Leo Tolstoj

Oorlog en vrede

==

==

==

Uitgeverij Van Oorschot

Amsterdam

© 2006 Copyright vertaling en aantekeningen

Y. BLOEMEN, M. WIEBES, LEIDEN en UITGEVERIJ VAN OORSCHOT, AMSTERDAM.

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, op welke wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

==

ISBN 978 90 282 5115 1

==

www.vanoorschot.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de zesde druk, 2016

Vertaald uit het Russisch en van aantekeningen, nawoord en

een personenregister voorzien door Yolanda Bloemen en Marja Wiebes

DEEL EEN

HOOFDSTUK I

1

==

– Eh bien, mon prince, Gênes et Lucques ne sont plus que des apanages, landgoederen, de la famille Buonaparte.1 Non, je vous préviens que si vous ne me dites pas que nous avons la guerre, si vous vous permettez encore de pallier toutes les infamies, toutes les atrocités de cet Antichrist (ma parole, j’y crois) – je ne vous connais plus, vous n’êtes plus mon ami, vous n’êtes plus mijn trouwe slaaf, comme vous dites. Maar wees welkom, wees welkom. Je vois que je vous fais peur, gaat u zitten en vertelt u eens.2

Zo begroette in juli 1805 de befaamde Anna Pavlovna Scherer, hofdame en vertrouwelinge van tsarina Maria Fjodorovna, vorst Vasili, een belangrijk en invloedrijk man, die als eerste op haar soiree was gearriveerd. Anna Pavlovna hoestte al een paar dagen, ze had grippe, zoals ze zei (grippe was in die tijd een nieuw woord dat nog maar door enkelen werd gebruikt). De briefjes die een lakei in rode livrei ’s ochtends had rondgebracht waren allemaal gelijkluidend: «Si vous n’avez rien de mieux à faire, Monsieur le comte (of mon prince), et si la perspective de passer la soirée chez une pauvre malade ne vous effraye pas trop, je serai charmée de vous voir chez moi entre 7 et 10 heures,3 Annette Scherer.»

– Dieu, quelle virulente sortie!4 antwoordde de door de ontvangst geenszins in de war gebrachte vorst die, gekleed in een met stiksels versierd hofuniform met onderscheidingstekens, zijden kousen en lage schoenen, met een vrolijke uitdrukking op zijn platte gezicht binnenkwam.

Hij sprak dat verfijnde Frans waarin onze voorouders niet alleen spraken maar ook dachten, met die zachte, minzame stembuigingen die eigen zijn aan een voornaam man die lang in de grote wereld en aan het hof heeft verkeerd. Hij liep op Anna Pavlovna toe, kuste haar hand, waarbij hij haar een blik op zijn geparfumeerde, glimmende kale kruin bood, en ging rustig op de sofa zitten.

– Avant tout dites-moi, comment vous allez, chère amie?5 Stelt u me gerust, zei hij, zonder verandering van stem en op een toon waarin ondanks het hoffelijke medeleven onverschilligheid en zelfs spot doorklonken.

– Hoe kan het nu goed gaan... wanneer je moreel lijdt? Kan een gevoelig mens in deze tijden zijn rust bewaren? zei Anna Pavlovna. U blijft toch de hele avond, hoop ik?

– En het feest van de Engelse gezant dan? Het is vandaag woensdag. Ik moet me daar laten zien, zei de vorst. Mijn dochter komt me halen en brengt me erheen.

– Ik dacht dat het feest niet door zou gaan. Je vous avoue que toutes ces fêtes et tous ces feux d’artifice commencent à devenir insipides.6

– Als ze hadden geweten dat u dat wenste, hadden ze het feest vast niet door laten gaan, sprak de vorst, die met de regelmaat van een klok dingen zei waarvan hij niet eens wilde dat men ze geloofde.

– Ne me tourmentez pas. Eh bien, qu’a-t-on décidé par rapport à la dépêche de Novosilzoff?7 Vous savez tout.8

– Wat zal ik u zeggen? zei de vorst op koele, verveelde toon. Qu’a-t-on décidé? On a décidé que Buonaparte a brûlé ses vaisseaux, et je crois que nous sommes en train de brûler les nôtres.9

Vorst Vasili sprak altijd lijzig, als een acteur die een rol in een oud toneelstuk opzegt. Anna Pavlovna Scherer daarentegen was ondanks haar veertig jaar een en al levendigheid en impulsiviteit.

Enthousiast zijn behoorde bij haar maatschappelijke positie, en zelfs op momenten dat haar hoofd er eigenlijk niet naar stond, wist ze zich, om aan de verwachting van de mensen die haar kenden te voldoen, op te werken tot de juiste graad van enthousiasme. Het ingehouden glimlachje dat voortdurend rond haar lippen speelde en dat eigenlijk niet paste bij haar verwelkte trekken gaf, zoals bij een verwend kind, uiting aan het voortdurende besef van haar eigen lieftallige onvolkomenheden, die ze niet vermocht, niet wenste of niet nodig achtte te corrigeren.

Midden in het gesprek over politiek barstte Anna Pavlovna uit.

– O, praat me niet van Oostenrijk! Ik kan het mis hebben, maar Oostenrijk heeft nooit oorlog gewild en wil het nog steeds niet. Het zal ons verraden. Rusland alleen zal Europa moeten redden. Onze weldoener kent zijn hoge roeping en zal daaraan getrouw zijn. Dat is het enige waarin ik geloof. Voor onze goede en wonderdadige monarch is de nobelste rol in de wereld weggelegd, en hij is zo deugdzaam en edel dat God hem niet zal verlaten, hij zal zijn roeping vervullen en de hydra van de revolutie verpletteren, die deze keer nog vreselijker is in de persoon van deze snoodaard en moordenaar. Wij alleen moeten het bloed van de rechtvaardige wreken. Op wie kunnen we ons verlaten, vraag ik u?.. Engeland met zijn handelsgeest zal de zieleadel van onze tsaar Alexander niet kunnen begrijpen. Het heeft geweigerd Malta te ontruimen. Het wil zien, onderzoeken wat voor motief er achter onze daden schuilt. Wat hebben ze tegen Novosiltsev gezegd? Niets. Ze hebben niet begrepen en ze kunnen ook niet begrijpen hoe groot de opofferingsgezindheid van onze vorst is, die niets voor zichzelf, maar alles voor het heil van de wereld wil. En wat hebben ze beloofd? Niets! En als ze al iets beloofd hebben, komen ze het niet na. Pruisen heeft al verklaard dat Bonaparte onoverwinnelijk is en dat heel Europa niets tegen hem kan beginnen... En ik geloof geen woord van wat Hardenberg of Haugwitz zegt. Cette fameuse neutralité prussienne, ce n’est qu’un piège.10 Ik geloof alleen in God en in de hoge bestemming van onze geliefde vorst. Hij zal Europa redden!.. Ze brak opeens af met een spottend lachje om haar eigen heftigheid.

– Ik denk, zei de vorst glimlachend, dat als ze u hadden gestuurd in plaats van onze beminde Wintzingerode, u de toestemming van de koning van Pruisen11 stormenderhand zou hebben verkregen. U bent zo welbespraakt. Krijg ik nu thee van u?

– Een ogenblikje. A propos, vervolgde zij, weer wat gekalmeerd, ik heb vandaag twee heel interessante gasten: de vicomte de Mortemart,12 il est allié aux Montmorency par les Rohans,13 een van de meest vooraanstaande families van Frankrijk. Hij is een van de goede emigranten, een van de goede soort. En dan nog l’abbé14 Morio;15 kent u die grote geest? Hij is door de tsaar ontvangen. Kent u hem?

– Ah! Het zal me een waar genoegen zijn, zei de vorst. Vertelt u eens, vervolgde hij achteloos alsof hem zojuist iets te binnen schoot, terwijl het onderwerp van zijn vraag het hoofddoel van zijn bezoek was, is het waar dat de impératrice-mère16 wenst dat baron Funke tot eerste secretaris in Wenen wordt benoemd? C’est un pauvre sire, ce baron, à ce qu’il paraît.17 Vorst Vasili had graag zijn zoon gezien op die post, die anderen via de invloed van tsarina Maria Fjodorovna aan de baron wilden doen toekomen.

Anna Pavlovna sloeg haar ogen neer om aan te geven dat zij noch iemand anders mocht oordelen over wat de tsarina behaagde of goeddacht.

– Monsieur le baron de Funke a été recommandé à l’impératrice-mère par sa sœur,18 was al wat ze zei op een droevige, vlakke toon. Toen Anna Pavlovna het over de tsarina had, verscheen er op haar gezicht opeens een uitdrukking van diepe en waarachtige toewijding en eerbied, vermengd met een soort weemoed, zoals altijd wanneer ze haar hoge beschermvrouwe ter sprake bracht. Ze zei dat het hare hoogheid had beliefd baron Funke beaucoup d’estime19 te bewijzen, en opnieuw werd haar blik weemoedig.

De vorst deed er onverschillig het zwijgen toe. Met de handigheid en de snelheid van tact eigen aan een vrouw die aan het hof verkeert, wist Anna Pavlovna de vorst op de vingers te tikken omdat hij het had gewaagd zich zo uit te laten over iemand die door de tsarina was aanbevolen, en hem tegelijkertijd te troosten.

– Mais à propos de votre famille, zei ze, weet u dat uw dochter sinds haar intrede in de uitgaanswereld fait les délices de tout le monde. On la trouve belle comme le jour.20

De vorst boog als teken van achting en erkentelijkheid.

– Ik denk vaak, vervolgde Anna Pavlovna na een ogenblik zwijgen, terwijl ze wat dichter naar de vorst toeschoof en vriendelijk glimlachte, als om te kennen te geven dat er genoeg over politieke en wereldse zaken was gepraat en dat het nu tijd was voor meer vertrouwelijke gesprekken, ik denk vaak dat het geluk in het leven niet altijd even rechtvaardig verdeeld is. Waarom heeft het lot u twee zulke prachtige kinderen geschonken (ik heb het niet over Anatole, uw jongste, die mag ik niet, voegde ze er met opgetrokken wenkbrauwen op besliste toon aan toe), zulke alleraardigste kinderen? En u weet hen volstrekt niet naar waarde te schatten, en daarom verdient u hen niet.

En op haar gezicht verscheen weer haar geestdriftige glimlach.

– Que voulez-vous? Lafater aurait dit que je n’ai pas la bosse de la paternité,21 zei de vorst.

– U moet er geen grapjes over maken. Ik wilde ernstig met u praten. Weet u, ik ben niet tevreden over uw jongste zoon. Onder ons gezegd (haar gezicht kreeg een droevige uitdrukking), er is over hem gesproken in het bijzijn van hare hoogheid, en men beklaagt u...

De vorst antwoordde niet, maar zij wachtte zwijgend en met veelbetekenende blik op zijn antwoord. Vorst Vasili fronste zijn voorhoofd.

– Wat kan ik eraan doen, zei hij ten slotte. U weet dat ik voor hun opvoeding alles heb gedaan wat een vader maar kan doen, en het zijn allebei imbéciles geworden. Hippolyte is tenminste nog een rustige dwaas, maar Anatole is een en al onrust. Dat is het enige verschil, zei hij nog onnatuurlijker en nadrukkelijker glimlachend dan gewoonlijk, en daarbij tekende zich met grote scherpte in de plooien rond zijn mond iets onverwacht grofs en onaangenaams af.

– En waarom krijgen mensen zoals u kinderen? Als u geen vader was, had ik niets op u aan te merken, zei Anna Pavlovna, terwijl ze peinzend opkeek.

– Je suis votre trouwe slaaf, et à vous seule je puis l’avouer. Mijn kinderen – ce sont les entraves de mon existence.22 Dat is mijn kruis. Zo verklaar ik het voor mezelf. Que voulez-vous?.. Hij zweeg, en maakte met een gebaar duidelijk dat hij berustte in zijn bittere lot.

Anna Pavlovna dacht na.

– Hebt u er nooit aan gedacht die verloren zoon van u, die Anatole, te laten trouwen? vroeg ze. Men zegt dat oude vrijsters ont la manie des mariages.23 Ik voel zelf die zwakte nog niet, maar ik ken een petite personne dat erg ongelukkig is bij haar vader, une parente à nous, une princesse Bolkonskaja.24

Vorst Vasili antwoordde niet, maar liet, met de snelheid van begrip en geheugen eigen aan een man van de wereld, door een knikje blijken dat hij de informatie in overweging nam.

– Weet u wel dat die Anatole mij veertigduizend per jaar kost? zei hij, kennelijk niet in staat zijn droevige gedachtengang te stuiten. Hij zweeg even. Wat zal dat over vijf jaar wel niet zijn, als dat zo doorgaat? Voilà l’avantage d’être père.25 Is zij rijk, die freule van u?

– Haar vader is erg rijk en gierig. Hij woont buiten. Het is de bekende vorst Bolkonski, die tijdens het bewind van de overleden tsaar de dienst moest verlaten en die de «koning van Pruisen» werd genoemd. Het is een heel intelligente man, maar hij is excentriek en lastig. La pauvre petite est malheureuse comme les pierres.26 Ze heeft een broer die kortgeleden getrouwd is met Lise Meinen; hij is een adjudant van Koetoezov. Hij komt vanavond ook.

– Ecoutez, chère Annette, zei de vorst, terwijl hij opeens de hand van zijn gespreksgenote pakte en die om de een of andere reden naar beneden boog. Arrangez-moi cette affaire et je suis votre allertrouwste slaaf à tout jamais27 (slaav, zoals mijn dorpsoudste in zijn verslagen schrijft) – voor altijd en eeuwig. Ze is van goede familie en rijk. Meer is niet nodig.

En met die vrije en ongedwongen sierlijke bewegingen die hem kenmerkten bracht hij de hand van de hofdame naar zijn lippen voor een kus, bewoog daarna haar hand op en neer, terwijl hij zich in zijn stoel liet zakken en de andere kant opkeek.

– Attendez, zei Anna Pavlovna nadenkend. Ik zal vanavond nog met Lise (la femme du jeune Bolkonski) spreken. Misschien komt het allemaal in orde. Ce sera dans votre famille, que je ferai mon apprentissage de vieille fille.28

==

==

2

==

De salon van Anna Pavlovna stroomde geleidelijk vol. De crème de la crème van Petersburg arriveerde, mensen die wat leeftijd en karakter betreft zeer verschilden, maar die allemaal tot dezelfde maatschappelijke klasse behoorden; de dochter van vorst Vasili, de knappe Hélène, kwam haar vader ophalen om samen met hem naar het feest van de gezant te gaan. Ze droeg een avondjurk met daarop het monogram van de tsarina. Daar was ook de jonge, kleine vorstin Bolkonski, bekend als la femme la plus séduisante de Pétersbourg;29 ze was de vorige winter getrouwd en verscheen nu met het oog op haar zwangerschap niet meer op grote partijen, maar ging nog wel naar kleine ontvangsten. Vorst Hippolyte, de zoon van vorst Vasili, kwam samen met Mortemart, die hij aan iedereen voorstelde; en ook de abbé Morio en vele anderen arriveerden.

– U hebt mijn tante nog niet ontmoet? (of: U kent mijn tante nog niet?) vroeg Anna Pavlovna aan elke nieuwkomer, die ze vervolgens heel ernstig begeleidde naar een kleine oude dame met grote strikken die zodra de gasten arriveerden uit een andere kamer was komen binnenzeilen; Anna stelde iedereen voor terwijl ze langzaam haar blik van de gast naar haar tante liet glijden, en trad dan terug.

Alle gasten ondergingen deze begroetingsceremonie bij die onbekende tante, aan wie niemand behoefte had en die voor niemand interessant was. Anna Pavlovna sloeg de begroetingen in stilte goedkeurend en met een soort weemoedige, plechtige betrokkenheid gade. Ma tante sprak met iedereen in dezelfde bewoordingen over zijn gezondheid, over haar eigen gezondheid of over de gezondheid van hare hoogheid, die nu God zij dank weer wat beter was. Alle mensen die werden voorgesteld en die beleefdheidshalve niets van hun ongeduld lieten blijken, verlieten de oude dame met het opgeluchte gevoel dat zij hun zware plicht hadden vervuld, om de verdere avond geen enkele keer in haar nabijheid te komen.

De jonge vorstin Bolkonski had een handwerkje meegebracht in een met goud geborduurd fluwelen tasje. Haar lieve bovenlipje met een zweempje zwart dons was vrij kort en liet op een alleraardigste manier haar tanden bloot, en het was nog aardiger wanneer zij het af en toe een beetje tuitte en naar haar onderlipje bracht. Zoals zo vaak het geval is bij zeer aantrekkelijke vrouwen leek dit schoonheidsfoutje – het korte bovenlipje en de halfopen mond – haar juist een speciale, heel eigen bekoorlijkheid te geven. Iedereen keek met genoegen naar dit knappe, gezonde en levendige aanstaande moedertje dat haar gezegende staat zo licht droeg. Oude mannen en verveelde, sombere jonge mensen hadden het idee dat ze zelf op haar gingen lijken wanneer ze in haar gezelschap waren geweest en een tijdje met haar hadden gepraat. Wie met haar praatte en bij ieder woord dat stralende glimlachje en die glanzende witte tanden zag, dacht dat hij die dag wel bijzonder beminnelijk was. En zo dacht iedereen.

Met haar handwerktasje aan haar arm trippelde de kleine vorstin lichtjes wiegend om de tafel heen, streek vrolijk haar japon glad en ging op een sofa zitten in de buurt van de zilveren samowar, alsof alles wat zij deed een partie de plaisir30 was voor haarzelf en voor iedereen om haar heen.

– J’ai apporté mon ouvrage,31 zei ze, zich tot niemand in het bijzonder richtend, terwijl ze haar reticule opende. Denk eraan, Annette, ne me jouez pas un mauvais tour, zei ze tegen de gastvrouw. Vous m’avez écrit, que c’était une toute petite soirée; voyez comme je suis attifée.32 En ze spreidde haar armen uit om haar met kant afgezette, elegante grijze japon te laten zien, die net onder de boezem met een breed lint was afgezet.

– Soyez tranquille, Lise, vous serez toujours la plus jolie,33 antwoordde Anna Pavlovna.

– Vous savez, mon mari m’abandonne, ging ze verder op dezelfde toon, zich tot een generaal richtend. Il va se faire tuer. Dites moi, pourquoi cette vilaine guerre,34 zei ze tegen vorst Vasili, en zonder het antwoord af te wachten wendde ze zich tot de dochter van vorst Vasili, de knappe Hélène.

– Quelle délicieuse personne, que cette petite princesse!35 zei vorst Vasili tegen Anna Pavlovna.

Kort na de kleine vorstin verscheen een zware gezette jongeman met kort haar en een bril, hij droeg een lichte pantalon, zoals toen mode was, een hoge jabot en een bruine frak. Deze dikke jongeman was de onwettige zoon van een beroemde dignitaris van Katharina, graaf Bezoechov, die nu in Moskou op sterven lag. Hij had nog nooit een functie bekleed omdat hij net uit het buitenland, waar hij was opgevoed, was teruggekeerd en dit was zijn eerste optreden in de grote, uitgaande wereld. Anna Pavlovna begroette hem met een knikje, bestemd voor de allerlaagsten in de hiërarchie in haar salon. Maar ondanks deze uiterst kille begroeting verscheen er bij het zien van Pierre op het gezicht van Anna Pavlovna een bezorgde en ongeruste uitdrukking, als bij het zien van iets dat te groot en te ongewoon is voor zijn omgeving. Hoewel Pierre inderdaad wat groter was dan de andere mannen in het vertrek, kon deze ongerustheid alleen maar betrekking hebben op zijn verstandige en tegelijk bedeesde, beschouwende en ongedwongen blik, die hem van alle anderen in deze salon onderscheidde.

– C’est bien aimable à vous, monsieur Pierre, d’être venu voir une pauvre malade,36 zei Anna Pavlovna, terwijl ze een bezorgde blik wisselde met haar tante, naar wie ze hem begeleidde. Pierre mompelde iets onverstaanbaars en bleef onderzoekend om zich heenkijken. Hij glimlachte verheugd en vrolijk toen hij de kleine vorstin als een goede bekende groette, en liep op de tante toe. De ongerustheid van Anna Pavlovna bleek niet ongegrond, want Pierre liet de oude dame alleen, zonder het eind van het verhaal over de gezondheid van hare hoogheid af te wachten. Anna Pavlovna hield hem geschrokken tegen met de woorden:

– Kent u abbé Morio? Een zeer interessante man... zei ze.

– Ja ik heb gehoord van zijn plan voor de eeuwige vrede, en het is heel interessant, maar nauwelijks uitvoerbaar...

– Denkt u? zei Anna Pavlovna, om iets te zeggen en om zich weer aan haar gastvrouwelijke plichten te gaan wijden, maar nu beging Pierre een beleefdheidsfout in omgekeerde richting. Eerst was hij weggegaan zonder zijn gespreksgenote te laten uitspreken, en nu hield hij een gespreksgenote die nodig ergens anders heen moest aan de praat. Met gebogen hoofd, zijn grote voeten wijd uit elkaar geplant, begon hij Anna Pavlovna uit te leggen waarom hij veronderstelde dat het plan van de abt een hersenschim was.

– Daar hebben we het later nog wel eens over, zei Anna Pavlovna glimlachend.

En nadat ze zich bevrijd had van de jongeman die zich niet wist te gedragen, wijdde ze zich weer aan haar plichten als gastvrouw, en ze bleef toeluisteren en toekijken, gereed om zodra ergens een gesprek stokte in te springen. Zoals de baas van een spinnerij die, nadat hij de arbeiders aan het werk heeft gezet, door de werkplaats loopt en, zodra hij merkt dat er ergens een spindel hapert of piept of meer geluid maakt dan normaal, haastig komt aanlopen, de machine stilzet of hem weer op de juiste manier in werking stelt, zo liep Anna Pavlovna door haar salon, ging af op een groepje dat was stilgevallen of te luid praatte en wist met een enkel woord of een kleine herschikking de conversatiemachine weer gelijkmatig en soepel te laten lopen. Maar tussen al die besognes door was het haar aan te zien dat ze zich bijzonder ongerust maakte over Pierre. Ze hield hem bezorgd in het oog toen hij ging luisteren naar wat er in het gezelschap van Mortemart werd besproken, en ook toen hij zich aansloot bij een volgend groepje waar de abt sprak. Voor Pierre, die in het buitenland was opgevoed, was deze soiree bij Anna Pavlovna de eerste die hij in Rusland bezocht. Hij wist dat hier de hele intelligentsia van Petersburg was verzameld, en hij kwam ogen te kort, zoals een kind in een speelgoedwinkel. Hij was voortdurend bang een intelligente discussie te missen die er te horen viel. Afgaand op de zelfverzekerde en beschaafde gelaatsuitdrukkingen van alle aanwezigen verwachtte hij steeds iets buitengewoon diepzinnigs. Ten slotte ging hij naar Morio. Het gesprek leek hem interessant, en hij bleef staan, wachtend op een gelegenheid om zijn eigen denkbeelden naar voren te brengen, zoals jonge mensen graag doen.

==

==

3

==

Anna Pavlovna’s soiree was in volle gang. Aan alle kanten snorden de spindels gelijkmatig en zonder hapering. Met uitzondering van ma tante, bij wie alleen een wat oudere dame met een afgetobd mager gezicht zat die in dit schitterende gezelschap niet erg op haar plaats leek, had het gezelschap zich in drie groepen verdeeld. In de eerste groep, die voornamelijk uit mannen bestond, was de abt het middelpunt; in de tweede groep, die van de jongelui, waren dat de knappe freule Hélène, de dochter van vorst Vasili, en de lieftallige, roodwangige, voor haar leeftijd iets te dikke, kleine vorstin Bolkonski. In de derde groep vormden Mortemart en Anna Pavlovna het middelpunt.

De vicomte was een innemende jonge man met zachte trekken en goede manieren die zichzelf duidelijk als een beroemdheid beschouwde, maar die zich uit welopgevoedheid bescheiden ter beschikking stelde van het gezelschap waarin hij zich bevond. Anna Pavlovna presenteerde hem kennelijk als een bijzondere traktatie aan haar gasten. Zoals een goede maître-d’hôtel een stuk rundvlees, waar niemand die het in een smerige keuken ziet liggen naar zou talen, weet op te dienen als iets buitengewoon smakelijks, zo serveerde Anna Pavlovna op deze avond haar gasten eerst de vicomte en vervolgens de abt als iets buitengewoon verfijnds. In het groepje rond Montemart ging het gesprek meteen over de moord op de hertog van Enghien. De vicomte zei dat de hertog van Enghien het slachtoffer van zijn eigen grootmoedigheid was geworden, en dat er speciale redenen waren voor Bonapartes woede.

– Ah, voyons. Contez-nous cela, vicomte,37 zei Anna Pavlovna, met het plezierige gevoel dat er in deze zin iets van Lodewijk XV doorklonk.

De vicomte boog als teken van instemming en glimlachte minzaam. Anna Pavlovna arrangeerde een kring om de vicomte heen en nodigde iedereen uit naar zijn verhaal te luisteren.

– Le vicomte a été personellement connu de monseigneur, fluisterde Anna Pavlovna tegen de een. Le vicomte est un parfait conteur, onthulde ze aan een ander. Comme on voit l’homme de la bonne compagnie,38 zei ze tegen een derde; en de vicomte werd aan het gezelschap opgediend in het voor hem meest flatteuze en voordeligste licht, als een met groen gegarneerde rosbief op een dampende schotel.

De vicomte stond op het punt zijn verhaal te beginnen en glimlachte fijntjes.

– Kom hier zitten, chère Hélène, zei Anna Pavlovna tegen de knappe freule die een stukje verder zat en het middelpunt van een andere kring vormde.

Freule Hélène glimlachte; ze stond op met dezelfde onveranderlijke glimlach waarmee ze de salon was binnengekomen, de glimlach van een beeldschone vrouw. Licht ruisend met haar witte baljapon, afgezet met fluweel en dons, in een glinstering van blanke schouders, glanzende haren en briljanten, liep zij tussen de voor haar achteruitwijkende mannen door, en rechtop, zonder naar iemand in het bijzonder te kijken, maar naar allen glimlachend en als het ware iedereen beminnelijk het privilege gevend haar mooie figuur, haar welgevormde schouders en haar naar de laatste mode laag gedecolleteerde boezem en rug te bewonderen, kwam ze als het levende symbool van het feest op Anna Pavlovna toe. Hélène was zo mooi dat er niet alleen geen zweempje koketterie in haar gedrag viel te ontdekken, maar eerder het tegenovergestelde: het leek haast of ze zich schaamde voor haar onbetwistbare en al te overrompelende schoonheid. Het was alsof ze het effect van haar schoonheid wel wilde, maar niet kon verminderen.

– Quelle belle personne!39 zei iedereen die haar zag. De vicomte trok zijn schouders op en sloeg zijn ogen neer alsof hij door iets ongewoons werd getroffen, terwijl zij tegenover hem plaatsnam en hem met haar onveranderlijke stralende glimlach aankeek.

– Madame, je crains pour mes moyens devant un pareil auditoire,40 zei hij terwijl hij glimlachend het hoofd boog.

De freule steunde met haar blote, ronde elleboog op een klein tafeltje en achtte het niet nodig iets te zeggen. Ze wachtte glimlachend af. Tijdens het verhaal zat ze rechtop, waarbij ze nu eens haar blik richtte op haar welgevormde arm die sierlijk op de tafel rustte, dan weer op haar nog welgevormder boezem, waarop ze haar briljanten halsketting herschikte; een paar keer streek ze de plooien in haar japon glad en wanneer het verhaal aangrijpend werd, keek ze om naar Anna Pavlovna en meteen nam haar gezicht dezelfde uitdrukking aan die op het gezicht van de hofdame lag, om daarna weer in die stralende glimlach te ontspannen. Ook de kleine vorstin Bolkonski had de theetafel verlaten en was Hélène gevolgd.

– Attendez moi, je vais prendre mon ouvrage, zei ze. Voyons, à quoi pensez vous? wendde ze zich tot vorst Hippolyte. Apportez-moi mon ridicule.41

De vorstin zorgde even voor wat beroering toen ze glimlachend en met iedereen babbelend ging zitten en daarna vrolijk haar japon in orde bracht.

– Zo is het goed, zei ze, en na een verzoek aan de vorst om te beginnen zette ze zich aan haar handwerkje.

Vorst Hippolyte die haar reticule had gebracht, sloot zich ook bij de kring aan, en ging nadat hij een fauteuil had aangeschoven naast haar zitten.

De charmante Hippolyte verraste iedereen door zijn buitengewone gelijkenis met zijn knappe zuster, en nog meer door het feit dat hij ondanks die gelijkenis verbazend lelijk was. Hij had dezelfde gelaatstrekken als zijn zuster, maar bij haar werden die verlicht door de levenslustige, zelfbewuste, jonge, altijd aanwezige glimlach en door de ongewone klassieke schoonheid van haar lichaam; bij haar broer daarentegen werd datzelfde gezicht verduisterd door stupiditeit, en er lag steevast een zelfingenomen, gemelijke uitdrukking op, terwijl zijn lichaam mager en zwak was. Zijn ogen, neus en mond – alles was als het ware vertrokken tot een onbestemde, verveelde grimas, terwijl zijn armen en benen steeds een onnatuurlijke houding aannamen.

– Ce n’est pas une histoire de revenants?42 zei hij toen hij eenmaal naast de vorstin zat en haastig zijn lorgnet naar zijn ogen had gebracht, alsof hij zonder dat instrument niet kon spreken.

– Mais non, mon cher, zei de verbaasde verteller schouderophalend.

– C’est que je déteste les histoires de revenants,43 zei vorst Hippolyte op een toon waaruit bleek dat hij de betekenis van zijn woorden pas begreep toen hij ze had uitgesproken.

Hij sprak met zoveel zelfvertrouwen dat niemand kon uitmaken of hij iets verstandigs of iets heel doms had gezegd. Hij droeg een donkergroene frak, een broek in een kleur die hij cuisse de nymphe effrayée44 noemde, lange kousen en lage schoenen.

De vicomte vertelde op een heel aardige manier een anekdote die in die tijd de ronde deed: de hertog van Enghien was in het geheim naar Parijs gegaan voor een rendez-vous met mademoiselle George en had daar Bonaparte ontmoet die ook de gunsten van de gevierde actrice genoot, en Napoleon had bij de ontmoeting met de hertog toevallig een van zijn flauwtes gekregen en was dus aan de genade van de hertog overgeleverd, waarvan de hertog geen misbruik had gemaakt, maar Bonaparte had zich later op de hertog gewroken voor die grootmoedigheid door hem de doodstraf te geven.

Het verhaal was heel aardig en interessant, vooral de passage waar de rivalen elkaar plotseling herkennen, en de dames leken hierdoor zeer opgewonden.

– Charmant, zei Anna Pavlovna, met een vragende blik op de kleine vorstin.

– Charmant, fluisterde de kleine vorstin, terwijl ze de naald in haar handwerkje stak als om aan te geven dat ze het verhaal zo boeiend en interessant vond dat ze wel moest stoppen met borduren.

De vicomte stelde deze zwijgende loftuiting op prijs en ging dankbaar glimlachend verder, maar op dat moment merkte Anna Pavlovna, die de haar zorgen barende jongeman geen moment uit het oog verloor, dat hij te heftig en te luid praatte tegen de abt, en zij haastte zich naar de plaats des onheils. Inderdaad was het Pierre gelukt een gesprek aan te knopen met de abt over het politieke evenwicht, en de abt, kennelijk geïnteresseerd in de ongekunstelde geestdrift van de jongeman, zette zijn lievelingsidee aan hem uiteen. Beiden luisterden en spraken te geanimeerd en te ongedwongen, en dat beviel Anna Pavlovna niet.

– Het middel is het Europese evenwicht en het droit des gens,45 zei de abt. Het is voldoende dat een grootmacht, zoals Rusland, bekend om zijn barbaarsheid, zichzelf onbaatzuchtig aan het hoofd stelt van een bondgenootschap dat zich het evenwicht in Europa ten doel stelt – en de wereld zal gered zijn!

– En hoe bereikt u zo’n evenwicht? begon Pierre, maar op dat moment kwam Anna Pavlovna erbij en ze vroeg met een strenge blik op Pierre aan de Italiaan hoe het Russische klimaat hem bekwam. Het gezicht van de Italiaan veranderde meteen en kreeg een onaangename, gemaakt zoetsappige uitdrukking, die hij zich kennelijk had aangewend wanneer hij met vrouwen sprak.

– Ik ben zo in de ban van de bekoorlijkheden van de geest en de beschaving van het gezelschap, en speciaal van de dames, met wie ik het geluk heb gehad te verkeren, dat ik nog niet de tijd heb gehad om over het klimaat na te denken.

Anna Pavlovna liet de abt en Pierre niet meer alleen en voerde hen mee naar de algemene kring, zodat ze hen gemakkelijker in de gaten kon houden.

Op dat moment betrad een nieuwe persoon de salon. Die nieuwe persoon was de jonge vorst Andrej Bolkonski, de echtgenoot van de kleine vorstin. Vorst Bolkonski was een vrij kleine, zeer knappe jongeman met scherpe, wat gereserveerde trekken. Hij was in alles, van de vermoeide, verveelde blik tot de zachte afgemeten tred, volkomen het tegendeel van zijn kleine levendige vrouw. Het was duidelijk dat hij niet alleen alle aanwezigen in de salon kende, maar dat ze hem zo verveelden dat zelfs kijken en luisteren naar hen hem tegenstond. En het leek wel of van alle gezichten die hem zo tegenstonden het gezicht van zijn knappe vrouw hem het meest verveelde. Met een grimas die zijn knappe gezicht vertrok wendde hij zich van haar af. Hij kuste Anna Pavlovna de hand en liet, zijn ogen half dicht geknepen, zijn blik langs het gezelschap gaan.

– Vous vous enrôlez pour la guerre, mon prince?46 zei Anna Pavlovna.

– Le général Koutouzoff, zei Bolkonski, de laatste lettergreep zoff, als een Fransman beklemtonend, a bien voulu de moi pour aide-de-camp...47

– Et Lise, votre femme?48

– Zij gaat naar het landgoed.

– Schaamt u zich niet ons van uw lieftallige vrouw te beroven?

– André, zei zijn vrouw, zich tot haar man wendend op diezelfde kokette toon, waarmee ze zich ook tot alle omstanders richtte, de vicomte heeft ons zo’n mooi verhaal verteld over mademoiselle George en Bonaparte!

Vorst Andrej fronste zijn voorhoofd en wendde zich af. Pierre, die vorst Andrej sinds zijn binnenkomst met zijn vrolijke, vriendelijke ogen had gadegeslagen, ging naar hem toe en pakte hem bij de arm. Vorst Andrej vertrok, zonder om te kijken, zijn gezicht tot een grimas van ergernis omdat iemand zijn arm aanraakte, maar toen hij het lachende gezicht van Pierre zag, kwam er een onverwacht hartelijke en innemende glimlach op zijn gezicht.

– Nee maar... Jij ook in de uitgaande wereld! zei hij tegen Pierre.

– Ik wist dat je hier zou zijn, antwoordde Pierre. Ik kom bij je souperen, vervolgde hij halfluid om de vicomte, die met zijn verhaal verder ging, niet te storen. Is dat goed?

– Nee, dat kan niet, zei vorst Andrej glimlachend, terwijl hij Pierres hand drukte om hem te laten weten dat hij dat niet hoefde te vragen. Hij wilde nog iets zeggen, maar op dat moment stonden vorst Vasili en zijn dochter op en de mannen gingen staan om hen te laten passeren.

– U moet me excuseren, mijn beste vicomte, zei vorst Vasili tegen de Fransman, terwijl hij hem vriendelijk aan zijn mouw in zijn stoel omlaag drukte zodat hij niet kon opstaan. Dat ongelukkige feest bij de gezant berooft mij van een genoegen en onderbreekt uw verhaal. Ik vind het heel jammer uw verrukkelijke soiree te moeten verlaten, zei hij tegen Anna Pavlovna.

Lichtjes de plooien van haar japon bijeenhoudend kwam zijn dochter, freule Hélène, tussen de stoelen doorgelopen, en de glimlach op haar knappe gezichtje was nog stralender dan anders. Pierre keek met verrukte, bijna verschrikte ogen naar deze schoonheid toen ze langs hem liep.

– Heel mooi, zei vorst Andrej.

– Ja, heel mooi, zei Pierre.

In het voorbijgaan pakte vorst Vasili Pierre bij zijn arm en wendde zich tot Anna Pavlovna.

– Wilt u deze beer een beetje beschaving bijbrengen, zei hij. Hij logeert nu al een maand bij mij, en dit is de eerste keer dat ik hem in het uitgaansleven zie. Niets is voor een jongeman zo onontbeerlijk als het gezelschap van verstandige vrouwen.

==

==

4

==

Anna Pavlovna glimlachte en beloofde zich met Pierre bezig te zullen houden. Ze wist dat Pierre van vaderszijde verwant was met vorst Vasili. De oudere dame die bij ma tante zat stond haastig op en haalde vorst Vasili in de vestibule in. De gemaakt geïnteresseerde blik van zoëven was nu van haar gezicht verdwenen. Op haar goedige, afgetobde gezicht lag nu slechts een uitdrukking van ongerustheid en angst.

– Wat kunt u me vertellen over mijn Boris? vroeg ze, toen ze hem in de vestibule had ingehaald (ze sprak de naam Boris uit met de klemtoon op de o). Ik kan niet langer in Petersburg blijven. Zegt u mij toch wat voor nieuws ik mijn arme jongen kan brengen.

Hoewel vorst Vasili met tegenzin en haast onbeleefd naar de oude dame luisterde en zelfs van zijn ongeduld blijk gaf, glimlachte zij vleiend en vertederend naar hem, terwijl ze zijn hand vasthield zodat hij niet weg kon.

– U hoeft maar een enkel woord tegen zijne majesteit te zeggen, en dan wordt hij naar de garde overgeplaatst, smeekte ze.

– Gelooft u mij, vorstin, ik zal doen wat ik kan, antwoordde vorst Vasili, maar ik kan zoiets moeilijk aan zijne majesteit vragen; ik raad u aan Roemjantsev te benaderen, via vorst Golitsyn: dat zou verstandiger zijn.

De oude dame was een vorstin Droebetskoj, een van de beste families van Rusland, maar ze was arm, vertoonde zich al lang niet meer in de grote wereld en was haar vroegere contacten kwijtgeraakt. Ze was naar Petersburg gekomen om haar enige zoon bij de garde geplaatst te krijgen. En alleen om vorst Vasili te ontmoeten had ze zichzelf uitgenodigd en was ze naar de soiree van Anna Pavlovna gekomen, alleen daarom had ze het verhaal van de vicomte aangehoord. Ze schrok van de woorden van vorst Vasili, haar eens knappe gezicht kreeg een verbitterde uitdrukking, maar dat duurde slechts even. Ze glimlachte weer en drukte de hand van vorst Vasili wat steviger.

– Luistert u eens, vorst, zei ze, ik heb u nooit iets gevraagd en ik zal u nooit meer iets vragen, net zomin als ik u ooit heb herinnerd aan de vriendschap die mijn vader voor u voelde. Maar nu smeek ik u, in godsnaam, doe dit voor mijn zoon en ik zal u beschouwen als mijn weldoener, voegde ze er haastig aan toe. Nee, word nu niet boos, maar beloof het me. Ik heb het Golitsyn al gevraagd en die heeft geweigerd. Soyez le bon enfant que vous avez été,49 zei ze, en ze probeerde te glimlachen hoewel er tranen in haar ogen stonden.

– Papa, we komen te laat, zei freule Hélène die bij de deur stond te wachten, haar mooie hoofdje op de klassieke schouders omwendend.

Invloed in de wereld is echter een kapitaal waarmee je zuinig moet omgaan om het te behouden. Vorst Vasili wist dit en toen hij eenmaal had begrepen dat als hij voor iedereen die hem daarom verzocht gunsten zou vragen, hij weldra niets meer voor zichzelf zou kunnen vragen, wendde hij zijn invloed zelden aan. In het geval van vorstin Droebetskoj voelde hij echter na haar nieuwe smeekbede iets van gewetenswroeging. Zij had hem aan de waarheid herinnerd: hij had zijn eerste stappen in zijn carrière aan haar vader te danken. Bovendien zag hij aan haar optreden dat zij een van die vrouwen – meestal moeders – was die als ze eenmaal iets in hun hoofd hebben, niet rusten totdat hun wens in vervulling is gegaan, en die als hun dat niet lukt bereid zijn om iemand elke dag, elk ogenblik, lastig te vallen en zelfs een scène te maken. Die laatste overweging deed hem aarzelen.

– Chère Anna Michajlovna, zei hij op zijn gebruikelijke familiaire en wat verveelde toon, het is voor mij vrijwel onmogelijk om te doen wat u wilt, maar om u te laten zien dat ik op u gesteld ben en dat ik de nagedachtenis van uw vader in ere houd, zal ik het onmogelijke doen: uw zoon zal naar de garde worden overgeplaatst, mijn hand erop. Bent u nu tevreden?

– Mijn goede vriend en weldoener! Ik had niet anders van u verwacht, ik wist dat u een goed mens bent.

Hij wilde weggaan.

– Wacht even, nog een enkel woord. Une fois passé aux gardes...50 Ze aarzelde. U staat op goede voet met Michail Ilarionovitsj Koetoezov, wilt u hem Boris als adjudant aanbevelen. Dan zal ik er gerust op zijn en niet meer...

Vorst Vasili glimlachte.

– Dat kan ik niet beloven. U weet hoe ze Koetoezov bestormen sinds hij tot opperbevelhebber is benoemd. Hij heeft zelf tegen me gezegd dat alle Moskouse dames hebben afgesproken hem al hun zonen als adjudant toe te vertrouwen.

– Nee, u moet het beloven, ik laat u niet gaan, mijn lieve weldoener.

– Papa, herhaalde zijn knappe dochter op dezelfde toon, we komen te laat.

– Nu, au revoir, tot ziens, u ziet...

– Dus morgen spreekt u met zijne majesteit?

– Beslist, maar over Koetoezov kan ik niets beloven.

– Ja, u moet het beloven, Basile, beloof het, riep Anna Michajlovna hem na met een kokette glimlach die waarschijnlijk ooit, toen ze een jong meisje was, wel aardig was geweest, maar die nu niet paste bij haar afgematte gezicht.

Ze was kennelijk haar leeftijd vergeten en bracht oudergewoonte al haar vroegere vrouwelijke charmes in het geweer. Maar zodra hij weg was kreeg haar gezicht weer die koele, geveinsde uitdrukking, die er eerder op lag. Ze ging terug naar de groep waar de vicomte nog steeds aan het vertellen was, en deed weer alsof ze luisterde, in afwachting van het moment waarop ze kon weggaan, nu ze haar doel had bereikt.

– Maar wat vindt u van de laatste komedie du sacre de Milan?51 zei Anna Pavlovna. Et la nouvelle comédie des peuples de Gênes et de Lucques qui viennent présenter leurs vœux à M. Buonaparte. M. Buonaparte assis sur une trône, et exauçant les vœux des nations! Adorable! Non, mais c’est à en devenir folle! On dirait, que le monde entier a perdu la tête.52

Vorst Andrej grinnikte, terwijl hij Anna Pavlovna recht aankeek.

– «Dieu me la donne, gare à qui la touche», zei hij (Napoleons woorden bij zijn kroning). On dit qu’il a été tres beau en prononçant ces paroles,53 voegde hij eraan toe en hij herhaalde de woorden nog eens in het Italiaans: «Dio mi la dona, guai a chi la tocca.»

– J’espère enfin, vervolgde Anna Pavlovna, que ça a été la goutte d’eau qui fera déborder le verre. Les souverains ne peuvent plus supporter cet homme qui menace tout.54

– Les souverains? Je ne parle pas de la Russie, zei de vicomte op een beleefde, wanhopige toon. Les souverains, madame? Qu’ont ils fait pour Louis XVI, pour la reine, pour madame Elisabeth? Rien, vervolgde hij met stijgende opwinding. Et croyez-moi, ils subissent la punition pour leur trahison de la cause des Bourbons. Les souverains? Ils envoient des ambassadeurs complimenter l’usurpateur.55

En hij nam verachtelijk snuivend een andere pose aan. Vorst Hippolyte, die de vicomte geruime tijd door zijn lorgnet had zitten aanstaren, draaide zich bij die woorden plotseling met zijn hele lichaam om naar de kleine vorstin en vroeg haar om een naald, en begon daarmee voor haar op de tafel het wapen van de familie Condé te tekenen. Hij legde haar dit wapen met grote ernst uit, alsof de vorstin hem daarom gevraagd had.

– Bâton de gueules, engrêlé de gueules d’azur – maison Condé,56 zei hij.

De vorstin luisterde glimlachend.

– Als Bonaparte nog een jaar op de troon blijft, hervatte de vicomte met het air van een man die, zonder naar anderen te luisteren, in een kwestie waarmee hij beter dan iemand anders bekend is, slechts zijn eigen gedachtengang volgt, dan is de zaak al te ver. Door intriges, geweld, verbanningen en terechtstellingen zal de maatschappij, ik bedoel de goede Franse maatschappij, voor altijd worden vernietigd, en dan...

Hij haalde zijn schouders op en spreidde zijn armen. Pierre stond op het punt iets te zeggen: het gesprek interesseerde hem, maar Anna Pavlovna die hem bewaakte, kwam tussenbeide.

– Tsaar Alexander, zei ze met de weemoed die haar woorden over de keizerlijke familie altijd begeleidde, heeft verklaard dat hij het aan de Fransen wil overlaten zelf hun regeringsvorm te kiezen. En ik denk dat de hele natie, eenmaal bevrijd van de usurpator, zich zonder enige twijfel in de armen van de wettige koning zal werpen, zei Anna Pavlovna, in een poging iets aardigs te zeggen tegen de emigrant en royalist.

– Dat betwijfel ik, zei vorst Andrej. Monsieur le vicomte veronderstelt volkomen terecht dat de zaak al te ver is. Ik denk dat het moeilijk zal zijn om tot het oude regime terug te keren.

– Voorzover ik heb gehoord, mengde Pierre zich blozend opnieuw in het gesprek, is bijna de hele adel overgelopen naar Bonaparte.

– Dat zeggen de Bonapartisten, zei de vicomte zonder naar Pierre te kijken. Het is op het moment moeilijk om uit te maken wat de publieke opinie in Frankrijk is.

– Bonaparte l’a dit,57 zei vorst Andrej met een ironisch lachje (kennelijk mocht hij de vicomte niet erg en waren zijn woorden, hoewel hij hem niet aankeek, tegen hem gericht).

– «Je leur ai montré le chemin de la gloire», zei hij na enig zwijgen, opnieuw Napoleons woorden herhalend, «ils n’en ont pas voulu; je leur ai ouvert mes antichambres, ils se sont précipités en foule.» Je ne sais pas à quel point il a eu le droit de le dire.58

– Aucun, wierp de vicomte tegen. Na de moord op de hertog zien zelfs zijn meest vurige aanhangers hem niet langer als held. Si même ça a été un héros pour certaines gens, zei de vicomte tegen Anna Pavlovna, depuis l’assasinat du duc il y a un martyr de plus dans le ciel, un héros de moins sur la terre.59

Voordat Anna Pavlovna en de anderen de tijd hadden deze woorden van de vicomte met een glimlach te waarderen, mengde Pierre zich alweer in het gesprek, en hoewel Anna Pavlovna voorvoelde dat hij iets ongepasts ging zeggen, kon ze hem niet meer tegenhouden.

– De terechtstelling van de hertog van Enghien, zei Pierre, was een staatkundige noodzaak, en ik vind het van zieleadel getuigen dat Napoleon er niet voor terugdeinsde de volle verantwoordelijkheid voor die daad op zich te nemen.

– Dieu, mon Dieu! fluisterde Anna Pavlovna angstig.

– Comment, monsieur Pierre, vous trouvez que l’assassinat est grandeur d’âme?60 zei de kleine vorstin glimlachend terwijl ze haar handwerkje naar zich toetrok.

– Ah! O! klonken verschillende stemmen.

– Capital! zei vorst Hippolyte in het Engels, en hij begon met zijn vlakke hand op zijn knie te slaan. De vicomte haalde slechts zijn schouders op.

Pierre keek over zijn bril plechtig naar zijn toehoorders.

– Ik zeg dat, ging hij onvervaard verder, omdat de Bourbons voor de revolutie zijn gevlucht, het volk in anarchie achterlatend; en alleen Napoleon was in staat de revolutie te begrijpen en te overwinnen, en daarom kon hij voor het algemeen welzijn niet stilstaan bij het leven van één man.

– Wilt u niet aan die tafel plaatsnemen? zei Anna Pavlovna. Maar Pierre vervolgde, zonder haar antwoord te geven, zijn betoog.

– Ja, zei hij, met steeds meer geestdrift, Napoleon is groot, omdat hij boven de revolutie is uitgestegen, hij heeft de misbruiken uitgebannen en het goede behouden – de gelijkheid van de burgers en de vrijheid van woord en drukpers – en alleen daarom heeft hij de macht verworven.

– Ja, als hij toen hij de macht eenmaal bezat die aan de wettige koning had teruggegeven en niet had gebruikt om een moord te begaan, zei de vicomte, dan had ik hem een groot man genoemd.

– Dat had hij niet kunnen doen. Het volk gaf hem die macht alleen maar om het van de Bourbons te bevrijden, en omdat het volk in hem een groot man zag. De revolutie was iets groots, vervolgde monsieur Pierre, die door dit drieste en provocerende zinnetje er blijk van gaf hoe verschrikkelijk jong hij was en hoe graag hij zijn mening wilde laten horen.

– Revolutie en koningsmoord iets groots?.. En nu... wilt u niet aan die tafel gaan zitten? herhaalde Anna Pavlovna.

– Contrat social,61 zei de vicomte met een zachtmoedige glimlach.

– Ik heb het niet over koningsmoord. Ik heb het over ideeën.

– Ja, de ideeën van roof, moord en koningsmoord, onderbrak een ironische stem hem opnieuw.

– Dat waren uitwassen natuurlijk, daarin ligt de betekenis niet, de betekenis ligt in de rechten van de mens, in de bevrijding van vooroordelen, in de gelijkheid van de burgers; en al deze ideeën heeft Napoleon in hun volle omvang gehandhaafd.

– Vrijheid en gelijkheid, zei de vicomte smalend, alsof hij ten slotte had besloten deze knaap eens ernstig de dwaasheid van zijn betoog onder ogen te brengen. Dat zijn slechts mooie woorden die al lang zijn gedevalueerd. Wie houdt er nu niet van vrijheid en gelijkheid? Onze Verlosser predikte al vrijheid en gelijkheid. Zijn de mensen na de revolutie soms gelukkiger geworden? Integendeel. Wij wilden de vrijheid, maar Bonaparte heeft die vernietigd.

Vorst Andrej keek glimlachend van Pierre naar de vicomte, en dan weer naar de gastvrouw. Tijdens het begin van Pierres uitbarsting stond Anna Pavlovna, ondanks al haar ervaring in het wereldje, doodsangsten uit, maar toen ze zag dat de vicomte ondanks Pierres heiligschennende woorden niet buiten zichzelf raakte, en ze er zeker van was dat het niet mogelijk was die woordenstroom te stuiten, verzamelde ze al haar krachten en sloot zich aan bij de vicomte in de aanval op de spreker.

– Mais, mon cher monsieur Pierre, zei Anna Pavlovna, legt u eens uit hoe u iemand die de hertog – tenslotte een gewone onschuldige man – zonder vorm van proces terechtstelt, een groot mens kunt noemen?

– Ik zou monsieur willen vragen, zei de vicomte, hoe hij de 18de Brumaire62 uitlegt. Was dat geen bedrog? C’est un escamotage, qui ne ressemble nullement à la manière d’agir d’un grand homme.63

– En de gevangenen in Afrika die hij heeft vermoord? zei de kleine vorstin. Dat was afschuwelijk! En ze trok huiverend haar schouders op.

– C’est un roturier, vous avez beau dire,64 zei vorst Hippolyte.

Monsieur Pierre, die niet wist wie hij moest antwoorden, liet zijn blik rondgaan en glimlachte. Zijn glimlach liep niet zoals bij andere mensen uit in een grimlach. Integendeel, wanneer hij glimlachte verdween zijn ernstige en zelfs een beetje sombere gezicht in een flits om plaats te maken voor een ander, kinderlijk, goedig, zelfs onnozel gezicht, dat om vergeving leek te vragen.

Het werd de vicomte die hem voor het eerst zag duidelijk dat deze jakobijn helemaal niet zo angstaanjagend was als zijn woorden. Iedereen zweeg.

– Hoe wilt u dat hij iedereen tegelijk antwoord geeft, zei vorst Andrej. Bovendien moet men bij de daden van een staatsman een onderscheid maken tussen wat hij doet als privé-persoon en wat als veldheer of keizer. Zo denk ik erover.

– Ja, ja natuurlijk, viel Pierre hem bij, verheugd over de hem geboden steun.

– Het valt niet te ontkennen, vervolgde vorst Andrej, dat Napoleon op de brug bij Arcole en in het hospitaal in Jaffa,65 waar hij pestlijders de hand drukte, groots was als mens, maar... maar er zijn ook daden die moeilijk te rechtvaardigen zijn.

Vorst Andrej die kennelijk de ongepastheid van Pierres woorden wat had willen verzachten, stond op en gaf zijn vrouw een teken dat het tijd werd om te vertrekken.

==

Plotseling stond vorst Hippolyte op en terwijl hij gebaarde dat iedereen moest blijven en hun verzocht weer te gaan zitten zei hij: Ah! aujourd’hui on m’a raconté une anecdote moscovite, charmante: il faut que je vous en régale. Vous m’excusez, vicomte, il faut que je raconte en russe. Autrement on ne sentira pas le sel de l’histoire.66

En vorst Hippolyte begon zijn verhaal in het Russisch, met net zo’n accent als de Fransen hebben als ze een jaar in Rusland zijn. Iedereen bleef luisteren: zo geestdriftig en dringend eiste vorst Hippolyte aandacht voor zijn verhaal.

– Er woont in Moskou een mevrouw, une dame. En ze is erg gierig. Ze had voor haar koets twee valets de pied67 nodig. En die moesten lang zijn. Dat was haar smaak. Ze had une femme de chambre,68 die ook lang was. Ze zei...

Op dit punt dacht vorst Hippolyte even na, hij was kennelijk de draad kwijt.

– Ze zei... O ja, ze zei: «Meisje (à la femme de chambre), trek een livrei aan en ga met mij mee, achter op de koets, faire des visites.»69

Vorst Hippolyte proestte en lachte veel eerder dan zijn toehoorders, wat voor de verteller een ongunstige indruk maakte. Maar velen, waaronder de oudere dame en Anna Pavlovna, glimlachten.

– Ze reed weg. Plotseling stak er een hevige wind op. Het meisje verloor haar hoed en haar lange haar raakte los... Op dit punt kon vorst Hippolyte zich niet langer beheersen en hij begon te schateren en zei tussen twee lachbuien door: En de hele stad kwam er achter...

En daarmee was het verhaal uit. Hoewel niemand begreep waarom hij het had verteld en waarom het beslist in het Russisch moest worden verteld, waardeerden Anna Pavlovna en de anderen het vriendelijke en beschaafde optreden van vorst Hippolyte, die op zo’n aangename wijze een eind had gemaakt aan de onaangename en onvriendelijke uitval van monsieur Pierre. Het gesprek viel na de anekdote uiteen in luchtige, onbetekenende babbelpraatjes over het laatste en het komende bal, over toneelvoorstellingen en over waar en wanneer men elkaar zou weerzien.

==

==

5

==

Na Anna Pavlovna te hebben bedankt voor haar charmante soiree gingen de gasten uiteen.

Pierre was onhandig. Hij was dik, lang van postuur, breed, met heel grote rode handen, hij wist, zoals dat heet, niet hoe hij een salon moest binnenkomen en nog minder hoe hij die moest verlaten, met andere woorden, hij wist niet hoe hij bij het weggaan de gastvrouw een compliment moest maken. Bovendien was hij erg verstrooid. Bij het opstaan pakte hij in plaats van zijn eigen hoed de gepluimde driekantige steek van een generaal en stond daarmee, plukkend aan de pluimen, net zolang in zijn handen tot de generaal zijn steek terugvroeg. Maar zijn verstrooidheid, zijn onhandigheid bij het binnenkomen van een salon en het converseren werden goedgemaakt door zijn goedhartige, eenvoudige en bescheiden voorkomen. Anna Pavlovna wendde zich tot hem, knikte hem met christelijke zachtmoedigheid toe om aan te geven dat zij hem zijn uitval vergaf en zei:

– Ik hoop u hier nog eens te zien, maar ik hoop ook dat u van mening zult veranderen, lieve monsieur Pierre.

Toen ze uitgesproken was, antwoordde hij niet, hij boog alleen en toonde iedereen nog een keer zijn glimlach, waaruit duidelijk sprak: «Meningen zijn maar meningen, u ziet wat een brave en aardige jongen ik ben.» En iedereen, Anna Pavlovna incluis, voelde dit onwillekeurig.

Vorst Andrej was naar de vestibule gegaan en luisterde, terwijl hij zijn schouders voorhield aan de lakei die hem zijn jas aangaf, onverschillig naar het gebabbel van zijn vrouw met vorst Hippolyte, die ook de vestibule was binnengekomen. Vorst Hippolyte stond vlak bij de aardige zwangere vorstin en keek haar door zijn lorgnet strak aan.

– Ga maar naar binnen, Annette, u vat nog kou, zei de kleine vorstin toen ze afscheid nam van Anna Pavlovna. C’est arrêté,70 voegde ze er zachtjes aan toe.

Anna Pavlovna was er al in geslaagd met Liza te overleggen over het huwelijk dat zij tussen Anatole en de schoonzuster van de kleine vorstin wilde arrangeren.

– Ik reken op je, lieve vriendin, zei Anna Pavlovna ook zachtjes. Jij schrijft haar en vertelt mij comment le père envisagera la chose.71 Au revoir, en ze verliet de vestibule.

Vorst Hippolyte ging naar de kleine vorstin toe en begon haar, met zijn gezicht dicht naar haar toegebogen, fluisterend iets te vertellen.

Twee lakeien, de ene van de vorstin, de andere van hem, stonden met een sjaal en een lange geklede jas te wachten tot ze waren uitgesproken en luisterden naar het voor hen onbegrijpelijke gesprek in het Frans met een gezicht alsof ze alles begrepen wat er werd gezegd, maar dat niet wilden laten blijken. De vorstin sprak zoals altijd glimlachend en luisterde lachend.

– Ik ben erg blij dat ik niet naar de gezant ben gegaan, zei vorst Hippolyte, het is daar zo vervelend. Het was een heerlijke avond. Nietwaar, heerlijk!

– Ik heb gehoord dat het een prachtig bal wordt, zei de vorstin, terwijl ze haar bedonsde lipje optrok. Alle schoonheden van de uitgaande wereld zullen er zijn.

– Niet allemaal, want u zult er niet zijn, niet allemaal, zei vorst Hippolyte met een stralende glimlach, en hij pakte de sjaal uit de hand van de lakei, die hij zelfs wegduwde, en deed die om bij de vorstin. Uit onhandigheid of met opzet (dat viel niet uit te maken) bleef hij haar, ook toen ze de sjaal al om had, lange tijd vasthouden, alsof hij de jonge vrouw omhelsde.

Zij maakte zich gracieus en nog altijd glimlachend van hem los, draaide zich om en keek naar haar man. Vorst Andrej had zijn ogen gesloten, hij leek vermoeid en slaperig.

– Ben je klaar? vroeg hij aan zijn vrouw, zonder naar haar te kijken.

Vorst Hippolyte trok haastig zijn jas aan, die volgens de laatste mode tot op zijn hielen viel, en rende struikelend over zijn voeten het bordes af achter de vorstin aan, die door een lakei in de koets werd geholpen.

– Princesse, au revoir! riep hij, net zo over zijn tong struikelend als over zijn voeten.

De vorstin nam haar rok op en ging in de donkere koets zitten, haar echtgenoot deed zijn sabel recht; vorst Hippolyte stond, onder het mom van behulpzaam te zijn, iedereen in de weg.

– Neem me niet kwalijk, meneer, zei vorst Andrej korzelig tegen vorst Hippolyte die hem de weg versperde.

– Ik verwacht je, Pierre, klonk de stem van vorst Andrej weer, maar nu vriendelijk en warm.

De voorrijder kwam in beweging en de koets reed ratelend weg. Vorst Hippolyte lachte hortend terwijl hij op het bordes stond te wachten op de vicomte die hij beloofd had naar huis te brengen.

– Eh bien, mon cher, votre petite princesse est très bien, très bien, zei de vicomte terwijl hij naast Hippolyte in het rijtuig plaatsnam. Mais très bien. Hij kuste zijn vingertoppen. Et tout-à-fait française. Hippolyte proestte het uit. Et savez-vous que vous êtes terrible avec votre petit air innocent, vervolgde de vicomte. Je plains le pauvre mari, ce petit officier qui se donne des airs de prince régnant.72

Hippolyte proestte het opnieuw uit en zei tussen twee lachbuien door:

– Et vous disiez, que les dames russes ne valaient pas les dames françaises. Il faut savoir s’y prendre.73

==

Pierre, die vooruitgegaan was, liep als vriend des huizes regelrecht naar de studeerkamer van vorst Andrej, liet zich oudergewoonte meteen op de divan vallen, pakte het eerste het beste boek van de plank (het waren de Commentarii van Caesar) en begon geleund op zijn ellebogen zomaar middenin te lezen.

– Wat heb je mademoiselle Scherer aangedaan? Nu wordt ze vast ziek, zei vorst Andrej die, zich in zijn kleine witte handen wrijvend, de studeerkamer binnenkwam.

Pierre rolde zich in zijn volle lengte om zodat de divan kraakte, wendde zijn levendige gezicht naar vorst Andrej, glimlachte en maakte een gebaar met zijn hand.

– Die abt is heel interessant, maar hij heeft het niet bij het rechte eind... Volgens mij is de eeuwige vrede mogelijk, maar ik weet niet hoe ik het moet zeggen... Maar alleen niet door het politieke evenwicht...

Vorst Andrej was duidelijk niet geïnteresseerd in dit soort abstracte gesprekken.

– Mon cher, je kunt niet altijd en overal zeggen wat je denkt. Maar vertel eens, heb je eindelijk besloten wat je gaat doen? Ga je bij de cavalerie of word je diplomaat? vroeg vorst Andrej na enig zwijgen.

Pierre zat nu op de divan met zijn benen onder zich gekruist.

– Wil je wel geloven, dat weet ik nog steeds niet. Het lijkt me geen van tweeën wat.

– Maar je moet toch iets beslissen! Je vader verwacht het van je.

Pierre was op zijn tiende met een abt als gouverneur naar het buitenland gestuurd, waar hij tot zijn twintigste was gebleven. Bij zijn terugkeer naar Moskou ontsloeg zijn vader de abt en zei tegen de jongeman: «Je gaat nu naar Petersburg, kijkt daar rond en maakt een keuze. Ik vind alles goed. Hier heb je een brief voor vorst Vasili, en hier is geld. Schrijf me over alles, en ik zal je overal bij helpen.» Pierre zocht al drie maanden naar een loopbaan en voerde niets uit. Over deze keuze wilde vorst Andrej hem nu spreken. Pierre wreef over zijn voorhoofd.

– Maar hij is vast een vrijmetselaar, zei hij, met zijn gedachten nog bij de abt die hij op de soiree had ontmoet.

– Dat is allemaal onzin, onderbrak vorst Andrej hem opnieuw, laten we liever ter zake komen. Ben je bij de bereden garde geweest?..

– Nee, nog niet, ik loop ergens over na te denken, en dat wil ik jou vertellen. We voeren nu oorlog tegen Napoleon. Als het een vrijheidsoorlog was, dan begreep ik het, dan zou ik de eerste zijn om dienst te nemen; maar Engeland en Oostenrijk helpen tegen de grootste man ter wereld... dat is niet juist.

Vorst Andrej haalde alleen zijn schouders op over Pierres kinderlijke woorden. Hij liet blijken dat op dergelijke onzin geen antwoord te geven was, maar het was in feite moeilijk iets anders te antwoorden op deze naïeve vraag dan vorst Andrej deed.

– Als iedereen alleen voor zijn eigen overtuigingen vocht, zouden er geen oorlogen zijn, zei hij.

– Dat zou prachtig zijn, zei Pierre.

Vorst Andrej lachte.

– Dat zou inderdaad prachtig zijn, maar het zal nooit gebeuren...

– En waarom ga jij dan de oorlog in? vroeg Pierre.

– Waarom? Ik weet het niet. Het moet. Bovendien ga ik... Hij stokte. Ik ga omdat het leven dat ik hier leid, dit leven – me niet aanstaat!

==

==

6

==

In de aangrenzende kamer klonk het geruis van een japon. Vorst Andrej schrok op, alsof hij plotseling wakker werd, zijn gezicht kreeg weer diezelfde uitdrukking die er in Anna Pavlovna’s salon op had gelegen. Pierre liet zijn benen van de divan glijden. De vorstin kwam binnen. Ze droeg nu een andere, meer huiselijke, maar even frisse en elegante japon. Vorst Andrej stond op en schoof hoffelijk een fauteuil voor haar aan.

– Waarom, vraag ik me vaak af, begon ze, zoals altijd in het Frans, terwijl ze haastig en geagiteerd in de fauteuil plaats nam, waarom is Annette niet getrouwd? Wat is het toch dom van jullie mannen dat jullie niet met haar getrouwd zijn. Neem me niet kwalijk, maar jullie hebben geen verstand van vrouwen. Wat ben jij een ruziezoeker, monsieur Pierre!

– Ik maak met je man ook voortdurend ruzie, ik begrijp niet waarom hij de oorlog in wil, zei Pierre tegen de vorstin zonder een spoor van de verlegenheid die zo gebruikelijk is tussen een jonge man en een jonge vrouw.

De vorstin schoot overeind. Pierre had kennelijk een gevoelige snaar geraakt.

– Ach, dat is precies wat ik ook zeg! zei ze. Ik begrijp het niet, ik begrijp absoluut niet waarom mannen niet zonder oorlog kunnen leven. Waarom willen wij vrouwen daar niets mee te maken hebben? Jij mag het zeggen. Ik zeg het steeds tegen hem: hier is hij ooms adjudant, een schitterende functie. Iedereen kent hem en heeft achting voor hem. Ik hoorde pas nog een dame bij de Apraksins vragen: «C’est ça le fameux prince André?» Ma parole d’honneur.74 Ze begon te lachen. Hij is overal welkom. Hij zou ook makkelijk vleugeladjudant kunnen worden. Je weet dat de tsaar heel vriendelijk met hem heeft gesproken. Annette en ik hebben al besproken dat het makkelijk geregeld zou kunnen worden. Wat denk jij ervan?

Pierre keek naar vorst Andrej, en toen hij zag dat het gesprek zijn vriend niet beviel, antwoordde hij niet.

– Wanneer ga je? vroeg hij.

– Ah! ne me parlez pas de ce départ, ne m’en parlez pas. Je ne veux pas en entendre parler,75 zei de vorstin op dezelfde grillig kokette toon waarop ze in de salon met vorst Hippolyte had gepraat en die duidelijk niet paste in de huiselijke kring, waarin Pierre als een lid van het gezin was opgenomen. Toen ik vandaag bedacht dat ik al die waardevolle betrekkingen moet verbreken... En weet je wat nog meer, Andrej? Ze gaf haar man een veelbetekenende blik. J’ai peur, j’ai peur!76 fluisterde ze huiverend.

Haar man keek naar haar alsof hij verbaasd was te zien dat er behalve hijzelf en Pierre nog iemand in de kamer was; hij wendde zich echter met koele beleefdheid vragend tot zijn vrouw:

– Waar ben je bang voor Liza? Ik begrijp het niet, zei hij.

– Wat zijn mannen toch egoïsten, egoïsten zijn jullie, allemaal, allemaal ! Zo maar uit een gril, God mag weten waarom, laat hij me in de steek en veroordeelt me tot eenzame opsluiting op het platteland.

– Met mijn vader en mijn zuster, vergeet dat niet, zei vorst Andrej zacht.

– Dat is hetzelfde, zonder mijn vrienden... En dan wil hij dat ik niet bang ben.

Haar toon was nu knorrig en haar opgetrokken lipje gaf haar gezicht niet langer een vrolijke uitdrukking, ze leek meer op een boos eekhoorntje. Ze zweeg, alsof ze het in Pierres aanwezigheid niet gepast vond om over haar zwangerschap te praten, hoewel daarin de kern van de zaak lag.

– Toch begrijp ik niet de quoi vous avez peur,77 zei vorst Andrej langzaam, zijn ogen strak op zijn vrouw gericht.

De vorstin bloosde en spreidde haar armen in wanhoop.

– Non, André, je dis que vous avez tellement, tellement changé...78

– De dokter heeft gezegd dat je vroeger naar bed moet, zei vorst André. Je zou moeten gaan slapen.

De vorstin zei niets en opeens begon haar korte bedonsde lipje te trillen; vorst Andrej stond schouderophalend op en begon door de kamer te lopen.

Pierre keek door zijn bril in naïeve verbazing beurtelings naar hem en naar de vorstin, maakte een beweging alsof hij ook wilde opstaan, maar bedacht zich weer.

– Wat kan het mij schelen dat monsieur Pierre erbij is, zei de kleine vorstin plotseling, en haar knappe gezichtje vertrok tot een huilerig grimas. Ik heb je dit al een hele tijd willen zeggen, André, waarom ben je zo anders tegen me? Wat heb ik je misdaan? Jij gaat in het leger, en je hebt geen medelijden met mij. Waarom niet?

– Lise! was alles wat vorst Andrej zei. Maar dit ene woord hield zowel een verzoek als een dreigement in, en bovenal de verzekering dat zij spijt zou krijgen van haar woorden, maar zij vervolgde gejaagd:

– Je behandelt me als een zieke of een klein kind. Ik zie het wel. Een halfjaar geleden deed je zo toch niet?

– Lise, ik verzoek je op te houden, zei vorst Andrej met nog meer nadruk.

Pierre, die zich tijdens dit gesprek steeds ongelukkiger was gaan voelen, stond op en liep naar de vorstin toe. Hij kon de aanblik van haar tranen kennelijk niet verdragen en leek zelf ook op het punt te staan in huilen uit te barsten.

– Rustig maar, vorstin. Dat denk je alleen maar, omdat, ik verzeker je, ik heb het zelf meegemaakt... omdat... want... Nee, neem me niet kwalijk, een buitenstaander is hier teveel... Nee, rustig maar... Tot ziens...

Vorst Andrej pakte hem bij de arm.

– Nee, wacht, Pierre. De vorstin is te goed om mij te willen beroven van het genoegen de avond in jouw gezelschap door te brengen.

– Nee, hij denkt alleen aan zichzelf, zei de vorstin, haar woedende tranen de vrije loop latend.

– Lise, zei vorst Andrej op koele toon, maar met een stemverheffing waaruit bleek dat zijn geduld uitgeput was.

Plotseling veranderde de gelaatsuitdrukking van de vorstin, ze leek niet langer op een boos eekhoorntje, er lag nu een ontroerende, meelijwekkende uitdrukking van angst op haar knappe gezichtje; ze keek met haar prachtige ogen schuin omhoog naar haar echtgenoot, en op haar gezicht lag een timide en schuldbewuste uitdrukking, zoals bij een hond, die snel maar zwakjes kwispelt met neerhangende staart.

– Mon Dieu, mon Dieu, mompelde de vorstin, en met één hand de plooien van haar japon opnemend kwam ze naar haar man toe en kuste hem op het voorhoofd.

– Bonsoir, Lise, zei vorst Andrej, terwijl hij opstond en hoffelijk, alsof zij een vreemde was, haar hand kuste.

==

De vrienden zwegen. Geen van beiden wilden het gesprek beginnen. Pierre keek naar vorst Andrej, vorst Andrej wreef met zijn kleine hand over zijn voorhoofd.

– Laten we gaan souperen, zei hij met een zucht, terwijl hij opstond en naar de deur liep.

Ze gingen naar de elegante, nieuw en luxueus ingerichte eetkamer. Alles, van de servetten tot het tafelzilver, het porselein en het kristal toe, droeg nog het bijzondere stempel van de nieuwheid die zo karakteristiek is voor het huishouden van jonggehuwden. Midden onder het souper zette vorst Andrej zijn ellebogen op tafel, en hij begon als iemand die al lang iets op zijn hart heeft en plotseling het besluit neemt zich uit te spreken, te praten, met op zijn gezicht een uitdrukking van nerveuze spanning, die Pierre nog nooit bij zijn vriend had gezien.

– Trouw nooit, nooit, mijn vriend. Dat is mijn advies aan jou, trouw niet zolang je niet tegen jezelf kunt zeggen dat je alles hebt gedaan wat je kon doen, zolang je nog verliefd bent op de vrouw van je keuze en je geen helder beeld van haar hebt, anders bega je een vreselijke en onherstelbare vergissing. Trouw pas als je oud bent en nergens meer voor deugt... Anders gaat alles wat goed en edel is in jou verloren. Alles wordt verspild aan onbelangrijke dingen. Ja, ja, ja! Kijk me maar niet zo verbaasd aan. Als je grote verwachtingen van jezelf hebt, dan zul je bij iedere stap voelen dat voor jou alles voorbij is, dat elke deur gesloten is behalve die naar de salon, waar je op één lijn staat met de hoveling en de idioot... Ach wat!..

Hij maakte een heftig gebaar met zijn hand.

Pierre zette zijn bril af, waardoor zijn gezicht veranderde en nog goediger werd, en keek zijn vriend verbaasd aan.

– Mijn echtgenote, vervolgde vorst Andrej, is een voortreffelijke vrouw. Zij is een van de zeldzame vrouwen bij wie de man gerust kan zijn over zijn eer, maar mijn God, wat zou ik er niet voor geven om niet getrouwd te zijn. Jij bent de eerste en enige aan wie ik dit vertel, omdat ik erg op jou gesteld ben.

Vorst Andrej leek terwijl hij dit zei nog minder dan eerst op de Bolkonski, die achterovergeleund in een van Anna Pavlovna’s fauteuils met halfgesloten ogen Franse zinnen had gepreveld. Elke spier in zijn magere gezicht trilde van nerveuze opwinding; zijn ogen waarin eerder het levensvuur leek uitgedoofd, fonkelden en straalden. Zo lusteloos als hij gewoonlijk leek te zijn, zo energiek was hij in momenten van ergernis.

– Jij begrijpt niet waarom ik dit zeg, vervolgde hij. Maar het is de hele geschiedenis van het leven. Jij hebt het over Bonaparte en zijn carrière, zei hij, hoewel Pierre niet over Bonaparte had gepraat. Jij hebt het over Bonaparte, maar toen Bonaparte al werkend stap voor stap op zijn doel afging, was hij vrij, hij had niets aan zijn hoofd behalve zijn doel – en hij heeft het bereikt. Maar bind je aan een vrouw en je verliest als een geketende dwangarbeider elke vorm van vrijheid. En al je verwachtingen en talenten zijn je alleen maar tot last en kwellen je met spijt. Salons, geroddel, bals, ijdelheid en onbenulligheid – dat is de tovercirkel waaruit ik niet kan ontsnappen. Ik ga nu deelnemen aan de oorlog, aan de grootste oorlog ooit, maar ik weet niets en deug nergens voor.

– Je suis très aimable et très caustique,79 vervolgde vorst Andrej, en in de salon van Anna Pavlovna wordt er graag naar me geluisterd. Dat domme gezelschap, waar mijn vrouw niet buiten kan, en die vrouwen... Als je eens wist hoe toutes les femmes distinguées,80 en hoe vrouwen in het algemeen zijn! Mijn vader heeft gelijk. Egoïstisch, ijdel, dom en onbenullig – dat is wat vrouwen zijn wanneer ze hun ware aard tonen. Als je ze in de uitgaande wereld ziet, denk je dat ze heel wat zijn, maar er is niets, niets, niets! Nee, trouw niet, beste kerel, trouw niet, besloot vorst Andrej.

– Ik vind het belachelijk dat jij jezelf een mislukkeling vindt, en dat je je leven als vergooid beschouwt. Je hebt alles, alles nog voor je. En jij...

Hij maakte zijn zin niet af, maar uit zijn toon bleek wel hoe hoog hij zijn vriend aansloeg en hoeveel hij van hem in de toekomst verwachtte.

«Hoe kan hij dat zeggen?» dacht Pierre. Pierre beschouwde vorst Andrej als een toonbeeld van volmaaktheid, omdat vorst Andrej in hoge mate alle eigenschappen in zich verenigde die Pierre miste, en die het best konden worden samengevat in het begrip wilskracht. Pierre bewonderde in vorst Andrej altijd diens gemakkelijke omgang met allerlei slag mensen, zijn buitengewone geheugen, zijn belezenheid (hij had alles gelezen, wist alles en had overal verstand van) en bovenal zijn talent om te werken en te studeren. En ook al verbaasde Pierre zich er vaak over dat Andrej geen talent had voor filosofische bespiegelingen (waar Pierre een voorliefde voor had), toch beschouwde hij ook dat niet als een tekortkoming, maar als een teken van kracht.

Zelfs in de beste, hartelijkste en meest ongecompliceerde vriendschappen zijn complimentjes of vleierij even onontbeerlijk als smeerolie is om raderen te laten draaien.

– Je suis un homme fini,81 zei vorst Andrej. Wat valt er over mij te zeggen? Laten we het over jou hebben, zei hij na enig zwijgen, glimlachend om zijn opbeurende gedachten. Die glimlach weerspiegelde meteen op Pierres gezicht.

– Wat valt er over mij te zeggen? vroeg Pierre, terwijl er een zorgeloze, vrolijke glimlach rond zijn mond kwam. Wat ben ik dan? Je suis un bâtard! En hij werd opeens vuurrood. Het kostte hem zichtbaar grote moeite om dit te zeggen. Sans nom, sans fortune...82 En toch, het is waar... Hij zei echter niet wat er waar was. Vooralsnog ben ik vrij en heb ik het naar mijn zin. Ik heb alleen geen idee wat ik moet gaan doen. Ik wilde daar eens serieus met jou over beraadslagen.

Vorst Andrej keek hem welwillend aan. Maar hoe vriendelijk en hartelijk zijn blik ook was, er lag toch een besef van eigen superioriteit in.

– Ik ben erg op je gesteld, vooral omdat jij in onze kennissenkring de enige mens van vlees en bloed bent. Je hebt het naar je zin. Je kunt kiezen wat je wilt, dat maakt niet uit. Je zult het overal naar je zin hebben, maar er is één ding: je moet breken met die Koeragins en hun manier van leven. Het past niet bij je, die zuippartijen, dat huzarengedoe, en de rest...

– Que voulez-vous, mon cher, zei Pierre schouderophalend, les femmes, mon cher, les femmes!83

– Ik begrijp het niet, antwoordde Andrej. Les femmes comme il faut, dat is iets anders, maar Koeragins vrouwen, les femmes et le vin,84 dat begrijp ik niet.

Pierre woonde bij vorst Vasili Koeragin en nam deel aan het losbandige leven van diens zoon Anatole, diezelfde jongeman die Anna Pavlovna en vorst Vasili met de zuster van vorst Andrej wilden laten trouwen om hem op het goede pad te brengen.

– Weet je wat! zei Pierre, alsof hij opeens een goede inval kreeg, serieus, dat dacht ik al lang. Met die manier van leven kan ik niet tot een besluit komen, kan ik niet nadenken. Ik heb hoofdpijn en geen geld. Hij heeft me vandaag uitgenodigd, maar ik ga niet.

– Geef je me je erewoord dat je niet gaat?

– Erewoord!

==

Het was al over enen toen Pierre bij zijn vriend wegging. Het was een halflichte Petersburgse juninacht.85 Pierre stapte in een open huurrijtuigje met het vaste voornemen naar huis te gaan. Maar hoe dichter hij bij huis kwam, des te duidelijker voelde hij dat hij niet zou kunnen slapen in deze nacht, die meer weg had van een avond of een ochtend. De verlaten straten waren tot aan het verre einde te zien. Onderweg schoot het Pierre te binnen dat het gebruikelijke kaartclubje die avond bij Anatole bijeenkwam, en dat er na afloop zoals gewoonlijk een drinkgelag zou zijn met als besluit een van Pierres geliefde tijdpasseringen.

«Ik zou best naar Koeragin kunnen gaan», dacht hij. Maar meteen schoot het hem te binnen dat hij vorst Andrej op zijn erewoord had beloofd niet meer bij Koeragin op bezoek te gaan.

Maar toen kreeg hij, zoals dat gaat bij mensen zonder wilskracht, zo’n verschrikkelijke zin om zich nog één keer in het hem zo bekende, bandeloze leven te storten, dat hij besloot te gaan. En tegelijk bedacht hij dat zijn erewoord eigenlijk niets betekende: hij had immers voordat hij vorst Andrej zijn belofte had gedaan, vorst Anatole al beloofd bij hem langs te komen. «Bovendien, dacht hij, zijn al die erewoorden maar betrekkelijk, zonder vaste betekenis, vooral wanneer je bedenkt dat je morgen wel dood kunt zijn of dat er iets bijzonders met je gebeurt, waardoor er niet meer zoiets als eer en oneer zal bestaan.» Pierre hield vaak dit soort redeneringen, die al zijn besluiten en voornemens ongedaan maakten. Hij ging naar Koeragin.

Aangekomen bij het bordes van het grote huis naast de cavaleriekazerne waar Anatole woonde, liep hij de treden van het verlichte bordes op en ging door de openstaande deur naar binnen. In de vestibule was niemand, overal lagen lege flessen, jassen en overschoenen; er hing een dranklucht en hij hoorde in de verte gepraat en geschreeuw.

Het kaarten en het souper waren afgelopen, maar de gasten waren nog niet vertrokken. Pierre trok zijn jas uit en ging de voorkamer binnen waar de restanten van het souper stonden, en waar een lakei, in de veronderstelling dat niemand hem zag, heimelijk de glazen leegdronk. Uit de derde kamer kwam het geluid van gestoei, gelach, uitroepen van bekende stemmen en het gebrul van een beer. Zo’n acht jongemannen verdrongen zich bezorgd bij het open raam. Drie anderen stoeiden met een berejong, dat een van hen aan de ketting hield en tegen de anderen ophitste.

– Ik zet honderd op Stevens, riep er een.

– Kijk uit, niet doen, riep een ander.

– Ik sta achter Dolochov, riep een derde. Regel jij het, Koeragin.

– Vooruit, laat Bruintje met rust, we hebben een weddenschap.

– In één teug, of hij verliest, schreeuwde een vierde.

– Jakov! Breng een fles, Jakov! schreeuwde de gastheer, een lange, knappe jongeman, die in zijn dunne overhemd, dat op de borst openhing, midden in de groep stond. Wacht even, heren. Daar hebben we Petroesja, beste kerel, wendde hij zich tot Pierre.

Een andere stem, die toebehoorde aan een vrij kleine man met helder blauwe ogen en die tussen al die dronken stemmen bijzonder opviel door de nuchtere toon riep bij het raam vandaan: «Kom hier, regel de weddenschap!» Dat was Dolochov, een officier van het Semjonovski-regiment, een berucht speler en vechtersbaas, die in hetzelfde huis als Anatole woonde. Pierre glimlachte terwijl hij vrolijk om zich heen keek.

– Ik begrijp er niets van. Waar gaat het over?

– Wacht even, hij is nog niet dronken. Kom op met die fles, zei Anatole, en hij pakte een glas van de tafel en ging naar Pierre toe.

– Drink eerst wat.

Pierre begon het ene glas na het andere te legen, terwijl hij van terzijde keek naar de dronken gasten, die zich weer bij het raam verdrongen, en luisterde naar hun gesprek. Anatole schonk hem steeds in en vertelde dat Dolochov een weddenschap was aangegaan met Stevens, een Engelse zeeman die hier was, dat hij, Dolochov, een fles rum zou leegdrinken, zittend in het raamkozijn van de tweede etage, met zijn benen naar buiten.

– Vooruit, opdrinken, zei Anatole terwijl hij Pierre het laatste glas gaf, eerder laat ik je niet gaan.

– Nee, ik wil niet meer, zei Pierre, Anatole wegduwend, en hij liep naar het raam.

Dolochov hield de hand van de Engelsman vast, en zette hem luid en duidelijk de voorwaarden van de weddenschap uiteen, waarbij hij zich voornamelijk tot Anatole en Pierre richtte.

Dolochov was niet erg lang, had krullend haar en helderblauwe ogen. Hij was een jaar of vijfentwintig. Zoals alle infanterie-officieren had hij geen snor, zodat zijn mond, de meest opvallende trek in zijn gezicht, niet bedekt was. De lijnen van die mond waren opmerkelijk fijn getekend. Zijn bovenlip met de scherpe inkeping in het midden sloot krachtig over de sterke onderlip, en in zijn mondhoeken speelden voortdurend twee glimlachjes, een aan iedere kant; en dit alles bij elkaar, vooral in combinatie met de vaste, onbeschaamde en intelligente blik, maakte zoveel indruk dat dit gezicht wel moest opvallen. Dolochov had geen geld en geen relaties. En hoewel Anatole tienduizenden te verteren had, was Dolochov, die bij hem woonde, erin geslaagd zich zo op te stellen dat Anatole en iedereen die hen kende hem hoger achtte dan Anatole. Dolochov deed aan elk spel mee en won bijna altijd. Hoeveel hij ook dronk, hij hield altijd zijn hoofd erbij. Zowel Koeragin als Dolochov waren in die tijd beroemdheden in de wereld van losbollen en boemelaars van Petersburg.

De fles rum werd gebracht. Twee lakeien, die zich kennelijk opgejaagd en in de war gebracht voelden door de raadgevingen en het geschreeuw van de omstanders, rukten aan het raam dat verhinderde dat iemand op de buitenrand van de vensterbank ging zitten.

Anatole liep met het air van overwinnaar naar het raam. Hij wilde iets kapot maken. Hij duwde de lakeien opzij en trok aan het raam, maar het raam gaf niet mee. Hij sloeg een ruit kapot.

– Nou jij, krachtpatser, zei hij tegen Pierre.

Pierre greep het kruishout vast, rukte eraan en trok onder gekraak het eikenhouten raam uit de sponning.

– Alles moet eruit, anders denken ze dat ik me vasthoud, zei Dolochov.

– De Engelsman bluft, wat? Is het in orde? zei Anatole.

– In orde, zei Pierre, terwijl hij naar Dolochov keek die met de fles rum in zijn hand naar het raam ging, waardoor het licht van de hemel en de daarin vervloeiende avond- en morgenschemer zichtbaar waren.

Dolochov sprong met de rum in zijn hand op de vensterbank.

– Luister! schreeuwde hij, staand op de vensterbank en zich naar de kamer wendend. Iedereen zweeg.

– Ik wed (hij sprak Frans zodat de Engelsman hem kon verstaan, en hij sprak die taal niet erg goed). Ik wed om vijftig imperialen, of wilt u om honderd? voegde hij eraan toe, zich tot de Engelsman richtend.

– Nee, vijftig, zei de Engelsman.

– Goed, om vijftig imperialen, dat ik een fles rum zal leegdrinken, zonder de fles van mijn mond te nemen, terwijl ik in het raam zit, daar, op die plek (hij boog zich naar voren en wees op het vooruitspringende kozijn), zonder mij ergens aan vast te houden... Aangenomen?

– Heel goed, zei de Engelsman.

Anatole draaide zich naar de Engelsman om, pakte hem bij een knoop van zijn jas en begon, terwijl hij op hem neerkeek (de Engelsman was klein van stuk), de voorwaarden van de weddenschap in het Engels te herhalen.

– Wacht even, schreeuwde Dolochov, die met de fles tegen het raam tikte om de aandacht te trekken. Wacht even, Koeragin, luister: als iemand me dit nadoet, betaal ik hem honderd imperialen. Begrepen?

De Engelsman knikte, zonder duidelijk te maken of hij al dan niet van plan was deze nieuwe weddenschap aan te nemen. Anatole liet de Engelsman niet los, en vertaalde Dolochovs woorden in het Engels, hoewel die door hoofdknikken aangaf dat hij alles had begrepen. Een magere jongeman, een huzaar van de lijfgarde, die die avond veel had verloren, klom op de vensterbank, stak zijn hoofd naar buiten en keek naar beneden.

– Oei-oei-oei, zei hij toen hij uit het raam de stoepstenen zag.

– Rustig! riep Dolochov, en hij trok de officier weg bij het raam, die stuntelend, struikelend over zijn sporen, de kamer in sprong.

Nadat hij de fles op de vensterbank had gezet, zodat hij er gemakkelijk bij kon, klom Dolochov langzaam en voorzichtig in het raam. Hij liet zijn benen zakken, ging, met beide handen het kozijn omklemmend, behoedzaam zitten, liet het kozijn los, schoof wat naar rechts en naar links en pakte de fles. Anatole kwam met twee kaarsen aan en zette die op de vensterbank, hoewel het al helemaal licht was. Dolochovs rug in het witte hemd en zijn krullende haar werden van twee kanten belicht. Iedereen groepte samen bij het raam. De Engelsman stond vooraan. Pierre glimlachte en zei niets. Een van de aanwezigen, die wat ouder was dan de rest, drong zich plotseling met een ontsteld en kwaad gezicht naar voren en wilde Dolochov bij zijn hemd grijpen.

– Dit is waanzin, heren, hij valt nog te pletter, zei de man die een stuk verstandiger was dan de rest.

Anatole hield hem tegen.

– Raak hem niet aan, dan schrikt hij en dan valt hij zeker. Wat? En wat dan? Wat?

Dolochov draaide zich om en ging, opnieuw met beide handen het kozijn omklemmend, recht zitten.

– Als iemand zich nog eens met mij bemoeit, zei hij, de woorden een voor een door zijn opeengeklemde, dunne lippen naar buiten persend, dan smijt ik hem eruit. Vooruit!..

Toen hij dat had gezegd, draaide hij zich weer om, liet het kozijn los, pakte de fles en bracht die naar zijn mond, wierp zijn hoofd achterover en stak zijn vrije hand omhoog om zich in balans te houden. Een van de lakeien, die bezig was het glas op te rapen, bleef in gebogen houding staan kijken, zonder een oog van het raam en de rug van Dolochov af te laten. Anatole stond rechtop, zijn ogen wijdopen. De Engelsman stond met getuite lippen van terzijde toe te kijken. De man die de zaak had willen tegenhouden, rende naar een hoek van de kamer, en ging op de divan liggen met zijn gezicht naar de muur. Pierre sloeg zijn handen voor zijn ogen, een zwakke vergeten glimlach speelde nog om zijn mond, maar er sprak nu ontzetting en angst uit. Iedereen zweeg. Pierre haalde zijn handen van zijn ogen. Dolochov zat nog altijd in dezelfde houding, alleen zijn hoofd zakte verder achterover, zodat de krullen van zijn achterhoofd de kraag van zijn hemd raakten, en de hand met de fles kwam steeds meer omhoog en trilde van inspanning. De fles werd zichtbaar leger en kwam tegelijk steeds hoger, daarbij Dolochovs hoofd achteroverdrukkend. Waarom duurt het zo lang? dacht Pierre. Het leek hem of er meer dan een half uur verstreken was. Opeens maakte Dolochov een achterwaartse beweging met zijn rug, zijn arm begon nerveus te trillen; dit geschok was voldoende om zijn hele lichaam op het schuin aflopende raamkozijn in beweging te brengen. Terwijl hij weggleed, begonnen zijn hoofd en zijn handen van inspanning nog heviger te trillen. Zijn ene hand kwam omhoog om de vensterbank vast te grijpen, maar viel weer omlaag. Pierre sloot opnieuw zijn ogen en zei bij zichzelf dat hij ze nooit meer zou openen. Plotseling werd hij zich ervan bewust dat alles om hem heen in beroering was. Hij keek op: Dolochov stond op de vensterbank, zijn gezicht was bleek maar vrolijk.

– Leeg!

Hij wierp de fles naar de Engelsman, die hem handig opving. Dolochov sprong van de vensterbank af. Er hing een sterke rumlucht om hem heen.

– Geweldig! Bravo! Dat is pas een weddenschap! Verduiveld nog aan toe! klonk het van alle kanten.

De Engelsman haalde zijn beurs te voorschijn en begon het geld uit te tellen. Dolochov stond er somber en stil bij. Pierre sprong op de vensterbank.

– Heren! Wie wil met mij wedden? Ik zal hetzelfde doen, schreeuwde hij opeens. Ook zonder weddenschap! Geef me een fles. Ik doe het... Laat een fles aanrukken!

– Laat hem maar, laat hem maar, zei Dolochov glimlachend.

– Ben je helemaal gek geworden? Denk je dat we dat goed vinden? Jij wordt al duizelig op een trap, klonk het van alle kanten.

– Ik zal hem leegdrinken, geef me een fles rum! schreeuwde Pierre, terwijl hij met een vastberaden, dronken gebaar op de tafel sloeg en in het raamkozijn wilde gaan zitten.

Ze hielden hem bij zijn armen vast, maar hij was zo sterk, dat hij iedereen die in zijn buurt kwam wegduwde.

– Nee, zo krijg je hem er zeker niet af, zei Anatole, wacht maar, ik leid hem wel af. Luister eens, ik wed met je, maar morgen, nu gaan we naar je weet wel.

– We gaan, schreeuwde Pierre, vooruit! En Bruintje gaat mee...

En hij pakte de beer op, nam hem in zijn armen en walste met hem de kamer door.

==

==

7

==

Vorst Vasili was de belofte nagekomen die hij vorstin Droebetskoj had gedaan op Anna Pavlovna’s soiree, toen zij hem had gevraagd Boris, haar enige zoon, te helpen. Hij had een verzoekschrift ingediend bij zijne majesteit, en bij hoge uitzondering was Boris overgeplaatst naar het Semjonovski-regiment, als vaandrig. Maar ondanks al Anna Michajlovna’s inspanningen en bemoeienissen was hij niet als adjudant of bij de staf van Koetoezov aangesteld. Kort na de soiree van Anna Pavlovna keerde Anna Michajlovna naar Moskou terug, waar ze meteen haar rijke verwanten, de Rostovs, bezocht, bij wie ze altijd logeerde als ze in Moskou was, en bij wie haar aanbeden Borisje – die nog maar pas in het leger zat en nu als vaandrig werd overgeplaatst naar de garde – sinds zijn vroege jeugd was opgegroeid en opgevoed. De garde was al op 10 augustus uit Moskou vertrokken en haar zoon, die voor de aanschaf van zijn nieuwe uniform in Moskou was achtergebleven, zou zijn onderdeel tijdens de opmars naar Radzivilov inhalen.

De Rostovs vierden de naamdag van de beide Natalja’s – de moeder en de jongste dochter. De hele ochtend al reed een stroom rijtuigen met bezoekers af en aan bij het grote, in heel Moskou bekende huis van gravin Rostov aan de Povarskaja. De gravin zat met haar knappe oudste dochter en steeds wisselende gasten in de salon.

De gravin was een vrouw van een jaar of vijfenveertig, met een mager oosters uiterlijk, wie het ter wereld brengen van haar kinderen – ze had er twaalf gekregen – danig was aan te zien. Haar langzame manier van bewegen en spreken – het gevolg van haar zwakke gezondheid – gaf haar iets waardigs, iets wat achting afdwong. Vorstin Anna Michajlovna Droebetskoj zat, als vriendin des huizes, ook in de salon en hielp bij de ontvangst van de gasten en het onderhouden van het gesprek. De jongelui zaten in de achter de salon gelegen kamers, ze vonden het niet nodig om aanwezig te zijn bij de ontvangst van de visite. De graaf wachtte de gasten op en deed hen weer uitgeleide, waarbij hij iedereen uitnodigde voor het diner.

– Ik dank u heel, heel hartelijk, ma chère (of mon cher; hij noemde iedereen zonder uitzondering ma chère of mon cher, zonder enig onderscheid, of het nu hoger of lager geplaatste personen waren dan hijzelf), namens mijzelf en namens de lieve jarigen. U komt toch wel dineren. Anders beledigt u ons, mon cher. Ik verzoek het u van harte, namens de hele familie, ma chère. Met deze woorden, begeleid door steeds dezelfde uitdrukking op zijn gladgeschoren, ronde, vrolijke gezicht, door steeds dezelfde stevige handdruk en de herhaalde kleine buiginkjes, richtte hij zich zonder uitzondering en zonder onderscheid tot iedereen. Wanneer hij een gast uitgeleide had gedaan, keerde de graaf terug naar een van de gasten die nog in de salon zaten; hij trok een stoel bij, spreidde zwierig zijn benen, legde zijn handen op zijn knieën met het gezicht van iemand die geniet van het leven en ook weet te leven, knikte veelbetekenend, deed een weersvoorspelling, wisselde raadgevingen uit over de gezondheid, de ene keer in het Russisch, de andere keer in slecht maar met veel aplomb uitgesproken Frans, om vervolgens zichtbaar vermoeid, maar vol plichtsbesef opnieuw iemand uitgeleide te gaan doen, onderwijl zijn spaarzame haren over zijn kale kruin gladstrijkend, en zijn uitnodiging voor het diner herhalend. Nu en dan ging hij bij zijn terugkeer uit de vestibule via de serre en de bediendenkamer even naar de grote marmeren eetzaal, waar de tafel gedekt werd voor tachtig personen; hij keek naar de bedienden die het tafelzilver en het porselein aandroegen, de tafels uitschoven en de damasten tafellakens openvouwden, en riep Dmitri Vasiljevitsj bij zich, een man van adel, die al zijn zaken regelde, en zei:

– Nou, Mitjenka, zorg ervoor dat alles in orde is. Mooi, mooi, zei hij terwijl hij tevreden zijn blik liet gaan langs de enorme, uitgeschoven tafel. Het belangrijkste is de wijze van serveren. Zo is dat. En met een zelfvoldane zucht ging hij weer terug naar de salon.

– Marja Lvovna Karagina en haar dochter! kondigde in de deuropening van de salon de enorme kamerdienaar van de gravin met basstem aan. De gravin dacht even na en nam een snuifje uit haar gouden snuifdoos met het portret van haar man.

– Ik ben doodop van al die visite, zei ze. Zij is de laatste die ik ontvang. Ze is zo stijfjes. Laat haar maar binnenkomen, zei ze met droeve stem tegen de lakei, alsof ze wilde zeggen: «Geef me de genadeslag maar.»

Een lange, gezette dame met een hooghartig air kwam vergezeld van haar glimlachende rondwangige dochter met ruisende rokken de salon binnen.

– Chère comtesse, il y a si longtemps... elle a été alitée, la pauvre enfant... au bal des Razoumowsky... et la comtesse Apraksine... j’ai été si heureuse...86 klonken opgewonden vrouwenstemmen, die elkaar onderbraken en samensmolten met het geruis van rokken en het verschuiven van stoelen. Er ontstond het soort gesprek dat slechts wordt gaande gehouden om bij de eerste stilte op te staan en onder geruis van rokken te prevelen: «Je suis bien charmée... la santé de maman... et la comtesse Apraksine»,87 en dan weer ruisend naar de vestibule te gaan om bontmantel of cape aan te doen en te vertrekken. Het gesprek ging over de belangrijkste nieuwtjes in de stad: over de ziekte van de bekende oude graaf Bezoechov, een van de rijkste en knapste mannen uit Katharina’s tijd, en over zijn onwettige zoon Pierre, die zich zo onbehoorlijk had gedragen op de soiree van Anna Pavlovna Scherer.

– Ik beklaag de arme graaf zeer, zei de bezoekster, zijn gezondheid was al slecht, en nu nog het verdriet over zijn zoon. Dat wordt zijn dood nog!

– Wat bedoelt u? vroeg de gravin alsof ze niet wist waarover de gast het had, hoewel ze al zo’n keer of vijftien had gehoord wat de reden van graaf Bezoechovs verdriet was.

– Die opvoeding van tegenwoordig! In het buitenland, vervolgde de bezoekster, kon die jongeman al doen wat hij wilde, en ik heb gehoord dat hij nu in Petersburg zulke vreselijke dingen heeft uitgehaald dat hij door de politie de stad is uitgezet.

– Nee maar! zei de gravin.

– Hij verkeert in slecht gezelschap, mengde vorstin Anna Michajlovna zich in het gesprek. De zoon van vorst Vasili, hij en een zekere Dolochov hebben God weet wat uitgehaald, heb ik gehoord. En ze zijn alle drie gestraft. Dolochov is gedegradeerd tot soldaat, de zoon van Bezoechov is naar Moskou verbannen. De vader van Anatole Koeragin heeft de zaak weten te sussen. Maar ook hij is uit Petersburg verbannen.

– Wat hebben ze dan toch uitgehaald? vroeg de gravin.

– Het zijn echte schurken, vooral Dolochov, zei de bezoekster. Hij is de zoon van Marja Ivanovna Dolochova, een achtenswaardige dame, maar wat zegt dat? Kunt u het zich voorstellen: ze hadden met zijn drieën ergens een beer opgeduikeld, die bij zich in een rijtuig gezet en meegenomen naar een paar actrices. De politie rukte uit om hen te stoppen. Ze grepen een agent, bonden hem ruggelings vast op de beer en wierpen de beer in de Mojka; en daar zwom de beer rond met de agent op zijn rug.

– Die agent heeft ook een modderfiguur geslagen, ma chère, riep de graaf stikkend van het lachen uit.

– Ach, wat vreselijk! Wat valt er om te lachen, graaf?

Maar de dames moesten zelf ook lachen.

– Ze hebben die stakker met grote moeite gered, vervolgde de bezoekster. Dat is nou de slimme manier waarop de zoon van graaf Kirill Vladimirovitsj Bezoechov zich vermaakt! voegde ze eraan toe. Hij zou intelligent zijn en goed opgevoed. Zo zie je maar waartoe een buitenlandse opvoeding leidt. Ik hoop dat niemand hem hier wil ontvangen, ondanks zijn rijkdom. Ze wilden hem bij mij introduceren. Ik heb zonder meer geweigerd: ik heb dochters.

– Waarom zegt u dat die jongeman zo rijk is? vroeg de gravin, zich afwendend van de jonge meisjes, die meteen deden of ze niets hoorden. Hij heeft immers alleen onwettige kinderen. Pierre is, meen ik, ook een bastaard.

De bezoekster maakte een laatdunkend gebaar.

– Hij heeft wel twintig onwettige kinderen, geloof ik.

Vorstin Anna Michajlovna mengde zich in het gesprek, ze wilde kennelijk laten zien wat voor relaties ze had en hoe goed ze op de hoogte was van alles wat er in de uitgaande wereld speelde.

– Dat is het nu net, zei ze veelbetekenend en half fluisterend. De reputatie van graaf Kirill Vladimirovitsj is bekend... Hij heeft zoveel kinderen dat hij de tel kwijt is, maar die Pierre was zijn lieveling.

– Hij zag er vorig jaar nog zo goed uit, die oude heer, zei de vorstin. Ik heb nooit een knappere man gezien.

– Hij is nu erg veranderd, zei Anna Michajlovna. Wat ik zeggen wou, vervolgde ze, via zijn vrouw is vorst Vasili erfgenaam van het hele landgoed, maar de graaf was altijd dol op Pierre, hij heeft zich met zijn opvoeding bemoeid, zijne majesteit over hem geschreven... zodat niemand weet wie bij zijn overlijden (hij is zo ziek dat dat elk moment kan gebeuren, en dokter Lorrain is uit Petersburg overgekomen) het enorme vermogen erft, Pierre of vorst Vasili. Veertig duizend zielen en miljoenen. Ik weet dat zo precies omdat vorst Vasili me dit zelf heeft verteld. Bovendien is Kirill Vladimirovitsj een neef van mijn moeder. Hij is ook de peetvader van mijn Boris, voegde ze er achteloos aan toe, alsof ze die omstandigheid van geen enkel belang vond.

– Vorst Vasili is gisteren in Moskou aangekomen. Voor een inspectie heb ik gehoord, zei de bezoekster.

– Ja, maar, entre nous,88 zei de gravin, dat is niet de echte reden; in werkelijkheid is hij naar graaf Kirill Vladimirovitsj, omdat hij had gehoord dat het zo slecht met hem gaat.

– Toch is het een kostelijke streek, ma chère, zei de graaf, en toen hij merkte dat de oudere dame niet naar hem luisterde, wendde hij zich tot de jonge meisjes. Wat een modderfiguur heeft die agent geslagen, ik zie het helemaal voor me.

En terwijl hij voordeed hoe de agent met zijn armen had gezwaaid, barstte hij opnieuw schuddebuikend in luid en diep lachen uit, zo lachen mensen die altijd goed van eten en vooral goed van drinken zijn.

– Dus u komt bij ons dineren? zei hij.

==

==

8

==

Er viel een stilte. De gravin keek vriendelijk glimlachend naar haar gast, maar verheelde overigens niet dat ze het helemaal niet erg zou vinden als haar bezoek zou opstaan en vertrekken. De dochter van de bezoekster streek met een vragende blik naar haar moeder haar japon al recht, toen uit de aangrenzende kamer opeens het lawaai van naar de deur hollende jongens en meisjes te horen was, evenals het gekraak van een meegesleepte en omvergelopen stoel, en er een dertienjarig meisje, dat iets in de vouw van haar korte mousselinen rokje verstopt hield, binnenrende en midden in de kamer bleef stilstaan. Het was duidelijk dat haar ondoordachte geren haar verder had gebracht dan de bedoeling was. Op hetzelfde moment verschenen achter haar in de deuropening een student met een frambozenrode kraag, een gardeofficier, een vijftienjarig meisje en een mollig jongetje met rode wangetjes in een speelpakje.

De graaf sprong op, wankelde even en sloeg zijn wijdgespreide armen om het binnengekomen meisje heen.

– Daar is ze! riep hij lachend uit. De jarige! Ma chère jarige!

– Ma chère, il y a un temps pour tout,89 zei de gravin met gespeelde strengheid. Je verwent haar ook altijd, Elie, vervolgde ze tegen haar man.

– Bonjour, ma chère, je vous félicite, zei de bezoekster. Quelle délicieuse enfant!90 zei ze vervolgens tegen de moeder.

Het donkerogige meisje, dat niet knap was maar wel levendig, met haar grote mond, haar blote kinderschoudertjes, die door het harde lopen uit haar keursje waren geglipt, met haar verwarde zwarte krullen, haar dunne blote armen, haar in een kanten broek gehulde benen en haar voetjes in lage schoenen, was op de aanvallige leeftijd waarop een meisje al geen kind meer is, maar het kind nog net geen jong meisje. Ze rukte zich los van haar vader, rende naar haar moeder, verborg haar rode hoofd in het kant van haar moeders mantilla – zonder zich iets van het standje aan te trekken – en begon te lachen. Ze lachte ergens om en probeerde hortend iets uit te leggen over de pop die ze vanonder haar rokje te voorschijn haalde.

– Ziet u? mijn pop... Mimi... Ziet u.

En Natasja kon niet verder praten van het lachen. Ze stortte zich op haar moeder en barstte in zo’n luide schaterlach uit dat iedereen, zelfs de stijve bezoekster, onwillekeurig moest meelachen.

– Nou schiet op, schiet op met die lelijke pop van je! zei haar moeder, terwijl ze haar dochtertje met gespeelde boosheid wegduwde. Dit is mijn jongste dochter, zei ze tegen de bezoekster.

Natasja, die haar gezicht even uit de kanten sjaal van haar moeder ophief, keek naar haar door haar lachtranen heen en verborg haar gezicht weer.

De bezoekster die zo onverwacht getuige was van het familietafereeltje, achtte het haar plicht deel te nemen aan het gesprek.

– Zeg eens liefje, zei ze tegen Natasja, wat is die Mimi van jou? Je dochter zeker?

Natasja vond die neerbuigende, kinderachtige toon van de bezoekster maar niets. Ze gaf geen antwoord en keek de bezoekster alleen maar ernstig aan.

Intussen had de hele jonge generatie – Boris, de officier, de zoon van vorstin Anna Michajlovna, Nikolaj, de student, de oudste zoon van de graaf, Sonja, het vijftienjarige nichtje van de graaf en de kleine Petroesja, de jongste zoon – in de salon een plaatsje gevonden; ze deden zichtbaar hun best om de uitgelatenheid en vrolijkheid die van hun gezichten afstraalden binnen de grenzen van het fatsoen te houden. Het was duidelijk dat ze daar, in de achter in het huis gelegen kamers, waar ze met zoveel haast uitgerend waren, over veel vrolijker onderwerpen hadden gesproken dan hier over de stadsroddels, het weer en comtesse Apraksine. Af en toe keken ze naar elkaar en dan konden ze hun lachen bijna niet inhouden.

De twee jongemannen, de student en de officier, waren van jongs af aan vrienden; ze waren even oud en allebei knap om te zien, hoewel ze niet op elkaar leken. Boris was een lange, blonde jongeman met een rustig en knap gezicht met regelmatige, fijne trekken. Nikolaj was kleiner, met krullend haar en een open gezicht. Op zijn bovenlip vertoonden zich al donkere haartjes, en op zijn hele gezicht lag een uitdrukking van onstuimigheid en geestdrift. Nikolaj bloosde toen hij de salon binnenkwam. Het was duidelijk dat hij niet wist wat hij moest zeggen; Boris daarentegen wist zich meteen een houding te geven en vertelde rustig en op een grappige manier hoe hij die pop Mimi had gekend toen ze nog jong was, toen haar neus nog heel was, en hoe ze in de vijf jaar dat hij haar kende oud was geworden en over haar hele schedel een barst had gekregen. Terwijl hij dat vertelde, keek hij naar Natasja. Natasja draaide zich van hem af, keek naar haar jongste broertje dat met dichtgeknepen ogen schudde van het geluidloze lachen, tot ze, niet langer in staat zich te beheersen, opsprong en de kamer uitrende, zo snel als haar vlugge beentjes haar konden dragen. Boris hield zijn gezicht in de plooi.

– U wilde geloof ik ook weggaan, maman? Zal ik het rijtuig laten voorkomen? zei hij glimlachend tegen zijn moeder.

– Ja, ga maar zeggen dat ze kunnen voorrijden, zei zijn moeder met een glimlach.

Boris verliet rustig de salon en ging achter Natasja aan, het dikke jongetje rende hen boos achterna, alsof hij kwaad was dat zijn spel was onderbroken.

==

==

9

==

De jongelui die in de salon waren achtergebleven – de oudste dochter van de gravin (die vier jaar ouder was dan haar zusje en zich als een volwassene gedroeg) en de dochter van de bezoekster niet meegerekend – waren Nikolaj en het nichtje Sonja. Sonja was een kleine slanke brunette met een zachte, door lange wimpers overschaduwde blik, een dikke zwarte vlecht die tweemaal om haar hoofd was gewonden; haar gezicht, en vooral haar tengere maar sierlijk gespierde blote armen en haar hals hadden een enigszins gelige teint. Door de lichtheid van haar bewegingen, haar zachte en soepele ledematen en haar wat berekenende manier van doen deed ze denken aan een mooi, nog niet volgroeid katje dat belooft een prachtige kat te worden. Ze vond kennelijk dat ze fatsoenshalve door een glimlach moest laten merken dat ze aan het algemene gesprek deelnam, maar ondanks haarzelf keken haar ogen vanonder de lange dichte wimpers met zo’n hartstochtelijke meisjesachtige adoratie naar haar cousin, die naar het leger zou afreizen, dat haar glimlach niemand ook maar een moment kon misleiden, en het was duidelijk dat het katje alleen maar even was neergestreken om des te energieker op te springen om met haar cousin te gaan stoeien zodra ook zij, net als Boris en Natasja, aan de salon zouden weten te ontsnappen.

– Ja, ma chère, zei de oude graaf tegen de bezoekster, wijzend op Nikolaj. Zijn vriend Boris is nu officier geworden en uit vriendschap voor hem geeft hij zijn studie aan de universiteit op en laat hij mij, oude man, in de steek om ook dienst te nemen, ma chère. En er was al een baan voor hem bij het Archief en alles. Dat is pas vriendschap, hè? zei de graaf op vragende toon.

– Ja, ze zeggen dat de oorlog al verklaard is, zei de bezoekster.

– Dat zeggen ze al zolang, zei de graaf. Dan gaan ze weer praten en praten, en alles blijft bij het oude. Ja, ma chère, dat is pas vriendschap, herhaalde hij. Hij gaat bij de huzaren.

De bezoekster, die niet wist wat ze moest zeggen, schudde het hoofd.

– Het heeft helemaal niets met vriendschap te maken, antwoordde Nikolaj met een rood hoofd, alsof hij een voor hem schandelijke aantijging moest weerleggen. Helemaal niet uit vriendschap, ik zie het leger als mijn roeping.

Hij keek tersluiks naar zijn nichtje en naar de dochter van de bezoekster: ze zaten allebei met een goedkeurende glimlach naar hem te kijken.

– Kolonel Schubert van het regiment huzaren van Pavlograd komt vandaag bij ons dineren. Hij was hier met verlof en hij neemt Nikolaj mee terug. Wat doe je eraan? zei de graaf schouderophalend en op luchtige toon sprekend over iets wat hem kennelijk veel verdriet bezorgde.

– Ik heb u al gezegd, papaatje, zei zijn zoon, dat ik hier blijf als u me niet wilt laten gaan. Maar ik weet dat ik nergens voor deug, behalve voor het leger; ik ben geen diplomaat, geen ambtenaar, ik kan mijn gevoelens niet verbergen, zei hij terwijl hij met de behaagzucht van een knappe jongeman naar Sonja en de dochter van de bezoekster keek.

Het katje, dat hem met haar ogen verslond, leek bereid te zijn om elk moment te gaan spelen en haar ware katteaard te tonen.

– Ja, het is al goed, zei de oude graaf. Hij is zo heetgebakerd. Die Bonaparte heeft ze allemaal het hoofd op hol gebracht; ze moeten er maar steeds aan denken hoe hij het van luitenant tot keizer heeft gebracht. Nou, God geve het, voegde hij eraan toe, zonder het ironische glimlachje van de bezoekster op te merken.

De volwassenen begonnen over Bonaparte te praten. Julie, de dochter van de bezoekster, wendde zich tot de jonge Rostov.

– Wat jammer dat je donderdag niet bij de Archarovs was. Ik heb me verveeld zonder jou, zei ze met een aanminnige glimlach.

De gevleide jongeman schoof met de behaagzuchtige glimlach van de jeugd zijn stoel dichter naar de hare en begon een onderonsje met de glimlachende Julie, zonder dat hij in de gaten had dat zijn onopzettelijke glimlach het hart van Sonja, die een hoogrode kleur kreeg en geforceerd glimlachte, als een mes van jaloezie doorsneed. Midden in het gesprek keek hij even naar haar. Sonja keek hem woedend aan, ze stond op terwijl ze haar tranen nauwelijks kon bedwingen, met op haar lippen die geforceerde glimlach en verliet de kamer. Nikolajs levendigheid verdween. Hij wachtte de eerste de beste onderbreking van het gesprek af en verliet toen met een bekommerd gezicht de kamer om Sonja te zoeken.

– De geheimen van de jongelui staan op hun gezicht geschreven, zei Anna Michajlovna, op de vertrekkende Nikolaj wijzend. Cousinage dangereux voisinage,91 voegde ze eraan toe.

– Ja, zei de gravin, toen de zonnestraal die met de jongelui de salon was binnengekomen weer verdwenen was, alsof zij antwoord gaf op een vraag die niemand haar had gesteld, maar die haar voortdurend bezig hield. Hoeveel verdriet, hoeveel zorgen heeft een mens toch om hen, voordat we vreugde aan hen beleven! En ook nu is het eigenlijk meer angst dan vreugde. Je zit altijd in angst, altijd! Dit is precies de gevaarlijke leeftijd, zowel voor meisjes als voor jongens.

– Het hangt allemaal af van de opvoeding, zei de bezoekster.

– Ja, daar hebt u gelijk in, vervolgde de gravin. Tot nu toe ben ik God zij dank altijd een vriendin voor mijn kinderen geweest en genoot ik hun volle vertrouwen, zei de gravin, dezelfde vergissing makend als zoveel ouders, die denken dat hun kinderen geen geheimen voor hen hebben. Ik weet dat ik altijd de eerste confidente van mijn dochters zal zijn, en dat Nikolaj, als hij door zijn onstuimige aard tot het uithalen van schelmenstreken komt (zo zijn jongens nu eenmaal), zich nooit zo zal misdragen als die Petersburgse heertjes.

– Ja, het zijn geweldige kinderen, bevestigde de graaf, die alle ingewikkelde kwesties altijd oploste door alles geweldig te vinden. Stel je voor! Hij wil bij de huzaren. Wat wil je, ma chère!

– Wat een schatje is uw jongste dochter! zei de bezoekster. Een vaatje buskruit!

– Ja dat is ze, zei de graaf. Ze lijkt op mij! En een stemmetje! Al is het mijn eigen dochter, ik durf te zeggen dat ze zangeres wordt, een tweede Salomoni. We hebben een Italiaan in dienst genomen om haar les te geven.

– Is dat niet wat te vroeg? Ik heb gehoord dat het niet goed voor de stem is op die leeftijd te beginnen.

– O nee, waarom te vroeg? zei de graaf. Onze moeders trouwden toch ook toen ze een jaar of twaalf, dertien waren.

– En ze is al verliefd op Boris! Wat zegt u daarvan? zei de gravin, terwijl ze met een zachte glimlach naar de moeder van Boris keek; en ze vervolgde, kennelijk als antwoord op een gedachte die haar al lang bezighield: Ja, ziet u, als ik te streng ben en haar alles verbied... God weet wat ze dan achter mijn rug zouden doen (de gravin bedoelde dat ze elkaar zouden kussen), maar nu ben ik helemaal op de hoogte. Ze komt iedere avond naar me toe gehold om me alles te vertellen. Misschien verwen ik haar, maar ik denk wel dat dit het beste is. Ik was veel strenger voor mijn oudste dochter.

– Ja, ik ben heel anders opgevoed, zei de oudste dochter, de knappe gravin Vera, glimlachend.

Maar die glimlach maakte het gezicht van Vera niet mooier, zoals dat meestal wel het geval is, integendeel, haar gezicht kreeg iets onnatuurlijks en daardoor iets onaangenaams. De oudste dochter, Vera, was knap om te zien en niet dom, ze kon goed leren, was welopgevoed en had een prettige stem en wat ze zei was juist en gepast; maar alle aanwezigen – ook de bezoekster en ook de gravin – keken gek genoeg naar haar alsof ze zich verbaasd afvroegen waarom ze dit had gezegd, en iedereen voelde zich ongemakkelijk.

– Met oudste kinderen doe je altijd te veel je best, die moeten iets heel bijzonders worden, zei de bezoekster.

– Dat valt niet te ontkennen, ma chère! Onze lieve gravin heeft met Vera niet anders gedaan, zei de graaf. En wat dan nog! Ze is evengoed geweldig geworden, voegde hij eraan toe, met een goedkeurende knipoog naar Vera.

De gasten stonden op en vertrokken met de belofte te komen dineren.

– Wat een manieren! Ze bleef maar zitten! zei de gravin, toen ze haar visite uitgeleide had gedaan.

==

==

10

==

Nadat Natasja de salon was uitgerend, holde zij door naar de serre. Daar stond ze stil om te luisteren naar het gesprek in de salon en te wachten tot Boris naar buiten zou komen. Ze begon al ongeduldig te worden en te stampvoeten, bijna in tranen omdat hij niet meteen kwam, toen ze zijn ferme, afgemeten voetstap hoorde. Natasja dook snel weg tussen de houten bloembakken en verstopte zich.

Boris bleef in het midden van het vertrek staan, keek om zich heen, sloeg met zijn hand de stofjes van de mouw van zijn uniform en liep naar de spiegel om zijn knappe gezicht te bekijken. Natasja keek stilletjes vanuit haar schuilplaats toe, in afwachting van wat hij zou gaan doen. Hij stond een poosje voor de spiegel, glimlachte en liep naar de uitgang. Natasja wilde hem roepen maar ze bedacht zich. «Laat hem maar zoeken», zei ze bij zichzelf.

Boris was nauwelijks vertrokken of Sonja, vuurrood en in tranen, kwam onder woedend gefluister door de andere deur binnen. Natasja bedwong haar eerste opwelling om op haar af te rennen en bleef in haar schuilplaats kijken – als van onder een onzichtbaar makende hoed – naar wat er in de wereld gebeurde. Ze ervoer een nieuw, speciaal soort genot. Sonja fluisterde iets en keek steeds naar de salondeur. Nikolaj verscheen in de deuropening.

– Sonja! Wat is er met je? Hoe kan dit? zei Nikolaj, terwijl hij op haar af rende.

– Niets, er is niets, laat me met rust! Sonja begon te snikken.

– Nee, ik weet wat er is.

– Nou, dat is dan mooi, ga dan maar weer naar haar toe.

– So-o-onja! Luister! Hoe kun je mij en jezelf zo kwellen om iets wat je je verbeeldt? zei Nikolaj haar hand pakkend.

Sonja trok haar hand niet terug uit de zijne en hield op met huilen.

Natasja verroerde zich niet en keek met ingehouden adem en glanzende ogen vanuit haar schuilplaats toe. «Wat gaat er nu gebeuren?» dacht ze.

– Sonja! Ik heb niemand op de wereld nodig! Jij bent alles voor me, zei Nikolaj. Ik zal het je bewijzen.

– Ik houd er niet van als je zo praat.

– Dan zal ik het niet meer doen, vergeef me, Sonja. Hij trok haar naar zich toe en kuste haar.

«Ah, wat mooi!» dacht Natasja, en toen Sonja en Nikolaj de serre verlieten, volgde zij hen en ze riep Boris.

– Boris, kom eens hier, zei ze met een veelbetekenende, ondeugende uitdrukking op haar gezicht. Ik moet je iets vertellen. Hierheen, hierheen, zei ze en ze nam hem mee naar de serre, naar de plek tussen de bloembakken waar ze verstopt had gezeten. Boris volgde haar glimlachend.

– Wat is dat iets dan? vroeg hij.

Ze raakte in de war, keek om zich heen, en toen ze haar pop zag, die ze in een bloembak had laten liggen, nam ze die in haar armen.

– Geef de pop maar een zoen, zei ze.

Boris wierp een opmerkzame en vriendelijke blik op haar opgewonden gezicht en reageerde niet.

– Wil je niet? Nou, kom dan maar mee, zei ze en ze drong dieper door in de bloemen en gooide haar pop weg. Dichterbij, dichterbij! fluisterde ze. Ze pakte de officier bij zijn manchetten vast, en op haar diep blozende gezicht verscheen een plechtige, angstige uitdrukking.

– En wil je mij een zoen geven? fluisterde ze nauwelijks hoorbaar, terwijl ze hem vanonder haar wimpers aankeek, glimlachend en tegelijk bijna huilend van opwinding.

Boris bloosde.

– Wat doe je mal! mompelde hij terwijl hij zich naar haar overboog en nog roder werd, maar zonder iets te ondernemen, afwachtend.

Ze sprong opeens op een bloembak, zodat ze boven hem uitstak, sloeg haar armen om hem heen, zodat haar smalle blote handjes zich boven zijn nek samenvouwden, schudde haar haren naar achteren en kuste hem vol op de lippen.

Ze glipte tussen de bloempotten door naar de andere kant van de planten en bleef met gebogen hoofd staan.

– Natasja, zei hij, je weet dat ik van je houd, maar...

– Ben jij verliefd op me? onderbrak Natasja hem.

– Ja, ik ben verliefd, maar laten we dit alsjeblieft niet meer doen... Nog vier jaar... Dan zal ik om je hand vragen.

Natasja dacht na.

– Dertien, veertien, vijftien, zestien, telde ze op haar dunne vingertjes na. Goed! Afgesproken?

En een glimlach van vreugde en geruststelling verlichtte haar opgewonden gezicht.

– Afgesproken, zei Boris.

– Voor altijd? zei het meisje. Tot de dood ons scheidt?

Ze gaf hem een arm en liep met een gelukkig gezicht rustig naast hem naar de zitkamer.

==

==

11

==

De gravin was zo vermoeid door al het bezoek dat ze opdracht gaf verder niemand te ontvangen, en de lakei bij de deur kreeg orders iedereen die nog kwam feliciteren uit te nodigen om in elk geval te komen dineren. De gravin wilde graag onder vier ogen spreken met haar jeugdvriendin, vorstin Anna Michajlovna, met wie zij nog niet naar behoren had kunnen praten sinds haar terugkeer uit Petersburg. Anna Michajlovna, met haar afgetobde maar aardige gezicht, schoof haar stoel dichter naar die van de gravin toe.

– Bij jou kan ik mijn hart luchten, zei Anna Michajlovna. Er zijn nog maar zo weinig oude vrienden over. Daarom stel ik jouw vriendschap ook zo op prijs.

Anna Michajlovna keek naar Vera en zweeg. De gravin drukte de hand van haar vriendin.

– Vera, zei de gravin tegen haar oudste dochter, die kennelijk niet haar lieveling was, begrijp je dan helemaal niets? Zie je niet dat je hier teveel bent. Ga naar de andere meisjes of...

De knappe Vera glimlachte laatdunkend, ze trok het zich duidelijk niet aan.

– Als u dat eerder had gezegd, mamaatje, was ik direct weggegaan, zei ze en ze verdween naar haar kamer. Maar toen ze langs de zitkamer kwam, zag ze daar symmetrisch bij de ramen twee paartjes zitten. Ze stond stil en glimlachte laatdunkend. Sonja zat vlak naast Nikolaj, die voor haar een gedicht overschreef, het eerste dat hij ooit had geschreven. Boris en Natasja zaten bij het andere raam en zwegen toen Vera binnenkwam. Sonja en Natasja keken met schuldbewuste maar gelukkige gezichten naar Vera.

Het was vermakelijk en tegelijk roerend om die verliefde meisjes te zien, maar hun aanblik maakte in Vera geen aangename gevoelens wakker.

– Hoe vaak heb ik jullie nu al gevraagd, zei ze, van mijn spullen af te blijven, jullie hebben je eigen kamer. Ze pakte Nikolaj de inktkoker af.

– Nog even, nog even, zei hij, zijn pen indopend.

– Jullie weten ook altijd het verkeerde moment uit te zoeken, zei Vera. Zoals jullie de salon in kwamen rennen, iedereen schaamde zich voor jullie.

Ondanks het feit dat wat ze zei volkomen terecht was, of misschien wel juist daarom, gaf niemand antwoord, en de vier keken elkaar alleen maar aan. Ze bleef nog even in de kamer dralen, met de inktpot in haar hand.

– Wat kunnen jullie op jullie leeftijd nu voor geheimen hebben, Boris en Natasja, en jullie twee – dat is allemaal onzin!

– Maar wat heb jij daarmee te maken, Vera, verweerde Natasja zich met een zacht stemmetje.

Ze wilde die dag kennelijk nog aardiger en vriendelijker tegen iedereen zijn dan anders.

– Grote onzin, zei Vera, ik schaam me voor jullie. Wat zijn dat dan wel voor geheimen?..

– Iedereen heeft geheimen. Wij bemoeien ons ook niet met jou en Berg, zei Natasja boos wordend.

– Nee, dat zou ik ook denken, want er is op mijn gedrag nooit iets aan te merken. Maar ik zal mama vertellen hoe jij je gedraagt met Boris.

– Natalja Iljinisjna gedraagt zich heel goed tegenover mij, zei Boris. Ik heb niets te klagen, zei hij.

– Hou op, Boris, jij bent zo’n diplomaat (het woord diplomaat was erg populair bij de kinderen, die er een speciale betekenis aan gaven); dit is vervelend, zei Natasja met gekwetste, trillende stem. Waarom moet ze mij altijd hebben? Jij zult het nooit begrijpen omdat je nooit van iemand gehouden hebt; jij hebt geen hart, je bent maar een Madame de Genlis92 (deze bijnaam, die als zeer beledigend gold, had Nikolaj Vera gegeven), en het is jouw grootste genoegen anderen moeilijkheden te bezorgen. Flirt jij maar met Berg zoveel je wilt, zei ze er snel achteraan.

– Ik ren tenminste niet achter een jongeman aan in het bijzijn van gasten...

– Nou, je hebt je doel bereikt, onderbrak Nikolaj haar, je hebt tegen iedereen iets onaardigs gezegd en onze stemming bedorven. Laten we naar de kinderkamer gaan.

Ze kwamen alle vier overeind, als een zwerm opgeschrikte vogels en gingen de kamer uit.

– Jullie hebben onaardige dingen tegen mij gezegd, zei Vera, ik heb helemaal niks gezegd.

– Madame de Genlis! Madame de Genlis! klonken hun lachende stemmen van achter de deur.

De knappe Vera, die voor zoveel ergernis en onaangenaamheid had gezorgd, glimlachte en liep, kennelijk onberoerd door wat er tegen haar was gezegd, naar de spiegel en schikte iets aan haar sjaal en haar kapsel: de aanblik van haar knappe gezicht leek haar nog koeler en rustiger te maken.

==

In de salon duurde het gesprek voort.

– Ah! ma chère, zei de gravin, ook in mijn leven tout n’est pas rose. Ik zie toch ook dat du train que nous allons,93 ons vermogen niet lang toereikend zal zijn! En dan nog de club94 en zijn goedhartigheid. En of we op ons buiten tot rust komen? Met al die toneelstukken, de jacht en God weet wat. Maar laten we het niet over mij hebben. Vertel eens, hoe heb jij het allemaal klaargespeeld. Ik verbaas me vaak over jou, Annette, hoe jij, op jouw leeftijd, alleen in een rijtuig overal naar toe gaat, naar Moskou, naar Petersburg, naar al die ministers, al die beroemdheden en hoe je met iedereen weet om te gaan, daar verbaas ik me over. Hoe krijg je dat voor elkaar? Ik breng daar niets van terecht.

– Ach, liefje! antwoordde vorstin Anna Michajlovna. God geve dat je nooit zult weten hoe zwaar het is als weduwe achter te blijven, zonder steun en met een zoon die je boven alles liefhebt. Maar alles valt te leren, vervolgde ze met enige trots. Mijn proces heeft me veel geleerd. Als ik iemand van die hoge pieten wil zien, schrijf ik een briefje: «Princesse une telle95 wenst die en die te spreken», en dan neem ik een koets en ga er twee-, drie-, viermaal naar toe, net zolang tot ik mijn doel heb bereikt. Het kan me niet schelen wat ze van me denken.

– En tot wie heb je je voor Boris gewend? vroeg de gravin. Jouw zoon is al officier van de garde, terwijl mijn Nikolaj als cadet gaat. Niemand heeft enige moeite voor hem gedaan. Wie heb jij om hulp gevraagd?

– Vorst Vasili. Hij was heel vriendelijk. Hij stemde meteen toe en heeft een verzoekschrift ingediend bij zijne majesteit, zei vorstin Anna Michajlovna in vervoering, daarbij alle vernederingen die zij had moeten ondergaan voor het bereiken van haar doel helemaal vergetend.

– Is hij oud geworden, vorst Vasili? vroeg de gravin. Ik heb hem niet meer gezien sinds onze toneelvoorstellingen bij de Roemjantsevs.96 Hij is me, denk ik, vergeten. Il me faisait la cour,97 herinnerde de gravin zich glimlachend.

– Hij is nog altijd dezelfde, antwoordde Anna Michajlovna, hij is beminnelijk en hoffelijk. Les grandeurs ne lui ont pas tourné la tête du tout.98 «Het spijt me dat ik niet meer voor u kan doen, lieve vorstin», zei hij tegen me, «ik sta tot uw beschikking.» Ja, hij is een fijne kerel en een geweldig familielid. Maar, Nathalie, je kent mijn liefde voor mijn zoon. Er is niets wat ik niet voor zijn geluk zou doen. Maar mijn zaken staan er zo slecht voor, vervolgde Anna Michajlovna droevig, terwijl ze haar stem liet dalen, zo slecht dat ik mij nu in een allerbelabberdste situatie bevind. Dat ongelukkige proces slokt alles op wat ik bezit, en er zit maar geen schot in. Kun je je indenken, ik heb letterlijk geen cent, en ik weet niet waar ik Boris’ uniform van moet betalen. Ze haalde een zakdoekje te voorschijn en begon te huilen. Ik heb vijfhonderd roebel nodig, en alles wat ik heb is een biljet van vijfentwintig roebel. Zo slecht is het met me gesteld... Graaf Kirill Vladimirovitsj Bezoechov is nu nog mijn enige hoop. Als hij zijn petekind niet wil helpen – hij heeft Boris immers ten doop gehouden –, en hem geen toelage wil toekennen, dan is al mijn moeite voor niets geweest: dan kan ik geen uniform voor hem laten maken.

De gravin kreeg tranen in haar ogen en overwoog iets in stilte.

– Ik denk vaak, zei de vorstin, en misschien is dat wel verkeerd, maar ik denk vaak: graaf Kirill Vladimirovitsj Bezoechov is maar alleen... met dat enorme vermogen... en waar leeft hij voor? Het leven is hem een last, en Borja’s leven begint net.

– Hij zal Boris vast wel iets nalaten, zei de gravin.

– God mag het weten, chère amie! Rijke en belangrijke mensen zijn van die egoïsten. Maar ik ga nu toch maar meteen met Boris naar hem toe om hem te vertellen hoe de zaak ervoor staat. Ze mogen van me denken wat ze willen, het maakt me niets, helemaal niets uit als het lot van mijn zoon op het spel staat. De vorstin stond op. Het is nu twee uur en jullie dineren om vier uur. Dan kan ik weer terug zijn.

En met de allure van een praktische Petersburgse vrouw, die haar tijd goed weet te gebruiken, liet Anna Michajlovna haar zoon roepen, en samen met hem ging ze naar de vestibule.

– Dag, liefje, zei ze tegen de gravin die haar naar de deur bracht, wens me geluk, voegde ze er fluisterend aan toe zodat haar zoon het niet kon horen.

– Ga je naar graaf Kirill Vladimirovitsj, ma chère? zei de graaf die vanuit de eetkamer ook de vestibule inkwam. Als het wat beter met hem gaat, vraag Pierre dan of hij komt dineren. Hij kwam hier vroeger vaak, dan danste hij met de kinderen. Vergeet niet hem uit te nodigen, ma chère. Mooi, dan gaan we eens kijken of Taras zichzelf vandaag overtreft. Hij zegt dat zelfs graaf Orlov99 nog nooit zo’n diner heeft gegeven als wij vanavond op tafel brengen.

==

==

12

==

– Mon cher Boris, zei vorstin Anna Michajlovna tegen haar zoon, toen het rijtuig van gravin Rostov, waarin zij zaten, langs een verlaten met stro bedekte straat de brede binnenplaats van graaf Kirill Vladimirovitsj Bezoechov opreed. Mon cher Boris, zei de moeder, terwijl ze haar hand onder haar oude mantel vandaan haalde en met een schuchtere en tedere beweging op de arm van haar zoon legde, wees vriendelijk en attent. Graaf Kirill Vladimirovitsj is tenslotte je peetvader, en jouw toekomst hangt van hem af. Denk daar aan, mon cher, laat je van je beste kant zien...

– Als ik zou weten dat het nog iets anders zou opleveren dan vernederingen... antwoordde haar zoon koel. Maar ik heb het u beloofd en ik doe het voor u.

Hoewel er bij het bordes al een koets stond, vroeg de lakei bij de deur, toen hij moeder en zoon zag (die zonder opdracht te geven hen aan te dienen regelrecht de glazen vestibule binnenliepen, tussen de twee rijen beelden in de nissen door) met een veelbetekenende blik op de oude mantel, of ze de freules of de graaf wilden spreken, en toen hij hoorde dat ze voor de graaf kwamen, zei hij dat zijne genade een slechte dag had en niemand ontving.

– Dan kunnen we weer gaan, zei de zoon in het Frans.

– Mon ami! zei de moeder smekend, terwijl ze opnieuw haar hand op de arm van haar zoon legde alsof deze aanraking hem kon geruststellen of aansporen.

Boris zweeg en keek vragend naar zijn moeder, maar hij deed zijn jas niet uit.

– Beste man, zei Anna Michajlovna allervriendelijkst tegen de lakei, ik weet dat graaf Kirill Vladimirovitsj erg ziek is... en daarom ben ik ook gekomen... ik ben familie van hem... Ik zal hem niet storen, mijn beste... Ik wil alleen graag even met Vasili Sergejevitsj spreken; die is immers hier. Dien ons maar aan, alsjeblieft.

De lakei trok somber aan een schelkoord en draaide zich om.

– Vorstin Droebetskoj voor vorst Vasili Sergejevitsj, riep hij tegen een bediende in frak, lange kousen en lage schoenen, die de trap kwam afrennen en over de leuning keek.

De moeder streek de plooien in haar geverfde zijden japon glad, wierp een blik in de grote Venetiaanse spiegel aan de muur, en ging monter op haar afgetrapte schoenen over de traploper naar boven.

– Mon cher, vous m’avez promis,100 zei ze weer tegen haar zoon, terwijl ze hem met haar hand een aansporing gaf.

De zoon liep met neergeslagen ogen rustig achter haar aan.

Ze gingen de salon binnen, waar een deur toegang gaf tot de vertrekken die vorst Vasili ter beschikking stonden.

Op het moment dat moeder en zoon het midden van het vertrek hadden bereikt en op het punt stonden de weg te vragen aan de oude bediende, die bij hun binnenkomst was opgesprongen, werd de bronzen kruk van een van de deuren omgedraaid en verscheen vorst Vasili die, gekleed in een fluwelen huisjasje, met één onderscheiding, een knappe donkerharige man uitgeleide deed. Die man was de beroemde Petersburgse dokter Lorrain.

– C’est donc positif? 101 zei de vorst.

– Mon prince, «errare humanum est», mais...102 antwoordde de dokter, de Latijnse woorden met een rollende r en een Frans accent uitsprekend.

– C’est bien, c’est bien...

Toen vorst Vasili Anna Michajlovna en haar zoon zag, nam hij met een buiging afscheid van de dokter en kwam zwijgend maar met een vragende blik naar hen toe. De zoon merkte dat er plotseling diepe droefheid in de ogen van zijn moeder te lezen stond, en hij glimlachte fijntjes.

– Ja, onder wat voor droevige omstandigheden zien we elkaar weer, vorst... Hoe is het met onze lieve zieke? zei ze alsof ze de op haar gerichte koele, kwetsende blik niet opmerkte.

Vorst Vasili keek onderzoekend, zelfs verbaasd naar haar en daarna naar Boris. Boris maakte een beleefde buiging. Zonder op zijn buiging te reageren wendde vorst Vasili zich tot Anna Michajlovna en beantwoordde haar vraag met een beweging van zijn hoofd en zijn lippen, daarmee aangevend dat er voor de zieke heel weinig hoop was.

– Nee toch! riep Anna Michajlovna uit. Dat is verschrikkelijk! Het is vreselijk om te denken... Dit is mijn zoon, voegde zij eraan toe, op Boris wijzend. Hij wilde u zelf bedanken.

Boris boog opnieuw beleefd.

– Geloof me, vorst, een moederhart zal nooit vergeten wat u voor ons hebt gedaan.

– Ik ben blij dat ik u van dienst heb kunnen zijn, lieve Anna Michajlovna, zei vorst Vasili, die intussen zijn jabot schikte en door toon en gebaar hier, in Moskou, tegenover de door hem geprotegeerde Anna Michajlovna een nog veel grotere gewichtigheid aan de dag legde dan in Petersburg, op de soiree van Annette Scherer.

– Doe je best om goed te dienen en je waardig te gedragen, vervolgde hij streng tegen Boris. Dan ben ik tevreden... Je bent hier met verlof? informeerde hij op zijn bekende onverschillige toon.

– Ik wacht op orders, uwe genade, om naar mijn nieuwe bestemming te vertrekken, antwoordde Boris – die geen blijk gaf van ergernis over de scherpe toon van de vorst of van enig verlangen het gesprek voort te zetten – zo rustig en beleefd dat de vorst hem doordringend aankeek.

– Je woont bij je moeder?

– Ik woon bij gravin Rostov, zei Boris, opnieuw met de toevoeging «uwe genade».

– Dat is die Ilja Rostov, die met Nathalie Sjinsjina is getrouwd, zei Anna Michajlovna.

– Ik weet het, ik weet het, zei vorst Vasili monotoon. Je n’ai jamais pu concevoir, comment Nathalie s’est décidée à épouser cet ours mal léché! Un personnage complètement stupide et ridicule. Et joueur à ce qu’on dit.103

– Mais très brave homme, mon prince,104 merkte Anna Michajlovna geroerd glimlachend op, alsof ook zij wist dat graaf Rostov een dergelijk oordeel verdiende, maar verzocht medelijden te hebben met de arme oude man. Wat zeggen de doktoren? vroeg de vorstin na enig zwijgen, terwijl haar gezicht opnieuw diepe droefheid uitdrukte.

– Er is weinig hoop, zei de vorst.

– Ik zou oom zo graag nog willen bedanken voor alle weldaden die hij mij en Boris heeft bewezen. C’est son filleul,105 voegde zij eraan toe op een toon alsof deze mededeling vorst Vasili buitengewoon zou moeten verheugen.

Vorst Vasili dacht na en fronste zijn voorhoofd. Anna Michajlovna begreep dat hij vreesde in haar een mededinger te vinden voor de erfenis van graaf Bezoechov. Ze haastte zich hem gerust te stellen.

– Als ik niet die innige liefde en toewijding voelde voor mijn oom, zei ze, het laatste woord met bijzondere overtuiging en achteloosheid uitsprekend, ik ken zijn karakter, edel, oprecht, maar met alleen de freules om hem heen... Zij zijn nog te jong... Ze boog haar hoofd en voegde er fluisterend aan toe: heeft hij zijn laatste plicht vervuld? Deze laatste momenten zijn zo kostbaar! Hij is er immers zeer slecht aan toe, het is noodzakelijk hem voor te bereiden, als het zo slecht met hem gaat. Wij vrouwen, vorst, ze glimlachte teder, weten altijd hoe je deze dingen moet zeggen. Ik moet hem zien. Hoe zwaar het ook voor me zal zijn, ik ben het lijden gewend.

De vorst begreep kennelijk, en had dat ook op de soiree van Annette Scherer al begrepen, dat hij niet gemakkelijk van Anna Michajlovna zou afkomen.

– Zou zo’n ontmoeting niet te zwaar voor hem zijn, chère Anna Michajlovna, zei hij. Laten we tot vanavond wachten, de doktoren verwachten een crisis.

– Maar men mag niet wachten op dit soort ogenblikken, vorst. Pensez, il y va du salut de son âme... Ah, c’est terrible, les devoirs d’un chrétien...106

De deur van een van de kamers ging open en een van de freules kwam naar buiten, het was een nicht van de graaf met een somber en kil gezicht en een in verhouding tot haar benen opvallend lang bovenlijf.

Vorst Vasili wendde zich tot haar

– En hoe is het met hem?

– Nog steeds hetzelfde. Hoe kan het ook anders met al dat lawaai... zei ze, terwijl ze Anna Michajlovna opnam alsof ze een vreemde was.

– Ah, chère, je ne vous reconnaissais pas, zei Anna Michajlovna met een gelukkige glimlach, op het nichtje van de graaf aftrippelend. Je viens d’arriver et je suis à vous pour vous aider à soigner mon oncle. J’imagine, combien vous avez souffert,107 vervolgde ze met een deelnemende blik in haar ogen.

De freule antwoordde niet, glimlachte zelfs niet en verliet meteen de kamer. Anna Michajlovna trok haar handschoenen uit, liet zich neer in een fauteuil als in een veroverde stelling en nodigde vorst Vasili uit naast haar te komen zitten.

– Boris! zei ze glimlachend tegen haar zoon. Ik ga naar de graaf, naar mijn oom, ga jij intussen naar Pierre, mon ami, en vergeet niet hem de uitnodiging van de Rostovs over te brengen. Ze hebben hem uitgenodigd voor het diner. Hij zal wel niet gaan, denk ik? wendde ze zich tot de vorst.

– Volgens mij wel, zei de vorst, kennelijk uit zijn humeur. Je serais très content si vous me débarrassez de ce jeune homme...108 Hij hangt hier maar rond. De graaf heeft nog niet één keer naar hem gevraagd.

Hij haalde zijn schouders op. Een bediende bracht de jongeman naar beneden en weer naar boven via een andere trap, naar Pierre Kirillovitsj.

13

==

Pierre was er niet in geslaagd voor zichzelf een carrière te kiezen in Petersburg: hij was inderdaad wegens wangedrag naar Moskou teruggestuurd. Het verhaal dat de ronde had gedaan bij graaf Rostov was waar. Pierre had meegedaan aan het vastbinden van een politieagent op de rug van een beer. Hij was enkele dagen geleden aangekomen en verbleef zoals altijd in het huis van zijn vader. Hoewel hij veronderstelde dat het verhaal ook al in Moskou bekend zou zijn en dat de dames die zijn vader omringden en hem altijd al niet goedgezind waren, dit voorval zouden aangrijpen om hem zwart te maken bij de graaf, ging hij op de dag van zijn aankomst toch naar zijn vaders deel van het huis. Toen hij de salon betrad, waar de freules meestal vertoefden, groette hij de dames, van wie er twee achter een borduurraam zaten, terwijl de derde hen voorlas. De oudste, een propere, strenge juffer met een lang bovenlijf, dezelfde die naar Anna Michajlovna was toegekomen, was aan het voorlezen; de jongere zusters, twee aardige, blozende meisjes, die alleen van elkaar te onderscheiden waren doordat de één een moedervlekje op haar lip had dat heel bekoorlijk was, zaten te borduren. Pierre werd ontvangen als een dode of een pestlijder. De oudste freule hield op met lezen en keek hem zwijgend met grote schrikogen aan; de jongere zonder het moedervlekje keek op precies dezelfde manier, terwijl de jongste, met het moedervlekje, die vrolijk en lacherig van aard was, zich over haar borduurraam boog om een glimlach te verbergen, die ongetwijfeld werd opgeroepen door de amusante scène die ze voorzag. Ze trok de wollen draad naar beneden en boog voorover, alsof zij het patroon bestudeerde, terwijl ze haar lachen nauwelijks kon inhouden.

– Bonjour, ma cousine, zei Pierre. Vous ne me reconnaissez pas?109

– O, jawel, maar al te goed.

– Hoe is het met de graaf? Kan ik hem zien? vroeg Pierre, zoals altijd niet op zijn gemak, maar niet verlegen.

– De graaf lijdt zowel lichamelijk als geestelijk, en het lijkt wel of het je enige zorg is zijn lijden te verergeren.

– Kan ik de graaf zien? herhaalde Pierre.

– Hm!.. Als je echt zijn dood wilt, dan moet je maar gaan. Olga ga eens kijken of de bouillon voor oompje al klaar is, het is bijna tijd... voegde ze eraan toe, Pierre daarmee te verstaan gevend dat ze het druk hadden, dat ze het druk hadden met het verzorgen van zijn vader, terwijl hij het kennelijk alleen maar druk had met het bezorgen van narigheden.

Olga ging de kamer uit. Pierre bleef even staan, keek naar de zusters en zei met een buiging:

– Dan ga ik maar naar mijn kamer. Wil je me laten weten wanneer ik hem kan zien?

Hij ging de kamer uit, gevolgd door de heldere maar zachte lach van de zuster met het moedervlekje.

De volgende dag kwam vorst Vasili en hij installeerde zich in het huis van de graaf. Hij liet Pierre bij zich komen en zei tegen hem:

– Mon cher, si vous vous conduisez ici, comme à Pétersbourg, vous finirez très mal; c’est tout que je vous dis.110 De graaf is ziek, heel erg ziek: jij moet uit zijn buurt blijven.

Sindsdien had Pierre niemand meer gezien en hij bracht de hele dag alleen door, boven, op zijn kamer.

Toen Boris bij hem binnenkwam, liep Pierre door zijn kamer, nu en dan stilstaand in de hoeken, dreigende gebaren makend tegen de muur, alsof hij een onzichtbare vijand met zijn degen doorstak, waarbij hij streng over zijn bril heen blikte, om daarna zijn wandeling voort te zetten, terwijl hij onverstaanbare woorden mompelde, zijn schouders ophaalde en zijn armen spreidde.

– L’Angleterre a vécu, zei hij fronsend en met opgestoken wijsvinger. Monsieur Pitt comme traître à la nation et au droit des gens est condamné à...111 maar voordat Pierre – die zich op dat moment voorstelde zijn held Napoleon te zijn, die de gevaarlijke overtocht over het Nauw van Calais al had volbracht en Londen had ingenomen – het vonnis over Pitt kon uitspreken, zag hij een knappe, rijzige jonge officier zijn kamer binnenkomen. Hij bleef staan. Pierre had Boris het laatst als veertienjarige jongen gezien en hij herinnerde zich hem volstrekt niet; maar desondanks pakte hij op zijn spontane, gastvrije manier Boris’ hand en glimlachte vriendelijk.

– Ken je me nog? vroeg Boris rustig, met een innemende glimlach. Ik ben hier met mama om de graaf te bezoeken, maar hij schijnt niet in orde te zijn.

– Ja, dat schijnt zo. Ze zijn steeds druk met hem in de weer, antwoordde Pierre, die probeerde te bedenken wie die jongeman was.

Boris merkte dat Pierre hem niet herkende, maar hij vond het niet nodig zich voor te stellen, en keek Pierre zonder de minste verlegenheid recht in de ogen.

– Graaf Rostov heeft gevraagd of je vandaag bij hem komt dineren, zei hij na een nogal lang – en voor Pierre pijnlijk – stilzwijgen.

– Ah! Graaf Rostov! zei Pierre verheugd. Dan ben jij zijn zoon, Ilja? Stel je voor, ik herkende je eerst niet. Weet je nog hoe we naar de Mussenbergen gingen met madame Jacquot... lang geleden.

– Je vergist je, zei Boris bedaard, met een zelfverzekerde en licht spottende glimlach. Ik ben Boris, de zoon van vorstin Anna Michajlovna Droebetskoj. Graaf Rostov, de vader, heet Ilja en zijn zoon heet Nikolaj. En ik ken helemaal geen madame Jacquot.

Pierre schudde zijn hoofd en zwaaide met zijn armen alsof hij door muggen of bijen werd aangevallen.

– Dat is ook wat moois! Ik ben helemaal in de war. Er zit ook zoveel familie in Moskou! Jij bent Boris... juist ja. Daar zijn we dan uit. Nou, wat denk jij van de Boulogne-expeditie? De Engelsen krijgen het vast zwaar te verduren als Napoleon het Kanaal oversteekt. Ik denk dat de expeditie kans van slagen heeft. Als Villeneuve maar geen fout maakt!

Boris wist niets van de expeditie van Boulogne, hij las geen kranten en het was de eerste keer dat hij over Villeneuve hoorde.

– Wij hier in Moskou hebben het drukker met diners en met roddels dan met politiek, zei hij op zijn rustige, spottende toon. Ik weet er niets van en ik denk er niet over na. In Moskou is roddelen de voornaamste bezigheid, vervolgde hij. Ze hebben het nu over jou en de graaf.

Pierre glimlachte op zijn goedige manier, alsof hij bang was dat zijn gespreksgenoot iets zou zeggen waar hij later spijt van zou krijgen. Maar Boris sprak duidelijk, helder en zonder omhaal, waarbij hij Pierre recht in de ogen keek.

– Moskou heeft niets anders te doen dan roddelen, ging hij verder. Iedereen vraagt zich af aan wie de graaf zijn vermogen zal nalaten, hoewel hij ons misschien wel allemaal overleeft, wat ik van harte hoop...

– Ja, het is allemaal erg zwaar, onderbrak Pierre hem, erg zwaar. Pierre was nog steeds bang dat deze officier per ongeluk een voor hem pijnlijke opmerking zou maken.

– Je moet wel de indruk krijgen, zei Boris licht blozend, maar zonder van toon of houding te veranderen, je moet wel de indruk krijgen dat iedereen er alleen maar op uit is iets van de rijke man los te krijgen.

«Zo is het», dacht Pierre.

– Maar ik wil je juist zeggen, om misverstanden te voorkomen, dat je je totaal vergist wanneer je mijn moeder en mij tot die mensen rekent. Wij zijn heel arm, maar ik kan je in ieder geval voor mezelf zeggen: juist omdat je vader heel rijk is, beschouw ik mijzelf niet als een familielid, en noch ik noch mijn moeder zal hem ooit iets vragen of iets van hem aannemen.

Het duurde een tijdje voor Pierre het begreep, maar toen hij het begreep, sprong hij op van de divan, pakte met zijn gebruikelijke spontaniteit en onhandigheid Boris’ arm vast en begon, met een nog rodere kleur dan Boris, met een mengeling van schaamte en ergernis te spreken.

– Dat is vreemd! Zou ik soms... wie zou dat denken... Ik weet heel goed...

Boris onderbrak hem echter weer:

– Ik ben blij dat ik vrijuit gesproken heb. Misschien was het onaangenaam voor je, neem me dat niet kwalijk, zei hij in een poging Pierre gerust te stellen, terwijl die hem eigenlijk had moeten geruststellen, maar ik hoop dat ik je niet heb beledigd. Het is mijn principe alles recht voor zijn raap te zeggen... Welke boodschap kan ik overbrengen? Kom je dineren bij de Rostovs?

En Boris, die zich kennelijk van een zware verplichting ontslagen voelde – waarbij hij zichzelf uit een moeilijke situatie had bevrijd en de ander erin had gebracht –, werd weer even innemend als tevoren.

– Hoor eens, zei Pierre, die zijn kalmte herwon. Je bent een verbazende kerel. Wat je zojuist hebt gezegd is uitstekend. Natuurlijk ken je me niet. We hebben elkaar zo lang niet gezien... we waren nog kinderen. Je kon veronderstellen dat ik... Maar ik begrijp je, ik begrijp je heel goed. Ik had het zelf niet gekund, daar heb ik de moed niet voor, maar het is geweldig. Ik ben heel blij dat ik kennis met je heb gemaakt. Je moet wel een raar idee van me hebben gehad, voegde hij er na enig zwijgen glimlachend aan toe. Hij begon te lachen. Wat doet het er toe? We moeten elkaar beter leren kennen. Alsjeblieft. Hij drukte Boris de hand. Weet je dat ik nog geen enkele keer bij de graaf ben geweest? Hij heeft niet naar me gevraagd... Ik heb medelijden met hem, als mens... Maar wat kan ik eraan doen?

– En je denkt dat Napoleon erin zal slagen zijn leger over het Kanaal te brengen? vroeg Boris glimlachend.

Pierre begreep dat Boris het gesprek een andere wending wilde geven en omdat hij dat zelf ook wilde, begon hij de voor- en nadelen van de expeditie van Boulogne uiteen te zetten.

Een lakei kwam Boris halen: de vorstin wilde vertrekken. Pierre beloofde – om Boris beter te leren kennen – naar het diner te komen, drukte hem stevig de hand, waarbij hij hem door zijn bril vriendelijk aankeek. Toen Boris weg was, zette Pierre het geijsbeer door zijn kamer nog een tijd lang voort, alleen doorstak hij nu geen onzichtbare vijanden meer met zijn degen, maar glimlachte hij bij de herinnering aan die aardige, verstandige en zelfverzekerde jongeman.

Zoals dat zo vaak het geval is bij jonge mensen, en vooral als ze veel alleen zijn, voelde Pierre een onverklaarbare genegenheid voor de jongeman en hij nam zich plechtig voor goede vrienden met hem te worden.

Vorst Vasili deed de vorstin uitgeleide. De vorstin drukte een zakdoekje tegen haar ogen, en haar gezicht was betraand.

– Het is vreselijk, vreselijk! zei ze. Maar hoe zwaar het ook voor me is, ik zal mijn plicht vervullen. Ik kom vannacht bij hem waken. Hij mag niet alleen blijven. Elke minuut is kostbaar. Ik begrijp niet waarom de freules zo treuzelen. Misschien geeft God mij de kracht hem voor te bereiden... Adieu, mon prince, que le bon Dieu vous soutienne...112

– Adieu, ma bonne, antwoordde vorst Vasili, en hij draaide zich om.

– Ach, hij is er zo slecht aan toe, zei de moeder tegen haar zoon, toen zij weer in de koets zaten. Hij herkent bijna niemand.

– Ik begrijp het niet, mamaatje, hoe is zijn verstandhouding met Pierre? vroeg haar zoon.

– Het zal allemaal uit het testament blijken, jongen; daar hangt ons lot ook van af...

– Maar waarom denkt u dat hij ons iets zal nalaten?

– Ach, jongen! Hij is zo rijk en wij zijn zo arm!

– Dat is anders nauwelijks voldoende reden, mamaatje.

– Ach mijn God! Mijn God! Hij is zo ziek! riep de moeder uit.

==

==

14

==

Toen Anna Michajlovna en haar zoon naar graaf Kirill Vladimirovitsj Bezoechov waren vertrokken, bleef gravin Rostov lange tijd alleen zitten, terwijl ze een zakdoekje tegen haar ogen gedrukt hield. Ten slotte belde ze.

– Wat moet dat voorstellen, dame, zei ze boos tegen het dienstmeisje dat haar een paar minuten had laten wachten. Geen zin om me te bedienen? Dan weet ik wel ander werk voor u.

De ellende en de vernederende armoede van haar vriendin hadden de gravin aangegrepen, en daarom was ze uit haar doen, wat ze altijd op haar dienstmeisje afreageerde door haar «dame» en «u» te noemen.

– Het spijt me, mevrouw, zei het dienstmeisje.

– Ga vragen of de graaf hier komt.

De graaf kwam op zijn vrouw toegeschommeld, met zoals altijd een enigszins schuldbewust gezicht.

– Nou, gravinnetje! Wat een sauté au madère van hazelhoentjes krijgen we, ma chère! Ik heb ervan geproefd; Taras verdient zijn duizend roebel. Hij is het waard!

Hij ging naast zijn vrouw zitten, plantte zijn ellebogen zwierig op zijn knieën en haalde zijn hand door zijn grijze haar.

– Wat is er van je dienst, gravinnetje?

– Het volgende, mijn vriend – hoe komt die vlek daar? zei ze wijzend op zijn vest. Zeker van de sauté, voegde ze er glimlachend aan toe. Het volgende, graaf, ik heb geld nodig.

Haar gezicht betrok.

– Ach, gravinnetje!.. En de graaf begon meteen naar zijn portefeuille te zoeken.

– Ik heb veel geld nodig, graaf, wel vijfhonderd roebel. En ze haalde haar batisten zakdoekje te voorschijn en wreef daarmee over zijn vest.

– Eventjes, eventjes. Hé, daar, riep hij, zoals mensen roepen die er zeker van zijn dat de geroepene halsoverkop komt aanrennen. Stuur Mitjenka naar me toe!

Mitjenka, de jongeman van goede familie, die bij de graaf was opgevoed en nu al zijn zaken regelde, kwam met zachte pas de kamer binnen.

– Luister, beste jongen, zei de graaf tot de zojuist binnengekomen eerbiedige jongeman. Breng me... hij dacht even na. Ja, zevenhonderd roebel, ja. Maar denk eraan, niet van die viezige, gescheurde biljetten als laatst, maar mooie nieuwe, voor de gravin.

– Ja, Mitjenka, schone biljetten alsjeblieft, zei de gravin droevig zuchtend.

– Wanneer wilt u ze hebben, uwe genade, zei Mitjenka. U moet weten dat... Maakt u zich maar niet ongerust, voegde hij eraan toe toen hij merkte dat de graaf al zwaar en snel begon te ademen, wat altijd een teken van opkomende woede was. Ik was even vergeten... Wilt u het geld meteen hebben?

– Ja, ja, zo is het, nu meteen. En geef het aan de gravin.

– Die Mitjenka is goud waard, zei de graaf glimlachend toen de jongeman de kamer uit was. Het kan niet dat iets niet kan. Dat duld ik niet. Alles is mogelijk.

– Ach, dat geld, graaf, dat geld, hoeveel ellende komt daar niet van! zei de gravin. Maar dit geld heb ik echt nodig.

– Jij, mijn gravinnetje, bent een beruchte verkwistster, zei de graaf, en na een handkus ging hij terug naar zijn studeerkamer.

Toen Anna Michajlovna terugkwam van haar bezoek aan graaf Bezoechov lag het geld, alles in gloednieuwe briefjes, onder een zakdoekje op het tafeltje bij de gravin, en Anna Michajlovna merkte dat de gravin iets op haar hart had.

– En hoe was het, liefje? vroeg de gravin.

– Ach, hij is er zo slecht aan toe! Je herkent hem bijna niet, hij is zo ziek, zo ziek; ik ben maar een minuutje bij hem geweest en ik heb geen twee woorden met hem gewisseld...

– Annette, om Gods wil, weiger dit niet, zei de gravin opeens, terwijl ze met een hoogrode kleur – die niet paste bij haar magere, waardige en niet langer jonge gezicht – het geld onder het doekje vandaan haalde.

Anna Michajlovna begreep meteen waarom het ging, en ze boog zich voorover om de gravin op het juiste moment gemakkelijk te kunnen omhelzen.

– Dit is voor Boris, van mij, voor zijn uniform...

Anna Michajlovna was haar al om de hals gevlogen en huilde. De gravin huilde ook. Ze huilden samen omdat ze eensgezind waren, omdat ze een warm hart hadden; en ook omdat ze, als jeugdvriendinnen, zich druk moesten maken om zoiets laags als geld; en ook omdat hun jeugd voorbij was... Maar de tranen deden beiden goed...

==

==

15

==

Gravin Rostov zat met haar dochters en al een groot aantal gasten in de salon. De graaf had de mannelijke bezoekers meegenomen naar zijn studeerkamer, waar hij hun zijn uitgelezen verzameling Turkse pijpen aanbood. Van tijd tot tijd ging hij de kamer uit met de vraag: «Is ze er nog niet?» Het wachten was op Marja Dmitrijevna Achrosimova,113 die in de omgang «le terrible dragon»114 werd genoemd, een dame die niet bekend was door haar grote rijkdom of hoge rang, maar door haar oprechtheid, haar openhartige, eenvoudige manier van doen. Marja Dmitrijevna was bekend bij de keizerlijke familie, heel Moskou en Petersburg kenden haar, en hoewel de mensen in beide steden haar bewonderden, werd er heimelijk gelachen om haar ongegeneerdheid en deden er grappen over haar de ronde; maar desalniettemin werd zij algemeen gerespecteerd en gevreesd.

In de studeerkamer, die vol tabaksrook stond, ging het gesprek over de oorlog, die bij manifest was verklaard, en over de rekrutering. Niemand had het manifest nog gelezen, maar iedereen wist dat het was uitgevaardigd. De graaf zat op een ottomane tussen twee rokende en pratende vrienden in. De graaf zelf rookte en praatte niet maar zat, met zijn hoofd nu eens de ene kant en dan weer de andere kant op gebogen, met zichtbaar plezier te kijken naar de rokers en te luisteren naar het gesprek van zijn twee buren, die hij tegen elkaar had opgezet.

Een van hen was een burger, met een rimpelig, gladgeschoren, gemelijk, mager gezicht; hij was al op leeftijd, hoewel hij zich kleedde als een modieuze jongeman; hij zat met zijn voeten op de ottomane alsof hij thuis was, en met het amberen mondstuk in zijn mondhoek geklemd inhaleerde hij gulzig de rook, waarbij hij zijn ogen halfdicht kneep. Dit was de oude vrijgezel Sjinsjin, een neef van de gravin, een kwaadspreker, zoals men in de Moskouse salons zei. Hij leek zich wat neerbuigend te gedragen tegen zijn gespreksgenoot. De ander, een frisse, blozende garde-officier, onberispelijk verzorgd, gekleed en gekapt, hield het barnstenen mondstuk in het midden van zijn welgevormde mond; hij nam met zijn roze lippen kleine trekjes en blies de rook als kringetjes uit. Dit was luitenant Berg, een officier van het Semjonovski-regiment met wie Boris naar zijn regiment zou vertrekken, en met wie Natasja Vera, de oudste freule, had geplaagd door hem haar verloofde te noemen. De graaf zat tussen hen in en luisterde aandachtig. Zijn geliefkoosde tijdverdrijf – naast boston spelen, wat hij erg graag deed – was luisteren, vooral wanneer het hem gelukt was twee goede sprekers tegen elkaar op te zetten.

– Zo, jongen, mon très honorable115 Alfons Karlovitsj, zei Sjinsjin, lachend en zoals altijd (en dat gaf zijn manier van spreken iets eigenaardigs) de meest volkse Russische uitdrukkingen samen met verfijnde Franse zinnen gebruikend. Vous comptez vous faire des rentes sur l’état, en wilt ook nog een graantje meepikken van uw compagnie?

– Nee, Pjotr Nikolajevitsj, ik wil alleen maar aantonen dat de cavalerie minder voordelen biedt dan de infanterie. Neem bijvoorbeeld mijn positie, Pjotr Nikolajevitsj.

Berg sprak altijd heel precies, rustig en beleefd. Het gesprek had altijd alleen met hemzelf te maken; hij zweeg altijd meteen wanneer er over iets gesproken werd dat hem niet rechtstreeks betrof. En zo kon hij urenlang zwijgen, zonder zelf de minste verlegenheid te voelen of die bij anderen te veroorzaken. Maar zodra het gesprek hem persoonlijk raakte, begon hij wijdlopig en met zichtbaar genoegen te praten.

– Neem mijn positie nou, Pjotr Nikolajevitsj: stel dat ik bij de cavalerie zou zitten, dan zou ik zelfs als luitenant niet meer dan tweehonderd roebel per vier maanden verdienen, maar nu verdien ik er tweehonderddertig, zei hij terwijl hij met een stralende, innemende glimlach naar Sjinsjin en de graaf keek, alsof het voor hem zonneklaar was dat zijn succes altijd het hoofddoel van alle anderen vormde. Bovendien heb ik door naar de garde over te stappen nog meer voordeel, Pjotr Nikolajitsj, vervolgde Berg, je hebt ook veel vaker verlof bij de infanterie. En denkt u zich eens in wat ik met tweehonderddertig roebel kan doen. Ik kan zelfs wat opzij leggen en wat naar mijn vader sturen, vervolgde hij, een rookkringetje uitblazend.

– La balance y est...116 Een broodje daags gespaard, maakt een goede zak tarwe ’s jaars, zoals het Duitse spreekwoord zegt, zei Sjinsjin met een knipoog naar de graaf, terwijl hij de pijp naar zijn andere mondhoek schoof.

De graaf begon luid te lachen. Toen de andere gasten zagen dat Sjinsjin het gesprek naar zijn hand zette, kwamen ze ook meeluisteren. Berg, die ongevoelig was voor ironie of onverschilligheid, bleef maar vertellen hoe hij door zijn overstap naar de garde al een rang op zijn kameraden uit het cadettencorps had gewonnen, hoe hij, als de compagniescommandant in tijd van oorlog zou sneuvelen, als oudste in rang heel gemakkelijk commandant zou kunnen worden, hoe geliefd hij in het regiment was, en hoe tevreden zijn vader over hem was. Berg vond het zichtbaar heerlijk dit alles te vertellen, en het kwam kennelijk niet bij hem op dat andere mensen hun eigen interesses konden hebben. Hij vertelde alles echter op zo’n aardige, bedaarde manier en de naïviteit van zijn jeugdige egoïsme was zo doorzichtig dat hij zijn toehoorders ontwapende.

– Nou, jongen, of je nu bij de infanterie of de cavalerie zit, jij komt er wel, dat voorspel ik je, zei Sjinsjin, terwijl hij Berg een klap op de schouder gaf en zijn benen van de ottomane liet zakken.

Berg glimlachte verheugd. De graaf ging, gevolgd door de gasten, naar de salon.

Het was het tijdstip vlak voor het diner, wanneer de verzamelde gasten, in afwachting van het verzoek om aan tafel te gaan, geen lang gesprek meer durven te beginnen, terwijl ze het tegelijkertijd noodzakelijk achten om te bewegen en vooral niet te zwijgen, om niet de indruk te wekken dat ze branden van ongeduld om aan tafel te gaan. De gastvrouw en gastheer kijken naar de deur en wisselen zo nu en dan een blik. De gasten proberen uit die blikken op te maken op wie of wat het wachten is: op een belangrijke verwant die te laat is of op een gerecht dat niet op tijd gaar is.

Pierre arriveerde vlak voor het diner en plofte onhandig neer op de eerste de beste stoel midden in de salon, zodat hij iedereen in de weg zat. De gravin probeerde een gesprek met hem aan te knopen, maar hij bleef met naïeve blik door zijn bril om zich heen kijken, alsof hij iemand zocht, en gaf op alle vragen van de gravin eenlettergrepige antwoorden. Hij zat in de weg, maar hij was de enige die dat niet in de gaten had. De meeste gasten kenden het verhaal van de beer, en keken nieuwsgierig naar die grote, dikke en rustige man, zich afvragend hoe zo’n plompe, bescheiden man zo’n streek met een agent had kunnen uithalen.

– Bent u al lang in Moskou? vroeg de gravin hem.

– Ja, madame, antwoordde hij om zich heen ziend.

– Hebt u mijn man al gezien?

– Non, madame. Hij glimlachte op het verkeerde moment.

– U bent, meen ik, kortgeleden in Parijs geweest. Dat moet heel interessant geweest zijn.

– Heel interessant.

De gravin wisselde een blik met Anna Michajlovna. Anna Michajlovna begreep dat dit een verzoek was om zich met die jongeman bezig te houden; ze ging naast hem zitten en begon een gesprek over zijn vader. Maar net als de gravin kreeg ook zij alleen eenlettergrepige antwoorden. De gasten waren onderling druk aan de praat.

– De Razoemovski’s... Ça a été charmant... Vous êtes bien bonne... La comtesse Apraksine... klonk het van alle kanten. De gravin stond op en ging naar de eetzaal.

– Marja Dmitrijevna? klonk haar stem vanuit de zaal.

– In eigen persoon, antwoordde een harde vrouwenstem, en Marja Dmitrijevna kwam het vertrek binnen.

Alle jonge meisjes en ook de dames, behalve de alleroudste, stonden op. Marja Dmitrijevna bleef in de deuropening staan; vanaf de hoogte van haar omvangrijke lichaam, het vijftigjarige hoofd met de grijze krulletjes fier geheven, monsterde zij de gasten terwijl ze op haar gemak, alsof ze ze opstroopte, de wijde mouwen van haar japon schikte. Marja Dmitrijevna sprak altijd Russisch.

– Mijn hartelijke gelukwensen voor de jarige en haar kinderen, zei ze met haar luide, diepe stem die alle andere geluiden overstemde. Zo, oude zondaar, wendde ze zich tot de graaf die haar hand kuste, je verveelt je zeker in Moskou? Er valt zeker nergens te jagen met de honden? Wat doe je eraan, beste kerel, deze vogeltjes zullen uitvliegen... ze wees op de meisjes, of je wilt of niet, je zult een bruidegom voor ze moeten vinden.

– En, hoe is het met mijn kozak? zei ze (Marja Dmitrijevna noemde Natasja altijd haar kozak), terwijl ze met haar hand Natasja streelde, die zonder enige schroom blij op haar afkwam. Ik weet dat je een donderstraaltje bent, maar ik hou van je.

Ze diepte uit haar enorme reticule een paar peervormige saffieren oorbellen op en gaf die aan de stralende, blozende, jarige Natasja, draaide zich meteen om en wendde zich tot Pierre.

– Hé daar, beste jongen! Kom eens even hier, zei ze met een gemaakt zachte en vriendelijke stem. Kom eens hier, beste jongen...

En ze stroopte dreigend haar mouwen nog hoger op.

Pierre ging naar haar toe, haar naïef door zijn bril aankijkend.

– Kom hier, kom hier, jongen! Ik heb ook jouw vader toen hij in aanzien stond altijd de waarheid gezegd, en datzelfde geldt voor jou.

Ze zweeg. Iedereen zweeg in afwachting van wat zou komen, en voelend dat dit nog maar het voorspel was.

– Een fraai heerschap moet ik zeggen! Een fraai heerschap! Zijn vader ligt op zijn sterfbed, en hij amuseert zich, hij zet een agent boven op een beer. Je moest je schamen, mannetje, schamen! Je kunt maar beter naar het front gaan.

Ze draaide zich om en stak haar hand uit naar de graaf, die zijn lachen nauwelijks kon bedwingen.

– Nou, wordt het geen tijd om aan tafel te gaan? zei Marja Dmitrijevna.

De graaf liep met Marja Dmitrijevna voorop, daarachter liep de gravin aan de arm van een kolonel der huzaren, een belangrijk man, met wie Nikolaj zijn regiment zou nareizen. En Anna Michajlovna liep met Sjinsjin. Berg bood Vera zijn arm. De glimlachende Julie Karagina ging met Nikolaj naar binnen. Achter hen kwamen de andere paren, in een lange rij door de hele eetzaal, en daarachter kwamen een voor een de kinderen met hun gouvernantes en gouverneurs. Bedienden liepen af en aan, stoelen kraakten, op het podium begon het orkestje te spelen, en de gasten namen hun plaatsen in. De klanken van het huisorkestje van de graaf werden afgewisseld door het gerinkel van vorken en messen, het gepraat van de gasten en de zachte voetstappen van de bedienden. Aan het hoofd van de tafel zat de gravin. Rechts van haar zat Marja Dmitrijevna en links Anna Michajlovna en de andere dames. Aan het andere uiteinde zat de graaf, met aan zijn linkerkant de kolonel der huzaren en rechts van hem Sjinsjin en de andere mannelijke gasten. Aan de ene zijde van de lange tafel zat de wat oudere jeugd: Vera naast Berg, Pierre naast Boris; aan de andere zijde zaten de kinderen met hun gouverneurs en gouvernantes. De graaf keek tussen het kristal, de flessen en de fruitschalen door naar zijn vrouw en naar haar hoge, met blauwe linten versierde kap, schonk ijverig wijn aan zijn tafelburen en vergat daarbij ook zichzelf niet. De gravin, die haar gastvrouwelijke plichten evenmin verwaarloosde, wierp vanachter de ananassen veelbetekenende blikken naar haar man, wiens kale kruin en gezicht ze door de hoogrode kleur wel heel erg vond afsteken bij zijn grijze haar. Aan de kant van de dames klonk een gelijkmatig gemurmel; bij de heren werden de stemmen luider en luider, vooral die van de huzarenkolonel, die zo veel at en dronk, en daarbij een steeds rodere kleur kreeg, dat de graaf hem aan de andere gasten ten voorbeeld stelde. Berg vertelde met een tedere glimlach aan Vera dat de liefde geen aards maar een hemels gevoel is. Boris somde voor zijn nieuwe vriend Pierre alle namen op van de gasten die aan tafel zaten en wisselde blikken met Natasja die tegenover hem zat. Pierre zei weinig, bestudeerde de nieuwe gezichten en at veel. Van de twee soepen koos hij à la tortue, en van de pasteitjes tot de hazelhoentjes sloeg hij geen enkel gerecht over en ook geen van de wijnen, die de hofmeester in een in een servet gewikkelde fles vanachter de schouder van zijn tafelbuur te voorschijn toverde, waarbij hij mompelde: «dry Madeira» of «Hongaarse» of «rijnwijn». Pierre pakte op goed geluk een van de vier kristallen glazen met het monogram van de graaf die voor ieder couvert stonden, en dronk met genoegen, terwijl hij steeds vriendelijker naar de gasten keek. Natasja, die tegenover hem zat, keek naar Boris zoals een meisje van dertien kijkt naar de jongen die ze zojuist voor het eerst heeft gekust en op wie ze nu verliefd is. Soms richtte zij diezelfde blik op Pierre, en de blik van dit grappige, levendige meisje maakte dat hij zelf ook wilde lachen, al wist hij niet waarom.

Nikolaj zat ver bij Sonja vandaan, naast Julie Karagina, en praatte weer met datzelfde onopzettelijke glimlachje met haar. Sonja bleef beleefd glimlachen, maar werd verteerd door jaloezie: ze werd beurtelings bleek en rood en deed haar best om te horen waarover Nikolaj en Julie het samen hadden. De gouvernante keek onrustig om zich heen, alsof ze zich voorbereidde meteen terug te slaan als iemand de kinderen iets zou aandoen. De Duitse gouverneur probeerde alle gerechten, desserts en wijnen in zijn geheugen te griffen om alles haarfijn in een brief aan zijn bloedverwanten in Duitsland te kunnen beschrijven, en het ergerde hem bovenmatig dat de hofmeester niet met de in een servet gewikkelde fles bij hem langs kwam. Hij trok een somber gezicht en probeerde te laten zien dat hij geen wijn bliefde, maar dat hij gekwetst was omdat niemand wilde begrijpen dat hij die wijn nodig had, niet om zijn dorst te lessen, niet uit gulzigheid, maar uit gewetensvolle leergierigheid.

==

==

16

==

Aan het uiteinde waar de heren zaten werd het gesprek steeds levendiger. De kolonel vertelde dat het manifest van de oorlogsverklaring al in Petersburg was verschenen, en dat het exemplaar dat hijzelf had gezien nu per koerier bij de opperbevelhebber was bezorgd.

– En waarom moeten wij voor den donder met Napoleon oorlog voeren? zei Sjinsjin. Il a déjà rabattu le caquet à l’Autriche. Je crains que cette fois ce ne soit notre tour.117

De kolonel was een zware, lange en sanguinische Duitser, een patriot die de dienst kennelijk zeer toegedaan was. Hij voelde zich aangesproken door Sjinsjins woorden.

– Hierom, waarde heer, zei hij met een zwaar Duits accent. Omdat de tsaar het weet. Hij heeft in het manifest gezegd dat hij niet werkeloos kan blijven toezien nu het gevaar Rusland bedreigt, en dat de veiligheid van het rijk, de waardigheid en de heiligheid van de allianties... zei hij waarbij hij dit laatste woord beklemtoonde alsof daarin het wezen van de zaak besloten lag. En met zijn feilloze geheugen voor officiële zaken citeerde hij de inleidende woorden van het manifest: ...en de wens, waarin het enige, onveranderlijke doel van de tsaar besloten ligt: «de vrede in Europa op hechte grondslagen te vestigen», hebben hem nu doen besluiten een deel van de troepen naar het buitenland te verplaatsen en nieuwe inspanningen te doen om het beoogde doel te bereiken. Dat is het waarom, waarde heer, besloot hij belerend, terwijl hij zijn glas leegdronk en naar de graaf keek op zoek naar bijval.

– Connaissez-vous le proverbe: schoenmaker blijf bij je leest? zei Sjinsjin, zijn gezicht tot een glimlach vertrekkend. Cela nous convient à merveille. Zelfs Soevorov is in de pan gehakt, en waar vinden we nu een Soevorov? Je vous demande un peu,118 zei hij, voortdurend overspringend van het Frans in het Russisch en vice versa.

– We moeten vechten tot de laatste druppel bloed, zei de kolonel en hij gaf een klap op de tafel, en ster-re-ven voor onze vorst, en dan zal alles goed komen. We moeten zo mi-i-in (hij rekte dit woord heel lang uit) zo mi-i-in mogelijk argumenteren, besloot hij, weer naar de graaf kijkend. Zo zien wij oude huzaren dat. En hoe denk jij erover, als jongeman en jonge huzaar? vervolgde hij tegen Nikolaj, die toen hij hoorde dat er over de oorlog werd gepraat zijn tafeldame in de steek had gelaten en een en al oor voor de kolonel was.

– Ik ben het helemaal met u eens, antwoordde Nikolaj met een hoogrode kleur, terwijl hij zijn bord ronddraaide en zijn glazen met een vastbesloten en onverschrokken gezicht verplaatste, alsof hij zich op dat moment in groot gevaar bevond, ik ben ervan overtuigd dat wij Russen moeten sterven of overwinnen, zei hij, en zodra hij die woorden had uitgesproken voelde hij, evenals de anderen, dat ze te hartstochtelijk en te hoogdravend waren voor de gelegenheid, en daarom niet op hun plaats.

– C’est bien beau ce que vous venez de dire,119 zuchtte Julie naast hem. Sonja beefde helemaal en bloosde tot aan haar oren, tot achter haar oren en in haar hals en schouders terwijl Nikolaj sprak. Pierre luisterde naar de woorden van de kolonel en knikte goedkeurend.

– Mooi gesproken, zei hij.

– Een echte huzaar, die jongeman, schreeuwde de kolonel en hij sloeg weer op de tafel.

– Waar maken jullie zo’n herrie over? klonk opeens de basstem van Marja Dmitrijevna over de tafel. Waarom sla je op de tafel? vroeg ze aan de huzaar, waarover maak je je zo druk? Denk je soms de Fransen voor je te hebben?

– Ik zeg de waarheid, zei de huzaar glimlachend.

– We hebben het over de oorlog, riep de graaf van de andere kant van de tafel. Mijn zoon gaat er naar toe, Marja Dmitrijeva, mijn zoon.

– Ik heb vier zoons in het leger, maar mij hoor je niet. Het is allemaal in Gods hand: je kunt in je bed sterven, en God kan je ook op het slagveld sparen, schalde de luide stem van Marja Dmitrijevna moeiteloos van het andere einde van de tafel.

– Zo is het.

En de gesprekken hernamen weer hun loop, dat van de dames aan het ene einde van de tafel, dat van de heren aan het andere einde.

– Dat durf je niet te vragen, zei Natasja’s kleine broertje tegen haar. Dat durf je niet!

– Dat durf ik best, antwoordde Natasja.

Haar gezicht gloeide opeens van overmoedige en vrolijke vastberadenheid. Ze stond even op, nodigde Pierre, die tegenover haar zat, met een blik uit om te luisteren en richtte zich tot haar moeder.

– Mama! klonk haar heldere kinderstem over de hele tafel

– Wat is er? vroeg de gravin verschrikt, maar toen ze aan het gezicht van haar dochter zag dat het om iets ondeugends ging, stak ze waarschuwend haar vinger op en schudde dreigend haar hoofd.

Het gesprek stokte.

– Mama! Wat krijgen we voor dessert? klonk Natasja’s stemmetje nog duidelijker en zonder haperen.

De gravin deed haar best een ernstig gezicht te trekken, maar het lukte haar niet. Marja Dmitrijevna hief dreigend haar dikke vinger.

– Kozak! zei ze waarschuwend.

De meeste gasten keken naar de ouders, niet goed wetend hoe ze deze ondeugende streek moesten opnemen.

– Ik zal je! zei de gravin.

– Mama! Wat is het dessert nou? riep Natasja nog vrijpostiger en uitgelaten, omdat ze wel wist dat haar ondeugende gedrag goed zou worden opgenomen.

Sonja en de dikke Petja konden niet meer van het lachen.

– Nou, zie je wel, ik heb het gevraagd, fluisterde Natasja tegen haar kleine broertje en tegen Pierre, die ze opnieuw aankeek.

– IJs, maar jij krijgt niet, zei Marja Dmitrijevna.

Natasja zag dat ze niets te vrezen had, en daarom was ze ook niet bang voor Marja Dmitrijevna.

– Marja Dmitrijevna! Wat voor ijs is het? Ik hou niet van roomijs.

– Wortelijs.

– Nee, wat voor ijs, Marja Dmitrijevna, wat voor? gilde ze welhaast. Ik wil het weten!

Marja Dmitrijevna en de gravin begonnen te lachen, en alle gasten volgden hun voorbeeld. Ze lachten niet om het antwoord van Marja Dmitrijevna, maar om de ongelooflijke vrijpostigheid en handigheid van dit meisje, dat zo met Marja Dmitrijevna durfde en wist om te springen.

Natasja hield pas op toen ze haar vertelden dat het ananasijs was. Voor het ijs werd champagne geschonken. Weer zette het orkestje in, de graaf kuste zijn gravinnetje, de gasten stonden op om op haar gezondheid te drinken, ze klonken over de tafel met de graaf, de kinderen en met elkaar. Weer renden de bedienden af en aan, kraakten de stoelen, en in dezelfde volgorde, maar met rodere gezichten keerden de gasten terug naar de salon en naar de studeerkamer van de graaf.

==

==

17

==

De bostontafels werden uitgeschoven, de partijen gevormd, en de gasten van de graaf verdeelden zich over de twee salons, de zitkamer en de bibliotheek.

De graaf, die gewend was om na het diner een dutje te doen en nu vocht tegen de slaap, had zijn kaarten als een waaier uitgespreid en lachte om alles. De jongelui hadden zich op aandringen van de gravin om het klavichord en de harp geschaard. Julie speelde als eerste, op algemeen verzoek, een thema met variaties op de harp en probeerde daarna met de andere meisjes Natasja en Nikolaj, die bekend stonden om hun muzikaliteit, ertoe te bewegen iets te zingen. Hoewel Natasja zich kennelijk zeer gevleid voelde dat ze als een volwassene werd behandeld, maakte dit haar tegelijkertijd verlegen.

– Wat zullen we zingen? vroeg ze.

– «De bron», antwoordde Nikolaj.

– Nou, opschieten dan. Boris, kom eens hier, zei Natasja. Maar waar is Sonja?

Ze keek om zich heen en toen ze zag dat haar vriendin niet in de kamer was, rende ze weg om haar te zoeken.

Ze holde naar Sonja’s kamer en toen ze haar vriendin daar niet vond naar de kinderkamer – daar was Sonja ook niet. Natasja begreep dat Sonja bij de dekenkist in de gang moest zijn. Die kist in de gang was de treurplaats van de jonge generatie vrouwen in huize Rostov. En inderdaad lag Sonja in haar nu helemaal gekreukte, luchtige roze jurkje, met haar handen voor haar gezicht voorover op het vuile gestreepte dekbed van de kindermeid, boven op de kist, en ze snikte zo hevig dat haar naakte schoudertjes schokten. Natasja’s gezicht dat de hele dag zo stralend was geweest veranderde opeens: haar ogen verstarden, daarna trok er een rilling langs haar hals, en haar mondhoeken gingen omlaag.

– Sonja! Wat is er met je... Wat is er? U-hu-hu!

Natasja’s grote mond werd breder, wat haar erg lelijk maakte, en ze begon als een klein kind te brullen, zonder te weten waarom, alleen omdat Sonja huilde. Sonja wilde haar hoofd opheffen, wilde antwoord geven, maar kon het niet en ze verstopte haar gezicht nog dieper. Natasja huilde, zittend op het blauwe dekbed, de armen om haar vriendin geslagen. Met veel moeite wist Sonja zich op te richten, ze begon haar tranen te drogen en te vertellen.

– Nikolenka vertrekt over een week, zijn... papieren... zijn aangekomen... hij heeft het me zelf verteld... Maar daar zou ik niet om huilen (ze liet het velletje papier zien dat ze in haar hand hield: dat was het gedicht dat die Nikolaj had geschreven)... daar zou ik niet om huilen, maar jij kunt niet... niemand kan begrijpen wat een edele ziel hij heeft. Ze begon weer te huilen bij de gedachte aan zijn goede en edele ziel. Met jou gaat het goed... ik ben niet jaloers... ik hou van jou, en ook van Boris, zei ze wat beheerster. Het is een lieve jongen... niets staat jullie in de weg. Maar Nikolaj is mijn cousin... daar moet de metropoliet zelf aan te pas komen... anders kan het niet. En dan, als mamaatje (Sonja zag de gravin als haar moeder en noemde haar ook zo)... als zij zegt dat ik Nikolajs carrière in de weg sta, dat ik harteloos en ondankbaar ben, terwijl ik echt... bij God (ze sloeg een kruis)... zoveel van haar en van jullie allemaal houd, alleen Vera... Waarom? Wat heb ik haar misdaan? Ik ben jullie zo dankbaar dat ik elk offer voor jullie zou willen brengen, maar er is niets ...

Sonja kon niet verder spreken en begroef haar gezicht weer in haar handen en in het dekbed. Natasja kwam een beetje tot rust, maar haar gezichtsuitdrukking verried dat zij de ernst van het verdriet van haar vriendin inzag.

– Sonja, zei ze opeens, alsof ze de ware reden van het verdriet van haar nicht had geraden. Vera heeft zeker na het diner met je gepraat? Ja?

– Ja, dit gedicht heeft Nikolaj zelf geschreven, maar ik had er nog een paar overgeschreven; die heeft ze op mijn tafel gevonden, en ze zei dat ze die aan mamaatje zou laten zien, en ze zei ook nog dat ik ondankbaar ben, dat mamaatje hem nooit toestemming zal geven om met mij te trouwen, maar dat hij met Julie gaat trouwen. Je hebt zelf gezien hoe hij de hele dag om haar heen hangt. Natasja! Waarom?..

En weer begon ze te huilen, nog bitterder dan tevoren. Natasja tilde haar overeind, sloeg haar armen om haar heen, en begon haar, glimlachend door haar tranen heen, te troosten.

– Sonja, geloof haar maar niet, liefje, geloof haar niet. Weet je nog wat wij laatst na het eten met zijn drieën met Nikolaj hebben besproken in de zitkamer? We hebben precies bedacht hoe het moet. Ik weet nu niet meer hoe, maar je weet dat alles in orde zou komen, en dat het allemaal mogelijk was. De broer van oom Sjinsjin is toch ook getrouwd met zijn volle nicht, en wij zijn maar achternichtjes. En Boris zei ook dat het allemaal kon. Je weet dat ik het hem allemaal heb verteld. Hij is zo verstandig en zo lief, zei Natasja... Niet meer huilen, Sonja, mijn schatje, mijn liefje. En ze kuste haar lachend. Vera is een naarling, ze kan naar de maan lopen! Alles komt in orde, en ze zal niets tegen mama zeggen; Nikolenka vertelt het haar zelf wel, en hij heeft ook nog nooit aan Julie gedacht.

Ze gaf haar een kus op het hoofd. Sonja kwam overeind en het katje leefde weer op, haar oogjes begonnen te glanzen en ze leek op het punt te staan met haar staart te gaan zwaaien, op haar zachte pootjes op te springen en weer met het kluwentje te gaan spelen, zoals het een katje betaamt.

– Denk je dat? Heus? Echt waar? zei ze, snel haar haren en haar japon in orde brengend.

– Echt waar! Heus! antwoordde Natasja, terwijl ze een losgesprongen weerbarstige lok in de vlecht van haar vriendin terugstopte.

En ze begonnen allebei te lachen.

– Kom mee, dan gaan we «De bron» zingen.

– Dat gaan we doen.

– Weet je, die dikke Pierre die tegenover me zat, is zo grappig, zei Natasja opeens, terwijl ze bleef stilstaan. Ik voel me zo vrolijk.

En Natasja rende door de gang.

Sonja klopte de pluisjes van haar kleren, stopte het gedicht in haar keursje, langs haar hals met de wat naar voren stekende sleutelbenen, en rende met lichte, vrolijke passen en een gloeiend gezicht achter Natasja aan door de gang naar de zitkamer. Op verzoek van de gasten zongen de jongelui het kwartet «De bron», dat iedereen erg mooi vond; daarna zong Nikolaj een lied dat hij net had ingestudeerd:

==

Bij maneschijn, in zoele nachten,

Ben je gelukkig als je denkt

Dat ergens iemand zit te wachten

Die jou haar hart, haar liefde schenkt!

Haar slanke hand raakt in vervoering

De harp met gouden snaren aan.

Haar lied vol hartstocht en ontroering

Verzoekt je naar haar toe te gaan!

Straks zul je ’t paradijs beërven...

Maar ach! Jouw liefste ligt op sterven.120

==

Hij had de laatste woorden nog niet gezongen of de jongelui begonnen zich in de grote zaal op te maken voor het dansen, en op het podium klonk al het gestommel en gekuch van de muzikanten.

==

Pierre zat in de salon, waar Sjinsjin hem, als iemand die net uit het buitenland terug was, betrokken had in een voor Pierre oninteressant politiek gesprek, waaraan ook anderen deelnamen. Toen de muziek begon te spelen kwam Natasja de salon binnen, ze liep recht op Pierre af en zei lachend en blozend:

– Mama heeft gezegd dat ik u ten dans moest vragen.

– Ik ben bang dat ik de figuren door elkaar haal, zei Pierre, maar als jij mijn leermeester wilt zijn... En hij bood het ranke meisje zijn dikke arm, waarbij hij zich diep naar haar overboog.

Terwijl de paren zich vormden en de muzikanten aan het stemmen waren, gingen Pierre en zijn kleine dame zitten. Natasja was in de wolken: ze zou dansen met een volwassene, met iemand die uit het buitenland kwam. Ze zat zo dat iedereen haar kon zien en babbelde met hem als een volwassen dame. In haar hand hield ze een waaier, die een van de dames haar in bewaring had gegeven. En met het air van een vrouw van de wereld (God mag weten waar en wanneer ze dat had geleerd) zat ze, zichzelf met haar waaier koelte toewuivend, glimlachend met haar cavalier te praten.

– Nee maar! Kijk nou toch eens, kijk nou toch eens aan, zei de oude gravin, die door de zaal liep, wijzend op Natasja.

Natasja kreeg een kleur en begon te lachen.

– Wat is dat nou, mama? Waarom zegt u dat? Wat is er zo vreemd aan?

==

Midden in de derde écossaise121 werden de stoelen naar achteren geschoven in de salon, waar de graaf, Marja Dmitrijevna en het merendeel van de eregasten en de oudere bezoekers hadden zitten kaarten; ze rekten zich uit na het lange zitten, borgen hun portefeuilles en beursjes weer weg en gingen de balzaal in. Voorop liep Marja Dmitrijevna met de graaf – allebei met een vrolijk gezicht. De graaf bood Marja Dmitrijevna met speelse hoffelijkheid, haast als een balletdanser, zijn gebogen arm. Hij rechtte zijn rug en op zijn gezicht verscheen een stralende olijke glimlach, en zodra de dansers de laatste figuur van de écossaise hadden gedanst, applaudisseerde hij voor de muzikanten en riep naar de eerste violist:

– Semjon! Ken je de Daniël Cooper?

Dit was de lievelingsdans van de graaf, die hij in zijn jeugd al had gedanst (de Daniël Cooper was eigenlijk een van de figuren van de anglaise).

– Kijk papa eens, riep Natasja door de zaal (ze was even vergeten dat ze een volwassen danspartner had), en ze boog haar krullenbol naar haar knieën, terwijl haar klaterende lach door de hele zaal weerklonk.

Alle aanwezigen keken inderdaad met een geamuseerde lach naar de vrolijke, kleine oude man, die naast zijn imposante dame – Marja Dmitrijevna was een stuk groter dan hij – zijn armen rondde en in de maat bewoog, zijn schouders rechtte, zijn voeten, lichtjes stampend naar buiten draaide, en met een steeds bredere glimlach op zijn ronde gezicht de toeschouwers voorbereidde op wat komen ging. Nauwelijks weerklonken de vrolijke, uitnodigende klanken van de Daniël Cooper – die veel weg hadden van een uitbundige trepak122 –, of in de deuropeningen van de zaal dromde het personeel met lachende gezichten te samen – de mannen aan de ene kant, de vrouwen aan de andere kant – om te kijken hoe hun meester feestvierde.

– Onze meneer! Als een adelaar, zei de kindermeid luid in een van de deuropeningen.

De graaf danste goed en was zich daarvan bewust, maar zijn dame kon en wilde helemaal niet goed dansen. Ze hield haar omvangrijke lichaam kaarsrecht, haar machtige armen hingen werkeloos omlaag (ze had haar reticule aan de gravin gegeven); alleen haar strenge maar knappe gezicht danste. Wat de graaf met zijn hele gezette lichaam tot uitdrukking bracht, uitte zich bij Marja Dmitrijevna in haar steeds stralender glimlach en het rimpelen van haar neus. Maar terwijl de graaf, die zich meer en meer liet gaan, de toeschouwers geboeid hield met zijn onverwacht sierlijke passen en zijn lichtvoetigheid, maakte Marja Dmitrijevna niet minder indruk door de uiterst geringe inspanning bij het bewegen van haar schouders of het ronddraaien van haar armen en het stampen met haar voet, een optreden dat iedereen, gezien haar gezetheid en haar gebruikelijke gestrengheid, zeer waardeerde. De dans werd steeds uitgelatener. De andere paren kregen geen ogenblik aandacht en dat probeerden ze ook niet eens. Alle ogen waren gericht op de graaf en Marja Dmitrijevna. Natasja trok alle aanwezigen, die toch al geen oog van de dansers aflieten, aan hun mouw of japon om hen te dwingen naar «papa» te kijken. In de pauzes van de dans zwaaide en schreeuwde de graaf, happend naar adem, naar de muzikanten dat ze sneller moesten spelen. Sneller, steeds sneller, steeds hoger en lichter wervelde de graaf, nu eens op zijn tenen, dan weer op zijn hakken, om Marja Dmitrijevna heen, tot hij ten slotte na zijn dame naar haar plaats te hebben teruggebracht, de laatste pas uitvoerde, waarbij hij een mollig been naar achteren omhoog stak, zijn bezwete hoofd met een stralend gezicht boog en een brede zwaai met zijn rechterarm maakte, onder het daverend applaus en gelach van de aanwezigen, vooral van Natasja. De beide danspartners stonden stil, buiten adem, en wisten hun gezicht af met hun batisten zakdoeken.

– Zo werd er in onze tijd gedanst, ma chère, zei de graaf.

– Wat een Daniël Cooper! zei Marja Dmitrijevna, terwijl ze diep en zwaar ademhaalde en haar mouwen omhoog schoof.

==

==

18

==

Terwijl in de zaal bij de Rostovs de zesde anglaise werd gedanst bij de klanken van het van vermoeidheid vals spelende orkestje, en de vermoeide bedienden en koks het souper klaarmaakten, werd graaf Bezoechov getroffen door zijn zesde beroerte. De doktoren verklaarden dat er geen hoop op herstel meer was; men nam de zieke de laatste biecht af, hij ontving de communie en er werden toebereidselen getroffen voor het heilige oliesel, en in het huis heersten de drukte en de spanning van het wachten, zoals dat onder die omstandigheden gebruikelijk is. Buiten, achter de poort, wegduikend voor de aankomende rijtuigen, verdrongen zich de begrafenisondernemers, hopend op een goede order voor de begrafenis van de graaf. De gouverneur van Moskou,123 die voortdurend adjudanten had gestuurd om naar de toestand van de zieke te informeren, kwam die avond zelf om afscheid te nemen van de beroemde dignitaris van Katharina, graaf Bezoechov.

De prachtige ontvangkamer was vol mensen. Iedereen stond eerbiedig op toen de gouverneur, die bijna een half uur met de zieke alleen was geweest, de ziekenkamer uitkwam en, vluchtig reagerend op de begroetingen, probeerde zo snel mogelijk te ontkomen aan de op hem gerichte blikken van de doktoren, geestelijken en verwanten. Vorst Vasili, die in deze dagen magerder en bleker was geworden, deed de gouverneur uitgeleide en herhaalde een paar maal iets op fluistertoon.

Nadat hij de gouverneur uitgeleide had gedaan, ging vorst Vasili in zijn eentje op een stoel in de zaal zitten, hij kruiste zijn benen over elkaar, plantte zijn ellebogen op zijn knieën en sloeg een hand voor zijn ogen. Toen hij zo een tijdje had gezeten, stond hij op, en liep, angstig om zich heen ziend, met ongewoon haastige stappen via de lange gang naar het achterste gedeelte van het huis, waar de oudste freule woonde.

De wachtenden in de flauwverlichte ontvangkamer fluisterden af en toe even met elkaar, vervielen dan weer in stilzwijgen en keken onderzoekend en afwachtend naar de deur die naar de kamer van de stervende leidde en die telkens een zwak gekraak liet horen wanneer er iemand naar binnen ging of naar buiten kwam.

– De grens van een mensenleven, zei een oude geestelijke tegen een dame die naast hem was komen zitten en hem naïef aanhoorde, de grens van een mensenleven ligt vast en kan niet overschreden worden.

– Ik vraag me af of het niet te laat is voor het heilige oliesel, zei de dame – en ze voegde ook zijn geestelijke titel eraan toe, omdat ze hierover kennelijk geen eigen mening had.

– Het is een groot sacrament, mevrouwtje, antwoordde de geestelijke, terwijl hij over zijn kale kruin streek, waarover nog een paar strengen grijzende haren waren gekamd.

– Wie was dat? Was dat de gouverneur zelf? vroeg iemand in de andere hoek van de kamer. Wat ziet hij er jong uit!..

– Hij is dik zestig! Wat, zeggen ze dat de graaf niemand meer herkent? Gaan ze hem het heilige oliesel geven?

– Ik heb iemand gekend die zevenmaal het heilige oliesel heeft gekregen.

De middelste freule kwam de ziekenkamer uit en ging met betraande ogen naast dokter Lorrain zitten, die in een elegante pose, zijn elleboog op de tafel geleund, onder het portret van Katharina zat.

– Très beau, zei de dokter, in antwoord op een vraag over het weer, très beau, princesse, et puis, à Moscou on se croit à la campagne.124

– N’est-ce-pas?125 zei de freule zuchtend. Dus hij mag wel iets drinken?

Lorrain dacht even na.

– Heeft hij zijn medicijnen ingenomen?

– Ja.

De dokter keek op zijn horloge.

– Neem een glas gekookt water en doe er une pincée126 (hij gaf met zijn dunne vingers aan hoeveel een pincée was) de cremor tartari127 bij...

– Iek hab nog nie mitgemacht, zei een Duitse arts tegen de adjudant, dat jemand na ein dritte beroerte leben blieb.

– Wat was die man sterk! zei de adjudant. En wie zal al die rijkdom erven? voegde hij er fluisterend aan toe.

– Liebhaber genug, antwoordde de Duitser glimlachend.

Opnieuw keek iedereen naar de deur die piepte toen de freule het door Lorrain voorgeschreven drankje naar de zieke bracht. De Duitse dokter ging naar Lorrain toe.

– Zal hij de morgen nog halen? vroeg de Duitser in gebroken Frans.

Lorrain tuitte zijn lippen en maakte een ernstige en ontkennende beweging met zijn vinger ter hoogte van zijn neus.

– Vannacht, niet later, zei hij zacht, en hij vertrok met een gepaste glimlach van trots, omdat hij in staat was zo’n duidelijke diagnose van de toestand van de zieke te stellen.

==

Intussen had vorst Vasili de deur van de kamer van de freule geopend.

Het was halfdonker in de kamer, slechts twee kleine lampjes brandden voor de iconen, en het rook er aangenaam naar wierook en bloemen. De kamer stond vol kleine meubeltjes: chiffonnières, kastjes, tafeltjes. Achter een kamerscherm was de witte sprei van het hoge donzen bed te zien. Een hondje begon te blaffen.

– Ah, bent u het, mon cousin?

Ze stond op, streek over haar haar dat, zoals altijd, ook nu buitengewoon glad was, alsof het een geheel vormde met haar hoofd en bedekt was met lak.

– Is er iets gebeurd? vroeg ze. Ik schrik overal van.

– Nee, alles is hetzelfde; ik kom alleen even met je praten, Katisj, over zaken, zei de vorst, terwijl hij vermoeid in de stoel ging zitten, waaruit zij zojuist was opgestaan. Wat is het hier warm, zei hij, ga nu eens zitten, causons.128

– Ik dacht dat er iets gebeurd was, zei de freule, en ze ging tegenover de vorst zitten om te luisteren, haar gezicht even onaandoenlijk en streng als altijd.

– Ik heb geprobeerd te slapen, mon cousin, maar het ging niet.

– Nou dan, liefje, zei vorst Vasili, en hij pakte de hand van de freule en boog die gewoontegetrouw naar beneden.

Het was duidelijk dat dit «nou dan» betrekking had op veel dingen die niet gezegd werden, maar die zij beiden begrepen.

De freule, met haar in verhouding tot haar benen vreemd lange, dunne en rechte bovenlijf, keek de vorst strak en onbewogen aan met haar uitpuilende grijze ogen. Toen schudde ze haar hoofd en keek zuchtend naar de iconen. Dit gebaar kon worden uitgelegd als een uiting van verdriet en aanhankelijkheid, maar ook als een uiting van vermoeidheid en het verlangen naar spoedige rust. Vorst Vasili legde dit gebaar uit als een uiting van vermoeidheid.

– En ik dan, zei hij, denk je dat ik het gemakkelijk heb? Je suis éreinté comme un cheval de poste,129 maar toch moet ik met je praten, Katisj, en serieus ook.

Vorst Vasili zweeg, zijn wangen begonnen nerveus te trillen, eerst aan de ene en toen aan de andere kant, wat zijn gezicht een onaangename uitdrukking gaf, die nooit op het gezicht van vorst Vasili lag wanneer hij zich in een van de salons bevond. Ook zijn ogen waren anders dan anders: het ene moment keken ze onbeschaamd spottend, het andere moment angstig.

De freule, die met haar magere, benige handen een hondje op haar schoot vasthield, keek vorst Vasili opmerkzaam aan; maar het was duidelijk dat zij niet van plan was de stilte met een vraag te doorbreken, al moest ze tot de ochtend blijven zwijgen.

– Zie je, mijn lieve freule en nicht, Katharina Semjonovna, vervolgde vorst Vasili, die zich duidelijk moest vermannen om het gesprek voort te zetten, op ogenblikken als deze moet je aan alles denken. Je moet denken aan de toekomst, aan jullie... Ik houd van jullie allemaal als van mijn eigen kinderen, dat weet je.

De freule bleef hem met dezelfde doffe, onbewogen blik aankijken.

– Ten slotte moet ik ook aan mijn gezin denken, vervolgde vorst Vasili zonder haar aan te kijken, terwijl hij nijdig een tafeltje wegduwde. Je weet, Katisj, dat jullie, de drie zusters Mamontova en mijn vrouw de enige directe erfgenamen van de graaf zijn. Ik weet het, ik weet dat je niet graag over die dingen praat of denkt. Ik vind het ook niet makkelijk, ik ben, liefje, de zestig gepasseerd en ik moet op alles voorbereid zijn. Weet je dat ik Pierre heb laten halen omdat de graaf, door op zijn portret te wijzen, naar hem heeft gevraagd?

Vorst Vasili keek vragend naar de freule, maar hij kon niet uitmaken of ze begreep wat hij haar had gezegd of dat ze hem gewoon aanstaarde...

– Ik bid God zonder ophouden, mon cousin, antwoordde ze, dat Hij hem genadig zal zijn en zijn nobele ziel vredig zal laten gaan van deze...

– Ja, natuurlijk, vervolgde vorst Vasili ongeduldig, terwijl hij over zijn kale kruin wreef en het weggeduwde tafeltje weer met een kwaad gezicht naar zich toetrok, maar ten slotte, de kwestie is... ten slotte, dat weet jij ook, dat de graaf vorige winter een testament heeft opgemaakt, waarin hij met voorbijgaan van de directe erfgenamen en van ons, zijn hele bezit aan Pierre nalaat.

– Hij heeft zoveel testamenten laten opmaken, zei de freule rustig, maar Pierre kan niets erven! Pierre is zijn onwettige zoon.

– Ma chère, zei vorst Vasili opeens, terwijl hij het tafeltje omklemde en steeds levendiger en vlugger begon te spreken, maar wat als er een brief is geschreven naar de tsaar, waarin de graaf hem verzoekt Pierre als zijn zoon te erkennen? Je begrijpt toch wel dat dit verzoek gezien de verdiensten van de graaf ingewilligd zal worden...

De vorstin glimlachte, zoals mensen glimlachen die meer over een onderwerp denken te weten dan degenen met wie zij spreken.

– Ik zal je nog iets vertellen, vervolgde vorst Vasili, die brief is geschreven, al is hij niet verstuurd, en de tsaar weet ervan. De enige vraag is of hij vernietigd is of niet. Zo niet, dan is alles voorbij, vorst Vasili zuchtte om aan te geven wat hij bedoelde met de woorden dan is alles voorbij, en ze zullen de papieren van de graaf openen, het testament en de brief zullen aan de tsaar worden overhandigd, en het verzoek zal vast en zeker worden ingewilligd. Pierre zal, als zijn wettige zoon, alles erven.

– En ons erfdeel dan? vroeg de freule, ironisch glimlachend alsof alles kon gebeuren, maar dat niet.

– Mais, ma pauvre Catiche, c’est clair comme le jour.130 Hij is dan de enige wettige erfgenaam, en jullie krijgen geen cent. Je moet erachter zien te komen, liefje, of het testament en de brief geschreven zijn en of ze vernietigd zijn. En als ze om de een of andere reden vergeten worden, dan moet jij weten waar ze zijn en ze vinden omdat...

– Dat mankeerde er nog maar aan! onderbrak de freule hem sardonisch glimlachend, terwijl ze hem op dezelfde manier bleef aankijken. Ik ben een vrouw, volgens u zijn alle vrouwen dom, maar ik weet tenminste dat een onwettige zoon niet kan erven... Un bâtard, voegde ze eraan toe, alsof ze de vorst met dit Franse woord de ongegrondheid van zijn verhaal afdoend kon aantonen.

– Begrijp je het nu nog niet, Katisj! Je bent zo slim, waarom begrijp je dit dan niet: als de graaf een brief naar de tsaar heeft geschreven, waarin hij verzoekt Pierre als zijn wettige zoon te erkennen, dan is Pierre niet langer Pierre, maar graaf Bezoechov, en dan zal hij volgens het testament alles erven. En als die brief en het testament niet zijn vernietigd, dan blijft er voor jou, behalve de troost dat je een weldoenster bent geweest et tout ce qui s’en suit,131 helemaal niets over. Dat is zeker.

– Ik weet dat het testament is opgemaakt, maar ik weet ook dat het niet geldig is, en ik geloof dat u, mon cousin, mij voor een volslagen idioot houdt, zei de freule, met een gezicht dat vrouwen gewoonlijk zetten wanneer ze denken dat ze iets buitengewoon scherpzinnigs en kwetsends hebben gezegd.

– Mijn lieve freule Katharina Semjonova! begon de vorst ongeduldig. Ik ben niet bij je gekomen om met je te bekvechten, maar om met jou, zoals je dat doet met een bloedverwante, een goede, lieve en ware bloedverwante, te praten over jouw belangen. Ik zeg je voor de tiende keer dat als er een brief aan de tsaar en een testament ten gunste van Pierre tussen de papieren van de graaf gevonden wordt, dan ben jij, lieve kind, geen erfgename, en je zusters evenmin. Als je mij niet gelooft, geloof dan een deskundige: ik heb net met Dmitri Onoefritsj gesproken (dat was de advocaat van de familie), en hij zegt hetzelfde.

Het was duidelijk dat er opeens iets tot de freule doordrong; haar dunne lippen trokken wit weg (haar ogen veranderden niet van uitdrukking), en haar stem haperde toen ze sprak, wat ze zelf kennelijk niet had verwacht.

– Dat zou mooi zijn, zei ze. Ik heb nooit iets gewild en dat wil ik nu ook niet. Ze duwde het hondje van haar schoot en streek de plooien van haar japon glad. Dat is dan dankbaarheid, dat is dan de dank voor de mensen die alles voor hem hebben opgeofferd, zei zij. Prachtig! Heel goed! Ik heb niets nodig, vorst.

– Ja, maar je bent niet alleen, je hebt ook nog zusters, antwoordde vorst Vasili.

Maar de freule hoorde hem niet.

– Ja, ik wist al lang – maar ik was het vergeten – dat ik behalve vernederingen, bedrog, afgunst en intriges, behalve ondankbaarheid, de zwartste ondankbaarheid, in dit huis niets te verwachten had...

– Weet je nu wel of niet waar dat testament is? vroeg vorst Vasili, en zijn wangen trilden nog heviger dan eerst.

– Ja, ik ben een dwaas geweest, ik geloofde nog in mensen, ik hield van hen en offerde me voor hen op. Maar alleen lage en gemene mensen komen vooruit. Ik weet wie hier achter zit.

De freule wilde opstaan, maar de vorst hield haar tegen. De freule zag eruit als iemand die plotseling alle geloof in de mensheid verloren heeft; ze keek woedend naar haar gespreksgenoot.

– Het is nog niet te laat, kindje. Je moet bedenken, Katisj, dat dit allemaal gebeurd is zonder overleg, in momenten van woede en ziekte, en daarna is vergeten. Het is onze plicht, liefje, die fout te herstellen, om zijn laatste ogenblikken te verlichten door ervoor te zorgen dat hij geen onrechtvaardigheid begaat en niet sterft met de gedachte dat hij de mensen ongelukkig heeft gemaakt die...

– Die alles voor hem hebben opgeofferd, vulde de freule aan, die opnieuw probeerde op te staan, maar door de vorst werd tegengehouden, hoewel hij dat nooit heeft kunnen waarderen. Nee, mon cousin, voegde ze er met een zucht aan toe, ik zal moeten onthouden dat je op deze wereld geen beloningen moet verwachten, dat er op deze wereld geen eer en geen rechtvaardigheid bestaat. Op deze wereld moet je slinks en boosaardig zijn.

– Kom, kom, voyons, rustig maar, ik weet dat je een goed hart hebt.

– Nee, ik heb een boosaardig hart.

– Ik ken jouw hart, herhaalde de vorst en ik stel jouw vriendschap op hoge prijs, en ik zou graag willen dat jij net zo over mij dacht. Kalmeer nu maar en parlons raison,132 zolang er nog tijd is – misschien nog een etmaal of misschien nog een uur; vertel me alles wat je over het testament weet, en het belangrijkste, waar het is, jij moet dat weten. Dan gaan we het nu halen en laten het aan de graaf zien. Hij weet er vast niets meer van en zal het willen vernietigen. Je begrijpt dat het mijn enige wens is zijn laatste wil, die mij heilig is, uit te voeren, daarom ben ik ook hier. Ik ben alleen maar hier om hem en jullie van dienst te zijn.

– Het is me nu allemaal duidelijk. Ik weet wie hier achter zit. Ik weet het, zei de freule.

– Daar gaat het nu niet om, lieve kind.

– Het is die protégee van u, uw lieve Anna Michajlovna, die ik nog niet als dienstmeid zou willen hebben, dat valse, gemene mens.

– Ne perdons point de temps.133

– Ach, hou toch op! Vorige winter heeft ze zich hier ingedrongen, en de graaf zoveel smerige, gemene dingen over ons allemaal verteld, speciaal over Sophie – ik kan het niet eens herhalen – dat de graaf er ziek van geworden is en ons twee weken niet wilde zien. Toen heeft hij dat smerige, gemene stuk opgesteld, dat weet ik, maar ik dacht dat het geen betekenis had.

– Nous y voilà,134 waarom heb je me dat niet eerder verteld?

– Het zit in de ingelegde leren map onder zijn hoofdkussen. Nu weet ik het, zei de freule, zijn vraag niet beantwoordend. Ja, als ik een zonde, een doodzonde op mijn geweten heb, dan is het dat ik dat mens haat, schreeuwde de freule bijna, buiten zichzelf. En waarom dringt ze zich hier in? Maar ik zal haar precies vertellen wat ik van haar vind. Die tijd komt nog!

==

==

19

==

Terwijl in de ontvangkamer en in de vertrekken van de freule dit soort gesprekken werden gevoerd, reed het rijtuig met Pierre (iemand was hem gaan halen) en met Anna Michajlovna (die het nodig had geacht hem te begeleiden) de binnenplaats van graaf Bezoechovs huis op. Toen de wielen van het rijtuig zachtjes ratelden over het stro dat onder de ramen was uitgespreid, en Anna Michajlovna zich met troostende woorden tot haar reisgenoot wendde, zag ze dat hij in zijn hoekje in slaap gevallen was, en ze wekte hem. Eenmaal wakker verliet Pierre na Anna Michajlovna het rijtuig, en pas toen dacht hij aan het weerzien met zijn stervende vader dat hem wachtte. Hij merkte dat ze niet bij de vooringang waren stilgehouden, maar aan de achterkant van het huis. Op het moment dat hij van de treeplank afstapte, zag hij bij de achterdeur twee mannen in burgerkleding zich snel terugtrekken in de schaduw van de muur. Pierre bleef even staan en zag in de schaduw, aan beide zijden van het huis, nog meer van dergelijke figuren. Maar noch Anna Michajlovna, noch de lakei of de koetsier, die die lui wel moesten zien, schonken er enige aandacht aan. Dat moet zeker zo, besloot Pierre, en hij volgde Anna Michajlovna. Anna Michajlovna liep met haastige pas de spaarzaam verlichte smalle stenen trap op en spoorde de achterblijvende Pierre aan die, hoewel hij niet begreep waarom hij zo nodig naar de graaf moest en nog minder waarom hij de achtertrap moest nemen, mede uit de zelfverzekerdheid en de haast van Anna Michajlovna opmaakte dat het allemaal zo moest zijn. Halverwege de trap werden ze bijna omvergelopen door bedienden met emmers, die stampend met hun laarzen naar beneden kwamen rennen. De mannen drukten zich tegen de muur om Pierre en Anna Michajlovna te laten passeren en toonden geen enkele verbazing hen te zien.

– Komen we zo bij de vertrekken van de freule? vroeg Anna Michajlovna aan een van hen.

– Ja, antwoordde de lakei zonder enige schroom, met luide stem, alsof nu alles geoorloofd was, de linkerdeur, mevrouwtje.

– Misschien heeft de graaf niet naar me gevraagd, zei Pierre toen hij de overloop had bereikt, ik kan beter naar mijn kamer gaan.

Anna Michajlovna bleef even staan zodat Pierre haar kon inhalen.

– Ah, mon ami! zei ze met hetzelfde gebaar als waarmee ze ’s ochtends de hand van haar zoon had aangeraakt, croyez que je souffre autant que vous, mais soyez homme.135

– Zal ik echt gaan? vroeg Pierre, terwijl hij Anna Michajlovna vriendelijk door zijn bril aankeek.

– Ah, mon ami, oubliez les torts qu’on a pu avoir envers vous, pensez que c’est votre père... peut-être à l’agonie. Ze zuchtte. Je vous ai tout de suite aimé comme mon fils. Fiez vous à moi, Pierre. Je n’oublierai pas vos intérêts.136

Pierre begreep er niets van, maar hij kreeg nog sterker het gevoel dat het allemaal zo moest zijn, en hij liep gehoorzaam achter Anna Michajlovna aan, die de deur al openhield.

De deur leidde naar de hal van de vertrekken aan de achterkant. In een hoek zat een oude bediende van de freules een kous te breien. Pierre was nog nooit in dit gedeelte van het huis geweest en kende het bestaan ervan zelfs niet. Anna Michajlovna vroeg aan een meisje dat met een karaf op een dienblad langs kwam (ze noemde haar «liefje» en «lieve kind») naar de gezondheid van de freules, en trok Pierre verder mee de betegelde gang in. De eerste deur aan de linkerkant leidde naar de vertrekken van de freules. Het dienstmeisje met de karaf had in haar haast (alles in huis ging dezer dagen even gehaast) de deur niet goed dichtgedaan, en Pierre en Anna Michajlovna wierpen bij het passeren onwillekeurig even een blik in de kamer waar de oudste freule en vorst Vasili dicht naast elkaar zaten te praten. Toen hij hen langs zag lopen, maakte vorst Vasili een ongeduldige beweging en hij schoof zijn stoel achteruit, terwijl de freule opsprong en met een vertwijfeld gebaar de deur zo hard ze kon dichtsmeet en op slot draaide.

Dit gebaar was zo in tegenstelling met de gebruikelijke kalmte van de freule, de schrik die zich op het gezicht van vorst Vasili aftekende was zo niet in overeenstemming met zijn waardigheid, dat Pierre even bleef staan en zijn begeleidster door zijn bril vragend aankeek. Anna Michajlovna gaf geen blijk van verbazing, ze glimlachte alleen fijntjes en zuchtte, alsof ze te kennen wilde geven dat ze dit allemaal had verwacht.

– Soyez homme, mon ami, c’est moi qui veillerai à vos intérêts,137 zei ze in antwoord op zijn blik, en ze liep nog sneller de gang door.

Pierre begreep niet wat er aan de hand was, en nog minder wat «veiller à vos intérêts» betekende, maar hij begreep dat het kennelijk allemaal zo moest zijn. Via de gang kwamen ze in een halfverlichte zaal, die aan de ontvangkamer van de graaf grensde. Dit was een van de weelderige, koude vertrekken die Pierre eerder via de hoofdtrap was binnengegaan. Maar nu stond er midden in de kamer een lege badkuip en er was water gemorst op het kleed. Een bediende en een misdienaar met een wierookvat kwamen van de andere kant op hun tenen aangelopen, zonder acht te slaan op Pierre en Anna Michajlovna, die de ontvangkamer van de graaf binnen gingen. Pierre kende die kamer goed, met de twee openslaande Italiaanse ramen, de toegang tot de wintertuin, een groot borstbeeld van Katharina en haar portret in volle lengte. In de ontvangkamer zaten nog steeds dezelfde mensen, ongeveer in dezelfde houding fluisterend te praten. Iedereen zweeg en keek op toen Anna Michajlovna, met haar afgetobde, bleke gezicht, binnenkwam met de dikke, grote Pierre, die haar met gebogen hoofd gedwee volgde.

Op Anna Michajlovna’s gezicht stond te lezen dat zij zich ervan bewust was dat het beslissende moment was aangebroken; ze kwam, met Pierre aan haar zijde, met het air van een ervaren Petersburgse dame het vertrek nog onbevreesder binnen dan ze ’s ochtends had gedaan. Aangezien ze de persoon begeleidde naar wie de stervende had gevraagd was ze er zeker van dat ze ontvangen zou worden. Ze monsterde met een snelle blik alle aanwezigen, en toen ze de biechtvader van de graaf ontdekte, gleed ze met een soort huppelpasje, niet echt in gebogen houding, maar meer alsof ze zich plotseling wat kleiner maakte, op de biechtvader af, en ontving eerst eerbiedig zijn zegen, en daarna die van een andere geestelijke.

– Goddank dat u op tijd bent, zei ze tegen de geestelijke, wij, zijn verwanten, hebben zo in angst gezeten. Deze jongeman is de zoon van de graaf, voegde ze er zachtjes aan toe. Wat een verschrikkelijk moment!

Na die woorden liep ze op de dokter af.

– Cher docteur, zei ze tegen hem, ce jeune homme est le fils du comte... y a-t-il de l’espoir?138

De dokter sloeg zijn ogen ten hemel en haalde zwijgend zijn schouders op. Anna Michajlovna maakte precies dezelfde beweging met haar schouders en ogen, die ze daarbij bijna sloot, slaakte een zucht en liep van de dokter terug naar Pierre. Ze sprak Pierre met bijzondere eerbied en tedere droefheid aan.

– Ayez confiance en Sa miséricorde!139 zei ze tegen hem, en nadat ze hem een kleine divan had gewezen waar hij op haar moest gaan zitten wachten, liep ze zelf geluidloos naar de deur die iedereen in het oog hield, en die zich met een nauw hoorbaar gekraak achter haar sloot.

Pierre, die besloten had zijn begeleidster in alles te gehoorzamen, liep naar de divan die zij hem had gewezen. Zodra Anna Michajlovna was verdwenen, merkte hij dat de blikken van alle aanwezigen zich met meer dan nieuwsgierigheid en deelneming alleen op hem richtten. Hij merkte dat ze onderling begonnen te fluisteren, waarbij ze met iets van angst en zelfs met iets van onderdanigheid naar hem leken te kijken. En hij werd met meer respect bejegend dan ooit tevoren: een hem onbekende dame, die met de geestelijken had zitten praten, stond op en bood hem haar plaats aan, een adjudant raapte de handschoen op die Pierre had laten vallen en gaf die aan hem; de doktoren zwegen eerbiedig toen hij langs kwam, en deden een stap achteruit om hem te laten passeren. Pierre wilde aanvankelijk ergens anders gaan zitten om de dame niet te storen, hij wilde zelf zijn handschoen oprapen en om de doktoren heen lopen, die hem ook helemaal niet in de weg stonden, maar hij voelde plotseling dat dit onbeleefd zou zijn, dat hij deze nacht de man was die de plicht had een verschrikkelijke en door iedereen verwachte ceremonie te verrichten, en dat hij daarom hun diensten moest aanvaarden. Hij nam zwijgend de handschoen aan van de adjudant, ging op de plaats van de dame zitten, in de naïeve houding van een Egyptisch beeld, met zijn grote handen op zijn symmetrisch vooruitgestoken knieën; en hij besloot voor zichzelf dat het kennelijk allemaal zo moest zijn, dat hij deze avond, om geen mal figuur te slaan of iets doms te doen, niet zijn eigen inzichten moest volgen, maar dat hij zich volledig moest overgeven aan de wil van degenen die hem leidden.

Er waren nog geen twee minuten verstreken of vorst Vasili kwam statig en met opgeheven hoofd het vertrek binnen in zijn lange uniformjas met drie ordetekens. Hij leek magerder geworden sinds de ochtend; zijn ogen leken groter dan normaal toen hij het vertrek rondkeek en Pierre ontdekte. Hij ging naar hem toe, pakte zijn hand (wat hij nog nooit eerder had gedaan) en trok die naar beneden, alsof hij wilde testen of hij goed vastzat.

– Courage, courage, mon ami. Il a demandé à vous voir. C’est bien...140 en hij wilde weer weggaan.

Maar Pierre achtte het nodig hem te vragen: «Hoe is het met...» Hij stokte, omdat hij niet wist of het gepast was de stervende «de graaf» te noemen, maar hem «vader» noemen was te pijnlijk.

– Il a eu encore un coup, il y a une demi-heure.141 Hij heeft nog een attaque gehad. Courage, mon ami...

Pierre was zo in de war dat hij bij het woord «attaque» alleen maar aan schermen kon denken. Hij keek vertwijfeld naar vorst Vasili en pas toen drong het tot hem door dat het om een medische term ging. Vorst Vasili wisselde in het voorbijgaan een paar woorden met dokter Lorrain, en liep op zijn tenen naar de deur. Hij kon niet goed op zijn tenen lopen en trok bij iedere stap onhandig met zijn hele lichaam. De oudste freule volgde hem, daarna de geestelijken en de misdienaars, en een paar bedienden. Vanachter de deur klonk gestommel en ten slotte verscheen Anna Michajlovna – zoals altijd bleek, maar met een vastberaden, plichtbewuste uitdrukking op haar gezicht –, ze pakte Pierre bij de arm en zei:

– La bonté divine est inépuisable. C’est la cérémonie de l’extrème onction qui va commencer. Venez.142

Pierre liep over het zachte tapijt naar de deur, en merkte dat ook de adjudant, de onbekende dame en nog enkele bedienden hem volgden, alsof er nu geen toestemming meer nodig was om deze kamer binnen te gaan.

==

==

20

==

Pierre kende deze grote, door pilaren en een boog verdeelde kamer, die helemaal behangen was met Perzische tapijten. Het gedeelte van de kamer achter de pilaren, waar aan de ene kant het grote mahoniehouten bed onder de zijden bedgordijnen stond, en aan de andere kant de grote schrijn met de iconen, was helder en rood verlicht, als een kerk tijdens de avondmis. Onder de verlichte iconenlijsten stond een hooggerugde voltaire, en op die stoel, in de gladde sneeuwwitte, kennelijk zojuist verschoonde kussens, tot zijn middel bedekt door een heldergroene deken, lag de vertrouwde, statige gestalte van zijn vader, graaf Bezoechov, met de grijze leeuwemanen op zijn brede voorhoofd en de karakteristieke diepe adellijke rimpels op zijn knappe roodgele gezicht. Hij lag recht onder de iconen; zijn beide dikke, grote handen rustten boven op de deken. In zijn rechterhand, die met de palm naar beneden lag, was tussen zijn duim en zijn wijsvinger een waskaars geplaatst, die door een oude bediende, die in gebogen houding achter de stoel stond, op zijn plaats werd gehouden. De geestelijken stonden rondom de stoel in hun majesteitelijke glanzende gewaden, waarover hun lange haren golfden, met brandende kaarsen in hun handen, en droegen langzaam en plechtig de mis op. Een eindje achter hen stonden de twee jongste freules met een zakdoekje tegen de ogen gedrukt, en voor hen de oudste, Katisj, die haar woedende, vastbesloten blik strak op de iconen gericht hield, alsof ze daarmee wilde zeggen dat ze niet voor zichzelf zou instaan als ze om zich heen zou kijken. Anna Michajlovna stond met een zachtmoedig droevige, alles vergevende uitdrukking op haar gezicht bij de deur, en ook de onbekende dame stond daar. Vorst Vasili stond aan de andere kant van de deur, vlak bij de voltaire, achter een gebeeldhouwde fluwelen stoel, die hij met de rug naar zich had toegedraaid en waarop zijn linkerhand met de kaars steunde; met zijn rechterhand bekruiste hij zich, en elke keer dat zijn vingers zijn voorhoofd raakten sloeg hij zijn ogen ten hemel. Op zijn gezicht lag een uitdrukking van berustende vroomheid en overgave aan de wil Gods. «Als u deze gevoelens niet begrijpt, dan is dat des te erger voor u», scheen hij te willen zeggen.

Achter hem stonden de adjudant, de doktoren en de lakeien; net als in de kerk waren de mannen en vrouwen gescheiden. Iedereen zweeg en bekruiste zich, de enige geluiden waren het lezen van de Schrift, het gedempte zingen van diepe basstemmen, en tijdens ogenblikken van stilte het geschuifel van voeten en het gezucht. Anna Michajlovna liep met het gewichtige gezicht van iemand die weet wat zij doet dwars door de kamer naar Pierre toe en gaf hem een kaars. Hij stak de kaars aan en begon zich, afgeleid door het zien van de mensen om hem heen, met de hand waarin hij de kaars hield te bekruisen.

De jongste, rozewangige en lacherige freule Sophie, met het moedervlekje, keek naar hem. Ze glimlachte, verborg haar gezicht in haar zakdoekje en bleef zo enige tijd staan; maar toen ze weer naar Pierre keek, moest ze weer lachen. Ze was kennelijk niet in staat zonder lachen naar hem te kijken, maar ze kon zich niet bedwingen om naar hem kijken en ging om aan die verleiding te ontkomen stilletjes achter een pilaar staan. Midden onder de dienst zwegen de stemmen van de geestelijken opeens, de priesters fluisterden iets tegen elkaar; de oude bediende die de hand van de graaf vasthield, kwam overeind en zei iets tegen de dames. Anna Michajlovna trad naar voren en terwijl ze zich over de zieke boog, wenkte ze achter haar rug met haar vinger naar Lorrain. De Franse dokter – die, zonder kaars, tegen een pilaar geleund stond in de respectvolle houding van een buitenlander die wil laten zien dat hij, ondanks het verschil in geloof, de betekenis van de uitgevoerde ceremonie ten volle begrijpt en zelfs goedkeurt – liep, met de geruisloze pas van iemand in de bloei van zijn leven op de zieke toe, tilde met zijn slanke vingers diens vrije hand van de groene deken, draaide hem om en begon nadenkend de pols te voelen. De zieke kreeg iets te drinken, er was wat beroering om hem heen, daarna ging iedereen naar zijn plaats terug, en de dienst werd voortgezet. Tijdens de onderbreking zag Pierre dat vorst Vasili achter de rug van de stoel vandaan gekomen was en met een gezicht waaruit sprak dat hij wist wat hij deed (en als anderen dat niet begrepen, des te erger voor hen) niet naar de zieke toeging, maar langs hem liep en zich voegde bij de oudste freule, en samen met haar verder de slaapkamer inging, naar het hoge bed onder de zijden bedgordijnen. Daarvandaan verdwenen de vorst en de freule allebei door een achterliggende deur, maar voor het einde van de dienst keerden ze een voor een terug naar hun plaats. Pierre schonk aan dit voorval niet meer aandacht dan aan alle andere gebeurtenissen, omdat hij nu eenmaal besloten had dat alles wat er deze avond voor zijn ogen gebeurde kennelijk zo moest zijn.

Het gezang hield op en de stem van de priester weerklonk, die de zieke gelukwenste met het ontvangen van het sacrament. De zieke lag er nog altijd even levenloos en bewegingloos bij. Er ontstond enige beroering om hem heen, er klonken voetstappen en gefluister, waarboven de fluisterstem van Anna Michajlovna duidelijk te onderscheiden was.

Pierre hoorde haar zeggen:

– Hij moet beslist naar zijn bed worden overgebracht, hier kan het niet...

De zieke werd zo door de doktoren, de freules en de bedienden omringd dat Pierre zijn roodgele hoofd met de grijze manen niet langer kon zien; hoewel hij ook andere mensen had gezien, had hij gedurende de hele dienst geen oog van de zieke afgelaten. Pierre concludeerde uit de behoedzame bewegingen van de mensen die de stoel omringden dat ze de stervende optilden en wegdroegen.

– Houd mijn hand vast, zo laat je hem vallen, hoorde hij een van de bedienden geschrokken fluisteren, van onderen... nog iemand, klonken de stemmen, en het gehijg en geschuifel werden haastiger, alsof de last die ze droegen hun krachten te boven ging.

Toen de dragers, waaronder ook Anna Michajlovna, de jongeman passeerden, ving hij achter hun ruggen en nekken even een glimp op van de hoge, vlezige, blote borst en de zware schouders, die omhoog werden getild door de mensen die hem onder de oksels vasthielden, en van het leeuwehoofd met de grijze krullen van de zieke. Dit hoofd, met het ongewoon brede voorhoofd, de jukbeenderen, de prachtige zinnelijke mond en de koele, majestueuze blik, was nog niet door de naderende dood aangetast. Het was nog net zoals Pierre drie maanden geleden had gezien, toen de graaf hem naar Petersburg had gestuurd. Maar dit hoofd schommelde hulpeloos heen en weer door de ongelijke stappen van de dragers, en de koude, onverschillige blik staarde zonder iets te zien.

Degenen die de zieke hadden gedragen waren nog enkele minuten druk in de weer bij het hoge bed, daarna gingen ze uiteen. Anna Michajlovna raakte Pierres hand aan en zei: «Venez.» Pierre ging samen met haar naar het bed waarop de zieke was neergelegd, in een plechtige houding, die kennelijk verband hield met het laatste sacrament. Hij lag met zijn hoofd hoog in de kussens gesteund. Zijn handen rustten symmetrisch op de groene zijden deken, met de palmen omlaag. Toen Pierre dichterbij kwam, keek de graaf hem recht aan, maar met een blik waarvan de bedoeling en de betekenis voor een sterveling niet te vatten zijn. Of deze blik zei niets en was alleen maar op hem gevestigd omdat zijn ogen nu eenmaal ergens op gericht moesten zijn, of hij zei teveel. Pierre bleef staan, niet wetend wat hij moest doen, en keek vragend om naar zijn begeleidster Anna Michajlovna. Anna Michajlovna gaf hem een snelle wenk met haar ogen, duidend op de hand van de zieke, en vormde haar lippen tot een kus. Pierre volgde haar raad op, boog zijn hoofd voorzichtig naar voren om de deken niet aan te raken en kuste eerbiedig de brede, vlezige hand. De hand bewoog niet en er trilde zelfs geen spiertje in het gezicht van de graaf. Pierre keek weer vragend naar Anna Michajlovna om erachter te komen wat hij nu moest doen. Anna Michajlovna wees met haar ogen naar een stoel die naast het bed stond. Pierre ging gehoorzaam op de stoel zitten, met een vragende blik in zijn ogen of het zo in orde was. Anna Michajlovna knikte goedkeurend. Pierre nam opnieuw de symmetrisch naïeve houding van een Egyptisch beeld aan, het was hem aan te zien dat hij zich er pijnlijk van bewust was dat zijn plompe, dikke lichaam zoveel ruimte in beslag nam, en dat hij zijn uiterste best deed zich zo klein mogelijk te maken. Hij keek naar de graaf. De graaf keek nog steeds naar de plek waar Pierres hoofd zich had bevonden toen hij nog stond. Anna Michajlovna’s gezichtsuitdrukking liet zien dat ze zich bewust was van de ontroerende plechtigheid van dit laatste moment van de ontmoeting tussen vader en zoon. Zo verstreken twee minuten die Pierre een uur leken. Plotseling begonnen de machtige spieren en de rimpels in het gezicht van de graaf te trillen. Het trillen werd heviger, de welgevormde mond trok scheef (pas toen besefte Pierre hoe dicht zijn vader bij de dood was), en uit die scheefgetrokken mond steeg een onduidelijk, hees geluid op. Anna Michajlovna keek oplettend in de ogen van de zieke en wees in een poging om uit te maken wat hij wilde, eerst op Pierre, daarna op het drinkglas, noemde toen op vragende fluistertoon vorst Vasili’s naam, en wees daarna op de deken. De ogen en het gezicht van de zieke vertoonden ongeduld. Met grote inspanning keek hij naar de bediende, die voortdurend bij het hoofdeinde stond.

– Meneer wil op zijn andere zij gedraaid worden, fluisterde de bediende, en hij stond op om het zware lichaam van de graaf met het gezicht naar de muur te draaien.

Pierre kwam overeind om de bediende te helpen.

Terwijl ze de graaf omdraaiden, gleed zijn ene arm hulpeloos naar achteren, en hij deed een vergeefse poging om hem op te tillen. Of de graaf de blik van ontzetting zag, waarmee Pierre naar die levenloze arm keek, of dat er op dat moment een andere gedachte door zijn stervende hoofd flitste, hoe dan ook, hij keek naar die onwillige arm, naar de uitdrukking van ontzetting op Pierres gezicht, daarna weer naar de arm, en op zijn gezicht verscheen een zwak, gekweld glimlachje, dat volstrekt niet bij zijn gelaatstrekken paste, alsof hij de spot dreef met zijn eigen hulpeloosheid. Bij het zien van die glimlach kreeg Pierre een brok in zijn keel, zijn neus prikte, en tranen vertroebelden zijn blik. Ze draaiden de zieke op zijn andere zij, met zijn gezicht naar de muur. Hij zuchtte.

– Il est assoupi, zei Anna Michajlovna, die zag dat een van de freules hen kwam aflossen. Allons.143

Pierre verliet de kamer.

==

==

21

==

In de ontvangkamer waren alleen nog vorst Vasili en de oudste freule, die onder het portret van Katharina druk met elkaar in gesprek waren. Zodra ze Pierre en zijn begeleidster zagen, zwegen ze. De freule die, naar het Pierre voorkwam, iets te verbergen had fluisterde:

– Ik kan die vrouw niet uitstaan.

– Catiche a fait donner du thé dans le petit salon, zei vorst Vasili tegen Anna Michajlovna. Allez, ma pauvre Anna Michajlovna, prenez quelque chose, autrement vous ne suffirez pas.144

Tegen Pierre zei hij niets, maar hij pakte hem even meelevend bij zijn bovenarm. Pierre en Anna Michajlovna gingen naar de petit salon.

– Il n’y a rien qui restaure, comme une tasse de cet excellent thé russe après une nuit blanche,145 zei Lorrain met een levendige maar beheerste uitdrukking op zijn gezicht terwijl hij een slokje nam uit een dun Chinees porseleinen kommetje; hij stond in de kleine ronde zitkamer voor een tafel waarop het theeservies en een koud souper was klaargezet. Iedereen die deze nacht aanwezig was in het huis van graaf Bezoechov was rond de tafel verzameld om zich wat te verkwikken. Pierre herinnerde zich deze kleine ronde kamer met de spiegels en de kleine tafeltjes nog goed. Wanneer er een bal werd gegeven in het huis van de graaf zat Pierre, die niet kon dansen, graag in deze kleine spiegelkamer te kijken naar de dames die in avondtoiletten, met briljanten en parels om hun naakte schouders door de kamer liepen en zichzelf bekeken in de helder verlichte spiegels, die hun beeld in menigvoud weerkaatsten. Nu was deze zelfde kamer schaars verlicht door twee kaarsen, en stonden er midden in de nacht op een klein tafeltje schalen en een theeservies wanordelijk door elkaar, en zaten er allerlei weinig feestelijke mensen fluisterend te praten, door iedere beweging, ieder woord verradend dat niemand ook maar een moment vergat wat er nu in de slaapkamer gebeurde en wat er nog ging gebeuren. Pierre at niets, hoewel hij wel trek had. Hij keek vragend naar zijn begeleidster en zag dat zij op haar tenen terugging naar de ontvangkamer, waar vorst Vasili en de oudste freule waren achtergebleven. Pierre veronderstelde dat ook dit kennelijk zo moest zijn, en ging haar na enige aarzeling achterna. Anna Michajlovna stond naast de freule en beiden spraken tegelijk op een opgewonden fluistertoon.

– Mag ik alstublieft uitmaken, vorstin, wat er wel en niet gedaan moet worden, zei de freule, die kennelijk net zo opgewonden was als toen ze de deur van haar kamer dichtsmeet.

– Maar, mijn lieve freule, antwoordde Anna Michajlovna op vriendelijke, overredende toon, terwijl ze de toegang naar de slaapkamer versperde en de freule niet doorliet, zou het niet een te zware belasting zijn voor uw arme oom, net nu hij zijn rust zo hard nodig heeft? Om op dit moment over wereldse zaken te spreken, nu zijn ziel al is voorbereid...

Vorst Vasili zat in een fauteuil, in zijn karakteristieke houding, het ene been hoog over het andere geslagen. Zijn wangen trilden hevig en leken naar beneden uit te zakken; maar hij trok een gezicht alsof hij nauwelijks belangstelde in het gesprek van de twee dames.

– Voyons, ma bonne Anna Michajlovna, laissez faire Catiche.146 U weet hoeveel de graaf van haar houdt.

– Ik weet ook niet wat dit document inhoudt, zei de freule tegen vorst Vasili, terwijl ze hem de met inlegwerk versierde leren map liet zien die ze in haar hand hield. Ik weet alleen dat het echte testament in zijn bureau ligt, terwijl dit vergeten document...

Ze wilde langs Anna Michajlovna glippen, maar die sprong naar voren en versperde haar weer de weg.

– Ik weet het, lieve, goede freule, zei Anna Michajlovna, terwijl ze de map zo stevig vastgreep dat het duidelijk was dat ze hem niet gauw zou loslaten. Mijn lieve freule, ik vraag je, ik smeek je, ontzie hem. Je vous en conjure...147

De freule zweeg. Alleen het geluid van de worsteling om de map was te horen. Maar het was duidelijk dat als de freule haar mond zou open doen, dat wat zij zou zeggen zeker niet vleiend voor Anna Michajlovna zou zijn. Anna Michajlovna hield de map stevig vast, maar desondanks bleef haar stem zoetsappig en vasthoudend.

– Pierre, kom eens hier, mijn vriend. Ik denk dat hij bij de familieraad niet gemist kan worden, nietwaar vorst?

– Waarom zeg je niets, mon cousin? schreeuwde de freule opeens zo luid dat de mensen in de salon het hoorden en ervan schrokken. Waarom zeg je niets, terwijl hier God weet wie zich ermee bemoeit en een scène maakt op de drempel van de sterfkamer? Intrigante! siste ze woedend en ze trok uit alle macht aan de map, maar Anna Michajlovna deed een paar stappen naar voren om de map niet los te laten en verstevigde haar greep.

– Oh, zei vorst Vasili verwijtend en verbaasd. Hij stond op. C’est ridicule. Voyons,148 laat los. Laat los, zeg ik.

De freule liet los.

– U ook!

Anna Michajlovna gehoorzaamde niet.

– Laat los, zeg ik u. Ik neem alle verantwoordelijkheid. Ik zal naar hem toegaan en het hem vragen. Ik... stelt u dat tevreden?

– Mais, mon prince, zei Anna Michajlovna, gunt u hem na zo’n heilig sacrament toch een ogenblik rust. Pierre, zeg jij eens wat je er van denkt, zei ze tegen de jongeman die dichterbij gekomen was en met verbazing keek naar het van woede vertrokken gezicht van de freule, dat alle waardigheid had verloren, en naar de trillende wangen van vorst Vasili.

– Denk er wel aan dat u voor alle gevolgen verantwoordelijk bent, zei vorst Vasili streng, u weet niet wat u doet.

– Naar mens! schreeuwde de freule, die zich onverwacht op Anna Michajlovna wierp en haar de map afpakte.

Vorst Vasili boog zijn hoofd en spreidde wanhopig zijn armen.

Op dat moment vloog de deur, die verschrikkelijke deur, waarnaar Pierre al die tijd had gekeken en die steeds zo voorzichtig werd geopend, open en sloeg met een klap tegen de muur, waarna de middelste freule handenwringend naar buiten rende.

– Wat doet u! zei ze wanhopig. Il s’en va et vous me laissez seule.149

De oudste freule liet de map vallen. Anna Michajlovna bukte in een flits, raapte het omstreden voorwerp op en snelde de slaapkamer binnen. De oudste freule en vorst Vasili kwamen tot bezinning en gingen haar achterna. Enkele minuten later kwam de oudste freule met een bleek, strak gezicht, op haar onderlip bijtend, als eerste de kamer weer uit. Toen ze Pierre zag verscheen er op haar gezicht een uitdrukking van tomeloze woede.

– Ja, u kunt blij zijn, zei ze, u hebt hierop gewacht.

Ze barstte in snikken uit, verborg haar gezicht in haar zakdoek en rende de kamer uit.

Vorst Vasili kwam na de freule naar buiten. Hij liep wankelend naar de divan waarop Pierre zat en liet zich er met zijn handen voor zijn ogen op neervallen. Pierre merkte dat hij bleek zag, en dat zijn onderkaak trilde en schokte als bij een koortsaanval.

– Ach, mijn vriend, zei hij terwijl hij Pierre bij zijn elleboog pakte, en er klonk een oprechtheid en een weerloosheid in zijn stem die Pierre nog nooit eerder had gehoord. We zondigen en bedriegen, en waarvoor? Ik loop al tegen de zestig, mijn vriend... Voor mij is immers... Alles eindigt met de dood, alles. De dood is verschrikkelijk. Hij barstte in tranen uit.

Anna Michajlovna kwam als laatste naar buiten. Ze kwam met zachte, langzame passen op Pierre af.

– Pierre!.. zei ze.

Pierre keek haar vragend aan. Ze kuste de jongeman op het voorhoofd, en maakte hem nat met haar tranen. Ze zweeg even.

– Il n’est plus...150

Pierre keek haar door zijn bril aan.

– Allons, je vous reconduirai. Tâchez de pleurer. Rien ne soulage comme les larmes.151

Ze bracht hem naar de donkere salon, en Pierre was blij dat niemand daar zijn gezicht kon zien. Anna Michajlovna liet hem alleen, en toen ze terugkwam was hij vast in slaap, met zijn hoofd op zijn armen.

De volgende ochtend zei Anna Michajlovna tegen Pierre:

– Oui, mon cher, c’est une grande perte pour nous tous. Je ne parle pas de vous. Mais Dieu vous soutiendra, vous êtes jeune et vous voilà à la tête d’une immense fortune, je l’espère. Le testament n’a pas été encore ouvert. Je vous connais assez pour savoir que cela ne vous tournera pas la tête, mais cela vous impose des devoirs, et il faut être homme.152

Pierre zweeg.

– Peut-être plus tard je vous dirai, mon cher, que si je n’avais pas été là, Dieu sait ce qui serait arrivé. Vous savez mon oncle avant-hier encore me promettait de ne pas oublier Boris. Mais il n’a pas eu le temps. J’espère, mon cher ami, que vous remplirez le désir de votre père.153

Pierre begreep er niets van en keek zwijgend, met een kleur van verlegenheid naar vorstin Anna Michajlovna.. Nadat ze met Pierre had gesproken vertrok Anna Michajlovna naar de Rostovs, en ging naar bed. Toen ze de volgende ochtend wakker was, vertelde ze de Rostovs en alle kennissen uitvoerig over de dood van graaf Bezoechov. Ze zei dat de graaf was gestorven zoals ze zelf zou willen sterven, dat zijn einde niet alleen ontroerend was geweest maar ook leerzaam; dat de laatste ontmoeting van vader en zoon zo ontroerend was geweest dat ze er niet zonder tranen aan kon terugdenken en niet wist wie zich op dat vreselijke moment het bewonderenswaardigst had gedragen: de vader, die aan alles en iedereen had gedacht in die laatste ogenblikken, en die zulke ontroerende dingen tegen zijn zoon had gezegd, of Pierre, die zo’n treurige aanblik had geboden, en zo aangeslagen was, en hoe hij desondanks zijn verdriet had proberen te verbergen om zijn stervende vader niet te verontrusten. «C’est pénible, mais cela fait du bien; ça élève l’âme de voir des hommes comme le vieux comte et son digne fils»,154 zei ze. Ze vertelde ook, in afkeurende bewoordingen, over het gedrag van de freule en vorst Vasili, maar wel onder de grootste geheimhouding en op fluistertoon.

==

==

22

==

Op Lysyje Gory, het landgoed van vorst Nikolaj Andrejevitsj Bolkonski, verwachtte men iedere dag de komst van vorst Andrej en zijn vrouw; maar die verwachting deed geen afbreuk aan de strenge regelmaat die in het huis van de oude vorst heerste. De generaal en chef, vorst Nikolaj Andrejevitsj, in de kennissenkring bijgenaamd de «Roi de Prusse», die tijdens de regering van tsaar Paul naar zijn landgoed was verbannen, woonde sindsdien met zijn dochter, freule Marja, en haar gezelschapsdame, mlle Bourienne, op Lysyje Gory. Hoewel het hem na de troonswisseling vrijstond om naar de beide hoofdsteden terug te keren, bleef hij op zijn buiten wonen; hij zei dat als iemand hem nodig had, hij de reis van honderdvijftig werst van Moskou naar Lysyje Gory er maar voor over moest hebben, maar dat hij zelf aan niets en niemand behoefte had. Hij zei altijd dat er voor de menselijke ondeugden maar twee oorzaken waren: ledigheid en bijgeloof, en dat er slechts twee deugden waren: werkzaamheid en verstand. Hij hield zich bezig met de opvoeding van zijn dochter en gaf haar, om in haar de beide voornaamste deugden te ontwikkelen, algebra- en meetkundeles, hij had haar leven ingedeeld in een ononderbroken reeks van bezigheden. Zelf was hij voortdurend bezig met het schrijven van zijn memoires, met vraagstukken van de hogere wiskunde, met het vervaardigen van snuifdozen op zijn draaibank, het werk in de tuin en het toezicht op de gebouwen op het landgoed, waar altijd wel iets aan gedaan moest worden. Aangezien regelmaat de voornaamste voorwaarde voor werkzaamheid is, was die regelmaat in zijn levenswijze dan ook tot in de kleinste puntjes doorgevoerd. Hij verscheen altijd volgens een vast patroon aan tafel, en niet alleen op hetzelfde uur, maar ook op dezelfde minuut. Voor de mensen uit zijn omgeving, van zijn dochter tot de bedienden, was de vorst streng en veeleisend, en daardoor boezemde hij, zonder hardvochtig te zijn, een mate van angst en eerbied in die een echt hardvochtig man maar moeilijk zou hebben bereikt. Hoewel hij met pensioen was en nu geen invloed meer had in staatszaken, achtte iedere hoge ambtenaar van het gouvernement waarin het landgoed van de vorst lag, het zijn plicht zijn opwachting bij hem te maken, en dus wachtte hij, net als de architect, de tuinman of freule Marja, in het hoge voorvertrek tot de vorst op het afgesproken tijdstip verscheen. En iedereen in die wachtkamer had hetzelfde gevoel van eerbied en zelfs van angst wanneer de enorm hoge deur van de werkkamer openging en de kleine gestalte van de oude man verscheen, met de gepoederde pruik, de kleine, magere handen en de grijze borstelige wenkbrauwen, die soms als hij fronste de glans van zijn verstandige en kleine glinsterende ogen omfloersten.

Op de dag dat het jonge paar zou aankomen kwam freule Marja zoals gewoonlijk ’s ochtends op het vastgestelde uur naar het voorvertrek om haar vader goedemorgen te wensen; ze sloeg met angst in het hart een kruisje en zei in stilte een gebed. Iedere dag kwam zij daar en iedere dag bad zij dat het dagelijkse onderhoud voorspoedig zou verlopen.

De oude gepoederde lakei, die in het voorvertrek zat, stond geruisloos op en fluisterde:

– U kunt naar binnen.

Achter de deur klonk het gelijkmatige gesnor van een draaibank. De freule trok schuchter aan de deur, die licht en soepel openging, en bleef in de deuropening staan. De vorst was bezig aan de draaibank en ging na even omgekeken te hebben door met zijn werk.

De grote werkkamer stond stampvol spullen, die kennelijk voortdurend in gebruik waren. De grote tafel waarop boeken en kaarten lagen, de hoge boekenkasten met glazen deuren met sleutels, de hoge lessenaar om staande aan te schrijven, waarop een opengeslagen schrift lag, de draaibank met het klaarliggende gereedschap en overal krullen op de vloer, dat alles getuigde van voortdurende, afwisselende en ordelijke werkzaamheid. Aan de beweging van de in een met zilver bestikte Tataarse laars gestoken, kleine voet, aan de ferme greep van de gespierde, magere hand was te zien dat de vorst nog beschikte over de vasthoudende, taaie kracht van een krasse oude man. Na nog een paar omwentelingen haalde hij zijn voet van het pedaal van de draaibank, veegde de beitel af, gooide hem in een leren zak die aan de draaibank hing, en riep terwijl hij naar de tafel ging zijn dochter bij zich. Hij zegende zijn kinderen nooit, en hij hield haar ook nu alleen zijn stoppelige, nog ongeschoren wang voor en zei streng en tegelijk met een aandachtig vriendelijke blik:

– Alles goed? Nou, ga maar zitten!

Hij pakte het meetkundeschrift met de door hem zelf geschreven opgaven van de lessenaar, en trok met zijn voet een stoel naar zich toe.

– Voor morgen! zei hij, terwijl hij snel de bladzijde opzocht en met zijn harde nagel aangaf welke paragraaf hij bedoelde.

De freule boog zich over het op de tafel liggende schrift.

– Wacht even, ik heb een brief voor je, zei de oude man plotseling, en hij haalde uit een aan de tafel hangende zak een enveloppe te voorschijn, met daarop in vrouwenhandschrift het adres, en gooide die op de tafel.

Bij het zien van de brief kreeg de freule rode vlekken in haar gezicht. Ze pakte de brief haastig op en boog zich eroverheen.

– Van Héloïse?155 vroeg de vorst met een koele glimlach, die zijn nog sterke gelige tanden liet zien.

– Ja, van Julie, zei de freule met een schuchtere blik en een schuchter glimlachje.

– Ik zal nog twee brieven doorlaten, maar de derde maak ik open, zei de vorst streng, ik ben bang dat jullie allemaal onzin schrijven. De derde lees ik.

– U mag deze ook lezen, mon père, antwoordde de freule, terwijl ze nog roder werd en hem de brief toestak.

– De derde, heb ik gezegd, de derde, riep de vorst kortaf, terwijl hij de brief van zich afschoof; daarop plantte hij zijn ellebogen op de tafel en trok het schrift met de meetkundige figuren naar zich toe.

– Wel, jongedame, begon de oude man, en hij boog zich dicht naast zijn dochter over het schrift, waarbij hij zijn ene hand op de rugleuning van de stoel van de freule legde, wat maakte dat zij zich aan alle kanten omringd voelde door de haar zo vertrouwde, met tabaksgeur vermengde, scherpe oudemannenlucht van haar vader. Wel, jongedame, deze driehoeken zijn gelijkvormig, kijk nu eens naar hoek ABC...

De freule keek angstig op naar de glinsterende ogen van haar vader die vlakbij waren; de rode vlekken verspreidden zich over haar gezicht, en het was duidelijk dat zij er niets van begreep en dat de angst haar belette ook maar iets te begrijpen van de verdere uitleg van haar vader, hoe helder die ook mocht zijn. Of het nu aan de leraar of aan de leerlinge lag, het was iedere dag hetzelfde: de freule kreeg een doffe blik in de ogen, ze zag of hoorde niets en was zich alleen bewust van haar vaders kille, strenge gezicht vlak bij het hare, van zijn adem en zijn geur, en ze dacht maar aan één ding: zo gauw mogelijk wegkomen uit de werkkamer en de opgave in vrijheid op haar eigen kamer oplossen. En de oude man verloor zijn geduld: hij schoof met veel lawaai de stoel waarop hij zat heen en weer, deed zijn best zich te beheersen en niet in woede uit te barsten, maar elke keer ging het mis, dan begon hij te razen en te tieren en slingerde soms het schrift de hele kamer door.

De freule gaf een verkeerd antwoord.

– Wat jij voor een uilskuiken bent! riep de vorst terwijl hij het schrift wegduwde en zich snel omdraaide; maar meteen stond hij op, liep heen en weer, streek met zijn hand over het haar van de freule en ging weer zitten.

Hij schoof zijn stoel aan en ging verder met uitleggen.

– Zo gaat het niet, freule, zo gaat het niet, zei hij, toen de freule, die het schrift met de opgaven voor de volgende dag had opgepakt en dichtgeslagen, op het punt stond om weg te gaan, wiskunde is een groot goed, jongedame. Ik wil niet dat je net zo wordt als al die domme freuletjes hier. Oefening baart kunst. Hij gaf haar een tikje op haar wang. Je vergeet die onzin nog wel.

Ze wilde al weggaan, maar hij hield haar met een gebaar tegen, en pakte van de hoge lessenaar een nieuw, nog niet opengesneden boek.

– Hier, je Héloïse stuurt je ook nog De sleutel der mysteriën.156 Een religieus boek. Ik bemoei me niet met andermans geloof... Ik heb het gezien. Neem maar mee. Nou, vooruit, wegwezen!

Hij gaf haar een schouderklopje en sloot zelf de deur achter haar.

Freule Marja ging terug naar haar kamer met de droevige, benauwde blik die haar zelden verliet en die haar ziekelijke, toch al niet knappe gezicht nog minder aantrekkelijk maakte, ze ging aan haar schrijftafel zitten, waarop miniatuurtjes stonden, en schriften en boeken doorelkaar lagen. De freule was even wanordelijk als haar vader ordelijk was. Ze legde het wiskundeschrift weg en verbrak vol ongeduld het zegel van de brief. Die brief kwam van haar meest geliefde jeugdvriendin, van diezelfde Julie Karagina, die op het verjaarsfeest bij de Rostovs was geweest.

Julie schreef:

==

Chère et excellente amie, quelle chose terrible et effrayante que l’absence! J’ai beau me dire que la moitié de mon existence et de mon bonheur est en vous, que malgré la distance qui nous sépare, nos cœurs sont unis par des liens indissolubles; le mien se révolte contre la destinée, et je ne puis, malgré les plaisirs et les distractions qui m’entourent, vaincre une certaine tristesse cachée que je ressens au fond du cœur depuis notre séparation. Pourquoi ne sommes-nous pas réunies, comme cet été dans votre grand cabinet sur le canapé bleu, le canapé à confidences? Pourquoi ne puis-je, comme il y a trois mois, puiser de nouvelles forces morales dans votre regard si doux, si calme et si pénétrant, regard que j’aimais tant et que je crois voir devant moi, quand je vous écris?

==

[Lieve en dierbare vriendin, wat is er vreselijker en verschrikkelijker dan een scheiding! Hoe ik me ook voorhoud dat de helft van mijn bestaan en van mijn geluk in jou ligt, dat ondanks de afstand die ons scheidt onze harten verbonden zijn door onverbrekelijke banden, toch komt mijn hart in opstand tegen het lot en niettegenstaande de genoegens en verstrooiingen die mij omringen, kan ik een zekere heimelijke droefenis niet onderdrukken, die ik sinds onze scheiding diep in mijn hart voel. Waarom zijn we niet samen zoals vorige zomer, in je grote studeerkamer, op de blauwe divan, op de divan van confidenties? Waarom kan ik niet zoals drie maanden geleden nieuwe morele krachten putten uit jouw zachte, kalme en doordringende blik, de blik waarvan ik zo houd en die ik nu, terwijl ik je schrijf, voor me zie?]

==

Toen ze dit had gelezen, zuchtte freule Marja en keek in de grote spiegel, die rechts van haar stond. De spiegel weerkaatste een alledaags, ziekelijk lichaam en een mager gezicht. De altijd treurige ogen keken nu helemaal wanhopig naar zichzelf in de spiegel. Ze vleit me, dacht de freule, en ze draaide zich terug en las verder. Maar Julie schreef dit niet om haar vriendin te vleien: Marja’s inderdaad grote, diepe en stralende ogen (soms leek het wel of ze hele bundels warm licht uitstraalden) waren zo mooi, dat ze haars ondanks de onaantrekkelijkheid van haar gezicht, heel vaak iets bekoorlijkers gaven dan schoonheid. Maar de freule zag die prachtige uitdrukking in haar ogen nooit, die uitdrukking die ze hadden wanneer ze niet aan zichzelf dacht. Zoals bij iedereen kreeg ook haar gezicht een gespannen onnatuurlijke en starre uitdrukking zodra ze in de spiegel keek. Ze las verder:

==

Tout Moscou ne parle que guerre. L’un de mes deux frères est déjà à l’étranger, l’autre est avec la garde qui se met en marche vers la frontière. Notre cher empereur a quitté Pétersbourg et, à ce qu’on prétend, compte lui-même exposer sa précieuse existence aux chances de la guerre. Dieu veuille que le monstre corsicain, qui détruit le repos de l’Europe, soit terrassé par l’ange que le Tout-Puissant, dans Sa miséricorde, nous a donné pour souverain. Sans parler de mes frères, cette guerre m’a privée d’une relation des plus chères à mon cœur. Je parle du jeune Nicolas Rostoff qui avec son enthousiasme n’a pu supporter l’inaction et a quitté l’université pour aller s’enrôler dans l’armée. Eh bien, chère Marie, je vous avouerai, que, malgré son extrême jeunesse, son départ pour l’armée a été un grand chagrin pour moi. Le jeune homme, dont je vous parlais cet été, a tant de noblesse, de veritable jeunesse qu’on rencontre si rarement dans le siècle où nous vivons parmi nos vieillards de vingt ans. Il a surtout tant de franchise et de cœur. Il est tellement pur et poétique, que mes relations avec lui, quelque passagères qu’elles fussent, ont été l’une des plus douces jouissances de mon pauvre cœur, qui a déjà tant souffert. Je vous raconterai un jour nos adieux et tout ce qui s’est dit en partant. Tout cela est encore trop frais. Ah! chère amie, vous êtes heureuse de ne pas connaître ces jouissances et ces peines si poignantes. Vous êtes heureuse, puisque les dernières sont ordinairement les plus fortes! Je sais fort bien que le comte Nicolas est trop jeune pour pouvoir jamais devenir pour moi quelque chose de plus qu’un ami, mais cette douce amitié, ces relations si poétiques et si pures ont été un besoin pour mon cœur. Mais n’en parlons plus. La grande nouvelle du jour qui occupe tout Moscou est la mort du vieux comte Bezoechov et son héritage. Figurez-vous que les trois princesses n’ont reçu que très peu de chose, le prince Basile rien, et que c’est M. Pierre qui a tout hérité, et qui par-dessus le marché a été reconnu pour fils légitime, par conséquent comte Bezoechov est possesseur de la plus belle fortune de la Russie. On prétend que le prince Basile a joué un très vilain rôle dans toute cette histoire et qu’il est reparti tout penaud pour Pétersbourg.

Je vous avoue que je comprends très peu toutes affaires de legs et de testament; ce que je sais, c’est que depuis que le jeune homme que nous connaissions tous sous le nom de M. Pierre tout court est devenu comte Bezoechov et possesseur de l’une des plus grandes fortunes de la Russie. Je m’amuse fort à observer les changements de ton et des manières des mamans accablées de filles à marier et des demoiselles elles-mêmes à l’égard de cet individu qui, par parenthèse, m’a paru toujours être un pauvre sire. Comme on s’amuse depuis deux ans à me donner de promis que je ne connais pas le plus souvent, la chronique matrimoniale de Moscou me fait comtesse Bezoechov. Mais vous sentez bien que je ne me soucie nullement de le devenir. A propos de mariage, savez-vous que tout dernièrement la tante en général Anna Michajlovna m’a confié sous le sceau du plus grand secret un projet de mariage pour vous. Ce n’est ni plus ni moins que le fils du prince Basile, Anatole, qu’on voudrait ranger en le mariant à une personne riche et distingué, et c’est sur vous qu’est tombé le choix des parents. Je ne sais comment vous envisagerez la chose, mais j’ai cru de mon devoir de vous en avertir. On le dit très beau et très mauvais sujet; c’est tout ce que j’ai pu savoir sur son compte.

Mais assez de bavardage comme cela. Je finis mon second feuillet, et maman me fait chercher pour aller dîner chez les Apraksines. Lisez le livre mystique que je vous envoie et qui fait fureur chez nous. Quoiqu’il y ait des choses dans ce livre difficiles à atteindre avec la faible conception humaine, c’est un livre admirable dont la lecture calme et élève l’âme. Adieu. Mes respects à monsieur votre père et mes compliments à m-lle Bourienne. Je vous embrasse comme je vous aime.

Julie

==

P. S. Donnez-moi des nouvelles de votre frère et de sa charmante petite femme.

==

[Heel Moskou spreekt over niets anders dan de oorlog. Een van mijn twee broers is al in het buitenland, de andere is bij de Garde, die naar de grens optrekt. Onze geliefde tsaar heeft Petersburg verlaten en is, naar wordt aangenomen, van plan zijn kostbare bestaan bloot te stellen aan de grilligheden van de oorlog. God geve dat het Corsicaanse monster, dat de rust in Europa verstoort, zal worden geveld door de engel die de Almachtige in zijn genade als soeverein over ons heeft gesteld. Deze oorlog heeft me, om nog maar te zwijgen over mijn broers, ook nog beroofd van een van mijn dierbaarste vrienden. Ik heb het over de jonge Nikolaj Rostov, die in zijn enthousiasme niet werkeloos wilde toezien, maar de universiteit verliet om in het leger te gaan. Ik moet je bekennen, lieve Marie, dat ondanks zijn zeer jonge leeftijd zijn vertrek naar het leger voor mij een groot verdriet betekent. Deze jongeman over wie ik je vorige zomer heb verteld bezit een edelheid en een werkelijke jeugdigheid die je in deze eeuw onder onze grijsaards van twintig maar zelden ontmoet! Hij heeft zo’n open en goedhartige natuur. Hij is zo zuiver en poëtisch, dat mijn omgang met hem, hoe kortstondig ook, een van de zoetste vreugden is geweest van mijn arme hart dat al zoveel heeft geleden. Ik zal je nog wel een keer vertellen over ons afscheid en over alles wat er bij dat afscheid is gezegd. Dat is nu allemaal nog te vers... Ach, lieve vriendin, je bent gelukkig dat je deze aangrijpende verrukkingen en droefenissen niet kent. Je bent gelukkig omdat de laatste gewoonlijk het hevigste zijn. Ik weet heel goed dat graaf Nikolaj te jong is om iets meer voor me te zijn dan een vriend. Maar deze zoete vriendschap, deze zo poëtische en zuivere verhouding waren wat mijn hart behoefde. Maar genoeg hier over. Het belangrijkste nieuws, dat heel Moskou bezighoudt, is de dood van de oude graaf Bezoechov en van zijn erfenis. Stel je voor, de drie freules kregen een kleinigheid en vorst Vasili niets, maar Pierre heeft alles geërfd, en hij is bovendien erkend als zoon van de graaf, en daarom is graaf Bezoechov de bezitter van het grootste vermogen van Rusland. Het verhaal gaat dat vorst Vasili een smerige rol heeft gespeeld in de hele geschiedenis, en dat hij erg in de war naar Petersburg is afgereisd.

Ik moet bekennen dat ik niet veel begrijp van legaten en testamenten, maar ik weet wel dat sinds de jongeman, die wij gewoon kenden als Pierre, graaf Bezoechov is geworden en bezitter van een van de grootste vermogens van Rusland, ik me vermaak bij het zien van de verandering in de toon en houding van de mamaatjes met huwbare dochters en van de jongedames zelf ten opzichte van dit heerschap dat ik, tussen haakjes, altijd een onbenul heb gevonden. Zoals de mensen zich de laatste twee jaar hebben vermaakt met het zoeken naar echtgenoten voor mij, die ik overigens voor het merendeel niet ken, zo spreekt de huwelijkskroniek van Moskou nu over mij als gravin Bezoechov. Maar je begrijpt dat ik daar helemaal geen zin in heb. Trouwens, over huwelijken gesproken, weet je dat ons aller tante Anna Michajlovna me onder de allergrootste geheimhouding heeft toevertrouwd dat er huwelijksplannen voor jou worden gemaakt? Het gaat om niemand meer of minder dan de zoon van vorst Vasili, Anatole, die ze op het goede pad willen brengen door hem met een rijk en gedistingeerd meisje te laten trouwen, en de keuze van de ouders is op jou gevallen. Ik weet niet wat jij ervan denkt, maar ik vond het mijn plicht om je te waarschuwen. Men zegt dat hij erg knap en een groot fuifnummer is; dat is alles wat ik over hem aan de weet ben gekomen.

Maar genoeg gekletst. Mijn tweede blaadje is vol, en mijn moeder laat me halen voor het diner bij de Apraksins. Lees vooral het mystieke boek dat ik je hierbij stuur; het maakt veel furore hier. Hoewel er dingen in staan die het zwakke menselijke verstand te boven gaan, is het toch een geweldig boek, waarvan het lezen de ziel verheft en tot rust brengt. Adieu. Mijn eerbiedige groet aan je vader en de hartelijke groeten aan mlle Bourienne. Veel liefs,

Julie

P. S. Laat me weten hoe het met je broer en zijn lieftallige echtgenote gaat.]

==

De freule dacht na, met een peinzende glimlach (waarbij haar gezicht, verlicht door haar stralende ogen, helemaal veranderde), stond opeens op en liep met ferme stap naar haar schrijftafel. Ze pakte een vel papier en haar hand begon er snel overheen te glijden. Haar antwoord luidde:

==

Chère et excellente amie. Votre lettre du 13 m’a causé une grande joie. Vous m’aimez donc toujours, ma poétique Julie. L’absence dont vous dites tant de mal, n’a donc pas eu son influence habituelle sur vous. Vous vous plaignez de l’absence – que devrai-je dire moi si j’osais me plaindre, privée de tous ceux qui me sont chers? Ah! si nous n’avions pas la réligion pour nous consoler, la vie serait bien triste. Pourquoi me supposez-vous un regard sévère, quand vous me parlez de votre affection pour le jeune homme? Sous ce rapport je ne suis rigide que pour moi. Je comprends ces sentiments chez les autres et si je ne puis approuver ne les ayant jamais ressentis, je ne les condamne pas. Il me paraît seulement que l’amour chrétien, l’amour du prochain, l’amour pour ses ennemis est plus méritoire, plus doux et plus beau, que ne le sont les sentiments que peuvent inspirer les beaux yeux d’un jeune homme à une jeune fille poétique et aimante comme vous.

La nouvelle de la mort du comte Bezoechov nous est parvenue avant votre lettre, et mon père en a été très affecté. Il dit que c’était l’avant-dernier représentant du grand siècle, et qu’à présent c’est son tour; mais qu’il fera son possible pour que son tour vienne le plus tard possible. Que Dieu nous garde de ce terrible malheur! Je ne puis partager votre opinion sur Pierre que j’ai connu enfant. Il me paraissait toujours avoir un cœur excellent, et c’est la qualité que j’estime le plus dans les gens. Quant à son héritage et au rôle qu’y a joué le prince Basile, c’est bien triste pour tous les deux. Ah! chère amie, la parole de Notre Divin Sauveur qu’il est plus aisé à un chameau de passer par le trou d’une aiguille, qu’il ne l’est à un riche d’entrer dans le royaume de Dieu, cette parole est terriblement vraie; je plains le prince Basile et je regrette encore davantage Pierre. Si jeune et accablé de cette richesse, que de tentations n’aura-t-il pas à subir! Si on me demandait ce que je désirerais le plus au monde, ce serait d’être plus pauvre que le plus pauvre des mendiants. Mille grâces, chère amie, pour l’ouvrage que vous m’envoyez, et qui fait si grande fureur chez vous. Cependant, puisque vous me dites qu’au milieu de plusieurs bonnes choses il y en a d’autres que la faible conception humaine ne peut atteindre, il me paraît assez inutile de s’occuper d’une lecture inintelligible qui par là même ne pourrait être d’aucun fruit. Je n’ai jamais pu comprendre la passion qu’ont certaines personnes de s’embrouiller l’entendement en s’attachant à des livres mystiques, qui n’élèvent que des doutes dans leurs esprits, exaltent leur imagination et leur donnent un caractère d’exagération tout-à-fait contraire à la simplicité chrétienne. Lisons les apôtres et l’Evangile. Ne cherchons pas à pénétrer ce que ceux-la renferment de mystérieux, car comment oserions-nous, misérables pécheurs qui nous sommes, prétendre à nous initier dans les secrets terribles et sacrés de la providence, tant que nous portons cette dépouille charnelle, que élève entre nous et l’éternel un voile impénétrable? Bornons-nous donc à étudier les principes sublimes que Notre Divin Sauveur nous a laissé pour notre conduite ici-bas; cherchons à nous y conformer et à les suivre, persuadons-nous que moins nous donnons d’essor à notre faible esprit humain et plus il est agréable à Dieu, qui rejette toute science ne venant pas de Lui; que moins nous cherchons à approfondir ce qu’il Lui a plu de dérober à notre connaissance, et plutôt Il nous en accordera la découverte par Son Divin Esprit.

Mon père ne m’a pas parlé du prétendant, mais il m’a dit seulement qu’il a reçu une lettre et attendait une visite du prince Basile. Pour ce qui est du projet de mariage qui me regarde, je vous dirai, chère et excellente amie, que le mariage selon moi, est une institution divine à laquelle il faut se conformer. Quelque pénible que cela soit pour moi, si le Tout-Puissant m’impose jamais les devoirs d’épouse et de mère, je tâcherai de les remplir aussi fidèlement que je le pourrai, sans m’inquiéter de l’examen de mes sentiments à l’égard de celui qu’il me donnera pour époux.

J’ai reçu une lettre de mon frère qui m’annonce son arrivée à Lysyje Gory avec sa femme. Ce sera une joie de courte durée, puisqu’il nous quitte pour prendre part à cette malheureuse guerre, à laquelle nous sommes entraînés Dieu sait comment et pourquoi. Non seulement chez vous, au centre des affaires et du monde, on ne parle que de guerre, mais ici, au milieu de ces travaux champêtres et de ce calme de la nature que les citadins se réprésentent ordinairement à la campagne, les bruits de la guerre se font entendre et sentir péniblement. Mon père ne parle que marche et contremarche, choses auxquelles je ne comprends rien; et avant-hier en faisant ma promenade habituelle dans la rue de village, je fus témoin d’une scène déchirante... C’était un convoi des recrues enrôlés chez nous et expédiés pour l’armée... Il fallait voir l’état dans lequel se trouvaient les mères, les femmes, les enfants des hommes qui partaient et entendre les sanglots des uns et des autres! On dirait que l’humanité a oublié les lois de Son Divin Sauveur qui prêchait l’amour et le pardon des offenses, et qu’elle fait consister son plus grand mérite dans l’art de s’entre-tuer.

Adieu, chère et bonne amie, que notre Divin Sauveur et Sa très Sainte Mère vous aient en Leur sainte et puissante garde.

Marie

==

[Lieve en dierbare vriendin, je brief van de 13de heeft me veel plezier gedaan. Je houdt dus nog altijd van mij, mijn poëtische Julie. De scheiding waarover je je zo beklaagt heeft op jou kennelijk niet de gebruikelijke invloed. Jij klaagt over de scheiding, maar wat zou ik dan wel niet moeten zeggen, als ik het durfde, ik die verstoken ben van iedereen die me lief is? Ach, als we niet de vertroosting van de godsdienst hadden, zou het leven erg droevig zijn. Waarom dicht je me een streng oordeel toe als je spreekt over je genegenheid voor die jongeman? In zulke zaken ben ik alleen streng voor mijzelf. Ik begrijp die gevoelens bij anderen, en al kan ik dan niet goedkeuren wat ik nooit heb ervaren, toch veroordeel ik die gevoelens niet. Ik denk alleen dat de christelijke liefde, de liefde voor de naaste, de liefde voor de vijand, waardiger, zoeter en mooier is dan die gevoelens, die de mooie ogen van een jongeman bij een jong, poëtisch en teder meisje als jij kunnen oproepen.

Het bericht over de dood van graaf Bezoechov had ons al voor jouw brief bereikt, en mijn vader was er diep door getroffen. Hij zegt dat de graaf de voorlaatste vertegenwoordiger van een grote eeuw was, en dat hij nu aan de beurt is, maar dat hij er alles aan zal doen om voor zo veel mogelijk respijt te zorgen. God beware ons voor dat ongeluk! Ik kan je mening over Pierre, die ik van kinds af aan ken, niet delen. Hij heeft volgens mij een goed hart en dat is een kwaliteit die ik in mensen het meest waardeer. Wat betreft zijn erfenis en de rol die vorst Vasili daarbij heeft gespeeld, dat is voor hen allebei erg treurig. Ach, mijn lieve vriendin, hoe verschrikkelijk waar zijn de woorden van onze goddelijke Verlosser: het is lichter dat een kemel ga door het oog van ene naald, dan dat een rijke inga in het Koninkrijk Gods! Ik heb medelijden met vorst Vasili en nog meer met Pierre. Zo jong nog en dan al belast met zo’n groot vermogen, aan welke verleidingen zal hij blootstaan! Als iemand mij zou vragen wat ik het liefst zou willen dan zou ik zeggen: ik zou armer dan de armste bedelaar willen zijn. Duizendmaal dank, lieve vriendin, voor het boek dat je me hebt gestuurd en dat bij jullie zo’n furore maakt. Overigens, aangezien je me vertelt dat er tussen de vele goede dingen ook passages zijn die het zwakke menselijke verstand niet kan begrijpen, lijkt het me geen zin te hebben me bezig te houden met dergelijke onbegrijpelijke lectuur, die daardoor ook geen enkel nut kan hebben. Ik heb nooit begrip gehad voor de passie van bepaalde personen om hun gedachten in de war te laten brengen door zich over te geven aan mystieke boeken, die slechts twijfel in de geest zaaien, hun fantasie prikkelen en hun een neiging tot overdrijving geven die volkomen tegengesteld is aan de christelijke eenvoud. Laten we liever de apostelen en het evangelie lezen. Laten we niet proberen de mysteriën in die boeken te doorgronden, want hoe zouden wij, arme zondaars, de vreselijke en heilige geheimen van de voorzienigheid kunnen begrijpen zolang we dit stoffelijke omhulsel dragen dat tussen ons en het eeuwige een ondoordringbaar gordijn optrekt? Laten we ons liever beperken tot het bestuderen van de grootse beginselen die de goddelijke Verlosser ons heeft nagelaten als leidraad voor ons leven hier op aarde; laten we proberen die na te volgen en laten we proberen onszelf ervan te overtuigen dat hoe minder we ons verstand de vrije teugel laten, hoe welgevalliger het God zal zijn, die elke kennis die niet van Hem komt afwijst, en hoe minder wij ons verdiepen in dat wat Hij voor ons verborgen wenst te houden, hoe eerder Hij het ons door Zijn goddelijke geest zal openbaren.

Mijn vader heeft me niets verteld over een huwelijkskandidaat, hij heeft alleen gezegd dat hij een brief heeft gekregen en een bezoek van vorst Vasili verwacht; wat die huwelijksplannen voor mij betreft kan ik zeggen, lieve, dierbare vriendin, dat een huwelijk voor mij een goddelijke instelling is waaraan men zich moet onderwerpen. Hoe moeilijk het me ook zal vallen, wanneer de Almachtige me ooit de plichten van echtgenote en moeder zal opleggen, zal ik proberen die plichten zo getrouw mogelijk te vervullen, zonder mijn gevoelens tegenover de man die Hij me geeft te onderzoeken.

Ik heb een brief gekregen van mijn broer, waarin hij de komst van hem en zijn vrouw naar Lysyje Gory aankondigt. De vreugde zal van korte duur zijn aangezien hij ons zal verlaten om deel te nemen aan deze ongelukkige oorlog waarin wij God mag weten hoe en waarom worden meegesleept. Niet alleen bij jou, in het centrum van de zakelijke en uitgaande wereld, maar ook hier, te midden van de landarbeid en de rust, die stadsmensen gewoonlijk op het platteland denken te vinden, dringen de geluiden van de oorlog door en doen zich pijnlijk voelen. Mijn vader spreekt over niets anders dan marsen en contramarsen, waarvan ik niets begrijp, en eergisteren zag ik toen ik mijn gebruikelijke wandeling door het dorp maakte een hartverscheurend schouwspel. Het was een lichting rekruten uit ons gebied die op weg was naar het leger. Je had de toestand van de moeders, vrouwen en kinderen van de mannen die vertrokken moeten zien, en het gesnik moeten horen! Je zou denken dat de mensheid de geboden van haar goddelijke Verlosser heeft verloren, die liefde en vergeving van beledigingen predikte, en dat zij haar grootste verdienste veronderstelt in de kunst van het elkaar doden.

Adieu, lieve en goede vriendin. Moge de goddelijke Verlosser en Zijn allerheiligste Moeder je bewaren onder Hun heilige en almachtige bescherming.

Marie.]

==

– Ah, vous expédiez le courrier, princesse, moi j’ai déjà expédié le mien. J’ai écrit à ma pauvre mère,157 klonk de klaterende, welluidende stem van de glimlachende mlle Bourienne, die haar r liet rollen en die iets van een andere lichtzinnige en vrolijke, tevreden wereld in freule Marja’s gespannen, droevige en druilerige sfeer wist binnen te brengen. Princesse, il faut que je vous prévienne, voegde ze er zachter aan toe, le prince a eu une altercation, zei ze, terwijl ze met kennelijk genoegen haar r liet rollen, une altercation avec Michel Ivanoff. Il est de très mauvaise humeur, très morose. Soyez prévenue, vous savez...158

– Ah, chère amie, antwoordde freule Marja, je vous ai priée de ne jamais me prévenir de l’humeur dans laquelle se trouve mon père. Je ne me permets pas de le juger, et je ne voudrais pas que les autres le fassent.159

De freule keek op de klok, en toen ze zag dat er al vijf minuten om waren van de tijd die bestemd was om klavichord te spelen, ging ze met een geschrokken gezicht naar de zitkamer. Tussen twaalf en twee, overeenkomstig de dagindeling, rustte de vorst en speelde de freule klavichord.

==

==

23

==

De grijze kamerdienaar zat te dutten en te luisteren naar het gesnurk van de vorst in de grote werkkamer. Van de andere kant van het huis kwam door de gesloten deuren heen het geluid van de voor de twintigste keer herhaalde, moeilijke passages van een sonate van Dussek.

Op dat moment kwamen een rijtuig en een sjees voorgereden bij het bordes, en uit het rijtuig stapte vorst Andrej, hij hielp zijn vrouw uitstappen en liet haar voorgaan. De grijze Tichon, met pruik, stak zijn hoofd om de hoek van het voorvertrek en legde fluisterend uit dat de vorst rustte, en deed de deur haastig dicht. Tichon wist dat zelfs de komst van zijn zoon of een andere ongewone gebeurtenis de dagindeling van de vorst niet mocht verstoren. Vorst Andrej wist dit kennelijk net zo goed als Tichon; hij keek op de klok als om zich ervan te overtuigen dat zijn vader niet van gewoonte was veranderd in de tijd dat hij hem niet had gezien, en na zich ervan overtuigd te hebben dat dit niet het geval was, wendde hij zich tot zijn vrouw.

– Over twintig minuten staat hij op. Laten we naar freule Marja gaan, zei hij.

De kleine vorstin was in de tussentijd weer dikker geworden, maar haar ogen en haar korte bedonsde glimlachende bovenlipje waren nog even vrolijk en lieftallig toen ze begon te praten.

– Mais c’est un palais,160 zei ze tegen haar man, terwijl ze om zich heen keek met de uitdrukking waarmee men de gastheer op een bal complimenteert. Allons, vite, vite... Ze keek om zich heen, glimlachte naar Tichon en naar haar man, en naar de lakei die hen begeleidde.

– C’est Marie qui s’exerce? Allons doucement, il faut la surprendre.161

Vorst Andrej liep achter haar met een hoffelijke maar droevige uitdrukking op zijn gezicht.

– Je bent ouder geworden, Tichon, zei hij terwijl hij langs de oude man liep die zijn hand kuste.

Voordat ze bij de kamer waren waaruit de klanken van een klavichord kwamen, kwam de aardige blonde Française mlle Bourienne uit een zijdeur naar buiten gevlogen. Mlle Bourienne leek buitengewoon opgetogen.

– Ah, quel bonheur pour la princesse, zei ze. Enfin! Il faut que je la prévienne.162

– Non, non, de grâce... Vous êtes mademoiselle Bourienne, je vous connais déjà par l’amitié que vous portez ma belle-sœur, zei de vorstin, terwijl ze haar omhelsde. Elle ne nous attend pas!163

Ze liepen naar de deur van de zitkamer, waaruit keer op keer de klanken van dezelfde passage klonken. Vorst Andrej bleef staan en fronste alsof hij iets onaangenaams verwachtte.

De vorstin ging naar binnen. De passage brak middenin af; er klonk een kreet, daarna de zware stap van freule Marja en het geluid van kussen. Toen vorst Andrej binnenkwam stonden de vorstin en de freule, die elkaar slechts eenmaal kort hadden gezien tijdens het huwelijk van vorst Andrej, met de armen om elkaar heengeslagen, terwijl ze elkaar waar ze maar konden met kussen overdekten. Mlle Bourienne stond naast hen, met de handen tegen haar hart gedrukt en met een beate glimlach, kennelijk niet wetend of ze moest lachen of huilen. Vorst Andrej haalde zijn schouders op en fronste zijn wenkbrauwen, zoals muziekliefhebbers doen wanneer ze een valse noot horen. De twee vrouwen lieten elkaar los; daarna, alsof ze bang waren tijd te verspillen, grepen en kusten ze elkaars handen, rukten zich weer los, begonnen opnieuw elkaars gezicht te kussen, en barstten toen allebei tot grote verbazing van vorst Andrej in huilen uit en kusten elkaar weer. Mlle Bourienne begon ook te huilen. Vorst Andrej voelde zich kennelijk niet op zijn gemak; maar de twee vrouwen leken het de gewoonste zaak van de wereld te vinden dat ze huilden; het kwam waarschijnlijk niet eens bij hen op dat dit weerzien anders had kunnen verlopen.

– Ah, chère!.. Ah, Marie! begonnen ze opeens allebei, en ze barstten in lachen uit. J’ai rêvé cette nuit...

– Vous ne nous attendiez donc pas?.. Ah! Marie, vous avez maigri!..164

– Et vous avez repris...165

– J’ai tout de suite reconnu madame la princesse,166 bracht mlle Bourienne in het midden.

– Et moi qui ne me doutais pas! riep freule Marja uit. Ah! André, je ne vous voyais pas.167

Vorst Andrej kuste zijn zuster met haar hand in de zijne en zei dat ze nog net zo’n pleurnicheuse168 was als vroeger. Freule Marja had zich omgedraaid naar haar broer, en door haar tranen heen keken haar op dat moment prachtige, grote stralende ogen met een liefhebbende tedere en warme blik naar het gezicht van vorst Andrej.

De vorstin praatte aan één stuk door. Het korte bedonsde bovenlipje danste voortdurend op en neer, waarbij het nu eens het roze onderlipje raakte, en dan weer krulde in een glimlach die haar tanden en ogen deed stralen. De vorstin begon over een ongeluk dat ze hadden gehad op de Spasskaja-berg, dat voor haar in haar toestand slecht had kunnen aflopen, en onmiddellijk daarna vertelde ze dat ze al haar japonnen in Petersburg had achtergelaten, en bij God niet wist wat ze hier zou moeten dragen, en dat Andrej zo volkomen was veranderd, en dat Kitty Odyntsova getrouwd was met een oude man, en dat ze voor freule Marja een echtgenoot op het oog had pour tout de bon,169 maar dat ze het daar later nog wel over zouden hebben. Freule Marja stond nog steeds zwijgend naar haar broer te kijken, en in haar prachtige ogen stonden liefde en droefheid te lezen. Het was duidelijk dat ze haar eigen gedachtengang volgde, zonder op het gebabbel van haar schoonzusje te letten. Midden in haar verhaal over het laatste feest in Petersburg wendde ze zich tot haar broer:

– Ga je echt naar het front, André? zei ze met een zucht.

Liza zuchtte ook.

– Ja, morgen al, antwoordde haar broer.

– Il m’abandonne ici, et Dieu sait pourquoi, quand il aurait pu avoir de l’avancement...170

Freule Marja wachtte het hele antwoord niet af, maar de draad van haar gedachten volgend, richtte ze zich tot haar schoonzusje, met een tedere blik op haar figuur.

– Is het zeker? zei ze.

Het gezicht van de vorstin betrok. Ze zuchtte.

– Ja, het is zeker, zei ze. Ach. Het is zo verschrikkelijk...

Liza’s lipjes trilden. Ze bracht haar gezicht naar dat van haar schoonzusje en begon opeens weer te huilen.

– Ze moet rusten, zei vorst Andrej met een frons. Nietwaar, Liza? Neem haar mee naar jouw kamer, dan ga ik naar papa. Hoe is het met hem, nog altijd dezelfde?

– Ja, dezelfde, maar ik weet niet of jij dat ook vindt, antwoordde de freule opgewekt.

– En nog steeds dezelfde wandelingen op dezelfde tijd door dezelfde lanen? En de draaibank? vroeg vorst Andrej met een nauw merkbaar glimlachje, waaruit bleek dat hij, ondanks zijn grote liefde en achting voor zijn vader, niet blind was voor diens zwakheden.

– Ja, dezelfde dagindeling, dezelfde draaibank, en dan nog de wiskunde en mijn meetkundelessen, antwoordde freule Marja vrolijk, alsof haar meetkundelessen tot de grootste genoegens van haar leven behoorden.

Toen de twintig minuten verstreken waren, en het tijd voor de oude vorst was om op te staan, kwam Tichon de jonge vorst halen om naar zijn vader te gaan. Ter ere van de komst van zijn zoon week de oude man zelfs af van zijn dagelijkse routine: hij had opdracht gegeven zijn zoon toe te laten tot zijn vertrekken, terwijl hij zich kleedde voor het middagmaal. De vorst ging nog altijd gekleed naar de oude mode: een lange pandjesjas en gepoederd haar. En toen vorst Andrej zijn vaders kamer binnenkwam (niet met die gemelijke uitdrukking op zijn gezicht en de houding die hij zichzelf aanmat in de salons, maar met een levendige blik, zoals hij die ook had in het gesprek met Pierre), zat de oude man in zijn kleedkamer op een brede saffiaanleren stoel, met een kapmantel om, terwijl hij Tichon zijn haar liet doen

– Ah! Onze krijgsman! Ga je Bonaparte ervanlangs geven? zei de oude man, en hij schudde zijn gepoederde hoofd voorzover zijn vlecht, waarmee Tichon bezig was, dat toestond. Zorg wel dat je hem behoorlijk te pakken neemt, anders schrijft hij ons binnenkort ook bij op de lijst van zijn onderdanen. Goeiedag! En hij bood hem zijn wang.

De oude man was in een uitstekend humeur na zijn slaapje. (Hij zei altijd dat een slaapje na het eten zilver was, maar eentje voor het eten goud). Hij keek vanonder zijn dikke borstelige wenkbrauwen verheugd naar zijn zoon. Vorst Andrej kwam naderbij en kuste zijn vader op de door hem aangewezen plaats. Hij reageerde niet op zijn vaders favoriete gespreksonderwerp: het bespotten van de krijgslieden van het moment, en speciaal van Bonaparte.

– Ja, ik ben er, vader, en mijn zwangere vrouw is er ook, zei vorst Andrej, terwijl hij met levendige en respectvolle blik elke beweging van zijn vaders gezicht volgde. Hoe is het met uw gezondheid?

– Alleen dwazen en losbollen zijn niet gezond, jongen, en je kent me: van ’s ochtends vroeg tot ’s avonds laat bezig, matig in alles en dus gezond.

– God zij dank, zei zijn zoon glimlachend.

– God heeft hier niets mee te maken. En, vertel eens, ging hij verder, het gesprek weer op zijn stokpaardje brengend, hoe de Duitsers jullie hebben geleerd tegen Napoleon te vechten volgens die nieuwe wetenschap die jullie «strategie» noemen?

Vorst Andrej glimlachte.

– Laat me even bijkomen, vader, zei hij met een glimlach, waaruit bleek dat zijn vaders zwakheden hem niet beletten van hem te houden en hem te achten. Ik ben nog niet eens op mijn kamer geweest.

– Geen geklets! riep de oude man, terwijl hij aan zijn vlecht trok om te voelen of die stevig zat, en zijn zoon bij de arm pakte. De kamers voor je vrouw zijn op orde. Freule Marja brengt haar erheen en laat haar alles zien, en dan kletsen ze honderd uit. Dat doen vrouwen nu eenmaal. Ik ben blij dat ze hier is. Ga zitten en vertel. Ik begrijp wat het leger van Michelson doet, dat van Tolstoj ook... een gezamenlijke aanval. Maar wat gaat het zuidelijke leger doen? Pruisen blijft neutraal... dat weet ik. Wat doet Oostenrijk? zei hij, en hij stond op van zijn stoel en liep de kamer op en neer, terwijl Tichon achter hem aanrende om hem allerlei kledingstukken aan te reiken. Wat doet Zweden? Hoe trekken ze door Pommeren heen?

Vorst Andrej, die wel zag dat zijn vader zou blijven aandringen, begon eerst onwillig, maar allengs steeds enthousiaster, waarbij hij onbewust midden in het verhaal uit gewoonte overging van het Russisch op het Frans, het operationele plan voor de komende campagne uiteen te zetten. Hij vertelde dat een leger van negentigduizend man Pruisen moest bedreigen om het te dwingen de neutraliteit op te geven en deel te gaan nemen aan de oorlog; dat een gedeelte van dit leger zich in Stralsund moest verenigen met de Zweedse troepen; dat tweehonderdtwintigduizend Oostenrijkers samen met honderdduizend Russen zowel in Italië als aan de Rijn moesten opereren, en dat vijftigduizend Russen en vijftigduizend Engelsen in Napels zouden landen, en dat deze troepenmacht van in totaal vijfhonderdduizend man van verschillende kanten een aanval op de Fransen moest ondernemen. De oude vorst toonde niet de minste belangstelling voor het verhaal, alsof hij niet luisterde; en terwijl hij zich al lopend verder aankleedde, onderbrak hij hem onverwacht driemaal. De eerste keer onderbrak hij hem en riep:

– Het witte! Het witte!

Dat betekende dat Tichon hem een ander vest aangaf dan hij wilde. De tweede keer bleef hij stilstaan en vroeg:

– En moet ze al gauw bevallen? En hij voegde er hoofdschuddend aan toe: Dat is niet zo best! Maar ga door, ga door.

Toen vorst Andrej aan het eind van zijn uiteenzetting kwam, onderbrak de oude man hem voor de derde keer door met onvaste, krakende stem in te zetten: «Marlborough s’en va-t-en guerre, Dieu sait quand reviendra.»171

Zijn zoon glimlachte slechts.

– Ik zeg niet dat ik dit plan goedkeur, zei hij, ik vertel u alleen maar hoe het zit. Napoleon heeft vast al een plan klaar dat niet slechter is dan dit.

– Nou, je hebt me niet veel nieuws verteld. En de oude man prevelde peinzend: «Dieu sait quand reviendra.» Ga maar naar de eetkamer.

==

==

24

==

Op het vastgestelde uur betrad de gepoederde en fris geschoren vorst de eetkamer, waar hij werd opgewacht door zijn schoondochter, freule Marja, mlle Bourienne en door de architect van de vorst, die uit een vreemde gril van de oude man mee mocht aanzitten, hoewel deze onbetekenende man uit hoofde van zijn ondergeschikte positie geen aanspraak kon maken op een dergelijke eer. De vorst, die altijd zeer behoudend was geweest waar het standsverschillen betrof, en die zelfs de plaatselijke grootheden zelden tot zijn tafel toeliet, had Michail Ivanovitsj – die in een hoekje zijn neus in een geruite zakdoek snoot – uitgenodigd om te bewijzen dat alle mensen gelijk zijn, en hij had zijn dochter meer dan eens op het hart gedrukt dat Michail Ivanovitsj zeker niet minder was dan zijzelf. Aan tafel richtte de vorst zich voornamelijk tot Michail Ivanovitsj, die geen woord wist uit te brengen.

In de eetkamer, die net zo hoog en groot was als alle andere kamers in het huis, waren de bedienden en lakeien – er stond er een achter elke stoel – in afwachting van de komst van de vorst; de hofmeester, met een servet over de arm, controleerde of de tafel goed gedekt was, gaf wenken aan de lakeien en keek met bezorgde blik naar de hangklok bij de deur, waardoor de vorst moest binnenkomen. Vorst Andrej bekeek de voor hem nieuwe, grote gouden lijst met de stamboom van het huis Bolkonski, waartegenover net zo’n grote lijst hing met een slecht geschilderd portret (kennelijk van de hand van een plaatselijke schilder) van een gekroonde vorst, die van Rurik zou afstammen en de stamvader van de Bolkonski’s zou zijn. Vorst Andrej keek hoofdschuddend naar de stamboom en lachte, zoals men lacht om een portret dat zoveel gelijkenis vertoont dat het haast lachwekkend is.

– Dat is hem ten voeten uit! zei hij tegen freule Marja, die bij hem was komen staan.

Freule Marja keek met verbazing naar haar broer. Ze begreep niet waarom hij moest lachen. Alles wat haar vader deed vervulde haar met respect en was boven iedere kritiek verheven.

– Iedereen heeft zijn achilleshiel, vervolgde vorst Andrej. Dat hij, met zijn verstand zich met dat soort dingen inlaat!

Freule Marja begreep niet hoe haar broer zo vermetel kon zijn en wilde net een tegenwerping maken toen ze de langverwachte voetstappen uit de werkkamer hoorde naderen: de vorst trad binnen, snel en opgewekt, zoals altijd, alsof hij de bedoeling had zijn voortvarende manier van doen te laten contrasteren met de strenge orde in huis. Op dat moment sloeg de grote klok twee, en een andere klok in de salon antwoordde met een ijl stemmetje. De vorst bleef staan; zijn levendige, glinsterend strenge ogen onder de zware borstelige wenkbrauwen namen alle aanwezigen op en bleven rusten op de jonge vorstin. De jonge vorstin voelde op dat moment wat hovelingen voelen wanneer de tsaar binnenkomt – het gevoel van angst en ontzag, dat deze oude man bij alle mensen in zijn omgeving wekte. Hij streelde de vorstin over haar hoofd en gaf haar daarna met een onhandige beweging een tikje op haar achterhoofd.

– Ik ben blij je te zien, zei hij terwijl hij haar strak aankeek, daarna draaide hij zich om en ging zitten. Kom zitten, kom zitten! Michail Ivanovitsj, kom zitten.

Hij wees zijn schoondochter de plaats naast zich. Een lakei schoof haar stoel achteruit.

– Oho! zei de oude man toen hij haar ronde taille zag. Je bent er vlug bij, dat is niet zo best!

Hij lachte, droog, kil en onaangenaam, zoals hij altijd lachte, alleen met zijn mond, maar niet met zijn ogen.

– Je moet veel wandelen, zo veel mogelijk wandelen, zo veel mogelijk, zei hij.

De kleine vorstin hoorde zijn woorden niet, of misschien wilde ze die niet horen. Ze zweeg en leek in de war. De vorst vroeg haar naar haar vader en de vorstin begon glimlachend te vertellen. Hij vroeg haar naar wederzijdse kennissen: de vorstin leefde helemaal op en begon te babbelen, waarbij ze hem de groeten overbracht van deze of gene en de laatste roddels uit de stad vertelde.

– La comtesse Apraksine, la pauvre, a perdu son mari, et elle a pleuré les larmes de ses yeux,172 zei ze, steeds levendiger

De vorst ging, naarmate ze meer en meer loskwam, steeds strenger naar haar kijken; opeens wendde hij zich van haar af, alsof hij haar genoeg had bestudeerd en zich een helder beeld van haar had gevormd, en hij richtte zich tot Michail Ivanovitsj.

– Nou, Michail Ivanovitsj, die Bonaparte krijgt het hard te verduren. Zoals vorst Andrej (hij sprak over zijn zoon altijd in de derde persoon) me heeft verteld wordt er een enorme troepenmacht tegen hem samengetrokken. En wij tweeën maar denken dat het een man van niks was.

Michail Ivanovitsj wist absoluut niet wanneer «wij tweeën» zo over Bonaparte hadden gesproken, maar hij begreep dat hij als opstapje diende voor het geliefkoosde gespreksthema van de vorst en hij keek verbaasd naar de jonge vorst, onzeker wat er zou volgen.

– Hij is een groot tacticus, zei de vorst tegen zijn zoon, wijzend op de architect.

En het gesprek ging weer over de oorlog, over Bonaparte, de generaals en de staatslieden van nu. De oude vorst leek er niet alleen van overtuigd dat al deze mannen schooljongens waren, die geen idee hadden van het abc van oorlogvoeren of staatszaken, en dat Bonaparte een onbetekenende Fransoos was, die alleen maar succes had omdat er geen Potjomkins of Soevorovs meer waren om hem tegenstand te bieden; hij was er zelfs van overtuigd dat er geen politieke spanningen in Europa waren en dat er geen oorlog was, maar dat het een soort poppenkast was waarin de leiders van nu speelden dat ze zich met serieuze zaken bezighielden. Vorst Andrej doorstond zijn vaders bespotting van de nieuwe leiders opgewekt, hij daagde zijn vader uit en luisterde met kennelijk plezier naar hem.

– Alles van vroeger lijkt altijd beter, zei hij, maar is Soevorov zelf niet in de val gelopen die Moreau voor hem had gezet, zonder dat hij eruit kon komen?

– Wie heeft je dat verteld? Wie heeft dat gezegd? schreeuwde de oude vorst. Soevorov! En hij gooide zijn bord weg dat door Tichon handig werd opgevangen. Soevorov!.. Denk nou eens goed na, vorst Andrej. Er waren er twee: Frederik en Soevorov... Moreau! Moreau zou gevangen genomen zijn als Soevorov de handen vrij had gehad; maar hij zat opgescheept met die Hofs-kriegs-wurst-schnaps-rat. Daar schoot hij niets mee op. Je komt er nog wel achter hoe die Hofs-kriegs-wurst-räte zijn! Soevorov kon niet uit de voeten met ze, hoe zou Michail Koetoezov het kunnen?! Nee, vriendje, vervolgde hij, jullie kunnen met jullie generaals niets tegen Bonaparte uitrichten; er moeten Fransen bijgehaald worden, met dieven vangt men dieven. De Duitser Pahlen is naar New York, naar Amerika, gestuurd om de Fransman Moreau te gaan halen, zei hij, doelend op de uitnodiging die in dat jaar aan Moreau was gedaan om in Russische dienst te treden. Heel bijzonder!! Waren Potjomkin, Soevorov en Orlov soms Duitsers? Nee, jongen, of jullie hebben allemaal je verstand verloren of ik word kinds. God helpe jullie, we zullen het zien. Bonaparte een groot veldheer! Hm!

– Ik heb niet gezegd dat alle maatregelen juist zijn, zei vorst Andrej, ik begrijp alleen niet waarom u zo over Bonaparte denkt. Lach zoveel u wilt, maar Bonaparte is toch een groot veldheer!

– Michail Ivanovitsj! schreeuwde de oude vorst tegen de architect, die verdiept was in het wildbraad en hoopte dat ze hem hadden vergeten. Heb ik niet tegen je gezegd dat Bonaparte een groot tacticus is? En hij zegt het ook.

– Zeker, uwe genade, antwoordde de architect.

De graaf lachte opnieuw zijn kille lachje.

– Bonaparte is een geluksvogel. Hij heeft geweldige soldaten. En bovendien heeft hij eerst de Duitsers aangevallen. En je moet wel helemaal suf zijn wil je die niet verslaan. Zolang de wereld bestaat zijn de Duitsers verslagen. En zij verslaan nooit iemand. Behalve elkaar. Daar heeft hij zijn roem aan te danken.

En de vorst begon uit te weiden over alle fouten die Bonaparte volgens hem in zijn oorlogen en zelfs in staatszaken had begaan. Zijn zoon bracht er niets tegenin, maar het was duidelijk dat wat voor argumenten er ook zouden worden aangevoerd, hij net zomin als de oude vorst in staat was zijn mening te veranderen. Vorst Andrej luisterde, onthield zich van tegenwerpingen en vroeg zich onwillekeurig verbaasd af hoe deze oude man, die al zoveel jaar teruggetrokken op het platteland woonde, alle militaire en politieke gebeurtenissen van de laatste jaren in Europa zo precies en tot in alle details kende en wist te beoordelen.

– Jij denkt dat ik, oude man, niets begrijp van de huidige stand van zaken? besloot hij. Het laat me niet los! Ik slaap er ’s nachts niet van. Nou, waar heeft die grote veldheer van jou zich bewezen?

– Dat zou een lang verhaal worden, antwoordde zijn zoon.

– Ga dan maar naar die Bonaparte van je. Mlle Bourienne, voilà encore un admirateur de votre goujat d’empereur,173 schreeuwde hij in onberispelijk Frans.

– Vous savez, que je ne suis pas bonapartiste, mon prince.174

– «Dieu sait quand reviendra...» neuriede de vorst vals, en met een nog valser lachje stond hij op van tafel.

De kleine vorstin had tijdens de hele discussie en gedurende de rest van de maaltijd gezwegen en nu eens geschrokken gekeken naar de freule, dan weer naar haar schoonvader. Toen ze van tafel opstonden, pakte ze de hand van haar schoonzusje en trok haar mee naar een andere kamer.

– Comme c’est un homme d’esprit votre père, zei ze, c’est à cause de cela peut-être qu’il me fait peur.175

– Ach, het is zo’n goeierd, zei de freule.

==

==

25

==

Vorst Andrej vertrok de volgende avond. De oude vorst week niet af van zijn dagindeling en ging na het eten naar zijn kamer. De kleine vorstin was bij haar schoonzusje. Vorst Andrej, gekleed in zijn reisjas zonder epauletten was in de hem toegewezen vertrekken met zijn bediende bezig zijn koffers te pakken. Nadat hij zelf het rijtuig had geïnspecteerd en had toegezien op het inladen van de koffers, gaf hij orders de paarden in te spannen. In de kamer lagen alleen nog spullen die vorst Andrej altijd bij zich droeg: een reisnecessaire, een grote zilveren cassette met couverts, twee Turkse pistolen en een sabel, een geschenk van zijn vader, die hij had meegebracht uit de buurt van Otsjakov. Al deze reisbenodigdheden waren in prima staat: alles was nieuw en gepoetst, in stoffen hoesjes verpakt en zorgvuldig met koordjes dichtgebonden.

In de ogenblikken voor een vertrek of een verandering in het leven bevinden mensen die in staat zijn hun daden te overdenken zich meestal in een serieuze gemoedstoestand. Op zulke momenten wordt er gewoonlijk teruggeblikt op het verleden en worden er plannen gemaakt voor de toekomst. Het gezicht van vorst Andrej stond nadenkend en vertederd. Met zijn handen op zijn rug doorkruiste hij de kamer van hoek naar hoek, recht voor zich uitkijkend en nadenkend het hoofd schuddend. Was hij bang om de oorlog in te gaan, of was hij bedroefd dat hij zijn vrouw moest verlaten – allebei misschien, maar hij wilde kennelijk niet dat iemand hem in die stemming zag, want toen hij voetstappen hoorde in de gang, deed hij haastig zijn handen uit elkaar en bleef bij de tafel staan alsof hij de hoes van zijn necessaire dichtbond, terwijl zijn gezicht weer de kalme en ondoorgrondelijke uitdrukking van altijd aannam. Het waren de ferme voetstappen van freule Marja.

– Ik hoorde dat je order hebt gegeven de paarden in te spannen, zei ze hijgend (ze had kennelijk gehold), maar ik wilde nog zo graag even alleen met je praten. God weet hoelang we elkaar niet zullen zien. Je bent toch niet boos dat ik gekomen ben? Je bent erg veranderd, Andrjoesja, voegde ze eraan toe, alsof het een verklaring was voor haar vraag.

Ze glimlachte toen ze hem Andrjoesja noemde. Ze vond het kennelijk vreemd te bedenken dat deze strenge, knappe man dezelfde Andrjoesja was als de magere kwajongen, de kameraad uit haar jeugd.

– En waar is Lise? vroeg hij, haar vraag slechts met een glimlach beantwoordend.

– Ze was zo moe, dat ze op de divan in mijn kamer in slaap is gevallen. Ach, André! Quel trésor de femme vous avez,176 zei ze terwijl ze tegenover haar broer op de divan ging zitten. Ze is eigenlijk nog een kind, zo’n lief, vrolijk kind. Ik ben erg op haar gesteld geraakt.

Vorst Andrej zweeg, maar de freule zag de ironische en minachtende uitdrukking die op zijn gezicht verscheen.

– Je moet toegeeflijk zijn tegenover kleine zwakheden, wie heeft die niet, André! Je moet niet vergeten dat ze in de hoogste kringen is opgegroeid en opgevoed. En bovendien is haar toestand nu ook niet rooskleurig. Je moet je in iemand kunnen verplaatsen. Tout comprendre, c’est tout pardonner.177 Denk je eens in hoe het voor je arme vrouw moet zijn om na het leven waaraan ze gewend was gescheiden te worden van haar man en alleen achter te blijven op het platteland, en dan nog in haar toestand. Dat is heel moeilijk.

Vorst Andrej glimlachte naar zijn zuster, zoals wij glimlachen wanneer wij luisteren naar iemand die wij menen te doorzien.

– Jij woont op het platteland, en jij vindt dit leven niet vreselijk, zei hij.

– Dat is iets anders. Waarom moeten we het over mij hebben? Ik wens geen ander leven, en dat kan ik ook niet, omdat ik nooit een ander leven heb gekend. Maar denk je eens in, André, wat het voor een jonge, wereldse vrouw is om zich gedurende de beste jaren van haar leven op het platteland te begraven, en ook nog in haar eentje, want papaatje is altijd bezig, en ik... je kent me... ik ben maar armzalig gezelschap voor een vrouw die gewend is in de beste kringen te verkeren. Alleen mlle Bourienne...

– Ik mag die mlle Bourienne van jou niet erg, zei vorst Andrej.

– Ach, nee! Ze is heel lief en goedhartig, maar het is vooral een zielepietje. Ze heeft helemaal niemand. Eerlijk gezegd heb ik haar niet alleen niet nodig, ze zit me zelfs in de weg. Je weet dat ik altijd al nogal op mezelf ben geweest, en nu meer dan ooit. Ik ben heel graag alleen... Mon père is erg op haar gesteld. Zij en Michail Ivanovitsj zijn de twee mensen tegen wie hij altijd vriendelijk en aardig is, omdat zij beiden iets aan hem te danken hebben; zoals Sterne zegt: «Wij houden niet zozeer van mensen om wat zij ons hebben welgedaan, maar om wat wij hun hebben welgedaan.» Mon père heeft haar als wees in huis genomen, en ze is heel goedhartig. En mon père hoort haar graag voorlezen. Ze leest hem ’s avonds altijd voor. Dat doet ze heel mooi.

– Zeg eens eerlijk, Marie, ik denk dat jij het soms knap moeilijk hebt met vaders karakter, of niet? vroeg vorst Andrej opeens.

Freule Marja was eerst verbaasd, daarna ontsteld over zijn vraag.

– Ik?.. Ik?! Ik zou het moeilijk hebben? zei ze.

– Hij was altijd al streng, maar nu wordt hij echt lastig, lijkt me, zei vorst Andrej, die kennelijk opzettelijk zo luchtig over zijn vader sprak om zijn zuster te verbazen of op de proef te stellen.

– Je bent een goed mens, André, maar je hebt een soort verstandelijke hoogmoed, zei de freule, meer haar eigen gedachtengang volgend dan de loop van het gesprek, en dat is een grote zonde. Mag je over je vader oordelen? En zelfs als dat mogelijk was, welk gevoel behalve eerbied kan een man als mon père opwekken? Ik ben zo tevreden en gelukkig met hem! Ik zou alleen graag willen dat jullie allemaal net zo gelukkig waren als ik.

Haar broer schudde ongelovig het hoofd.

– Het enige wat me zorgen baart – ik zeg het je eerlijk, André – is vaders houding ten opzichte van het geloof. Ik begrijp niet hoe iemand met zo’n helder verstand niet kan zien wat zonneklaar is en zo kan afdwalen. Dat is het enige waar ik ongelukkig over ben. Maar ook daarin zie ik de laatste tijd enige verbetering. De laatste tijd is zijn spot minder bijtend, en er is een monnik die hij heeft ontvangen en met wie hij lang heeft gesproken.

– Ach liefje, ik ben bang dat jij en die monnik jullie kruit verschieten, zei vorst Andrej met vriendelijke spot.

– Ah, mon ami. Ik bid tot God en hoop dat Hij me verhoort. André, zei ze na enig zwijgen schuchter, ik heb een groot verzoek aan je.

– Wat is het, liefje?

– Nee, beloof me dat je niet zult weigeren. Het kost jou geen enkele moeite en er is niets oneervols aan. Maar het zal een troost voor me zijn. Beloof het, Andrjoesja, zei ze, en ze stak haar hand in haar reticule en pakte iets, maar ze liet het hem nog niet zien, alsof wat zij in haar hand hield het onderwerp van haar verzoek was, en alsof ze het niet uit haar reticule mocht halen voordat ze de belofte om aan haar verzoek te voldoen had gekregen.

Ze keek schuchter, met een smekende blik naar haar broer.

– Zelfs al zou het me grote moeite kosten, antwoordde vorst Andrej alsof hij had geraden waarom het ging.

– Denk maar wat je wilt! Ik weet dat jij net zo bent als mon père. Denk maar wat je wilt, maar doe het voor mij. Alsjeblieft! De vader van onze vader, onze opa, droeg het tijdens alle veldslagen... Ze had nog steeds niet te voorschijn gehaald wat ze in haar reticule had. Dus je belooft het?

– Natuurlijk, waar gaat het om?

– André, ik zegen je met dit icoontje, en jij moet mij beloven dat je het nooit zult afdoen... Beloof je het?

– Als het geen twee poed178 weegt en ik er geen stijve nek van krijg... Om jou een plezier te doen... zei vorst Andrej, maar hij had meteen berouw van zijn grapje toen hij de verdrietige uitdrukking op het gezicht van zijn zuster zag, en hij voegde eraan toe: Ik ben er erg blij mee, heus, liefje.

– Hij zal je ondanks jezelf beschermen, bewaren en tot Zich brengen, omdat alleen in Hem de waarheid en de rust zijn, zei ze met een van opwinding trillende stem, terwijl ze plechtig, met beide handen, een ovaal, antiek icoontje van de Verlosser met een zwart gezicht, in zilver gevat en aan een dun zilveren kettinkje, voor haar broer ophield.

Ze sloeg een kruisje, kuste het icoontje en bood het Andrej aan.

– Alsjeblieft, André, doe het voor mij...

Haar grote ogen straalden met een schuchter en warm licht. Die ogen gaven haar ziekelijke, magere gezicht iets stralends en maakten het mooi. Haar broer wilde het icoontje aanpakken, maar zij hield hem tegen. Andrej begreep het, sloeg een kruisje en kuste het icoontje. Zijn gezicht stond tegelijk teder (hij was ontroerd) en spottend.

– Merci, mon ami.

Zij kuste hem op het voorhoofd en ging weer op de divan zitten. Ze zwegen allebei.

– Zoals ik je al zei, André, wees weer net zo goed en grootmoedig als je altijd was. Oordeel niet te streng over Lise, begon ze. Ze is zo lief en goed, en ze heeft het nu zo moeilijk.

– Ik geloof niet dat ik heb verteld dat ik mijn vrouw iets verwijt of iets kwalijk neem, Masja. Waarom zeg je dit allemaal tegen me?

Freule Marja kreeg rode vlekken in haar gezicht en zweeg, alsof ze zich schuldig voelde.

– Ik heb jou niets verteld, iemand anders heeft het jou verteld. Dat doet me verdriet.

De rode vlekken breidden zich uit over het voorhoofd, de hals en de wangen van freule Marja. Ze wilde iets zeggen maar kon geen woord uitbrengen. Haar broer had goed geraden: de kleine vorstin was na het eten in huilen uitgebarsten en had gezegd dat ze een bang voorgevoel had over haar bevalling, en ze had geklaagd over haar lot, haar schoonvader en haar man. Na die huilbui was ze in slaap gevallen. Vorst Andrej kreeg medelijden met zijn zuster.

– Je moet één ding goed onthouden, Masja, ik kan mijn vrouw niets verwijten, ik heb haar nooit iets verweten en dat zal ik ook nooit doen, en ik verwijt mezelf ook niets ten opzichte van haar; en zo zal het altijd zijn, in wat voor omstandigheden dan ook. Maar als je de waarheid wilt weten... als je wilt weten of ik gelukkig ben? Nee. Is zij gelukkig? Nee. Hoe dat komt? Ik weet het niet...

Terwijl hij dit zei stond hij op, hij liep naar zijn zuster, boog zich voorover en kuste haar op het voorhoofd. In zijn prachtige ogen lag een verstandige, vriendelijke, ongewone glans, maar hij keek niet naar zijn zuster, maar over haar hoofd heen naar de donkere deuropening.

– Laten we naar haar toegaan, het is tijd om afscheid te nemen! Of ga jij maar alleen, maak haar wakker, dan kom ik zo. Petroesjka! riep hij tegen zijn bediende. Kom hier en neem dit mee. Dit moet onder de zitting, en dat aan de rechterkant.

Freule Marja stond op en ging naar de deur. Ze bleef staan.

– André, si vous avez foi, vous vous seriez adressé à Dieu, pour qu’Il vous donne l’amour que vous ne sentez pas et votre prière aurait été exaucée.179

– Tja, misschien, zei vorst Andrej. Ga maar Masja, ik kom zo.

Onderweg naar de kamer van zijn zuster, in de galerij die het ene deel van het huis met het andere verbond, kwam vorst Andrej de vriendelijk glimlachende mlle Bourienne tegen; het was al de derde keer die dag dat ze hem met een opgewonden en naïeve glimlach in een afgelegen gang tegemoet kwam.

– Ah! Je vous croyais chez vous,180 zei ze, om de een of andere reden blozend en met neergeslagen ogen.

Vorst Andrej wierp haar een strenge blik toe. Zijn gezicht kreeg opeens een geërgerde uitdrukking. Hij zei niets, maar staarde zonder haar aan te kijken naar haar voorhoofd en haar haar, en zo minachtend dat de Française vuurrood werd en zonder iets te zeggen doorliep. Toen hij bij de kamer van zijn zuster kwam, was de vorstin al wakker, en haar vrolijke stemmetje dat zich van het ene woord naar het andere repte was door de open deur te horen. Ze babbelde alsof ze na een lange onthouding de verloren tijd moest inhalen.

– Non, mais figurez-vous, la vieille comtesse Zouboff avec de fausses boucles et la bouche pleine de fausses dents, comme si elle voulait défier les années...181 Ha, ha, ha, Marie!

Het was zeker de vijfde keer dat vorst Andrej zijn vrouw deze zelfde zin over gravin Zoebov aan iemand hoorde vertellen, en met precies hetzelfde lachje. Hij ging stilletjes de kamer binnen. De vorstin, uitgedijd en blozend, zat met haar borduurwerkje in haar handen in een fauteuil en praatte aan één stuk door, het was een ware stortvloed van Petersburgse herinneringen en Petersburgse frasen. Vorst Andrej liep naar haar toe, streelde haar over het hoofd en vroeg of ze was bijgekomen van de reis. Ze gaf antwoord en ging door met babbelen.

Op de oprit stond het rijtuig met zes paarden. Het was een donkere herfstnacht. De koetsier kon de disselboom van het rijtuig niet zien. Op het bordes waren bedienden met lantarens in de weer. De verlichte ramen zetten het grote huis in een heldere gloed. In het portaal dromden de bedienden samen, die afscheid van de jonge vorst wilden nemen, in de zaal stonden alle huisgenoten: Michail Ivanovitsj, mlle Bourienne, freule Marja en de vorstin. De oude vorst had Andrej gevraagd naar zijn werkkamer te komen, omdat hij onder vier ogen afscheid van hem wilde nemen. Iedereen wachtte tot ze de kamer uit zouden komen.

Toen vorst Andrej de werkkamer binnenkwam, zat de oude vorst met een oudemannenbril op in zijn witte kamerjas, waarin hij niemand ontving behalve zijn zoon, aan zijn bureau te schrijven. Hij keek op.

– Ga je? En hij schreef weer verder.

– Ik kom afscheid nemen.

– Geef me hier een kus, en hij wees op zijn wang, dank je, dank je wel!

– Waarvoor bedankt u me?

– Omdat je geen treuzelaar bent en niet aan je vrouws rokken blijft hangen. De dienst gaat voor alles. Dank je, dank je wel! En hij ging door met schrijven, zodat de spetters van de krassende pen afvlogen. Als je me nog iets moet zeggen, doe het dan nu. Ik kan twee dingen tegelijk doen, voegde hij eraan toe.

– Het gaat over mijn vrouw... Ik voel me schuldig dat ik haar aan uw zorgen moet overlaten...

– Wat klets je nou? Voor de draad ermee.

– Wanneer het haar tijd wordt om te bevallen, wilt u dan uit Moskou een vrouwenarts laten komen. Zodat hij hier is.

De oude vorst hield op met schrijven en keek, alsof hij het niet begreep, zijn zoon ernstig aan.

– Ik weet dat niemand kan helpen als de natuur zelf niet meewerkt, zei vorst Andrej, kennelijk in de war. Ik weet dat het maar een op de miljoen keer fout gaat, maar die gedachte laat haar en mij niet los. Ze hebben haar van alles verteld, ze heeft erover gedroomd en ze is bang.

– Hm... Hm... mompelde de oude vorst, terwijl hij verder schreef. Ik zal het doen.

Hij zette een streep onder zijn handtekening, draaide zich om naar zijn zoon en begon te lachen.

– Dat is niet zo best, hè?

– Wat niet, vader?

– Je vrouw! zei de oude vorst kort en veelbetekenend.

– Ik begrijp u niet, zei vorst Andrej.

– Er is niets aan te doen, jongen, zei de vorst, ze zijn allemaal zo, en getrouwd is getrouwd. Wees maar niet bang, ik zal het tegen niemand zeggen; maar je weet wat ik bedoel.

Terwijl hij met zijn kleine benige vingers de hand van zijn zoon pakte en schudde, keek hij hem recht in zijn gezicht met zijn levendige ogen, die door iemand heen leken te kijken, en hij lachte weer zijn kille lachje.

De zoon zuchtte en maakte daarmee duidelijk dat zijn vader het goed gezien had. De oude man ging door met het dichtvouwen en zegelen van de brief, waarvoor hij snel en geroutineerd zegellak, stempel en papier oppakte en weer neerlegde.

– Wat doe je eraan? Ze is mooi! Ik zal doen wat ik kan. Je kunt gerust zijn, zei hij met tussenpozen onder het verzegelen door.

Andrej zweeg: hij vond het aan de ene kant prettig en aan de andere kant niet prettig dat zijn vader hem had doorzien. De oude man stond op en gaf zijn zoon de brief.

– Hoor eens, zei hij, maak je over je vrouw maar geen zorgen: we zullen doen wat we kunnen. Maar let op, geef deze brief aan Michail Ilarionovitsj.182 Ik heb hem geschreven dat hij jou op een goede post moet inzetten, en dat hij je niet te lang als adjudant moet houden: dat is een hondebaan. Zeg hem dat ik de beste herinneringen aan hem bewaar. En schrijf me hoe de ontvangst was. Als die goed is, dien hem dan. De zoon van Nikolaj Andrejevitsj Bolkonski moet niet uit goedgunstigheid iemand dienen. En kom nu eens hier.

Hij sprak zo snel dat hij de helft van zijn woorden inslikte, maar zijn zoon was eraan gewend en begreep hem. Hij bracht zijn zoon naar de lessenaar, sloeg de klep terug, trok een la open en haalde er een schrift uit, dat volgeschreven was in zijn grote en hoekige handschrift.

– Ik ga vast eerder dood dan jij. Dus onthoud, dit hier zijn mijn memoires, die moeten na mijn dood aan de tsaar ter hand worden gesteld. Dan is hier ook nog een pandbewijs en een brief: de premie voor degene die de geschiedenis van Soevorovs veldtochten schrijft. Stuur die naar de Academie. Dit zijn mijn persoonlijke notities voor jou, lees ze als ik er niet meer ben, je zult er profijt van hebben.

Andrej zei niet tegen zijn vader dat hij vast nog lang zou leven. Hij begreep dat hij dat beter niet kon doen.

– Ik zal al uw wensen uitvoeren, vader, zei hij.

– En nu vaarwel! Hij bood zijn zoon zijn hand om te kussen en omhelsde hem. Bedenk één ding, vorst Andrej, als je sneuvelt zal dat mij, oude man, pijn doen... Hij zweeg opeens even en vervolgde toen met schrille stem: Maar als ik erachter kom dat je je niet hebt gedragen zoals het de zoon van Nikolaj Bolkonski betaamt, dan zal ik me... schamen!

– Dat hoeft u me niet te vertellen, zei zijn zoon.

De oude man zweeg.

– Ik wil u nog één ding vragen, vervolgde vorst Andrej, als ik sneuvel en als ik een zoon heb, neem hem dan hier bij u op, zoals ik gisteren al zei, zodat hij hier bij u opgroeit... alstublieft.

– En hem niet bij je vrouw laten? zei de oude man met een lachje.

Ze stonden zwijgend tegenover elkaar. De levendige ogen van de oude man waren strak op de ogen van zijn zoon gericht. Er trilde iets in het onderste gedeelte van het gezicht van de oude vorst.

– We hebben afscheid genomen... ga nu! zei hij opeens. Ga! schreeuwde hij met een harde, woedende stem, terwijl hij de deur van zijn werkkamer opende.

– Wat is er gebeurd? vroegen de vorstin en de freule toen ze vorst Andrej naar buiten zagen komen en even een glimp opvingen van de woedend schreeuwende oude man met bril, in zijn witte kamerjas en zonder pruik.

Vorst Andrej zuchtte en gaf geen antwoord.

– Nu dan, zei hij tegen zijn vrouw, en in dit «nu dan» klonk koele ironie door, alsof hij wilde zeggen: «Voer nu je toneelstukje maar op.»

– André, déjà?183 zei de kleine vorstin, die wit wegtrok, met een angstige blik op haar man.

Hij omhelsde haar. Ze slaakte een kreet en viel bewusteloos tegen zijn schouder.

Hij maakte voorzichtig de schouder waartegen ze lag los, keek naar haar gezicht en liet haar behoedzaam in een fauteuil zakken.

– Adieu, Marie, zei hij zacht tegen zijn zuster, daarop nam hij haar hand in de zijne, kuste haar, en liep toen haastig de kamer uit.

De vorstin lag in de fauteuil, mlle Bourienne wreef haar slapen. Freule Marja, die haar schoonzusje ondersteunde, keek nog steeds met haar betraande prachtige ogen naar de deur, waardoor vorst Andrej was verdwenen en sloeg een kruisje voor hem. Uit de werkkamer leek het geluid van pistoolschoten te komen, daar snoot de oude man enkele malen achter elkaar heftig zijn neus. Zodra vorst Andrej de kamer uit was, ging de deur van de werkkamer open en verscheen de strenge gestalte van de vorst in zijn witte kamerjas.

– Is hij weg? Mooi zo! zei hij, met een boze blik op de bewusteloze kleine vorstin; hij schudde afkeurend zijn hoofd en gooide de deur dicht.

1. Gênes et Lucques – Napoleon had in 1805 de door hem in 1797 ingestelde Ligurische Republiek ingelijfd en het vorstendom Lucca aan zijn zuster Elisa en haar man Felice Baciocchi geschonken.

2. Wel, vorst, Genua en Lucca zijn niet meer dan landgoederen van de familie Buonaparte. Nee, ik waarschuw u dat als u me niet vertelt dat we in oorlog zijn, als u weer al die schanddaden en wreedheden van die Antichrist (echt ik geloof dat hij dat is) gaat goedpraten, dan wil ik u niet meer kennen, dan bent u niet langer mijn vriend, of mijn trouwe slaaf, zoals u uzelf noemt. [...] Ik zie dat ik u laat schrikken.

3. Als u niets beters hebt te doen, graaf (of vorst), en als het vooruitzicht de avond door te brengen met een arme zieke u niet afschrikt, zal het me een genoegen zijn u bij mij thuis te ontvangen tussen 7 en 10 uur.

4. Mijn God, wat een heftige uitval!

5. Maar vertel eerst eens hoe het met u gaat, lieve vriendin.

6. Ik moet toegeven dat al die feesten en al dat vuurwerk behoorlijk vervelend beginnen te worden.

7. la dépêche de Novosilzoff – Novosiltsev was in juni 1805 naar Parijs gestuurd om voor Rusland te bemiddelen tussen Frankrijk en Engeland. De depêche had betrekking op de inlijving van Genua bij het Franse rijk.

8. Plaag me niet. En wat is de conclusie met betrekking tot Novosiltsovs depêche? U weet alles.

9. Wat de conclusie is? De conclusie is dat Napoleon zijn schepen achter zich heeft verbrand, en ik denk dat wij bezig zijn de onze te verbranden.

10. Die fameuze Pruisische neutraliteit is slechts een valstrik.

11. de koning van Pruisen – Frederik Willem III.

12. vicomte de Mortemart – een verzonnen personage, gebaseerd op graaf Joseph de Maistre en diens Gesprekken hoe de voorzienigheid de wereld bestuurt.

13. de burggraaf van Mortemart, hij is geparenteerd aan de Montmorency’s via de Rohans.

14. abbé Morio – een verzonnen personage, gebaseerd op de Italiaanse abt Piatoli, de gouverneur van vorst Czartoryski. Hij werd in 1794 in Oostenrijk gearresteerd wegens zijn «gevaarlijke» revolutionaire ideeën maar werd door tussenkomst van Czartoryski vrijgelaten. Hij werd opgenomen in de hoogste kringen in Petersburg, waar hij zijn ideeën van de «eeuwige vrede» propageerde.

15. abt

16. keizerin-moeder

17. De baron stelt niet zoveel voor, dunkt me.

18. Baron Funke is de keizerin-moeder aanbevolen door haar zuster.

19. een grote gunst

20. Maar wat uw gezin betreft [...] alle harten heeft gewonnen. Men vindt haar zo mooi als de dag.

21. Wat wilt u? Lavater zou hebben gezegd dat ik geen talent voor het vaderschap bezit.

22. Ik ben uw trouwe slaaf en aan u alleen kan ik het bekennen. [...] ze zijn de last van mijn bestaan.

23. dol zijn op koppelen.

24. een persoontje [...] een verwante van ons, een freule Bolkonski.

25. Dat is het voordeel van het vaderschap.

26. Het arme meisje is doodongelukkig.

27. Luister, mijn lieve Annette [...] Regel dat voor mij en ik ben voor eeuwig uw allertrouwste slaaf.

28. Wacht, zei Anna Pavlovna nadenkend. Ik zal vanavond nog met Lise (de vrouw van de jonge Bolkonski) spreken. Misschien komt het allemaal in orde. Ik zal in uw familie mijn opleiding als oude vrijster beginnen.

29. de verleidelijkste vrouw van heel Petersburg

30. een pleziertje

31. Ik heb mijn handwerkje meegenomen.

32. houd me niet voor de gek. [...] U schreef dat het een besloten soiree zou zijn; dus daar heb ik me op gekleed.

33. Wees gerust Lise, jij zult altijd de bekoorlijkste zijn.

34. U weet dat mijn man me in de steek laat, [...]. Hij gaat zijn dood tegemoet. Vertelt u me eens waar die smerige oorlog goed voor is.

35. Wat een heerlijk schepseltje is die kleine vorstin!

36. Het is heel aardig van u, meneer Pierre, om een arme zieke te komen opzoeken.

37. Ah, ja. Vertel ons dat eens, burggraaf.

38. De graaf kende de hertog persoonlijk. [...] De burggraaf is een uitstekend verteller. [...] Je ziet wel dat hij in de hoogste kringen verkeert.

39. Wat een schoonheid!

40. Mevrouw, ik vrees dat mijn bekwaamheid voor een dergelijk gehoor te kort schiet.

41. Wacht even, dan neem ik mijn borduurwerkje mee. [...] Wat is er met u, waaraan denkt u? [...] Pak mijn reticule even voor me.

42. Het is toch geen spookverhaal?

43. Ik haat spookverhalen.

44. dij van een verschrikte nimf

45. volkenrecht

46. U vertrekt naar de oorlog.

47. Generaal Koetoezov wil me graag als adjudant...

48. En Lise, uw vrouw?

49. Weest u zo goedhartig als u altijd bent geweest.

50. Als hij eenmaal bij de garde zit...

51. sacre du Milan – Napoleon had zich op 26 mei 1805 in Milaan de Italiaanse kroon toegeëigend.

52. Maar wat vindt u van de laatste komedie van de kroning van Milaan? [...] En de nieuwe komedie van de bevolking van Genua en Lucca die met hun verzoeken bij M. Buonaparte komen. M. Buonaparte zit op een troon en willigt hun wensen in. Het is fraai! Nee, het is om gek van te worden. Je zou denken dat de hele wereld zijn verstand verloren heeft.

53. «God heeft me de kroon gegeven. Wee degene die hem aanraakt.» [...] Men zegt dat hij die woorden heel mooi uitsprak.

54. Ik hoop [...] dat dit ten slotte de druppel is die de emmer doet overlopen. De gekroonde hoofden kunnen deze man, die alles bedreigt, niet langer dulden.

55. De gekroonde hoofden? Ik heb het niet over Rusland [...]. De gekroonde hoofden, mevrouw! Wat hebben ze gedaan voor Lodewijk XVI, voor de koningin of voor Elisabeth? Niets [...]. En gelooft u mij, ze krijgen hun straf voor het verraad inzake de Bourbons. De gekroonde hoofden! Ze sturen ambassadeurs om de usurpator te complimenteren.

56. Een getande faas van keel op een veld van azuur – het huis Condé. (De beschrijving van het wapen van het huis Condé waartoe de hertog van Enghien behoorde is niet correct. Het moet zijn: een faas van keel (rode balk) op een veld van azuur, met daarop drie Franse lelies in goud.)

57. Bonaparte heeft het gezegd.

58. «Ik heb hun de weg naar de roem gewezen, [...] zij wilden niet; ik heb voor hen mijn ontvangkamers geopend: ze stormden naar binnen.» Ik weet niet in hoeverre hij het recht had dat te zeggen.

59. Geen enkel [...] Als hij voor sommigen al een held was, dan is er na de moord op de hertog in de hemel een martelaar meer en op aarde een held minder.

60. Wat nu, monsieur Pierre, vindt u moord getuigen van zieleadel?

61. Du contrat social – beroemd filosofisch werk uit 1762 van Jean-Jacques Rousseau (1712–1778).

62. 18de Brumaire – op de 18de Brumaire van het jaar VII, dat wil zeggen, op 9 november 1799, liet Napoleon het Directoire vallen en nam als eerste consul het bewind in handen.

63. op de brug bij Arcole en in het hospitaal in Jaffa – op 17 november 1796 behaalde Napoleon in de oorlog met Italië een overwinning bij het dorp Arcole. Jaffa, waar Napoleon de pestlijders bezocht, werd in 1799 ingenomen. Van beide gebeurtenissen maakte Antoine Jean Gros beroemd geworden schilderijen.

64. Het is oplichterij en het lijkt in geen enkel opzicht op de daden van een groot man.

65. Het is een parvenu, wat u ook zegt.

66. Ah, ik heb vandaag zo’n leuke Moskouse anekdote gehoord: daar moet ik u op onthalen. Neem me niet kwalijk, vicomte, ik ga hem in het Russisch vertellen anders komt de clou niet tot zijn recht.

67. palfreniers

68. kamermeisje

69. visites afleggen

70. Het is in orde.

71. hoe haar vader erover denkt.

72. Wel, mijn waarde, die kleine vorstin van u is erg lief, erg lief. [...] Heel erg lief. [...] En door en door Frans. [...] Weet u dat u verschrikkelijk bent met die onnozele manier van doen. [...] Ik heb medelijden met de arme echtgenoot, dat officiertje, die zich gedraagt of hij een regerend vorst is.

73. En u zegt dat de Russische dames het niet halen bij de Franse. Je moet weten hoe je ze moet aanpakken.

74. Is dat de befaamde vorst André?» Eerlijk waar.

75. Ah! Spreek niet over zijn vertrek, praat me er niet van. Ik wil het niet horen.

76. Ik ben bang, bang!

77. Toch begrijp ik niet waar je bang voor bent.

78. Nee, André, ik zeg dat je erg, heel erg veranderd bent...

79. Ik kan heel aardig zijn en ook heel sarcastisch.

80. alle voorname vrouwen

81. Ik heb afgedaan.

82. Ik ben een bastaard! [...] Zonder naam, zonder geld...

83. Wat wilt u, mijn beste, [...] de vrouwtjes, mijn beste, de vrouwtjes!

84. fatsoenlijke vrouwen [...] vrouwen en drank

85. juninacht – een vergissing van Tolstoj: het was juli (zie blz. 7).

86. Lieve gravin, wat is dat lang geleden... ze is ziek geweest, het arme kind... op het bal bij de Razoemovski’s ... en gravin Apraksin... ik was zo blij...

87. Ik ben erg gecharmeerd... de gezondheid van mama... en de gravin Apraksin.

88. onder ons gezegd

89. Liefje, alles op zijn tijd.

90. Wat een allerliefst kind!

91. Er schuilt gevaar in neven en nichten bij elkaar.

92. Madame de Genlis – Frans schrijfster (1746–1830) van kinderboeken en opvoedkundige werken.

93. Ah! Mijn lieve, [...] is niet alles rozegeur. [...] met de voet waarop wij leven...

94. de club – bedoeld is de in 1770 opgerichte Engelse club aan de Strastnoj-boulevard, een ontmoetingsplaats voor de Moskouse beau monde, beroemd om de keuken onder leiding van de kok Feoktist.

95. Freule die en die

96. bij de Roemjantsevs – de gravin herinnert zich de toneelvoorstellingen die in haar jeugd de grote mode waren in aristocratische kringen. In dit geval bij de familie van generaal graaf P. A. Roemjantsev, de vader van de diplomaat N. P. Roemjantsev.

97. Hij maakte me het hof.

98. De roem is hem niet naar het hoofd gestegen.

99. graaf Orlov – graaf A. G. Orlov-Tsjemenski (1737–1807), de voormalige bevelhebber van de Middellandse zeevloot, woonde in Moskou en stond bekend om zijn luxueuze diners en bals.

100. Lieverd, je hebt het me beloofd.

101. Het is dus zeker?

102. Mijn vorst, «vergissen is menselijk» maar...

103. Ik heb nooit begrepen waarom Nathalie met die ongelikte beer is getrouwd. Een dwaze, belachelijke figuur. En nog een speler ook, zegt men.

104. Maar een goed mens, vorst.

105. Hij is zijn petekind.

106. Bedenk wel, het gaat om de redding van de ziel... Ach, de christenplicht is zwaar...

107. Ah, liefje, ik had u niet herkend. [...] Ik ben hier net en ik ben gekomen om u te helpen met de verpleging van mijn oom. Ik kan me voorstellen hoe moeilijk u het hebt gehad.

108. Ik zal erg blij zijn als u me van deze jongeman verlost.

109. Goedendag, nicht. [...] Herkent u mij niet meer?

110. Beste kerel, als je je hier net zo gedraagt als in Petersburg, zal het slecht met je aflopen, heel slecht, meer heb ik je niet te zeggen.

111. Engeland heeft afgedaan. [...] Monsieur Pitt is als verrader van de natie en het volkenrecht veroordeeld tot...

112. Adieu, vorst, God beware u.

113. Achrosimova – een verzonnen personage gebaseerd op N. D. Ofrosimova, een bekende Moskouse dame die geen blad voor haar mond nam. Ze woonde, net als Achrosimova, in de Staraja Konjoesjennaja-straat.

114. de verschrikkelijke dragonder.

115. mijn zeer achtenswaardige [...] U rekent op een inkomen van de staat.

116. Dat is heel weloverwogen...

117. Hij heeft Oostenrijk al een toontje lager laten zingen. Ik ben bang dat wij nu aan de beurt zijn.

118. Kent u het spreekwoord [...] Dat is precies op ons van toepassing. [...] Ik vraag het u.

119. Dat hebt u heel mooi gezegd.

120. Bij maneschijn in zoele nachten... – een gedicht van Dmitri Alexandrovitsj Kavelin (1778-1851).

121. écossaise – oude Schotse dans, waarvan de Daniel Cooper eigenlijk een van de figuren was. Deze werd evenals de anglaise, de cotillon en de pas de châle (dans met de sjaal) veel op bals gedanst.

122. trepak – Russische volksdans.

123. de gouverneur van Moskou – bedoeld is A. A. Beklesjov, die van 1804 tot 1806 deze positie bekleedde.

124. Heel mooi [...] heel mooi freule, en bovendien waant men zich in Moskou op het platteland.

125. Ja, zo is het.

126. een snufje

127. cremor tartari – letterlijk: brij van de hel, wijnsteenzuur, een verkoelend, laxerend middel.

128. We moeten even praten.

129. Ik ben zo moe als een postpaard.

130. Maar mijn arme Katisj, dat is zo helder als glas.

131. en de hele rest

132. laten we redelijk praten

133. Geen tijd te verliezen.

134. Daar gaat het om.

135. Ah, mijn vriend! [...] geloof me ik heb het net zo moeilijk als u, maar verman u.

136. Vergeet, mijn vriend, het onrecht dat u is aangedaan, denk slechts aan uw vader, die misschien gaat sterven. Ik was meteen op u gesteld als op een zoon. Vertrouw me, Pierre. Ik zal uw belangen niet vergeten.

137. Verman u, mijn vriend, ik zal over uw belangen waken.

138. Beste dokter [...] deze jongeman is de zoon van de graaf... is er nog hoop?

139. Heb vertrouwen in Zijn genade!

140. Houd moed, mijn vriend, hij heeft naar u gevraagd. Het is goed...

141. Hij heeft weer een beroerte gehad, een half uur geleden.

142. Gods goedheid is onuitputtelijk. Men gaat de laatste sacramenten toedienen. Kom.

143. Hij is ingesluimerd. [...] We gaan.

144. Katisj heeft thee laten serveren in de kleine salon. [...] Gaat u wat gebruiken, mijn arme Anna Michajlovna, anders houdt u het niet vol.

145. Er is niets waar je zo van opknapt na een slapeloze nacht, als van een kop van deze voortreffelijke Russische thee.

146. Kom, mijn beste Anna Michajlovna, laat Katisj maar begaan.

147. Ik bezweer u...

148. Dit is belachelijk. Kom.

149. Hij is stervende en u laat me alleen.

150. Hij is niet meer.

151. Kom, ik ga met je mee. Probeer te huilen: niets lucht zo op als tranen.

152. Ja, mijn vriend, het is een groot verlies voor ons allemaal. Om van u maar te zwijgen. Maar God zal u troosten, u bent jong en u bezit, naar ik hoop, een enorm vermogen. Het testament is nog niet geopend. Ik ken u goed genoeg om te weten dat dit u niet het hoofd op hol zal brengen, maar het legt u verplichtingen op, en u moet een man zijn.

153. Misschien vertel ik u later nog wel, mijn vriend, wat er, God weet, gebeurd zou zijn als ik hier niet was geweest. U weet dat mijn oom me eergisteren beloofd heeft Boris niet te vergeten, maar hij had er geen tijd meer voor. Ik hoop, beste vriend, dat u de wens van uw vader zult vervullen.

154. Het is moeilijk, maar het is goed; het zien van mensen als de oude graaf en zijn hem waardige zoon verheft de ziel.

155. Héloïse – de oude vorst maakt een toespeling op de roman Julie ou la Nouvelle Héloïse van Jean-Jacques Rousseau uit 1761.

156. De sleutel der mysteriën – dit is mogelijk een boek van de in Tolstojs tijd onder vrijmetselaars veel opgang makende Karl Eckhartshausen (1752–1803), Duits schrijver en mysticus.

157. Ah, u stuurt een brief weg, ik heb de mijne al verstuurd. Ik heb mijn arme moeder geschreven.

158. Ik moet u waarschuwen, freule, [...] de vorst heeft een woordenwisseling gehad [...] een woordenwisseling met Michail Ivanovitsj. Hij is in een heel slecht humeur, hij is heel somber. Wees gewaarschuwd, u weet...

159. Ach, lieve vriendin, [...] ik heb je gevraagd me nooit te vertellen in wat voor humeur mijn vader is. Ik sta mezelf niet toe over hem te oordelen en ik wens ook niet dat anderen dat doen.

160. Maar dit is een paleis.

161. Is dat Marie die studeert? Zachtjes, dan gaan we haar verrassen.

162. Ah, wat fijn voor de freule, [...] Eindelijk! Ik ga haar waarschuwen.

163. Nee, nee, alsjeblieft... Je bent toch mademoiselle Bourienne, ik ken je al als de vriendin van mijn schoonzuster. [...] Ze verwacht ons niet!

164. Ik heb vannacht gedroomd... Je verwachtte ons nog niet?.. Ah! Marie, je bent magerder geworden!..

165. En jij dikker...

166. Ik herkende de vorstin meteen

167. En ik had geen idee! [...] Ah! André, ik had je niet gezien.

168. huilebalk

169. in alle ernst

170. Hij laat me hier alleen, en God mag weten waarom, net nu hij promotie had kunnen maken.

171. Marlborough s’en va-t-en guerre – spotliedje, geschreven naar aanleiding van de dood van John Churchill, hertog van Marlborough, een Engelse generaal (1650–1722), die zijn leven lang tegen de Fransen vocht.

172. De arme gravin Apraksin heeft haar man verloren, ze heeft haar ogen uit haar hoofd gehuild.

173. Mlle Bourienne, nog een bewonderaar van uw vlegel van een keizer.

174. U weet dat ik geen bonapartist ben, vorst.

175. Wat een scherpzinnig man is die vader van jou, daarom ben ik misschien wel bang voor hem.

176. Wat een schat van een vrouw heb je.

177. Alles begrijpen is alles vergeven.

178. poed – gewichtseenheid van 16,38 kilo.

179. André als je maar geloofde dan kon je je in gebed tot God wenden opdat Hij je de liefde zou schenken die je niet voelt, en je gebed zou verhoord worden.

180. Ik dacht dat u op uw kamer was.

181. Nee, maar stel je voor, de oude gravin Zoebov, met haar valse lokken en haar valse tanden, alsof ze de jaren tart...

182. Michail Ilarionovitsj – bedoeld is Koetoezov.

183. André, nu al?

HOOFDSTUK II

1

==

In oktober 1805 bezetten Russische legers dorpen en steden van het aartshertogdom Oostenrijk, en kwamen er steeds nieuwe regimenten uit Rusland die bij de vesting Braunau hun bivak opsloegen en door hun inkwartiering een last voor de bevolking waren. In Braunau was het hoofdkwartier van opperbevelhebber Koetoezov.

Op 11 oktober 1805 stond een van de kort geleden bij Braunau aangekomen infanterieregimenten, in afwachting van de inspectie door de opperbevelhebber, op een halve mijl van de stad. Ondanks de on-Russische omgeving en omstandigheden – boomgaarden, stenen muren, daken met dakpannen, bergen die in de verte zichtbaar waren – en ondanks de niet-Russische bevolking die de soldaten nieuwsgierig gadesloeg, zag het regiment er precies eender uit als ieder willekeurig Russisch regiment dat zich ergens midden in Rusland opmaakt voor een inspectie.

De avond tevoren had men tijdens de laatste dagmars een order ontvangen dat de opperbevelhebber het opmarcherende regiment kwam inspecteren. Ofschoon de bewoordingen van de order de regimentscommandant niet geheel en al duidelijk waren en de vraag was gerezen hoe die bewoordingen moesten worden opgevat – in marstenue of niet – was in de raad van bataljonscommandanten besloten het regiment in paradeuniform te laten aantreden en wel met de motivering dat te veel eerbetoon altijd beter was dan te weinig. En de soldaten hadden na een mars van dertig werst geen oog dicht gedaan en waren de hele nacht bezig geweest met herstellen en met poetsen; de adjudanten en de compagniecommandanten cijferden en rekenden; en tegen de ochtend was het regiment in plaats van de langgerekte, wanordelijke mensenmenigte die het de vorige dag tijdens de laatste mars was geweest, een ordelijke massa van tweeduizend man waarin ieder zijn eigen plaats en taak kende, en bij een ieder elk knoopje en riempje, van netheid blinkend, op de juiste plaats zat. En niet alleen aan de buitenkant was alles in orde, maar als het de opperbevelhebber beliefd zou hebben onder de uniformen te kijken, zou hij bij iedereen een even schoon hemd hebben gezien en in iedere ransel het voorgeschreven aantal dingen, «was- en poetsgerei», zoals de soldaten zeggen. Er was slechts één zaak waar niemand gerust op kon zijn. Dat was het schoeisel. Meer dan de helft van de mannen had kapotte laarzen. Deze tekortkoming was de regimentscommandant echter niet aan te wrijven, want ondanks herhaalde verzoeken waren de goederen hem door het Oostenrijkse departement niet geleverd en het regiment had duizend werst afgelegd.

De regimentscommandant was een al wat oudere, sanguinische generaal met grijzende wenkbrauwen en bakkebaarden, gezet en breder van zijn borst tot aan zijn rug dan van zijn ene schouder tot aan zijn andere. Hij droeg een splinternieuw uniform, enigszins gekreukt doordat het opgevouwen was geweest, en dikke gouden epauletten die zijn zware schouders niet naar beneden maar naar boven leken te drukken. De regimentscommandant wekte de indruk van iemand die met groot genoegen een van de plechtigste handelingen van zijn leven verricht. Hij liep voor de voorste gelederen met enigszins gebogen rug heen en weer en veerde bij iedere stap op. Het was duidelijk dat de regimentscommandant genoot van de aanblik van zijn regiment, dat hij er gelukkig mee was en dat hij al zijn geestkracht uitsluitend aan het regiment wijdde; maar ondanks dat alles sprak uit zijn wat verende tred dat in zijn belevingswereld afgezien van militaire zaken ook maatschappelijke belangen en het vrouwelijk geslacht een niet onaanzienlijke plaats innamen.

– Zeg eens, mijn beste Michajlo Mitritsj, wendde hij zich tot een van de bataljonscommandanten (de bataljonscommandant stapte glimlachend naar voren; het was hen beiden aan te zien dat ze dik tevreden waren), dat was me het nachtje wel. Maar het regiment mag er wezen... Vindt u niet?

De bataljonscommandant begreep de vrolijke ironie en lachte.

– Zelfs op het Marsveld184 zou het niet misstaan.

– Wat is dat? zei de commandant.

Op dat moment verschenen op de weg uit de stad, waarlangs wachtposten waren geposteerd, twee ruiters. Het waren een adjudant en een achter hem rijdende kozak.

De adjudant was door het hoofdkwartier gestuurd om aan de regimentscommandant te verduidelijken wat in de order van de dag tevoren onduidelijk was gesteld, namelijk dat de opperbevelhebber het regiment in precies dezelfde toestand wilde zien als waarin het tijdens de mars verkeerde: met veldjassen en met sjako’s met overtrekken en zonder verdere voorbereidingen.

De avond tevoren was bij Koetoezov een lid van de Hofkriegsrat uit Wenen gekomen met het voorstel of de eis zich zo spoedig mogelijk aan te sluiten bij het leger van aartshertog Ferdinand en van generaal Mack, en Koetoezov, die deze samenvoeging niet gunstig achtte, had het plan opgevat om, naast zijn overige argumenten ter ondersteuning van zijn mening, de Oostenrijkse generaal de treurige toestand te laten zien waarin de uit Rusland aangekomen troepen zich bevonden. Met deze bedoeling wilde hij het regiment tegemoet reizen, en hoe slechter de toestand van het regiment zou zijn, hoe liever het de opperbevelhebber was. Ofschoon de adjudant van deze details niet op de hoogte was, bracht hij de regimentscommandant het dringende bevel van de opperbevelhebber over dat de mannen in veldjassen zouden lopen en met sjako’s met overtrekken; zo niet, dan zou de opperbevelhebber ontevreden zijn.

Toen de regimentscommandant deze woorden hoorde boog hij zijn hoofd, schokschouderde zonder iets te zeggen en begon vervolgens opgewonden te gebaren.

– Daar zitten we dan mooi mee! zei hij. En ik zei u toch, Michajlo Mitritsj, op mars dat betekent met jassen aan, wendde hij zich verwijtend tot de bataljonscommandant. Godallemachtig! voegde hij eraan toe, waarna hij vastbesloten een stap naar voren deed. Heren compagniecommandanten! riep hij met een stem die gewend was te bevelen. Sergeant-majoors!.. Is hij spoedig te verwachten? wendde hij zich tot de zojuist gearriveerde adjudant met een uitdrukking van onderdanige hoffelijkheid die kennelijk in verband stond met de persoon over wie hij sprak.

– Over een uur, denk ik.

– Kunnen we ons binnen die tijd verkleden?..

– Dat weet ik niet, generaal...

De regimentscommandant liep zelf op de gelederen toe en gaf opdracht de veldjassen weer aan te trekken. De compagniecommandanten stoven naar hun compagnie, de sergeant-majoors waren druk in de weer (op de veldjassen was wel het een en ander aan te merken), en van het ene moment op het andere begonnen de zojuist nog ordelijke, zwijgzame carrés in beweging te komen, uit te dijen en te roezemoezen. Soldaten renden aan alle kanten af en aan, drukten hun schouders naar achteren en trokken de ransels met een ruk over hun hoofd, pakten hun jassen en strekten hun armen omhoog om ze in de mouwen van de jassen te kunnen steken.

Een half uur later was de orde volledig weergekeerd, alleen waren de carrés niet meer zwart maar grijs. De regimentscommandant liep weer met zijn verende tred voor het regiment en bekeek het van een afstandje.

– En wat mag dat dan wezen? Wat is dat? schreeuwde hij terwijl hij bleef staan. Commandant van de derde compagnie!..

– De commandant van de derde compagnie naar de generaal! De commandant naar de generaal, derde compagnie naar de generaal!.. werd in de gelederen geroepen en de adjudant rende weg om de officier te zoeken die nog altijd niet ter plekke was.

Toen de geluiden van de ijverige stemmen die de boodschap vervormd hadden en nu al «generaal naar de derde compagnie» riepen hun bestemming ten slotte bereikten, dook te midden van zijn compagnie de verlangde officier op die zich, ook al was hij de jongste niet meer en was hij niet gewend te rennen, op een draf naar de generaal begaf, waarbij hij bijna over zijn eigen benen struikelde. Het gezicht van de kapitein vertoonde de ongeruste uitdrukking van een schooljongen die een les moet opzeggen die hij niet geleerd heeft. Op zijn rode gezicht (kennelijk door onmatigheid) verschenen vlekken en zijn mond kon de juiste plooi maar niet vinden. De regimentscommandant nam de kapitein van hoofd tot voeten op toen hij buiten adem kwam aanzetten en al naderend zijn pas steeds verder matigde.

– Laat u uw mannen binnenkort een sarafaan aantrekken? Wat heeft dit te betekenen? schreeuwde de regimentscommandant, zijn onderkaak naar voren stekend en wijzend op een soldaat in de gelederen van de derde compagnie die een jas droeg die door zijn kleur en kwaliteit bij de andere jassen afstak. En waar zat u eigenlijk? We verwachten de opperbevelhebber en u verlaat uw plaats! Hè?.. Ik zal u leren uw mannen voor een inspectie in kamerjassen te steken. Hè?..

De compagniecommandant die zijn blik geen moment van zijn meerdere afwendde drukte zijn twee vingers steeds steviger tegen de klep van zijn pet alsof hij daarin nu zijn enige redding zag.

– Waarom zegt u niets? Wie hebt u daar uitgedost als een Hongaar? spotte de regimentscommandant bars.

– Excellentie...

– Wat nou «Excellentie»? Excellentie! Excellentie! Wat u uwe excellentie wilt zeggen mag Joost weten.

– Excellentie, dat is Dolochov, die is gedegradeerd... zei de kapitein zacht.

– Wat, is hij tot veldmaarschalk gedegradeerd of tot soldaat? Als hij tot soldaat gedegradeerd is, dan moet hij hetzelfde uniform dragen als alle anderen.

– Excellentie, u hebt hem toegestaan dat te dragen tijdens de mars.

– Heb ik dat toegestaan? Ik? Het is met jullie jongelui ook altijd hetzelfde, zei de regimentscommandant die enigszins tot bedaren kwam. Heb ik dat toegestaan? Dan zeg je even iets, en jullie... De regimentscommandant zweeg. Nou? zei hij terwijl hij zich weer begon op te winden. Ik zou graag zien dat u uw mannen er fatsoenlijk bij laat lopen...

En de regimentscommandant wierp een blik op de adjudant en liep vervolgens met zijn verende tred naar het regiment. Het was duidelijk te zien dat hij ingenomen was met zijn eigen uitval en dat hij terwijl hij langs het regiment liep hoopte nog een aanleiding voor boosheid te vinden. Nadat hij een officier had gekapitteld vanwege een ongepoetst insigne en een ander vanwege de ongelijke opstelling van een rij, kwam hij bij de derde compagnie.

– Wat sta je daar nou? Waar is je voet? Je voet? schreeuwde de regimentscommandant op de toon van iemand die het vreselijk te kwaad had, op het moment dat hij nog een man of vijf van de in een blauwige jas geklede Dolochov verwijderd was.

Dolochov strekte langzaam zijn gebogen been en keek de generaal met zijn heldere en brutale blik recht in het gezicht.

– Wat moet die blauwe jas? Weg ermee!.. Sergeant-majoor! Laat hem zich omkleden... die snert... Hij kreeg geen kans het woord helemaal uit te spreken.

– Generaal, ik ben verplicht bevelen op te volgen, maar ik ben niet verplicht beledigingen... zei Dolochov haastig.

– In het gelid wordt niet gepraat!.. Geen gepraat, geen gepraat!..

– Ik ben niet verplicht beledigingen te accepteren, zei Dolochov luid en duidelijk. De ogen van de generaal en van de soldaat ontmoetten elkaar. De generaal zweeg en trok met een nijdige ruk zijn strakke sjerp naar beneden.

– Wilt u zo goed zijn u te verkleden, alstublieft, zei hij en hij liep weg.

==

==

2

==

– Daar komt hij! riep op dat moment een wachtpost.

De regimentscommandant werd rood, rende naar zijn paard, greep met bevende handen de stijgbeugel, wierp zich in het zadel, ging rechtop zitten, haalde zijn sabel uit de schede, trok met een innig tevreden en vastbesloten gelaatsuitdrukking zijn mond scheef open en maakte zich op om commando’s te schreeuwen. Het regiment schrok op als een vogel die zijn vleugels schudt en bleef daarna roerloos staan.

– Geeeef acht! schreeuwde de regimentscommandant met een stem die door merg en been ging en waaruit tegelijkertijd zijn eigen vreugde, zijn strengheid jegens het regiment en zijn hoffelijkheid jegens de naderende opperbevelhebber spraken.

Over de brede, door bomen omzoomde, ongeplaveide landweg, kwam enigszins krakend in de veren in een snelle draf een hoge blauwe Weense calèche met zes paarden aangereden. Achter de calèche reed het gevolg en een konvooi van Kroaten. Naast Koetoezov zat de Oostenrijkse generaal in een wit uniform dat wonderlijk bij de in het zwart gestoken Russen afstak. De calèche hield bij het regiment halt. Koetoezov en de Oostenrijkse generaal spraken zacht met elkaar en Koetoezov glimlachte vaag terwijl hij met een zware stap zijn voet van de treeplank op de grond zette, alsof die tweeduizend man er niet waren die met ingehouden adem naar hem en de regimentscommandant keken.

Er klonk een commando en opnieuw ging er een siddering door het regiment toen het het geweer presenteerde. In de doodse stilte klonk de zwakke stem van de opperbevelhebber. Het regiment brulde: «Leve uwe ex-ex-ex-cellentie!» En weer werd alles stil. Eerst was Koetoezov blijven staan terwijl het regiment de commando’s uitvoerde; nu begon hij naast de witte generaal, vergezeld door zijn gevolg, langs de gelederen te lopen.

Uit de wijze waarop de regimentscommandant, de ogen strak op hem gericht, voor de opperbevelhebber salueerde en hij zich rekte en strekte, en uit de wijze waarop hij enigszins voorovergebogen achter de generaals langs de gelederen liep, waarbij hij zijn verende bewegingen ternauwernood onderdrukte en bij ieder woord en iedere beweging van de opperbevelhebber opsprong, was duidelijk op te maken dat hij zijn verplichtingen als ondergeschikte met nog meer genoegen uitvoerde dan zijn verplichtingen als bevelhebber. Het regiment verkeerde dankzij de strengheid en de inspanningen van de regimentscommandant in een uitstekende toestand vergeleken met andere regimenten die zich op dat moment ook bij Braunau bevonden. Aan achterblijvers en zieken telde men slechts tweehonderdzeventien man. En alles was piekfijn in orde, behalve het schoeisel.

Koetoezov liep langs de gelederen, bleef af en toe even staan om enkele vriendelijke woorden te zeggen tegen officieren die hij van de Turkse oorlog kende en soms ook tegen soldaten. Bij de aanblik van het schoeisel schudde hij een paar keer treurig zijn hoofd en hij wees de Oostenrijkse generaal erop met een uitdrukking alsof hij niemand iets wilde verwijten, maar wel degelijk zag hoe slecht het ermee gesteld was. De regimentscommandant spoedde zich hierbij iedere keer naar voren, alsof hij bang was een woord van de opperbevelhebber dat op zijn regiment betrekking had te missen. Achter Koetoezov volgde, op zo’n afstand dat zelfs ieder zacht uitgesproken woord te horen was, zijn uit een man of twintig bestaande gevolg. De heren van het gevolg spraken met elkaar en lachten nu en dan. Vlak achter de opperbevelhebber liep een knappe adjudant. Dat was vorst Bolkonski. Naast hem liep zijn vriend Nesvitski, een lange, buitengewoon gezette stafofficier met een vriendelijk, glimlachend, knap gezicht en vochtige ogen. Nesvitski kon nauwelijks zijn lachen bedwingen bij de grappen van de naast hem lopende donkerharige huzarenofficier. De huzarenofficier keek met een doodernstig gezicht, zonder een spier te vertrekken naar de rug van de regimentscommandant en deed iedere beweging van hem na. Iedere keer als de regimentscommandant opveerde en zich naar voren boog, veerde en boog de huzarenofficier op precies dezelfde manier. Nesvitski lachte en stootte de anderen aan, om hen ook op de grappenmaker attent te maken.

Koetoezov liep langzaam en vermoeid langs de duizenden ogen die bijna uit hun kassen rolden terwijl ze de bevelhebber volgden. Toen hij ter hoogte was van de derde compagnie bleef hij plotseling staan. Zijn gevolg dat deze stop niet had voorzien botste tegen hem op.

– Hé, Timochin! zei de opperbevelhebber die de kapitein met de rode neus, die zoveel te verduren had gehad vanwege die blauwe jas, herkend had.

Men kon zich onmogelijk voorstellen dat iemand strammer in de houding kon staan dan Timochin deed op het moment dat de regimentscommandant hem terechtwees. Maar nu de opperbevelhebber zich tot hem richtte ging de kapitein zo stram staan dat het leek dat als de opperbevelhebber nog even naar hem zou blijven kijken, de kapitein het niet langer vol zou houden; en daarom wendde Koetoezov, die zijn situatie kennelijk begreep en de kapitein juist alle goeds toe wenste, zich haastig af. Over Koetoezovs pafferige, door een litteken misvormde gezicht gleed een nauwelijks merkbare glimlach.

– Nog een kameraad van Izmail,185 zei hij. Een dappere officier! Ben je tevreden over hem? vroeg Koetoezov aan de regimentscommandant.

En de regimentscommandant van wie iedere beweging zonder dat hij het zelf kon zien, als door een spiegel, door de huzarenofficier werd weergegeven, schrok op, stapte naar voren en antwoordde:

– Heel tevreden, excellentie.

– We hebben allemaal zo onze zwakheden, zei Koetoezov, terwijl hij glimlachte en verder liep. Hij was vroeger een volgeling van Bacchus.

De regimentscommandant vroeg zich verschrikt af of hij daar schuld aan droeg en gaf geen antwoord. De blik van de officier viel op dat moment op het gezicht van de kapitein met de rode neus en de ingehouden buik en hij deed diens gezicht en houding zo goed na, dat Nesvitski zijn lachen niet kon inhouden. Koetoezov draaide zich om. Het was duidelijk dat de officier met zijn gezicht alles kon doen wat hij wilde: op het moment dat Koetoezov zich omdraaide wist de officier nog een grimas te maken om vervolgens het meest serieuze, respectvolle en onschuldige gezicht te trekken.

De derde compagnie was de laatste en Koetoezov, die zich kennelijk probeerde iets te binnen te brengen, verzonk in gedachten. Vorst Andrej stapte uit het gevolg naar voren en zei zacht in het Frans:

– U hebt opdracht gegeven u te herinneren aan de gedegradeerde Dolochov in dit regiment.

– Waar is Dolochov? vroeg Koetoezov.

Dolochov, die nu een grijze soldatenjas droeg, wachtte niet tot hij naar voren werd geroepen. De slanke gestalte van de blonde soldaat met de heldere blauwe ogen trad naar voren. Hij liep op de opperbevelhebber toe en presenteerde het geweer.

– Wat is de klacht? vroeg Koetoezov, licht fronsend.

– Dit is Dolochov, zei vorst Andrej.

– Ah! zei Koetoezov. Ik hoop dat dit een goede les voor je zal zijn, vervul je dienst naar behoren. Zijne majesteit is genadig. En ook ik zal je niet vergeten, zo je dat verdient.

De heldere blauwe ogen keken de opperbevelhebber even onbeschroomd aan als eerder de regimentscommandant en het leek alsof ze door hun uitdrukking de scheidsmuur van conventies doorbraken, die de afstand tussen de opperbevelhebber en de soldaat zo groot maakten.

– Eén ding wil ik u verzoeken, excellentie, zei hij met zijn welluidende, vastberaden, bedachtzame stem. Ik verzoek u mij de gelegenheid te bieden mijn fout goed te maken en mijn toewijding aan onze majesteit de tsaar en aan Rusland te bewijzen.

Koetoezov wendde zich af. Zijn gezicht vertoonde weer even datzelfde lachje in de ogen, dat ook zichtbaar was geweest toen hij zich afwendde van kapitein Timochin. Hij wendde zich af en fronste alsof hij daarmee wilde uitdrukken dat hij alles wat Dolochov hem vertelde en hem kon vertellen al lang en breed wist, dat het hem allemaal buitengemeen verveelde en dat het allemaal overbodig was. Hij wendde zich af en liep in de richting van de calèche.

Het regiment viel uiteen in compagnies en zette zich in beweging naar de aangewezen kwartieren in de buurt van Braunau, waar het na alle inspannende marsen hoopte op nieuw schoeisel, nieuwe kleding en op rust.

– U neemt het me toch niet kwalijk, Prochor Ignatjitsj! zei de regimentscommandant, die om de opmarcherende derde compagnie heen naar de ervoor rijdende kapitein Timochin reed. Uit het gezicht van de regimentscommandant sprak na de gelukkig verlopen inspectie een uitbundige vreugde. De dienst aan de tsaar... je kunt niet... voor de manschappen druk je je soms wat ruwer uit... Maar ik ben de eerste om mijn excuses aan te bieden, u kent me... Ik ben u zeer erkentelijk! En hij reikte de compagniecommandant zijn hand.

– Maar mijn hemel, generaal, ik zou niet durven! antwoordde de kapitein wiens neus nog roder werd glimlachend, en door die glimlach was zichtbaar dat hij twee voortanden miste die hem door een geweerkolf bij Izmail uit de mond waren geslagen.

– En wilt u de heer Dolochov overbrengen dat ik hem niet zal vergeten, dat hij daar gerust op kan zijn. Ja, vertelt u me eens, alstublieft, dat wilde ik aldoor al vragen, hoe is hij eigenlijk, hoe gedraagt hij zich? En wat...

– In dienst is hij heel consciëntieus, excellentie... maar qua karakter... zei Timochin.

– Wat? Wat is er met zijn karakter? vroeg de regimentscommandant.

– Hij heeft dagen, excellentie, zei de kapitein, dat hij verstandig, gedisciplineerd en goedmoedig is. Maar dan ineens gedraagt hij zich als een beest. In Polen heeft hij een keer een jood haast doodgeslagen, zoals u wel weet...

– Ja, ja, ja, zei de regimentscommandant, toch moeten we consideratie hebben met een jongeman die het zo tegenzit. Hij heeft immers goede connecties... Dus u moet maar...

– Tot uw orders, excellentie, zei Timochin, die door een glimlach te kennen gaf dat hij de wens van zijn superieur begreep.

– Ja, ja, ja.

De regimentscommandant had Dolochov in de gelederen ontdekt en hield zijn paard in.

– Als het even kan krijgt u uw epauletten terug, zei hij tegen hem.

Dolochov keek om, zei niets en om zijn mond lag dezelfde spottende glimlach als altijd.

– Nou, goed dan, ging de regimentscommandant verder. De mannen krijgen allemaal een glas wodka van mij, voegde hij er zo luid aan toe dat de soldaten het konden horen. Ik dank jullie allemaal! En Gode zij dank! En hij reed langs de compagnie verder tot aan de volgende.

– Ja, hij is echt een goeie kerel, het is prettig dienen onder hem, zei Timochin tegen de subalterne officier die naast hem liep.

– In één woord, hartenheer!.. (de regimentscommandant had als bijnaam hartenheer), zei de subalterne officier lachend.

De opgeruimde stemming van de officieren na de inspectie sloeg over op de soldaten. Het regiment marcheerde opgewekt voort. Van alle kanten klonken de stemmen van de soldaten door elkaar.

– Waarom zeggen ze toch altijd dat Koetoezov aan één oog blind is?

– Dat is toch zo! Hij heeft maar één oog.

– Welnee man, hij ziet beter dan jij, laarzen en voetlappen – alles heeft hij bekeken...

– Zoals hij naar mijn voeten keek, man! Allemachtig, ik dacht...

– Maar die ander, die Oostenrijker die hij bij zich had, het leek wel of die onder het krijt zat. Zo wit als meel! Zouden ze hun munitie ook zo oppoetsen?

– Maar vertel eens, Fedjosja!.. Heeft hij gezegd wanneer de veldslag gaat beginnen? Stond je bij hem in de buurt? Er werd steeds gezegd dat Bonaparte zelf in Braunau is.

– Bonaparte! Je kletst onzin, stomkop! Weet je dat dan niet! De Pruisen zijn in opstand. En dus herstellen de Oostenrijkers de rust. Zodra die rust hersteld is begint de oorlog met Bonaparte. En dan kom jij met het verhaal dat Bonaparte in Braunau staat. Je kunt wel zien dat jij een stomkop bent, je moet eens beter luisteren.

– Wat een ellendelingen, die kwartiermakers. De vijfde compagnie trekt al een dorp binnen, die kunnen meteen pap gaan koken, en wij zijn nog steeds niet waar we wezen moeten.

– Kom op, geef me een beschuit, makker.

– Heb jij me gisteren tabak gegeven? Mooi niet, man. Nou vooruit, in Godsnaam dan maar.

– Als we nou nog even halt hadden gehouden, maar nu moeten we nog een werst of vijf zonder eten verder.

– Dat zou mooi zijn, als de Duitsers ons calèches gaven. Dan konden we rijden, als deftige lui.

– Maar het volk hier is ook maar een zootje. Daarginder had je Polen, dat was allemaal Russische kroon; maar hier, hier heb je enkel en alleen Duits volk.

– Zangers naar voren! klonk een kreet van de kapitein.

Een man of twintig kwam vanaf verschillende rijen door de compagnie heen naar voren zetten. De tamboer-voorzanger ging met zijn gezicht naar de zangers staan en hief een slepend soldatenlied aan dat begon met de woorden: «Bij dageraad, bij het opgaan van de zon...» en eindigde met: «Mannenbroeders, ons wacht roem met vader Kamenski...» Dat lied was in Turkije ontstaan en werd nu in Oostenrijk gezongen, alleen met dit verschil dat in plaats van «vader Kamenski», «vader Koetoezov» gezongen werd.

De tamboer, een schrale en goed uitziende soldaat van een jaar of veertig, brak na deze laatste woorden snel af, maakte een armbeweging alsof hij iets op de grond wierp en keek de zangers fronsend en streng aan. Nadat hij zich er vervolgens van had overtuigd dat alle ogen strak op hem gericht waren maakte hij een beweging alsof hij met beide handen een onzichtbaar kostbaar voorwerp op zijn hoofd zette, het enkele ogenblikken daar liet staan om het plotsklaps vertwijfeld neer te smijten: «Ach mijn hutje, mijn lief hutje!»

– «Mijn lief hutje...», vielen twintig stemmen in, en de lepelspeler186 sprong, ondanks de zwaarte van zijn bepakking, voor de compagnie opgewekt heen en weer, terwijl hij schudde met zijn schouders en met zijn lepels naar deze of gene dreigende gebaren maakte. De soldaten zwaaiden met hun armen op de maat van het lied en liepen, als vanzelf in de maat stappend, met flinke passen voorwaarts. Achter de compagnie klonk het geluid van wielen, het gekraak van veren en hoefgetrappel. Koetoezov keerde met zijn gevolg terug naar de stad. De opperbevelhebber gaf een teken dat de manschappen zonder eerbetuigingen verder konden lopen en op zijn gezicht en op de gezichten van de mannen in zijn gevolg was het genoegen af te lezen over het gezang, over de aanblik van de dansende soldaat en de opgewekt en monter voortmarcherende soldaten van de compagnie. In de tweede rij op de rechtervleugel, waar de calèche de compagnie inhaalde viel iedereen de blauwogige soldaat Dolochov op, die buitengewoon fier en gracieus op de maat van het lied liep en degenen die langsreden aankeek met een blik alsof hij medelijden had met iedereen die op dat moment niet met de compagnie meemarcheerde. De huzarenkornet in het gevolg van Koetoezov, die eerder de regimentscommandant had nagedaan, bleef op enige afstand van de calèche en reed naar Dolochov.

De huzarenkornet Zjerkov had in Petersburg een tijd lang tot een wild gezelschap behoord waarvan Dolochov de gangmaker was geweest. In het buitenland was Zjerkov Dolochov als soldaat tegengekomen, maar hij had het niet nodig gevonden hem te herkennen. Nu, nadat Koetoezov met de gedegradeerde gesproken had, wendde hij zich verheugd tot hem als tot een oude vriend.

– Beste kerel, hoe gaat het met je? zei hij onder de klanken van het lied terwijl hij zijn paard gelijke tred liet houden met het marstempo van de compagnie.

– Hoe het met me gaat? antwoordde Dolochov koel. Dat zie je.

Het fiere lied gaf een bijzondere betekenis aan de toon van onbekommerde vrolijkheid waarmee Zjerkov sprak en aan de welbewuste koelheid van de antwoorden van Dolochov.

– En, kan je goed overweg met je superieuren? vroeg Zjerkov.

– Dat gaat best, het zijn aardige lui. Hoe ben jij in de staf verzeild geraakt?

– Ik ben gedetacheerd, ik heb piketdienst.

Beiden zwegen.

«En de valk vloog van de vrouw uit haar rechter mouw», klonk het lied dat bij iedereen een gevoel van frisse, montere vrolijkheid teweegbracht. Hun gesprek zou waarschijnlijk anders zijn verlopen als ze niet onder de klanken van dit lied met elkaar gesproken hadden.

– Klopt het eigenlijk dat de Oostenrijkers verslagen zijn? vroeg Dolochov.

– Joost mag het weten, het wordt gezegd.

– Mooi zo, antwoordde Dolochov kort en krachtig, zoals het lied vroeg.

– Kom een keer ’s avonds langs, dan spelen we farao, zei Zjerkov.

– Heb je zo’n hoop geld?

– Kom nou maar.

– Uitgesloten. Ik heb het gezworen. Ik drink niet en ik speel niet, totdat ze me weer bevorderd hebben.

– Wacht maar tot het eerste gevecht...

– Dat zien we dan wel weer.

Ze deden er allebei opnieuw het zwijgen toe.

– Als je iets nodig hebt, kom dan langs, in de staf valt het allemaal te regelen... zei Zjerkov.

Dolochov grinnikte.

– Maak je daar maar geen zorgen over. Als ik iets nodig heb, dan vraag ik er niet om, dan neem ik het.

– Ja maar, ik bedoelde...

– Ik ook ja.

– Tot ziens.

– Het ga je goed...

==

«En hoog vloog hij en ver,

naar het vaderland terug...»

==

Zjerkov gaf zijn paard de sporen, dat een keer of drie vurig steigerde, niet wetend met welk been het de galop zou inzetten, uiteindelijk zichzelf meester werd en naar voren sprong om, eveneens op de maat van het lied, langs de compagnie naar voren te jagen en de calèche in te halen.

==

==

3

==

Na terugkeer van de inspectie ging Koetoezov vergezeld door de Oostenrijkse generaal naar zijn werkkamer, riep zijn adjudant en gaf hem opdracht een aantal paperassen te brengen die betrekking hadden op de uit Rusland gearriveerde legers, evenals brieven die ontvangen waren van aartshertog Ferdinand, die het commando voerde over de legers in de voorhoede.

Vorst Andrej Bolkonski kwam met de verlangde papieren de werkkamer van de opperbevelhebber binnen. Koetoezov en het Oostenrijkse lid van de Hofkriegsrat zaten voor een op de tafel uitgelegde landkaart.

– Ah.... zei Koetoezov, naar Bolkonski omkijkend alsof hij met dit woord zijn adjudant uitnodigde even te wachten, waarna hij het in het Frans begonnen gesprek voortzette.

– Eén ding wil ik u zeggen, generaal, zei Koetoezov met zijn aangenaam elegante manier van uitdrukken en intonatie, waardoor men niet anders kon dan aandachtig luisteren naar ieder rustig uitgesproken woord. Het was goed te merken dat Koetoezov graag naar zichzelf luisterde. Eén ding wil ik u zeggen, generaal, en dat is dat als de zaak afhing van mijn persoonlijke wensen de wil van zijne hoogheid keizer Frans allang zou zijn vervuld. Ik zou me allang bij de aartshertog hebben aangesloten. En gelooft u mij op mijn woord van eer als ik u zeg dat het voor mij persoonlijk een vreugde zou zijn het hoogste bevel over het leger over te dragen aan een mij in ervaring en kundigheid overtreffende generaal, waar Oostenrijk een overvloed aan heeft, en deze zware verantwoordelijkheid van mij af te leggen. De omstandigheden zijn echter sterker dan wijzelf, generaal.

En Koetoezov glimlachte met een uitdrukking op zijn gezicht alsof hij zeggen wilde: «U hebt het volste recht mij niet te geloven, en het laat mij zelfs volstrekt koud of u mij gelooft of niet, maar u hebt geen reden mij dat te zeggen. En daar gaat het om.»

De Oostenrijkse generaal trok een ontevreden gezicht, maar kon niet anders dan Koetoezov in dezelfde trant antwoorden.

– Integendeel, zei hij op een knorrige en geërgerde toon die in tegenspraak was met de vleiende inhoud van de woorden die hij sprak, integendeel, de medewerking van uwe excellentie aan onze gemeenschappelijke zaak wordt door zijne majesteit hogelijk gewaardeerd; maar wij zijn van mening dat de huidige vertraging de roemrijke Russische legers en hun opperbevelhebbers berooft van de lauweren die ze op de slagvelden gewoon zijn te oogsten, beëindigde hij zijn kennelijk van tevoren bedachte zin.

Koetoezov boog zonder dat de glimlach van zijn gezicht week.

– Maar ik ben ervan overtuigd – en neem dit op grond van de meest recente brief waarmee zijne hoogheid aartshertog Ferdinand mij heeft vereerd aan – dat de Oostenrijkse legers onder bevel van een zo bekwaam leider als generaal Mack nu reeds een beslissende overwinning behaald hebben en onze hulp niet langer behoeven, antwoordde Koetoezov.

De generaal fronste het voorhoofd. Ofschoon er nog geen stellige berichten waren over nederlagen van de Oostenrijkers, waren er te veel omstandigheden die de algemeen verbreide ongunstige berichten schenen te bevestigen; en daarom had de door Koetoezov veronderstelde overwinning van de Oostenrijkers veel weg van een bespotting. Maar Koetoezov glimlachte beminnelijk en uit de uitdrukking op zijn gezicht sprak dat hij het recht had van die veronderstelling uit te gaan. En inderdaad, in de laatste brief die hij van het leger van Mack had ontvangen, werd gesproken over een overwinning en over de uiterst gunstige strategische positie van het leger.

– Geef me die brief eens, zei Koetoezov tegen vorst Andrej. Kijkt u maar als u wilt. En Koetoezov las de Oostenrijkse generaal met een spottend lachje om de lippen de volgende passage uit de brief van aartshertog Ferdinand in het Duits voor: «Wir haben vollkommen zusammengehaltene Kräfte, nahe an 70.000 Mann, um den Feind, wenn er den Lech passierte, angreifen und schlagen zu können. Wir können, da wir Meister von Ulm sind, den Vorteil, auch von beiden Ufern der Donau Meister zu bleiben, nicht verlieren; mithin auch jeden Augenblick, wenn der Feind den Lech nicht passierte, die Donau übersetzen, uns auf seine Kommunikations-Linie werfen, die Donau unterhalb repassieren, um dem Feinde, wenn er sich gegen unsere treue Allierte mit ganzer Macht wenden wollte, seine Absicht, alsbald vereiteln. Wir werden auf solche Weise dem Zeitpunkt, wo die Kaiserlich-Russische Armee ausgerüstet sein wird mutig entgegenharren, und sodann leicht gemeinschaftlich die Möglichkeit finden, dem Feinde das Schicksal zuzubereiten, so er verdient.»187

Koetoezov haalde diep adem na het beëindigen van deze passage en keek het lid van de Hofkriegsrat aandachtig en minzaam aan.

– Maar u kent, excellentie, de wijze regel dat men altijd van het ongunstigste geval moet uitgaan, zei de Oostenrijkse generaal, die kennelijk een einde wilde maken aan de spotternijen om nu ter zake te komen.

Onwillekeurig keek hij om naar de adjudant.

– Neemt u me niet kwalijk, generaal, onderbrak Koetoezov hem waarna hij zich ook tot vorst Andrej wendde. Hoor eens, mijn beste, verzamel bij Kozlovski alle berichten van onze verkenners. Hier heb je twee brieven van graaf Nostiz, hier de brief van zijne hoogheid aartshertog Ferdinand, en hier nog wat, zei hij terwijl hij hem enkele papieren overhandigde. En uit dit alles stel je in het Frans netjes een memorandum samen, een notitie, zodat we een overzicht hebben van alle berichten die we over de operaties van het Oostenrijkse leger hebben gekregen. Goed, en overhandig het vervolgens aan zijne excellentie.

Vorst Andrej boog zijn hoofd ten teken dat hij vanaf de eerste woorden niet alleen begrepen had wat gezegd was, maar ook wat Koetoezov hem daarmee bedoelde te zeggen. Hij pakte de papieren, boog ten afscheid en liep met langzame passen over het tapijt naar de ontvangkamer.

Hoewel er nog niet veel tijd was verstreken sinds het moment dat vorst Andrej Rusland verlaten had, was hij in die tijd erg veranderd. In zijn gelaatsuitdrukking, in zijn bewegingen, in zijn manier van lopen was bijna niets meer te bespeuren van de vroegere gekunsteldheid, van de vermoeidheid en luiheid; hij zag eruit als een man die geen tijd heeft erbij stil te staan wat voor indruk hij maakt op anderen, aangezien hij geheel door iets prettigs en interessants in beslag wordt genomen. Zijn gezicht drukte meer tevredenheid uit over zichzelf en de mensen om hem heen; zijn glimlach en zijn blik waren vrolijker en aantrekkelijker geworden.

Koetoezov, die hij al in Polen had ingehaald, had hem heel vriendelijk ontvangen en beloofd hem niet te vergeten; hij had vorst Andrej een uitzonderingspositie gegeven ten opzichte van de andere adjudanten, hem meegenomen naar Wenen en hem een aantal serieuzere opdrachten gegeven. Vanuit Wenen schreef Koetoezov aan zijn oude vriend, de vader van vorst Andrej.

«Uw zoon, schreef hij, belooft een zich door kennis, flinkheid en accuratesse onderscheidende officier te worden. Ik prijs me gelukkig dat ik zo’n ondergeschikte aan mijn zijde heb.»

In Koetoezovs staf, onder zijn collega’s en in het leger in het algemeen genoot vorst Andrej, net als in Petersburgse kringen, twee volstrekt tegenovergestelde reputaties. Sommigen, die in de minderheid waren, vonden dat vorst Andrej anders was dan zijzelf en alle anderen, ze verwachtten grote dingen van hem, luisterden naar hem, gaven hoog van hem op en probeerden hem te imiteren; en tegenover deze mensen gedroeg vorst Andrej zich eenvoudig en vriendelijk. Anderen, de meerderheid, hielden niet van vorst Andrej, vonden hem een verwaande, kille en onaangename man. Maar tegenover deze mensen wist vorst Andrej zich zo op te stellen dat ze respect voor hem hadden en zelfs bang voor hem waren.

Toen hij de werkkamer van Koetoezov uitliep naar de ontvangkamer, liep vorst Andrej met de papieren naar zijn kameraad Kozlovski, de adjudant van dienst, die met een boek bij het raam zat.

– En hoe is het, vorst? vroeg Kozlovski.

– Ik heb opdracht een notitie op te stellen waarom wij niet oprukken.

– En waarom is dat?

Vorst Andrej haalde zijn schouders op.

– Zijn er geen berichten van Mack? vroeg Kozlovski.

– Nee.

– Als het waar was dat hij verslagen is, dan hadden we daar wel bericht van gehad.

– Waarschijnlijk wel, zei vorst Andrej en hij liep in de richting van de voordeur; maar op datzelfde moment kwam met een zwaai van de deur snel een lange, kennelijk zojuist gearriveerde Oostenrijkse generaal in een lange uniformjas de ontvangkamer binnen, met een zwarte doek om zijn hoofd en de Maria-Theresa-Orde om zijn hals. Vorst Andrej bleef staan.

– Generaal en chef Koetoezov? zei de generaal haastig met een hard Duits accent, terwijl hij naar rechts en links om zich heen keek en zonder verder afwachten naar de deur van de werkkamer doorliep.

– De generaal en chef is bezet, zei Kozlovski die haastig op de onbekende generaal afstapte en hem de toegang naar de deur versperde. Wie kan ik melden?

De onbekende generaal keek minachtend op de niet erg uit de kluiten gewassen Kozlovski neer, alsof hij zich erover verwonderde dat men hem niet kende.

– De generaal en chef is bezet, herhaalde Kozlovski rustig.

Het gezicht van de generaal betrok, zijn lippen trokken samen en trilden. Hij haalde een notitieboekje te voorschijn, schreef met potlood vlug iets op, scheurde het blaadje eruit, gaf het aan Kozlovski, liep vervolgens met snelle passen naar het raam, liet zich op een stoel vallen en nam de aanwezigen in de kamer op alsof hij zeggen wilde: «Waarom kijken ze zo naar me?» Daarna hief de generaal zijn hoofd op, rekte zijn hals uit alsof hij iets wilde gaan zeggen, maar hij bracht slechts een vreemd geluid voort alsof hij een beetje voor zich uit wilde zingen en brak dat direct weer af. De deur van de werkkamer ging open en op de drempel verscheen Koetoezov. De generaal met het verbonden hoofd liep enigszins gebogen en met grote, snelle stappen van zijn magere benen alsof hij vluchtte voor een gevaar op Koetoezov toe.

– Vous voyez le malheureux Mack,188 zei hij met gebroken stem.

Het gezicht van Koetoezov, die in de deuropening van zijn werkkamer stond, bleef enkele ogenblikken volstrekt uitdrukkingsloos. Daarna trok, als een golf, een rimpel over zijn gezicht, zijn voorhoofd werd weer effen; hij boog hoffelijk zijn hoofd, sloot zijn ogen, liet Mack zwijgend naar binnen gaan en sloot zelf achter hem de deur.

Het al eerder verbreide gerucht over een nederlaag van de Oostenrijkers en de overgave van het hele leger bij Ulm bleek waar. Reeds een half uur later waren in verscheidene richtingen adjudanten uitgezonden met instructies, volgens welke ook de Russische legers, die tot dan toe werkeloos waren gebleven, tot een treffen met de vijand zouden moeten overgaan.

Vorst Andrej was een van de weinige officieren in de staf wiens voornaamste interesse het algemeen verloop van de militaire operaties gold. Toen hij Mack zag en de details van zijn ondergang vernam, begreep hij dat de helft van de campagne verloren was, begreep hij hoe moeilijk de situatie van de Russische legermacht was en maakte hij zich een levendige voorstelling van wat het leger te wachten stond en van de rol die hij erin zou moeten spelen. Onwillekeurig ervoer hij een gevoel van prettige opwinding bij de gedachte aan de blamage van het hoogmoedige Oostenrijk en aan het feit dat hij over een week een treffen van de Russen met de Fransen, het eerste sinds Soevorov, zou meemaken en eraan zou deelnemen. Maar hij was bang voor de genialiteit van Bonaparte, die zich wel eens sterker dan alle dapperheid van de Russische legers zou kunnen betonen en tegelijkertijd kon hij zich geen smadelijke nederlaag van zijn held voorstellen.

Opgewonden en geprikkeld door deze gedachten liep vorst Andrej naar zijn kamer om te schrijven aan zijn vader, aan wie hij iedere dag schreef. In de gang kwam hij zijn kamergenoot Nesvitski en de grappenmaker Zjerkov tegen; zoals altijd waren ze ergens om aan het lachen.

– Waarom kijk je zo somber? vroeg Nesvitski bij het zien van het bleke gezicht en de fonkelende ogen van vorst Andrej.

– Ik zie geen reden tot vrolijkheid, antwoordde Bolkonski.

Op hetzelfde moment dat vorst Andrej Nesvitski en Zjerkov tegenkwam naderden vanaf de andere kant van de gang de Oostenrijkse generaal Strauch die aan de staf van Koetoezov was toegevoegd voor het toezicht op de bevoorrading van het Russische leger, en het lid van de Hofkriegsrat, die de avond tevoren waren aangekomen. In de brede gang was voldoende ruimte voor de generaals om de drie officieren gemakkelijk te passeren; maar Zjerkov duwde Nesvitski met een armbeweging opzij en bracht hijgend uit:

– Er moeten mensen langs!.. Opzij, maak plaats!

De generaals kwamen aanlopen en wilden duidelijk graag gevrijwaard blijven van lastige eerbetuigingen. Op het gezicht van Zjerkov verscheen plotseling een domme lach van vreugde die hij kennelijk niet kon onderdrukken.

– Excellentie, zei hij in het Duits, terwijl hij naar voren stapte en zich tot de Oostenrijkse generaal richtte. Ik heb de eer u geluk te wensen.

Hij boog zijn hoofd en begon onhandig, als een kind dat leert dansen, afwisselend met het ene en met het andere been te schuifelen.

De generaal, het lid van de Hofkriegsrat, nam hem streng op; maar toen hij merkte dat die domme glimlach serieus bedoeld was, kon hij niet anders dan een ogenblik aandacht aan hem besteden. Hij kneep zijn ogen enigszins dicht ten teken dat hij luisterde.

– Ik heb de eer u geluk te wensen, generaal Mack is in goede gezondheid aangekomen, afgezien van een kleine kwetsuur, voegde hij eraan toe met een stralende lach en wijzend op zijn hoofd.

Het gezicht van de generaal betrok, hij wendde zich af en liep verder.

– Gott, wie naiv! zei hij boos toen hij op enkele passen afstand was.

Schaterend van het lachen viel Nesvitski vorst Andrej in de armen, maar Bolkonski, nog bleker geworden, duwde hem met een boze uitdrukking op zijn gezicht van zich af en wendde zich tot Zjerkov. De nerveuze opwinding waarin de aanblik van Mack, het bericht over zijn nederlaag en de gedachten over wat het Russische leger te wachten stond hem hadden gebracht, uitte zich in boosheid over de misplaatste grap van Zjerkov.

– Als u, weledele heer, zei hij scherp, terwijl zijn onderkaak licht trilde, als u een nar wilt zijn, dan kan ik u dat niet beletten; maar ik verzeker u dat als u het nog eens waagt in mijn bijzijn dit soort potsen te maken, ik u een lesje zal leren.

Nesvitski en Zjerkov stonden zo versteld van deze uitval dat ze zwijgend en met grote ogen naar Bolkonski keken.

– Maar ik wenste hem alleen maar geluk, zei Zjerkov.

– En ik maak geen grapjes, dus houd u alstublieft uw mond! schreeuwde Bolkonski, hij pakte Nesvitski bij zijn arm en liep weg van Zjerkov, die niet wist wat te antwoorden.

– Wat heb je toch, kameraad, probeerde Nesvitski te sussen.

– Wat ik heb? zei vorst Andrej, terwijl hij van opwinding bleef staan. Je zult toch begrijpen dat wij ofwel officieren zijn die onze tsaar en ons vaderland dienen en ons verheugen over een gemeenschappelijk succes en treuren om een gemeenschappelijke mislukking, ofwel lakeien die zich om de zaak van hun heren niet bekommeren. Quarante milles hommes massacrés et l’armée de nos alliés détruite, et vous trouvez là le mot pour rire,189 zei hij alsof deze Franse zin zijn mening meer kracht gaf. C’est bien pour un garçon de rien comme cet individu dont vous avez fait un ami, mais pas pour vous, pas pour vous.190 Alleen vlegels kunnen zich met zoiets amuseren, voegde vorst Andrej er in het Russisch aan toe, waarbij hij het woord vlegels met een Frans accent uitsprak, aangezien hij gemerkt had dat Zjerkov hem nog kon horen.

Hij wachtte of de kornet iets zou antwoorden. Maar de kornet draaide zich om en verliet de gang.

==

==

4

==

Het huzarenregiment van Pavlograd bevond zich op twee mijl afstand van Braunau. Het eskadron waarin Nikolaj Rostov als cadet diende was gelegerd in het Duitse dorp Salzeneck. De eskadronscommandant, ritmeester Denisov,191 die in de hele cavaleriedivisie bekend stond onder de naam Vaska Denisov, had het beste kwartier in het dorp toegewezen gekregen. Cadet Rostov woonde sinds hij zich in Polen bij het regiment had gevoegd bij de eskadronscommandant.

Op 8 oktober,192 dezelfde dag waarop in het hoofdkwartier alles in rep en roer was door het bericht over de nederlaag van Mack, ging in de staf van het eskadron het gewone leven rustig zijn gang. Denisov, die de hele nacht had gekaart, was nog niet thuis toen Rostov ’s ochtends vroeg te paard van het foerageren terugkeerde. Rostov, in zijn cadettenuniform, liet zijn paard vlak bij de voordeur halt houden, zwaaide zijn been met een lenige, jeugdige beweging naar achteren, bleef even in de stijgbeugel staan, alsof hij geen afscheid wilde nemen van zijn paard, sprong ten slotte naar beneden en riep de ordonnans.

– Hé, Bondarenko, beste vriend, zei hij tegen de huzaar die in ijltempo op zijn paard kwam toegelopen. Laat hem uitlopen, vriend, zei hij met die kameraadschappelijke, vrolijke minzaamheid waarmee goedmoedige jongelieden zich tot iedereen richten als ze gelukkig zijn.

– Tot uw orders, uwe genade, antwoordde de Kleinrus vrolijk knikkend.

– Denk erom, laat hem goed uitlopen!

Een tweede huzaar wilde zich er ook mee komen bemoeien, maar Bondarenko had het paard al afgesingeld. Kennelijk gaf de cadet goede fooien en was het gunstig iets voor hem te doen. Rostov streelde het paard over de hals, daarna over de achterhand en bleef nog even op de stoep voor het huis staan.

«Geweldig! Dat wordt een geweldig paard!» zei hij tegen zichzelf en glimlachend en met zijn hand aan zijn sabel liep hij met rinkelende sporen het bordes op. Zijn Duitse huisbaas, in een borstrok en met een muts op zijn kop, keek met een riek in zijn handen waarmee hij de mest aan het ruimen was, vanuit de koeiestal naar buiten. Het gezicht van de Duitser klaarde direct op toen hij Rostov zag. Hij glimlachte vrolijk en zei met een knipoog:

– Schön, gut Morgen! Schön, gut Morgen! Hij had er kennelijk plezier in de jongeman te begroeten.

– Schon fleissig! zei Rostov met nog altijd diezelfde verheugde, joviale glimlach die maar niet van zijn opgewekte gezicht week. Hoch Oestreicher! Hoch Russen! Kaiser Alexander hoch! riep hij de Duitser toe en herhaalde daarmee de woorden die zijn huisbaas zelf vaak zei.

De Duitser lachte, kwam helemaal de deur van de koeiestal uitgelopen, nam zijn muts af, zwaaide ermee boven zijn hoofd en riep:

– Und die ganze Welt hoch!

Rostov zwaaide net als de Duitser met zijn uniformpet boven zijn hoofd en riep lachend:

– Und vivat die ganze Welt! Hoewel er geen enkele reden tot bijzondere vreugde bestond voor de Duitser die bezig was zijn koeiestal schoon te maken, of voor Rostov die met zijn peloton hooi was gaan halen, keken beide mannen elkaar gelukkig en met een broederlijke genegenheid aan, knikten ten teken van hun wederzijdse genegenheid en gingen glimlachend uiteen, de Duitser naar de koeiestal en Rostov naar het boerenhuis, dat hij deelde met Denisov.

– Hoe is het met je heer? vroeg hij aan Lavroesjka, Denisovs bediende, die bij het hele regiment als een grappenmaker bekend stond.

– Sinds gisteravond is hij niet thuis geweest. Waarschijnlijk heeft hij verloren, antwoordde Lavroesjka. Dat weet ik nou wel, als hij wint komt hij snel naar huis om op te scheppen, en als hij tot ’s morgens vroeg wegblijft, betekent dat dat hij de boot is ingegaan, en dan komt hij boos thuis. Wilt u koffie?