssteen gezien?’

‘Nee,’ antwoordde ik kortaf. Mijn hoofd stond helemaal niet naar een gesprek

De lucht was vochtig. Het zwarte water liep klokkend om de houten palen. Dit geluid bezorgde me steeds weer koude rillingen.

‘Het is net marmer,’ zei de onbekende. Dan voegde hij er plotseling zonder enig verband aan toe: ‘Dat verdomde werk. Ik spuug iedere dag wel een pond loodhoudend stof uit. Dat is erg giftig spul. Er is zelfs een speciale naam voor, namelijk hardlood, maar daar schiet ik niet veel mee op.’

Een oceaanstomer kroop langzaam aan ons voorbij, naar de rede toe. Hij hijgde dof uit zijn brede schoorsteen, liet zijn gigantische sirene huilen, blonk als kristal en woelde het inktzwarte water onder zijn achtersteven op.

‘De Adria,’ zei de onbekende. ‘De lijnboot van Lloyd Triestino. Hij is op weg naar Venetië, naar het Lido, naar het groene water en de rode zeilen van de Adriatische Zee. Hij is honderd meter van ons af. Slechts honderd meter scheiden ons van een wonderbare wereld! Honderd meter maar!’

Hij kreeg opnieuw een verstikkende hoestaanval.

‘Oei, ik ben er duizelig van,’ zei hij toen hij weer lucht kon krijgen. ‘Hebt u geen zin wat met me te gaan drinken?’

‘Dat wil ik wel. Maar dan wel ergens hier aan de oever.’

‘Zeker om naar de schepen te kunnen kijken?’ vroeg de onbekende spottend.

‘Zo zou u het kunnen stellen.’

‘Nero!’ riep hij naar een zwarte hond die om ons heen zwierf. ‘Mag ik u een oude scheepshond voorstellen, boosaardig als de duivel. Ik heb al eens een flinke boete voor hem moeten betalen.’

‘Bijt hij dan?’

‘Ja,’ antwoordde de onbekende bedroefd. ‘Vooral in de laarzen van schoenpoetsers. Weet u, daar zou je inderdaad razend van worden, als ze zo opeens met hun enorme borstels beginnen te zwaaien. Verder pakt hij ook nog,’ voegde hij er na een poosje aan toe, ‘jochies die met sigaretten venten. En ratten...’

Nero begon te grommen.

De nacht had zich over de stad gelegd. Het was laat in de herfst. In de nauwe steegjes brandden stoffige lantaarns en eronder woog vlak boven ons hoofd dicht en zwaar de duisternis.

We gingen in een schaars verlicht café zitten waar een zurige lucht van wijnvaten hing. Het begon te regenen. De bui barstte plotseling los en kletterde oorverdovend op de met blik beslagen muren van de huizen en de roestige daken.

‘Wat voor etsen maakt u?’ schreeuwde ik de onbekende in het oor om boven het rumoer van de regen uit te komen.

‘Etiketten voor koloniale waren... voor wijn, voor sigaretten. Maar we kunnen elkaar nu toch niet verstaan. Ik vertel het u wel eens een andere keer. Ik heb thuis een hele verzameling etiketten van de afgelopen jaren.’

De regen verstomde. Ofschoon de fles wijn die wij besteld hadden nog niet helemaal leeg was, liepen wij naar buiten. Op dit soort plekken duren regenbuien dagenlang, waardoor eenzame mensen langdurig binnen vier wanden dreigen te worden opgesloten, oog in oog met hun eenzaamheid en verveling.

==

==

Mokkakoffie

==

Bij het helle schijnsel van de elektrische lamp moest ik onwillekeurig even mijn ogen dichtknijpen. De wanden wemelden van de kleurige vegen en vlekken, net de bonte tooi van een zigeunerin.

‘Verdraaid nog aan toe!’ zei ik, verbaasd om mij heen kijkend. ‘Zijn dat echt allemaal etiketten?’

‘Door mij gemaakt,’ antwoordde de lithograaf die zich stond te verkneukelen. ‘U kunt een wereldreis maken zonder de kamer uit te hoeven. Hebt u daar zin in? Hier ziet u niet alleen aardrijkskunde maar ook wereldgeschiedenis, plus een hele galerij portretten en tekeningen van de meest ingewikkelde machines. Zo’n museum vindt u nergens ter wereld.’

Ik wierp opnieuw een blik op de wanden van de kamer en voor mijn ogen dansten slanke palmen, ananassen, verschoten fresco’s, ouderwetse fregatten en kopjes met dampende koffie.

‘Ik zal u mijn werkwijze uitleggen. Maar ik verveel u toch hopelijk niet?’

‘Nee, het boeit me juist erg,’ haastte ik mij te antwoorden.

‘Eigenlijk is het allemaal de schuld van mijn ouders. Mijn vader was een kleine joodse winkelier. Er hing eeuwig een lucht van zeep, kruidnagels en peper om hem heen. Zakelijk zat het hem ongelooflijk tegen, mijn moeder mopperde dag en nacht op hem, hij deed er het zwijgen toe, liet het hoofd steeds meer hangen en door dat eeuwige gevit gingen de zaken hem steeds slechter af. Ze hadden altijd ruzie om mij.

“Wat heeft hij aan dat rotgymnasium van je?” schreeuwde mijn moeder dan. “Waarom breng je zijn hoofd op hol? Laat hij maar in de zaak helpen (zij was ervan overtuigd dat wij geen miezerig klein winkeltje maar een echte “zaak” hadden), dan houdt hij zich tenminste met iets echts bezig.”

Maar mijn vader hield zijn poot stijf en wierp mistroostig tegen: “Het is al erg genoeg dat mijn handen naar kopergeld stinken. Maar hij moet de kans krijgen iets te worden.”

Soms, wanneer ik hem in de winkel bij het sorteren van de artikelen hielp, liet hij mij met een gewichtig uiterlijk een conservenblikje zien. Er waren met grove streek stekelige ananassen, een diepblauwe hemel en een zee met scholen walvissen op geschilderd.

“Dat is Indië,” zei mijn vader. “Knoop dat woord goed in je oren. Waar leg je me die zeep nou! Dat kind is een ware ramp! Als je groot bent, reis je naar Indië en daar zul je een tijgeroog vinden.” Een tijgeroog leek mij iets vreselijks, net zoiets als de rotjes waar de jochies die aan de overkant van de rivier woonden mee gooiden, en ik vroeg bedeesd: “Wat is een tijgeroog dan wel?”

“Moet je hem horen!” zei mijn vader beledigd. “Dat is een steen waar men heel veel geld voor geeft.”

“En waar ligt Indië?”

“Daar. Knoop dat goed in je oren.”

Hij wees naar de met kranten dichtgeplakte glazen buitendeur waar zwarte boosaardige varkens snorkend in de plassen stonden te woelen. Het kwam mij inderdaad voor dat achter de poorten van Oud-Kiev, daar waar de zon ondergaat, Indië lag.

Op een goede dag werd dit blikje door mijn moeder verkocht, tot grote ergernis van mijn vader die dagenlang voor zich uit liep te mopperen: “Leuk hoor. Zij wist niet dat dit ding niet voor de verkoop bestemd was! Maar dat lag toch voor de hand!”

Vanaf dat moment liet Indië mij niet meer met rust. Toen ik naar de ambachtsschool werd gestuurd, vroeg ik de leraar er in de eerste les al naar.

“Wat is dat, Indië?” vroeg ik met een schuchter stemmetje terwijl ik mijn vinger opstak.

“Zou je naar Indië willen? Nou, dan mag je meteen naar Kamtsjatka. Ga maar achterin op een van de strafbanken zitten, dan leer je het tenminste af almaar met je vieze fikken in je ogen te wrijven.” Thuis vroeg ik mijn vader waar Kamtsjatka lag.

“Dat is ver weg, voorbij Siberië,” antwoordde hij en hij maakte een smakkend geluid met zijn lippen. “Je hebt daar heel veel heerlijke vis, ze wegen wel tachtig kilo per stuk en hun kuit is zo rood als aalbessenjam. Zo’n vis zou niet eens in ons winkeltje passen. Dan heb je er ook nog hermelijn. Wat? Heb je daar nog nooit van gehoord? Dat is een dier dat op een kat lijkt. Zijn vacht wordt gebruikt voor de witte kleding van de tsaar.”

“Wat zit jij hem nu allemaal wijs te maken?” schreeuwde mijn moeder uit de achterkamer. “Naar Kamtsjatka worden alle paardendieven en arrestanten gestuurd, zoals bij voorbeeld Jasjka de zigeuner. Wat zit jij me die jongen te verpesten, zeg!”

Vanaf dan begon ik me eerbiedig te gedragen tegenover Motjka, de kat van de buren. Misschien had hij het geluk dat men ooit een cape voor de tsaar uit hem zou maken. Zijn vacht was immers zo wit als het dons van een dekbed.

Ik knoopte dus goed in mijn oren dat ik naar Indië moest en daarmee is mijn hele lijdensweg begonnen...’

Hij liep naar de boekenplank, greep een stapel boeken en smeet die op een stoel.

‘Mijn werk begint bij de boeken. Momenteel ben ik bezig met een etiket voor sigaretten. Mijn opdrachtgever heeft het onzalige idee opgevat deze sigaretten “Rome” te noemen. Dan ga ik dus eerst eens rustig wat boeken over Rome door zitten te lezen. Ik heb tijd zat, dringend is zo’n opdracht vrijwel nooit. U weet natuurlijk dat de grond in Rome uit heilig stof bestaat. Denkt u maar eens in wie er al niet in Rome is geweest. Wat een namen, wat een mensen! Lieve hemel, wat een mensen!’ herhaalde hij terwijl hij met zijn handen naar zijn hoofd greep.

‘Ja,’ vervolgde hij, iets kalmer nu. ‘Allereerst moet ik de prijs van zo’n product weten. In dit geval gaat het bijvoorbeeld om goedkope sigaretten die ook in nachtasielen gerookt zullen worden. De daklozen die daar verblijven, hebben geen boodschap aan het Rome waar ik het over had. Voor hen is een simpeler Rome nodig. In asielen zijn namen als Piranesi, Michelangelo en Poussin onbekend. Daarom beeld ik de bochtige steegjes achter de Tiber uit waar het gewone volk bakkeleit en zijn verdriet verdrinkt, hoge klokkentorens zichtbaar zijn en de was aan de lijn te drogen hangt. Over dat alles leg ik de gele gloed van een late zonsondergang. Dan is het etiket klaar. Natuurlijk ergeren de opdrachtgevers zich soms en eisen ze dat ik de kop van Garibaldi of van Victor Emanuel erbij zet. Maar dat komt maar zelden voor.’

Ik pakte een van de etiketten van tafel en vroeg waar die voor was.

‘Die is voor mokkakoffie,’ antwoordde de graveur kortaf.

Op het etiket was een klein meisje afgebeeld. Zij stond midden in de kamer, haar armen wijduit en keek ontzet naar een dampende koffiepot waar een straal koffie uit liep. Achter haar rug zat een geschrokken poesje verscholen, zijn pluizige staart dik opgezet.

De lithograaf begon ongeduldig in zijn boeken te graven, zijn rug naar mij toegekeerd.

‘Een schitterend etiket.’

‘Vindt u?’ vroeg hij met een onaangenaam blikken stem terwijl hij een brok in de keel wegslikte. ‘Wat een lief schatje, nietwaar?’ Plotseling draaide hij zijn scherpe gezicht naar mij toe. ‘Dat is mijn dochtertje. Zij is gestorven. U bent nog te jong om dat te begrijpen. Wij waren op ons beiden aangewezen en ik wist maar al te goed dat de rest van de wereld zich helemaal niets van ons aantrok’

‘Hoe komt het dat zij gestorven is?’

‘Hoe het komt? Door die vervloekte etiketten!’ schreeuwde hij en smeet het boek over Rome in een hoek. ‘Doordat ik van jongs af een slappeling en domme fantast geweest ben.’

Hij zweeg en begon de boeken snel op de boekenplank terug te zetten. Ik stond op. Hij deed geen poging mij tegen te houden.

Op straat was het leeg en duister als in een dichtgespijkerde doodkist en ergens in de buurt van het station reutelde geïrriteerd een auto. Ik sloeg de kraag van mijn jas op en liep snel naar huis. Tot diep in de nacht bleef ik aan tafel zitten luisteren hoe de regen door de kapotte afvoerpijpen ruiste. Het was koud. Blijkbaar was er in de bergen sneeuw gevallen.

==

==

De blikken emmer

==

Ik had een afschuwelijke kamer. Als het hard regende, werd het plafond doornat en kreeg het een dreigende zwarte kleur. Voor de kapotte ruit ketsten losse hagelkorrels keihard op de muren alsof een nonchalante speler af en toe met zijn knokkels op het deksel van zijn eigen kist zat te tokkelen en over de vliering renden hinkepotend vette havenratten rond. Op de gele kleverige muur zat een kaart van de Bosporus en een uit het tijdschrift Niva geknipte foto van Venizelos die er door mijn voorganger op waren geplakt.

’s Avonds, als het koud was, stak ik het petroleumstel aan. De weemoed in mijn hart was net zo geel en kleverig als de muren van mijn kamer en even overbodig als de foto van de Griekse staatsman met de ordetekens op zijn wijde overjas. Tijdens de veelvuldige winterstormen klonk in de haven het diepe geloei van de oceaanstomers en het raam knarste in de wind zodat de toch al talmende en kwellende slapeloosheid nog langer voortduurde.

Op zo’n avond kwam de lithograaf met Nero bij mij op bezoek. Ik hing een laken voor het raam om de donkerte buiten te sluiten, stak een extra kaars aan, zette thee en deed mijn best in mijn vochtige hol toch nog wat sfeer te scheppen.

Nero begon te grommen.

‘Hij ruikt de ratten,’ zei de lithograaf en keek om. ‘Tja, rijk is het hier niet. Het heeft meer iets weg van een spelonk. Een oud huis. Het staat gewoon op instorten.’

Na de thee vertelde de lithograaf een simpel maar merkwaardig verhaal. De stortregen sloeg in straaltjes tegen de ruiten en wij bleven tot de ochtend zitten.

‘Hoeveel tijd heeft men volgens u nodig om van het westelijk gedeelte van ons land hierheen te komen?’ vroeg hij mij. ‘Een week? Nou, ik heb er negen jaar over gedaan. Ik had een vrouw. Haar enige gebrek was dat zij mij nooit tegensprak. Ze kon absoluut niet echt kwaad op me worden. Ook niet als daar reden toe was.

Ik verlangde hevig naar vreemde oorden en werd ’s nachts vaak wakker met de gedachte: verduveld nog aan toe, zo groot is die aardbol nou ook weer niet, en het zou jammer zijn dood te gaan zonder iets gezien te hebben. Jammer en stom, snapt u!

Die etiketten hebben mij verpest. U kunt zich niet voorstellen wat voor uitwerking die glimmende tronies van zwarten en praalvolle tropische steden op de conservenblikjes op me hadden. Ik kon er urenlang naar turen, tot het was alsof een onbarmhartige zon mijn voorhoofd verzengde en ik in benauwde koffiehuizen Arabieren met porseleinen kopjes hoorde rinkelen.

Alleen al de namen waren voldoende om er verliefd op te raken. Moet u maar eens horen hoe zacht en vloeiend Sevilla, Guadarrama of Los Angeles klinken en hoe plechtig, als Latijn, Granada, Rome en Carthago dreunen. Terwijl namen als Massawa en Djedda je in het gezicht striemen als rood stof en het gereutel van kamelen.’

Hij onderbrak zijn verhaal en keek mij van terzijde aan.

‘U lacht erom, maar daarin ligt de kracht van deze woorden besloten. Ze stijgen je naar het hoofd als wodka. En dan die omzwervingen! Sigarenrook in scheepvaartkantoren, lichtboeien op het water, de stenen van de Akropolis, geel van ouderdom. De Akropolis...’ herhaalde hij peinzend.

Hij zweeg even.

‘Nu weet ik dat het een jongensachtig gevoel van opstandigheid tegen mijn jeugd was, tegen die benarde joodse gehuchten met overal plassende regen en schuimende paardenpis, tegen het vervelende gerammel van de blikken emmer die aan het huurrijtuig van Josjka de koetsier vastgebonden zat. Die emmer dreef me tot razernij. Hij was de alarmklok, de pols van het leven dat, verstikt onder de roze donsbedden en de geur van wit gelooid leer, was blijven stilstaan. Hij rammelde de hele dag. ’s Morgens werd het hele dorp wakker van het lawaai, zoals soldaten in de kazerne door tromgeroffel worden gewekt. Toen Josjka stierf, werd de emmer aan het rijtuig van een andere koetsier vastgemaakt. Het dorp kon niet zonder. Als de emmer rammelde, dan voelden de mensen de zin van hun bestaan, voelden ze dat er een God in de hemel is en dat op aarde een onverstoorbare orde heerst. Verduveld, zit ik alweer over dat dorp te praten!’ riep hij en greep naar zijn hoofd. ‘Wat stom! Elke nacht liet ik de emmer van Josjka voor wat hij was en belandde met een reuzensprong in bij voorbeeld Barcelona waar ik in de kroegen langs de kaden krassende violen hoorde, een geur van roze poeder en van sinaasappelen inademde en vrouwen in de geloken ogen blikte... Maar lang duurde het niet. Achter de luiken klonk opnieuw het botsende gerammel van de emmer en vloekend verborg ik mijn hoofd onder het reusachtige rode kussen van het houten ledikant vol wandluizen in het gehucht Kletsk, district Nesvizjsk, gouvernement Minsk.’

==

==

Jiddischer Gott

==

‘Hebt u wel eens de geur van koper aan uw handen gehad?’ vroeg de graveur onverwacht. Zonder op antwoord te wachten, vervolgde hij met vertrokken gelaat: ‘Een giftige, walgelijke geur. Ik verhuisde van het kleine gehucht naar Minsk waar ik me drie jaar kapotwerkte bij een graveur. Ik maakte er koperen deurbordjes voor vroedvrouwen en tandartsen, allerlei soorten Weinstoks en Levins. Op het station had ik een spoorboekje gekocht en ’s avonds zat ik uit te rekenen hoeveel een kaartje naar Odessa kostte en of ik al gauw weg zou kunnen.

Ik legde elk tienkopekestuk opzij en ging zelfs zover dat ik elke gelegenheid aangreep om weer eens een keer bij tante Sara te gaan eten of voor die dag mijn rantsoen van drie, vier sigaretten bij elkaar te bietsen. Mijn familie begon me scheef aan te kijken en een klaploper te noemen.

In Minsk trouwde ik. Dat had ik niet moeten doen. Het enige bijzondere aan mijn vrouw waren eigenlijk haar ogen. Zij huilde vaak, maar tot haar dood bleven haar ogen glanzen als van een kind. Grijze ogen, dat is iets wat je bij joodse vrouwen niet vaak tegenkomt.

Wij verhuisden naar Kiev. Daar ontmoette ik Teker, een lange teringachtige jood. Uit de pijpen van zijn broek lubberden altijd rode sokken en bungelden de witte veters van zijn lange onderbroek. Hij wilde emigreren naar Palestina en spaarde het geld voor de overtocht bij elkaar door vlooienpoeder – “antiparasitine” – te bereiden, dat hij op de markt verkocht. Ik hielp hem een handje. Overdag zaten we krijt fijn te wrijven. Teker goot er een geel stinkend goedje over waarvan hij verzekerde dat het eucalyptusolie was. Vervolgens leurde mijn vrouw dan met doosjes poeder langs schamele drogisterijen.

’s Avonds zat ik thuis in een kamertje etiketten te graveren voor een aan lagerwal geraakte steendrukkerij terwijl Teker naast mij over Palestina zat te fantaseren.

“Onze God zal ons helpen,” zei hij terwijl hij zijn vingers aflikte die nog vettig waren van de haring, “de Jiddischer Gott waar jij niet erg in gelooft. Je bent immers zowat een goj. Weet je waar je vaderland ligt? Niet hier in Kiev maar ginds in Palestina waar alle profeten begraven liggen evenals Sarah en Rachel. Je vaderland is de steen en de zon en de aarde van Zion.