Martha Heesen

De lus

==

==

==

Uitgeverij Van Oorschot

Amsterdam

© Copyright 2020 MARTHA HEESEN

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, op welke wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

==

ISBN 978 90 282 5111 3

==

www.vanoorschot.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2020

1

Om elf uur dertien heeft ze haar huis verlaten, langzaam, in alles langzaam. Ze wordt steeds trager, maar dat weet ze niet, de klokken en horloges heeft ze weggedaan, net als de spiegels trouwens. Ze heeft een stok, en ze denkt nog steeds dat ze die niet echt nodig heeft. Haar jas is een colbertje van haar een na laatste geliefde – zou hij nog leven – en dat eigenaardige roestkleurige sleepje is de voering, die steeds verder loslaat. Twee keer is ze teruggelopen om te voelen of de deur wel goed dicht zat, ze is naar de tramhalte gewandeld, heeft daar lang moeten wachten op alle fietsers, binnensmonds foeterend en scheldend, heeft alle kwade blikken ontweken, met moeite, ze moet dat nog leren. Twee trams heeft ze voorbij laten gaan, toen is ze opgestapt, is drie keer van plaats veranderd, en zit nu schuin achter de bestuurder. Ze schuifelt rusteloos heen en weer op haar bankje, een been in het gangpad, ongemakkelijk naar voren leunend, met haar handen stijf om haar stok geklemd. Ze kijkt naar buiten, dan vluchtig naar de trambestuurder, dan weer naar buiten. Ze zucht diep, zo hoorbaar dat ze ervan schrikt. Dan lijkt ze moed te vatten en ze richt haar blik vol op de bestuurder, staart nu onafgebroken naar hem.

==

*

==

Niet zo kijken, je zit te staren, straks merkt hij het, is het hem wel, natuurlijk is het hem, kijk dan die kop, die grote rechte neus, en dat stugge borstelhaar; er loopt nu een witte streep doorheen, en hij heeft een diepe vouw in zijn nek. Zijn uniformpet is te klein, natuurlijk, zo’n grote kop, daar is niet op gerekend. Zijn schouders zijn nog altijd breed en bottig, met schouderbladen die op geknotte vleugels lijken, zelfs onder dat uniformjasje. Hoe noemen we die kleur, leigrijs, ja, steenkleur, past goed bij zijn stenen kop. Stil, niet zeggen, stenen kop! Hij beweegt zich nauwelijks, de wattman. Zullen we hem zo noemen, wattman, het zou hem goed bevallen, denk je niet, dat woord. Zie je hoe roerloos hij de tram bestuurt, het is meer alsof de tram hem bestuurt. Zou hij ons gezien hebben, ons herkend hebben, nee, welnee, maar we moeten er al uit, kom. Hou je nu toch vast, wie weet hoe hij remt bij de laatste halte, heb je alles, tas, das, stok? Val niet. Zou hij dat nu met opzet doen, heeft hij ons toch herkend, ja, we gaan al hoor, we gaan!

We kijken niet, we wachten en we luisteren stil naar het gekrijs van de tram die de lus om wordt getrokken in een langzame marteling. Of is het de wattman die krijst, omdat hij door zijn tram tot keren wordt gedwongen, terug, die volle stad weer in, of hij wil of niet. Niet omkijken. Voorzichtig, hier oversteken, nee, beter daar, schiet eens op. Hier zijn de treetjes al.

==

De Diepte heet het daar, nog steeds. Waar wonen jullie? In de Diepte? Schouderophalen, op zijn best. Die ijzeren bank stond er niet, en de drukke weg was nog gewoon de dijk. En nu staan we hier oog in oog met de witte blokkendozen, alleen is het wit van toen grauwgeel geworden, en zijn de mooie ranke berken op het plein tot monsters verminkt. Wat ril je, te koud, moeten we weer weg, nee, ach nee, niet kinderachtig zijn, maar wat wou je hier nu, alleen maar wachten tot hij weer terug is, de wattman, over een uur en een kwartier? Of naar beneden, de Diepte in? En was het hem nu echt, was het hem, natuurlijk was het hem, en hou je mond nu toch, we hebben niet anders te doen dan hier op de bank te gaan zitten, en te kijken naar die grauwe straten daar in de laagte, en naar die monsterlijke bomen, alleen maar te kijken, en dan begint het.

==

De Diepte, grasgroen, 5,70 meter onder NAP, een strak patroon van sloten, een wipmolen, de boerderij van Arendje Emerentia Neijs, haar houterig dansende kalveren en de drassige plek waar haar zoon werd gevonden, de knotwilgen die haast voorovervallen. Maar er is al geen tijd meer, daar komen ze, hun beslagen schoenen kletteren op de stenen, en ze zingen schor: Dat zijn de werkers en de wakers, dat zijn de sterken en de stakers, dat zijn de mannen van de straat – dat is de daad! De woorden wolken om hun hoekige koppen, hun armen tonen de rollende kabels van hun spieren, ze zwaaien uitbundig met hamers en sikkels. Nee, ze zouden hun kameraden nog scalperen, spaden zijn het natuurlijk, en ze dragen ze netjes over hun schouder. De rode doeken rond hun hals zijn smerig, de vrouw wil ze niet wassen, ze geven zo af, nee hoor, verzamel jij dat zweet maar tot die krengen rechtop staan van zoute ellende en doe ze cadeau aan je baas.

Zie je die onverzettelijke lijven, hoor je die wrede stemmen, ruik je die hemelse beesten die ze met zich meevoeren, hoeven als aambeelden hebben die, duizenden heipalen slepen ze aan, het tuig snijdt in hun ruige vel, hun ogen puilen en het schuim vlokt rond hun lippen. Vrouwen op gebarsten overschoenen en met hun jas scheef dichtgeknoopt draven af en aan met emmers water en balen hooi en haverzakken, en met de twaalfuurtjes voor hun mannen: flessen koude thee, en roggebrood met spek in een krant gewikkeld. Alleen Arendje Emerentia krijgt niets. Ze zoekt steun bij een knotwilg, even oud als zij en even knoestig, om toe te zien hoe haar boerderij omver geduwd wordt alsof het speelgoed is. Daar ziet ze de keuken onthuld, de pomp, de geschuurde pannen, de gele tegels tot op het laatst geboend. Witte kippen fladderen alle kanten op. Het heien is begonnen, de aarde kermt en siddert, verzet zich, zint op wraak.

==

Je stok valt. Wat dreunen die ellendige vrachtwagens over de dijk, de hele bank schudt, en wat een rommel hier, al die langswaaiende papieren. Kom, schiet eens op, we gaan, nee, nog even, wacht, er komt nog wat.

==

Daar heb je de wagens met stenen, daar komen de metselaars, de glaszetters, de witte schilders met hun klotsende emmers, en daar de groene planters met hun ranke berkjes als geschrokken ballerina’s, en dan de stratenmakers die op hun houten knieën gehoorzaam puzzelend een roze visgraatvlakte in elkaar zetten: er moet een plein komen. En er komt een plein, een plein waar de nieuwe mensen elkaar vinden, of ontwijken, waar de nieuwe kinderen samen spelen, of elkaar afmaken. En daar zijn de nieuwe mensen al, met hun natgekamde haren, hun versleten koffers dichtgebonden met het rafelige koord van hun badjas. Niks hebben ze, alleen elkaar en hun grote ogen.

==

De tram, daar is de tram, we moeten gaan. Heb je alles? Teut niet zo. Pas op de treetjes, val niet. Is hij het? Hij is het, hij is weer terug. Hier is plaats, gauw. Hij is het, en wij zijn het, maar we kijken niet. Nee. Nu ja, een beetje dan, af en toe, tussen de mensen door, kijken we naar zijn hoekige schouders, naar de te kleine pet, en af en toe turen we in zijn spiegel, vangen we een glimp op van zijn stenen kop. Niet doen, niet zeggen, stenen kop. Nee, stil. Zullen we met hem mee tot het begin?

Al die mensen, ze ruiken niet lekker en ze staan in de weg, er komen er steeds meer en hij, de wattman, loodst die onbegrijpelijke massa maar de stad door, hele drommen stromen naar buiten, andere drommen stromen naar binnen en er is geen verschil. We kunnen hem niet meer zien maar we weten hem te zitten daar, zwijgend en bewegingloos heersend over zijn grauwe vracht. Opletten, we zijn er, voorzichtig, denk om je stok, mogen we nog even omkijken, beter van niet. Maar hij stapt uit, hij heeft pauze zeker, kijk hem nu lopen op die benen, de wattman met de cowboybenen, hij beweegt zich over het volle, rumoerige plein en om hem heen is het doodstil.

2

Ze heeft vier trams moeten afwachten tot het hem eindelijk was, de wattman, en nu zit ze op de ijzeren bank alsof ze nooit meer op zal staan. In al haar roerloosheid is ze tamelijk grotesk, zonder dat je precies ziet waar hem dat in zit: de te zware laarzen, de scheef dichtgeknoopte jas, het gezicht misschien, of de handen die zich angstig om de stok klemmen.

==

*

==

Zullen we dan nu de Diepte in, of maar niet, nee toch maar niet, je durft nog niet zeker, jawel maar we zien toch alles wel vanaf de bank, en dan die trap, die heeft geen leuning, maar je hoeft niet met de trap, er is daar toch een helling, zie je die man op zijn stramme benen naar beneden schommelen, het lijkt wel zo’n houten waggelbeest dat van een schuine plank wandelt. Nee. Nee, we gaan niet van die helling af.

Kijk dan naar de witte blokkendozen, naar de roze visgraatvlakte die daar ligt te blakeren in de zon, met de berken die al hoog zijn en die ijle schaduwcirkels geven op de stenen, hoor dan hoe stil het is, zelfs die knikkerende kinderen in de verte zijn nu verstomd en de naderende voetstappen geven geen enkel geluid, het is begonnen.

==

Daar komen ze de hoek om, eerst zie je de drie schaduwen en dan zie je het drietal zelf, maar het zijn er toch vier, ja dat zit zo, de vierde wil geen schaduw zijn en daarom volgt hij de man op de voet, trapt hem voortdurend op zijn hielen, maar nu hij zich even opzij buigt om naar het blakerende plein te kijken is daar toch opeens het beeld van zijn hoofd.

Daar gaan ze door de suizende stilte van het plein, de man met de jongen op zijn hielen, de vrouw met het lange rode meisje aan haar arm, en in de blinde ramen zie je hier en daar een vrouwenhand aan de vitrage met een spiedend vrouwenoog daarboven, er wordt gekeken en gewogen en elk schuddend vrouwenhoofd denkt er het hare van, van die drie, gut nee, het zijn er vier, kijk nou, nog een kleine jongen daar, in het geniep.

De man steekt zijn arm uit om hem naast zich te trekken, de jongen, maar die duikt weg. De berken ritselen, ruisen, beginnen een windvlaag, en daar heb je ze dan, daar komen ze van alle kanten opzetten, wapperend van streepjesbroek, van jurk uit crêpe georgette, grijnzend met gelakte lippen, doorrookte tandhalzen daartussen, en hun trotse karren vol bloedeigen baby’s duwen ze voor zich uit als tanks.

Wij zijn, zegt de vrouw, dit is, zegt de vrouw, en dat is, zegt de vrouw, maar ze heeft de stem van een muis, en de man, held die hij is, zwijgt vreedzaam achter zijn pijpje. Nee, dan het rode meisje. Het rode meisje wordt groter en roder en breder en sterk als een beer tilt ze met een zwaai de zware jongen van de stenen. Hoog boven het zonnige roze visgraatplein zweeft hij, en hij vecht niet en hij worstelt zich niet los, hij weet zich veilig in haar handen. Dit is, zegt zij, toevallig mijn nieuwe broer en ik zal hem leren horen en zien, spreken met geluid erbij, lopen als een soldaatje zo recht en met zijn voeten vooruit, en dan de anderen nog, hoe het met de anderen moet, alles dus. En u hoeft maar naar hem te wijzen of ik steek uw witte blokkendoos in brand met mandenwieg en al.

Ze wapperen niet meer, ze deinzen achteruit, brengen vlug hun misselijke kinderen in veiligheid en groeten scheefjes, dag, dag hoor.

==

Is dat de tram, nee nog niet, maar hij moet er toch zo zijn, we hebben hem toch niet gemist, nee, welnee, en snuit in vredesnaam je neus. Daar is hij. Nee, nog even blijven zitten, even horen hoe hij de keerlus neemt, hoe de keerlus hem neemt, hoe hij zich afwendt van de Diepte, tegen wil en dank. God nee, er is geen wil, en al helemaal geen dank en hoe vaak ga je die stok nog laten vallen, sta nu eens op, de wattman wacht geen eeuwigheid. Is hij het, hij is het. Wij zijn het. Kom!

==

3

Tegen de mensen zei de man nooit veel, en tegen hem zei de man: zo. Of: zo jongen. Dat was goed. En dan een knikje, niet iets met handen, nooit met handen. Dat was ook goed. Kijk, zei de man, nu heb ik dit per ongeluk kapotgemaakt, dom ben ik hè, wil jij het weer voor me in elkaar zetten, dat kun jij zo goed! De man praatte heel duidelijk en langzaam, te dichtbij ook, met van die overdreven lippen. Praatte hij tegen een dove? Of moest hij de man nadoen soms? Met geluid? Iets zeggen? Geef maar, gebaarde hij naar de man, leg maar op tafel, ik maak het wel. Als hij het maar kon, de man dacht zeker dat hij alles maar kon. Het was niet heel moeilijk, niet moeilijk genoeg eigenlijk, gewoon de binnenkant van de tekendoos, al die gekleurde schuttinkjes die in elkaar passen, het ging niet een keer fout, ook al vond hij die kleuren niet mooi bij elkaar, en hoe kon de man het stukgemaakt hebben, had hij dan eerst alles eruit gehaald, en waar lag dat dan?

Maar de man lette niet eens op, die had het boek alweer te pakken, duwde het hem onder de neus. Nou, ook goed. Zeg jij maar welke letter. Hij keek niet op naar de man, tekende met zijn vinger een K op de tafel. Alweer de K, zei de man, alweer? Kremlin, Kreta, Krim, krokodil? Krokodil zeker? Maar hij schudde zijn hoofd, maakt met kromme armen schaarbewegingen. Kreeften behoren, begon hij toen –nee, niet hij, die jongen begon, die andere jongen, de jongen die ze hier eigenlijk hadden willen hebben, die lang en dun moest zijn en misschien ook wel rood, die een grote stem had, een beetje zwaar en brommerig al, de man kon hem heel goed verstaan, die stem – evenals de krabben, ging de stem, tot de tienpotige schaaldieren. Niet zo hard, glimlachte de man, ’t hoeft niet zo hard, maar hij praatte heus niet hard, die jongen, hij zong een beetje met die zware bromstem, dat was het gewoon. En bij de heremietkreeft schoot hij uit, maar wat gaf dat nu, verbergt het weke achterlijf, zong hij, in een lege gewonden schelp, waarvan de oorspronkelijke bewoner is gestorven.

Nog eens, vroeg hij met zijn wenkbrauwen, en de man zei ja. Ja ja, zei de man, ja hoor, nog eens! En met die brede mond vol tanden en zonder geluid: Horen jullie dat, horen jullie wel, ik heb een sprekende zoon! Hij was wel dom, de man. Kreeften behoren...

4