Kenkō

De kunst van het nietsdoen

Vertaald uit het Japans
door Jos Vos

==

==

==

Uitgeverij Van Oorschot

Amsterdam

© Copyright 2020 Vertaling en nawoord: JOS VOS en UITGEVERIJ VAN OORSCHOT, AMSTERDAM

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, op welke wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

==

ISBN 978 90 282 5117 5

==

www.vanoorschot.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2020

De kunst van het nietsdoen

Wat lijkt het waanzin om in mijn ledigheid hele dagen achter mijn inktsteen door te brengen en zomaar, lukraak, de eerste gedachten op te tekenen die in me opkomen...

1

Als je in deze wereld wordt geboren, wekt dat blijkbaar velerlei verlangens in je op.

De rang van keizer is boven alles verheven – dat hoeft geen betoog. Zelfs zijn verre nakomelingen boezemen ontzag in, want ze zijn niet aan mensenzaad ontsproten. Ook aan de verhevenheid van de regent valt niet te tornen. Zelfs gewone edelen die gebruik mogen maken van een lijfwacht zien er imposant uit. Ook hun kinderen en kleinkinderen komen erg elegant over, zelfs wanneer ze aan lager wal zijn geraakt. Hovelingen van lagere rang, daarentegen, slaan zich zo goed mogelijk erdoor en steken hun neus in de lucht maar zijn te onbeduidend om veel woorden aan vuil te maken.

Niemand is minder benijdenswaardig dan een monnik. ‘De mensen denken dat hij zo ongevoelig is als een stuk hout,’ schrijft Sei Shōnagon,1 en ze heeft groot gelijk. Aan monniken die een enorme drukte maken omdat ze vreselijk belangrijk heten te zijn is niets indrukwekkends. Als ik me niet vergis heeft de vrome Sōga2 erop gewezen dat wereldse faam voor een monnik alleen maar last betekent en tegen de leer van de Boeddha ingaat. Iemand die zich vastberaden uit de wereld terugtrekt, daarentegen, verdient toch zeker onze bewondering.

Het is wenselijk om zo goed mogelijk voor de dag te komen – zowel qua gezicht als qua gestalte. Nooit zul je het gezelschap beu raken van iemand die zijn woorden zorgvuldig kiest en prettig is om naar te luisteren zonder ooit breedsprakig te worden. Het is een grote teleurstelling als iemand die je altijd schitterend hebt gevonden opeens laat doorschemeren dat het hem aan verfijning ontbreekt. Je sociale status en voorkomen worden weliswaar bepaald door je geboorte, maar waarom zou je je geestvermogens niet kunnen ontwikkelen als je dat wilt? Niets betreurenswaardigers dan iemand die knap van voorkomen is en goed van inborst maar gespeend van kennis of talent, en die zich begeeft onder lelijkerds van mindere rang die de vloer met hem aanvegen.

Het is raadzaam om zich te bekwamen in de orthodoxe leer,3 in het schrijven van Chinese en Japanse verzen en in de muziek; en het is werkelijk schitterend wanneer iemand als model voor anderen kan optreden omwille van zijn vertrouwdheid met de tradities en ceremonies van het keizerlijk hof. Een ware heer schrijft bekwaam en vlot, neemt zonder moeite het voortouw als er bij een banket wordt gezongen en toont zich onwillig als er gedronken wordt maar zegt geen nee tegen drank.

2

Wie het bewind van de wijze vorsten uit het verleden uit het oog verliest en geen oog heeft voor het lijden van het volk of de verarming van ons land maar zijn hart ophaalt aan allerlei luxe en zich te groot acht voor zijn omgeving, geeft een vreselijk kortzichtige indruk.

‘Van je hofgewaad tot je paard en wagen, gebruik maar wat je hebt en streef niet naar pracht en praal,’ zegt Fujiwara Morosuke in zijn Raadgevingen, terwijl keizer Juntoku met betrekking tot het hofceremonieel noteerde dat ‘de vorst zich eenvoudig dient te kleden’.4

3

Aan een man die in alles uitblinkt maar geen aanleg heeft voor de liefde mankeert iets – net als aan een kostbaar sakekopje zonder bodem.

Wat is er charmanter dan een minnaar die rondwaart zonder doel of reden, met bedauwde mouwen, steeds erop beducht de vermaningen van zijn ouders en het geroddel van de mensen te vermijden, zodat hij geen rust meer kent? Wat hij ook probeert, het baat hem niets; de meeste nachten brengt hij in zijn eentje door en gewoonlijk doet hij geen oog dicht...

Toch is het verstandiger om je hoofd niet te verliezen in de liefde, als je niet de indruk wilt geven dat je een speelbal der vrouwen bent.

4

Ik vind het innemend als iemand zijn gedachten bij het hiernamaals houdt en het pad van de Boeddha niet veronachtzaamt.

5

Wanneer iemand door groot leed wordt getroffen doet hij er goed aan zich niet zomaar in een opwelling kaal te scheren en monnik te worden. Hij kan beter zijn poort sluiten, zodat niemand weet of hij thuis is, en zijn dagen en nachten voorbij laten gaan zonder nog ergens zijn hoop op te vestigen.

De raadsheer Akimoto heeft ooit gezegd dat hij ‘de maan der ballingschap wilde aanschouwen zonder ooit iets verkeerds te hebben gedaan’.5 Ik denk dat ik hem heel goed begrijp.

6

Wie hooggeboren is kan maar beter geen kinderen hebben, en voor laaggeborenen geldt dat natuurlijk nog meer.

Prins Kaneakira, de premier uit de Negende Laan, en de minister van Links uit Hanazono wensten dat hun familie samen met hen zou uitsterven. Volgens De grote spiegel heeft premier Yoshifusa ooit gezegd: ‘Je kunt beter geen nakomelingen hebben, want het is bedroevend als ze voor je onderdoen.’ En de mare gaat dat ook prins Shōtoku, toen hij zijn grafmonument liet aanleggen, erbij zei: ‘Haal hier maar wat weg, en doe daar een beetje af, want ik wil geen nageslacht.’6

7

Indien er geen einde aan ons leven kwam en we niet vervlogen als de dauw in Adashino of de rook op de Toribe-berg, wat zou het leven ons dan onberoerd laten... Juist aan onzekerheid ontleent het zijn charme.7

Als je alle levende wezens beschouwt, merk je dat geen van hen het even lang uithoudt als de mens. Zo heb je de eendagsvlieg, die de avond niet haalt, en de zomerse cicade, die de lente of de herfst niet kent. Geen grotere zaligheid dan één jaar ten volle te leven! Voor wie daar geen genoegen mee neemt zal zelfs duizend jaar aanvoelen als de droom van één nacht. En indien het eeuwige leven je toch niet beschoren is, wat heeft het dan voor zin om oud en lelijk te worden? Hoe langer je leeft, hoe meer schaamte je dient te verwerken. Het is je hoe dan ook geraden om te sterven vóór je veertigste. Wie zijn leven nog langer rekt, wil zich per se onder de mensen begeven zonder zich te storen aan de beschamende aanblik die hij biedt, en in zijn oude dag is hij zo dol op zijn kinderen en kleinkinderen dat hij absoluut wil zien hoe ver ze het schoppen. Zo raakt hij hoe langer hoe meer gehecht aan de wereld, tot hij de aardse vergankelijkheid niet eens meer kan appreciëren – een schandelijke afloop.

8

Niets brengt ons zo van de wijs als vleselijke begeerte. Hoe dwaas is het menselijk hart! Neem nou fijne geuren en dergelijke: we weten heel goed hoe vluchtig ze zijn en zien wel in dat wierook maar even in een gewaad blijft hangen... Toch gaat ons hart altijd sneller kloppen van een uitgelezen parfum. Naar verluidt verloor de kluizenaar Kume al zijn toverkracht bij het zien van de witte benen van een meisje dat kleren stond te wassen8 – iets wat ik me heel goed kan indenken, want niets kan tippen aan de natuurlijke schoonheid van armen en benen, en aan een stralende, mollige huid.

9

Bij de vrouw is het in de eerste plaats het prachtige haar dat ons aantrekt. Haar persoonlijkheid en temperament kun je afleiden uit haar woorden, zelfs wanneer ze door een kamerscherm van je wordt gescheiden. Een toevallige glimp van een vrouw kan je helemaal van je stuk brengen, en wanneer een vrouw niet rustig kan slapen maar de grootste beproevingen doorstaat en zich daarbij niet ontziet, mag je zeker zijn dat ze verliefd is.

Echt, ons liefdesverlangen is diepgeworteld. Onze zintuigen wekken tal van begeerten op, maar daar kunnen we wel afstand van nemen. Alleen die éne dwaling krijgen we moeilijk onder controle – en dat geldt voor jong en oud, voor wijzen en dwazen.

Vandaar de verhalen over olifanten die gevangen worden met een net van vrouwenhaar en over hertenbokken in het najaar, die gegarandeerd afkomen op de klank van een fluit gemaakt uit het hout van vrouwenslippers. Laten we streng zijn voor onszelf en steeds op onze hoede blijven om niet het slachtoffer te worden van liefdesdwalingen.9

10

Hoe tijdelijk een woning ook mag wezen, een huis dat volkomen naar wens is ingericht, volgens de smaak van de eigenaar, is iets heerlijks.

Waar een edel en stijlvol iemand in alle rust resideert ziet zelfs het naar binnen vallende maanlicht er aandoenlijker uit. Zo’n huis is niet nieuwerwets of opzichtig; de bijbehorende bomen hebben een achtbare ouderdom bereikt; de gewassen in de tuin lijken er zomaar op los te groeien en getuigen van zielsverfijning; de veranda en de houten omheining zijn aangelegd met goede smaak; binnenshuis zijn alle spullen achteloos neergezet en bieden een ouderwetse, rustgevende aanblik – alles is er even elegant.

Wanneer een hele bende timmerlui wordt ingezet om een huis af te werken waar alles fonkelt, vol zeldzame en kostbare voorwerpen uit binnen- en buitenland, waar zelfs de bomen en planten uit de tuin gekortwiekt zijn, dan doet het pijn aan de ogen; je wordt er helemaal moedeloos van. Wat voor een bewoner houdt het lang uit in zo’n huis? Eén blik volstaat om te wensen dat alles in rook opgaat. Over het algemeen kun je uit een huis goed opmaken wat voor iemand er woont.

De minister Fujiwara Sanesada had ooit een touw gespannen over het dak van zijn woning, zodat er geen wouwen op konden neerstrijken. Toen de dichter Saigyō dat zag, zei hij: ‘Wat heeft die man in hemelsnaam tegen wouwen? Daaraan zie je pas wat voor iemand hij is!’ Naar verluidt is Saigyō de minister nooit meer gaan opzoeken. Aan die anekdote moest ik opeens denken toen ik merkte dat prins Ayanokōji een touw had laten spannen over het dak van zijn Kosaka-paleis, maar iemand wist me te vertellen dat de prins medelijden had met de kikkers in zijn vijver toen hij vaststelde dat zwermen kraaien op zijn dak neerstreken om ze te vangen. Maar natuurlijk, dacht ik, wat goed gezien van de prins! Misschien had Sanesada iets gelijkaardigs in gedachten?10

11

Op een dag in de tiende maand ging ik op bezoek bij iemand die in een afgelegen bergdorpje woont voorbij Kurusuno.11 Ik baande me een weg over een smal, met mos overgroeid pad, tot aan zijn eenzame hutje. Er viel geen enkel geluid te horen, behalve het water dat neerdruppelde uit een bamboehouten pijp die helemaal onder de gevallen bladeren zat. De losjes gerangschikte chrysanten- en esdoorntakken op de altaarplank duidden op menselijke aanwezigheid. Kijk eens aan, dacht ik diep geroerd, zo kun je dus óók wonen, maar ik werd enigszins ontnuchterd door de aanblik van een enorme mandarijnboom achteraan in de tuin. Zijn takken waren beladen met vruchten en hij werd beschermd door een ferm hek. Had die boom er maar niet gestaan, dacht ik bij mezelf.

12

Wat zou het fijn zijn om vertrouwelijk te praten met een gelijkgestemd iemand en vrijuit van gedachten te wisselen over onderhoudende en frivole dingen – maar dergelijke vrienden zijn moeilijk te vinden, en wanneer je tegenover iemand zit met wie je het altijd honderd procent eens moet zijn, voel je je des te meer alleen.

Als je met een ander iets bespreekt, is het leuk om gelijk te krijgen maar het is beter wanneer de ander er een ietwat afwijkende mening op nahoudt. ‘Zo zie ik het niet helemaal,’ zegt hij dan, of: ‘Laten we één ding niet uit het oog verliezen...’ Op het eerste gezicht zijn zulke discussies wel een aangename vorm van tijdverdrijf, maar ofschoon je gerust wilt luisteren naar het gezeur van iemand die het op bepaalde punten niet met je eens is, vind je het schrijnend dat dergelijke lieden bij lange na geen hartsvriend kunnen worden genoemd.12

13

Geen groter soelaas dan in je eentje bij een lamp te zitten met een opengespreid boek en bevriend te raken met iemand uit lang vervlogen tijden die je nooit hebt ontmoet.

Daarbij denk ik in de eerste plaats aan de aangrijpendste gedeelten van de Wenxuan, aan Uitgelezen gedichten van Bai Juyi, de woorden van Lao Zi en de geschriften van Zhuang Zi. Ook zijn er veel ontroerende werken door geleerden van vroeger uit eigen land.13

14

Hoeveel plezier valt er niet te beleven aan de vaderlandse dichtkunst!14 Want daarin krijgen zelfs de nederigste keuterboertjes of houthakkers opeens charme! In een regel als ‘waar de ever zijn bedje spreidt’ klinkt zelfs het angstaanjagende everzwijn zachtaardig.

De verzen van tegenwoordig bevatten soms wel aardige vondsten maar in vergelijking met hun voorgangers lukt het hun op de een of andere manier niet om buiten de woorden om te ontroeren. Het gedicht van Tsurayuki met de passage ‘Nee, het is niet iets / wat je tot draad kunt vlechten’ wordt weleens beschouwd als een van de minst geslaagde in de Kokinshū, maar ik kan me niet indenken dat iemand van nu hem zou kunnen schrijven.15 Veel gedichten uit diezelfde tijd lijken erop in vorm of woordkeuze. Ik zou niet weten waarom juist op dit vers wordt neergekeken. In Het verhaal van Genji wordt Tsurayuki’s gedicht geciteerd in lichtjes afwijkende vorm.16 Ook het gedicht uit de Shinkokinshū met de woorden ‘Zelfs de enige overgebleven dennen / zien er verlaten uit op hun bergtop’ krijgt het hard te verduren, en ik moet toegeven dat het niet al te lekker loopt. Toch weten we uit Iënaga’s dagboek dat dit gedicht bijval genoot in een wedstrijd en dat keizer Go-Toba achteraf beweerde dat hij het erg bewonderde.17

Je hoort weleens dat de Japanse dichtkunst het enige is dat nooit verandert, maar daar stel ik me toch wel vragen bij. Zelfs de oude woordenschat en de topen die nog steeds worden gebruikt klinken nu anders dan in de poëzie van vroeger. De verzen van toen geven een simpele en oprechte indruk; ze zijn zuiver van vorm en zeer aangrijpend. Ook de liederen in de Ryojin hishō18 bevatten veel ontroerende passages. Hoe komt het toch dat zelfs de meest terloopse uitlatingen van de ouden zo goed klinken?

15

Een poosje op reis gaan, om het even waarheen, is een echte opfrisser. Je verkent je omgeving en geeft je ogen de kost; in landelijke gehuchten en afgezonderde bergdorpjes vind je volop nieuwe dingen. Het is een waar genot om brieven te verzenden naar de stad en de achterblijvers op het hart te drukken om deze of gene kwestie vooral niet te vergeten. Op dergelijke plekken trekt alles vanzelf je aandacht. Mooie spulletjes die je hebt meegenomen gaan er nog fraaier uitzien, en iemands artistieke talent of knappe voorkomen charmeert je nog meer dan anders.

Het is ook heerlijk om je een poosje in alle rust terug te trekken in een schrijn of tempel.

16

Kagura19 – dát is pas hoogverfijnd en genoeglijk!

Over het algemeen vind ik de fluit en de hichiriki20 het fraaist van klank. Bij doordeweekse gelegenheden gaat er niets boven de biwa en de zessnarige koto.

17

Als je je terugtrekt in een bergtempel en je je aan de Boeddha wijdt, verveel je je geen ogenblik; je hebt het gevoel dat je hart wordt gelouterd.

18

Het is bewonderenswaardig om in eenvoud te leven, alle luxe te vermijden, geen rijkdommen te vergaren en niet te smachten naar roem en eer. Echte wijzen zijn zelden rijk – de geschiedenis wijst het uit.

In het oude China leefde er een zekere Xu You, die straatarm was en zijn handen als beker gebruikte om water te drinken. Toen iemand dat zag, gaf hij hem een ‘zingende kalebas’ cadeau.21 Op een dag had Xu You die kalebas in een boom gehangen en toen hij hoorde hoe de wind erin zong, vond hij dat zo irritant dat hij het ding weggooide. Waarna hij opnieuw zijn toevlucht nam tot zijn handen. Wat een verfrissende houding! Sun Chen, van zijn kant, had ’s winters niet eens een dekbed maar sliep ’s nachts onder een bundel stro die hij elke ochtend opruimde.

Omdat de Chinezen erg onder de indruk waren van die figuren gaven ze hun verhaal door aan latere generaties, maar in ons land zou geen haan ernaar kraaien.

19

Alles aan de wisseling van de jaargetijden is aangrijpend.

Iedereen zegt altijd maar dat we ons juist in het najaar bewust zijn van de helaasheid der dingen,22 en daar zit wel wat in, maar het voorjaar brengt het hart nog meer in beroering. Vogelzang krijgt dan een uitgesproken lentelijk karakter, in het zachte zonlicht ontluiken de plantjes onder de heg, wanneer het seizoen verstrijkt hangt er opeens een heerlijk lentewaas, de eerste kersenbloesems verschijnen en worden genadeloos uiteengejaagd door onaflatende wind en regen. Tot de eerste groene blaadjes aan de takken hangen kent ons hart geen rust. Mandarijnbloesems genieten een terechte faam maar de geur van pruimenbloesems roept nog meer dierbare herinneringen op.23 De pure schoonheid van kerriarozen, de wazigheid van blauweregen... Al die dingen laten een onvergetelijke indruk na.

Iemand heeft ooit te kennen gegeven dat de vluchtigheid van het leven en het verlangen naar vrienden ons het meest aangrijpen in de tijd van Boeddha’s verjaardag en het Kamo-feest, wanneer de bomen een frisse jonge bladerentooi dragen, en ik denk wel dat hij gelijk heeft. En wie wordt er niet zwaarmoedig van de vijfde maand, wanneer de daken versierd worden met kalmoes,24 de rijstzaailingen worden geplant en je het geklep hoort van de waterral? In de zesde maand vind ik het aandoenlijk dat armtierige huisjes onder de witte bloesems van de avondgezichten zitten25 en er overal wierook opstijgt tegen de muggen. Ook de louteringsrituelen in die maand zijn een waar genoegen.

En hoe charmant is niet het Tanabata-feest!26 In het najaar gebeurt alles ineens tegelijk: stilaan worden de nachten killer, je hoort de roep van overvliegende ganzen, de onderste blaadjes van de hagi verkleuren, de eerste rijst wordt geoogst en te drogen gehangen. Ook de ochtend na een herfststorm vind ik heerlijk.

Wanneer ik mezelf zo bezig hoor, realiseer ik me dat al die dingen al lang zijn beschreven in Het verhaal van Genji en Het hoofdkussenboek, maar ik ben niet bang voor herhaling.27 Als je niet zegt wat er op je hart lig, krijg je een winderig gevoel, en dus laat ik mijn penseel maar zijn gang gaan. Het is een zinloos vertier, maar alles wat ik schrijf mag dan ook versnipperd en weggegooid worden – het is niet de bedoeling dat iemand het ooit te zien krijgt.

Om nu verder te gaan – kale winterlandschappen doen nauwelijks voor de herfst onder. Tussen de plantjes op de vijveroever liggen purperen herfstblaadjes, en wat is het prachtig als je op een witberijpte ochtend damp ziet opstijgen uit een greppel in de tuin. Bovenal is het aandoenlijk om iedereen aan het eind van het jaar gejaagd door elkaar te zien hollen. En hoe troosteloos is de aanblik van de hemel na de twintigste van de twaalfde maand; er staat dan een kille, klare maan waar geen mens naar kijkt omdat iedereen haar deprimerend vindt. Het aanroepen van de boeddha’s en het vertrek van de koeriers met offerandes voor de keizersgraven is aangrijpend en indrukwekkend. Ik sta ervan te kijken dat er op het paleis zoveel plechtigheden plaatsvinden, juist wanneer iedereen druk in de weer is met de voorbereidingen voor het nieuwe jaar. Ook is het fascinerend dat de keizerlijke Aanbidding van de Vier Richtingen onmiddellijk volgt op het Verjagen van de Boze Geesten.28

Op de laatste avond van het jaar, wanneer het pikdonker is, lopen er mensen met toortsen door de straten tot diep in de nacht. Ze kloppen op alle deuren en maken een enorm kabaal – Joost mag weten waarom. Hun voeten raken nauwelijks de grond, maar als de ochtend aanbreekt daalt over alles een grote stilte neer en je wordt droefgeestig bij de gedachte dat er weer een jaartje achter je ligt. In de hoofdstad vindt het ritueel ter ere van de overledenen – die op deze nacht heten terug te keren – niet langer plaats, maar het is pakkend om te horen dat het in het oosten des lands nog steeds wordt uitgevoerd.

Zo breekt het nieuwe jaar aan, en de lucht ziet er absoluut niet anders uit dan de voorgaande dag maar toch heb je een bijzonder gevoel, alsof je helemaal vernieuwd bent. In de voornaamste straten zijn de huizen versierd met pijnboomtakken – een feestelijke aanblik die me ook weer diep raakt.29

20

‘Niets bindt me nog aan het aardse,’ heeft een zekere kluizenaar ooit gezegd. ‘Het enige dat me niet loslaat is de aanblik van de lucht.’ Een gedachte die ik kan beamen.

21

Hoe je er ook aan toe bent, het kijken naar de maan lucht altijd op. ‘Niets fascinerenders dan de maan,’ zegt de een, terwijl een ander juist de ochtenddauw aangrijpend vindt – een debat dat ik wel aardig vind. Afhankelijk van de omstandigheden kan toch zeker alles je vertederen!

Het effect van bloesems en van de maan is genoegzaam bekend, maar juist de wind kan ons hart in beroering brengen. En de aanblik van een heldere stroom die tegen de rotsen slaat is altijd schitterend, ongeacht het seizoen.

Bij het lezen van de regels ‘De Yuan en de Xiang stromen dag en nacht oostwaarts / en houden zelfs niet even halt voor de treurende’ werd ik tot in het diepst van mijn ziel geroerd.30 Xi Kang zegt dan weer: ‘Ik ga me vermeien in de bergen en aan de waterkant / en haal mijn hart op aan het zien van vogels en vissen’.31 Geen betere balsem dan het zwerven door een omgeving met helder water en ongerept groen, ver van het menselijk gewoel.

22

In alle opzichten hunker ik naar vroeger. De huidige gewoonten lijken me hoe langer hoe vulgairder. Niets heerlijkers dan het prachtige houtsnijwerk van vaklui uit het verleden.

Als het om brieven gaat, geef mij dan maar de kladjes uit vervlogen dagen. Ook de gesproken taal verloedert hoe langer hoe meer. Het is zoals een oude heer me ooit vertelde: ‘Vroeger zeiden de mensen: “Til de disselbomen op!” of “Steek de lamp aan!” Nu zeggen ze: “Optillen!” en “Aansteken!” Ze zouden moeten roepen: “Heren van de paleisstaf, op uw plaatsen!” maar alles wat eruit komt, is: “Fakkeldragers, gauw wat licht!” De keizerlijke voordrachtszaal, waar Zijne Majesteit lezingen aanhoort over de Soetra van het Gouden Licht, heet tegenwoordig gewoon “de zaal” – het is een en al treurnis.’

23

Hoe verloederd ook deze eindtijd, het keizerlijk paleis met zijn negen poorten heeft, in zijn verhevenheid, nog niets van zijn glorie verloren. De Dauwpassage en de Keizerlijke Ontbijtkamer dragen klinkende namen; hetzelfde geldt voor menige paleiszaal en menig poortgebouw. Zelfs onderdelen die je ook in een veel nederiger omgeving aantreft zijn mooi van naam, zoals de ‘beluikte raampjes’, de ‘houten veranda’s’ en de ‘hoge schuifdeuren’.

‘Bereid de nacht voor in de voorkamer’ klinkt erg indrukwekkend, en ‘Steek de lampen gauw aan’ – als de keizerlijke slaapkamer de nacht in gaat – vind ik eveneens schitterend. Ook is het aardig om te zien hoe de edelen geleid worden bij paleisceremonieën – dat hoeft geen betoog – en hoe zelfvoldaan de ervaren beambten van mindere rang dan kijken. En het is grappig hen op ijskoude nachten ingedommeld aan te treffen op de meest uiteenlopende plekjes. Toen Kintaka premier was, gaf hij trouwens te kennen dat de klok in de Zaal van de Heilige Spiegel zo heerlijk klonk.32

24

Ik kan me niets verfijnders of verrukkelijkers voorstellen dan het verblijf van een nieuwe hogepriesteres in het Schrijn op de Vlakte.33 Ik vind het frappant dat zij termen als ‘soetra’ of ‘Boeddha’ moet vermijden; in plaats daarvan heeft ze het over ‘het kind daarbinnen’ en over ‘gekleurd papier’.

Van alle schrijnen gewijd aan de goden gaat een onmiskenbare aantrekkingskracht uit. Er heerst een heel bijzondere sfeer in de bosschages waardoor ze worden omringd, en is er iets glansrijkers dan de omheining van zo’n heiligdom, of de moerbeilinten aan de sakaki-twijgjes?34 Het heerlijkst zijn de schrijnen van Ise, Kamo, Kasuga, Hirano, Sumiyoshi, Miwa, Kibune, Yoshida, Ōharano, Matsuo en Umenomiya.35

25

Deze wereld is al even veranderlijk als de diepten en ondiepten van de rivier van Morgen.36 De tijden veranderen, alles gaat voorbij, vreugde en verdriet wisselen elkaar af, oorden die ooit bruisten van leven veranderen in braakland waar geen mens meer woont en zelfs oude, vertrouwde huizen krijgen nieuwe bewoners. Met wie zullen we het over vroeger hebben? De pruimelaar en de perzik zeggen niets!37 En de ruïne van een groots gebouw uit het verleden dat we nooit in zijn glorietijd hebben gekend roept een nog schrijnender gevoel van vergankelijkheid op. Als je ziet wat er nog over is van het Kyōgoku-paleis, de Hōjō-tempel en dergelijke, raakt het je recht in je hart: je kunt er de oorspronkelijke bedoelingen van de stichter nog uit aflezen, maar zijn creatie zélf is ter ziele gegaan. Toen heer Michinaga die schitterende gebouwen liet optrekken en veel van zijn landerijen aan de tempel schonk in de hoop dat alleen zíjn nakomelingen de keizer van dienst zouden zijn en hun greep op het land zouden behouden, zou hij toen hebben bevroed dat er een tijd zou komen dat zijn paleizen geheel en al zouden vervallen?38 Niet zo lang geleden stonden de Grote Poort en de Gouden Zaal van zijn tempel nog overeind, maar de Zuidpoort is afgebrand in de Shōwa-periode.39 De Gouden Zaal is kort daarna ingestort en nooit heropgebouwd. Alleen de Amida-zaal heeft zijn oorspronkelijke gedaante behouden. Daarin staan negen boeddhabeelden op een rij, elk zestien voet hoog – een ontzagwekkend tafereel. Ook is het aangrijpend om de kalligrafie te zien van opperraadsheer Yukinari, en de deuren met het opschrift van Kaneyuki – alles is nog steeds duidelijk te onderscheiden.40 Ook de zaal gewijd aan de Lotussoetra bestaat nog, maar je vraagt je af voor hoelang.41 Waar zelfs zulke schamele restanten niet langer te vinden zijn, zie je soms nog stenen fundamenten, maar niemand is zeker waarvan.

Zo zie je maar dat het geen zin heeft om plannen te smeden voor een toekomst die je nooit zult beleven.

26

Hoe veranderlijk zijn de bloesems van het menselijk hart – ze vallen al voordat de wind ze beroert. Om je iemands aangrijpende woorden voor de geest te halen, hoef je maar terug te denken aan de jaren van dierbare omgang, maar nog triester dan het afscheid van de doden is het feit dat ze terechtkomen in een andere wereld dan de onze. Vandaar dat iemand het ooit betreurde dat een stuk witte draad met allerlei kleuren zou worden geverfd, terwijl een ander het bejammerde dat een weg in twee splitste.42 In Honderd verzen aangeboden aan de voormalige keizer Horikawa vind je dit gedicht:

==

Vervallen

is de schutting

van haar die ik ooit liefhad –

te midden van het bloedgras

vind je alleen nog wat viooltjes.

==

Wat klinkt dat troosteloos – de dichter moet het echt zo hebben ervaren.

27

Niets deerniswekkenders dan wanneer een keizer plechtig troonsafstand doet en hij de regalia – het heilige zwaard, het staatszegel, de heilige spiegel – overdraagt aan zijn opvolger.

In het voorjaar na het neerleggen van zijn ambt dichtte onze voormalige vorst het volgende:

De bedrijvige

paleisbedienden

keren me de rug toe;

mijn ongeharkte tuin

ligt vol gevallen bloesems.

==

Wat zal hij zich eenzaam hebben gevoeld toen alle manschappen het te druk hadden met de nieuwe keizer om naar hem toe te komen. Juist dergelijke momenten verraden iemands inborst.43

28

Niets is zo aangrijpend als een jaar van keizerlijke rouw.

Het is allemaal even naargeestig – van ’s keizers tijdelijke verblijf op het paleis, met een planken vloer die dicht tegen de grond hangt, met blinden van onbewerkt riet, ruwe stof in plaats van brokaat aan de bovenrand van de blinden en met onverfijnde gebruiksvoorwerpen – tot de kleding van de hovelingen aan toe. Zelfs de sierscheden en draaglinten zien er anders uit dan gewoonlijk.

29

Als ik rustig zit te denken, kan ik het niet helpen dat er een diep en onstilbaar verlangen in me opkomt naar het verleden.