Stefan Zweig

Schaaknovelle

==

==

==

Uitgeverij Van Oorschot

Amsterdam

© Copyright 2020 Vertaling: RIA VAN HENGEL en UITGEVERIJ VAN OORSCHOT, AMSTERDAM

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaargemaakt, op welke wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

==

ISBN 978 90 282 5119 9

==

www.vanoorschot.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2020

Schaaknovelle

Op het grote passagiersschip dat te middernacht uit New York naar Buenos Aires zou vertrekken, heerste de gebruikelijke drukte en bedrijvigheid van het laatste uur. Gasten die hun vrienden kwamen uitzwaaien zorgden voor gedrang, telegrambestellers met de pet scheef op het hoofd renden door de salons onder het uitroepen van namen, er werd gezeuld met koffers en bloemen, kinderen holden nieuwsgierig trap op, trap af, terwijl het orkest onverstoorbaar de deck show begeleidde. Ik stond wat opzij van die drukte met een kennis te praten op het promenadedek toen er naast ons twee- of driemaal een felle flits opsproeide – kennelijk werd een of andere prominente passagier vóór zijn vertrek nog snel door verslaggevers geïnterviewd en gefotografeerd. Mijn vriend keek ernaar en glimlachte.

‘Ze hebben een vreemde snuiter aan boord, Czentovic.’ En omdat ik waarschijnlijk een vrij dom gezicht trok bij die mededeling, voegde hij eraan toe: ‘Mirko Czentovic, wereldkampioen schaken. Hij heeft in heel Amerika van oost naar west schaaktoernooien afgelopen en gaat nu voor nieuwe triomfen naar Argentinië.’

Inderdaad herinnerde ik mij nu die jonge wereldkampioen en zelfs enkele details van zijn pijlsnelle carrière. Mijn vriend, een aandachtiger krantenlezer dan ik, kon die met een hele reeks anekdotes aanvullen. Czentovic had zich ongeveer een jaar geleden in één klap geplaatst in de rijen van beproefde oude schaakmeesters als Aljechin, Capablanca, Tartakower, Lasker en Bogoljoebov. Sinds het optreden van het zevenjarige wonderkind Rzecewski bij het schaaktoernooi van 1922 in New York had de toetreding van een volmaakt onbekende tot het roemrijke gilde nog nooit zoveel opzien gebaard. Want Czentovics intellectuele eigenschappen leken zo’n schitterende carrière absoluut niet te voorspellen. Al snel sijpelde het geheim door dat deze schaakmeester in zijn privéleven niet in staat was om ook maar één zin zonder spelfouten op te schrijven, in welke taal ook, en zoals een van zijn geërgerde collega’s grimmig spotte: ‘Zijn gebrek aan ontwikkeling was op alle gebieden even universeel.’

Als zoon van een straatarme Zuid-Slavische Donauschipper, wiens kleine bootje op een nacht was overvaren door een graanschip, was de toen twaalfjarige jongen na de dood van zijn vader uit medelijden opgenomen door de pastoor van het afgelegen dorpje, en de goede man deed veel moeite om met bijlessen thuis te compenseren wat het zwijgzame, trage kind met zijn brede voorhoofd op de dorpsschool niet wist op te nemen. Maar zijn inspanningen waren vergeefs. Mirko staarde steeds weer niet-begrijpend naar de letters die hem al honderdmaal waren uitgelegd, en ook bij de eenvoudigste lesstof misten zijn moeizaam werkende hersenen elk vermogen om dingen vast te houden. Bij het rekenen moest hij op zijn veertiende nog steeds zijn vingers te hulp roepen, en het lezen van een boek of een krant was nog een enorme inspanning toen hij al bijna volwassen was. Terwijl je Mirko zeker niet onwillig of weerspannig kon noemen. Hij deed gehoorzaam wat hem werd opgedragen, haalde water, hakte hout, werkte mee op het land, ruimde de keuken op en verrichtte elke gevraagde dienst, zij het ergerlijk traag. Maar wat de goede pastoor aan de dwarse jongen het meest verdroot was zijn totale apathie. Hij deed niets zonder dat het hem speciaal gevraagd werd, stelde nooit een vraag, speelde niet met andere jongens en zocht zelf geen bezigheden als die hem niet uitdrukkelijk werden opgedragen. Zodra Mirko klaar was met zijn werk in de huishouding, zat hij stijf in de kamer met een lege blik zoals schapen in de wei die hebben, zonder ook maar enige belangstelling voor wat er om hem heen gebeurde.

Terwijl de pastoor ’s avonds met de lange boerenpijp in zijn mond zijn gebruikelijke drie partijen schaak speelde met de wachtmeester van de gendarmerie, zat de blonde jongen er zwijgend naast, en van onder zijn zware oogleden leek hij slaperig en onverschillig naar het geblokte bord te staren. Op een winteravond, toen de twee schakers verdiept waren in hun dagelijkse partij, hoorden ze in de dorpsstraat de belletjes van een slee snel, steeds sneller dichterbij komen. Een boer, zijn muts bedekt met sneeuw, stapte haastig binnen, zijn oude moeder lag op sterven, of de pastoor alsjeblieft gauw wilde komen om haar nog op tijd het laatste oliesel toe te dienen. Zonder aarzeling ging de priester met hem mee. De wachtmeester, die zijn glas bier nog niet leeg had, stak ten afscheid een nieuwe pijp op en wilde zijn zware laarzen al aantrekken toen het hem opviel dat de blik van Mirko strak op het schaakbord met de begonnen partij gevestigd was.

‘Nou, wil jij het soms afmaken?’ vroeg hij voor de grap, ervan overtuigd dat de slaperige jongen niet één schaakstuk op de juiste manier zou kunnen verplaatsen. De jongen keek schuw op, knikte toen en ging op de plaats van de pastoor zitten. Na veertien zetten was de wachtmeester verslagen en moest hij ook nog toegeven dat zijn nederlaag zeker niet was veroorzaakt doordat hij per ongeluk een ondoordachte zet had gedaan. De tweede partij verliep niet anders.

‘De ezel van Bileam!’ riep de pastoor bij zijn terugkeer verbaasd uit, en hij legde de minder bijbelvaste wachtmeester uit dat er tweeduizend jaar geleden al eens een soortgelijk wonder was gebeurd: toen had een stom wezen plotseling de taal van de wijsheid gesproken. Hoewel het al laat was, kon de pastoor het niet laten zijn halfanalfabete famulus tot een tweekamp uit te dagen. Mirko versloeg ook hem met gemak. Hij speelde vasthoudend, langzaam, onverstoorbaar, zonder zijn brede voorhoofd ook maar één keer van het bord op te heffen. Maar hij speelde met een onweerlegbare zekerheid. Noch de wachtmeester noch de pastoor waren de daaropvolgende dagen in staat een partij van hem te winnen. De pastoor, beter dan wie ook in staat de verdere achterlijkheid van zijn beschermeling te beoordelen, werd nu serieus benieuwd of dit eenzijdige wonderlijke talent tegen een strenger onderzoek bestand zou zijn. Nadat hij bij de dorpsbarbier het ruige stroblonde haar van Mirko had laten knippen om hem een beetje presentabel te maken, nam hij hem in zijn slee mee naar het nabije stadje, waarvan hij wist dat er in het café aan het grote plein een hoekje was met verwoede schakers, tegen wie hij zelf, dat had hij ervaren, niet was opgewassen. Het wekte bij het groepje dat daar zat geen geringe verbazing toen de pastoor de vijftienjarige stroblonde jongen met zijn rode wangen, in zijn binnenstebuiten gedragen schapenvacht en met zijn zware hoge laarzen, het café in duwde, waar de knaap bevreemd met schuw neergeslagen ogen in een hoek bleef staan totdat ze hem naar een van de schaaktafels riepen. Bij de eerste partij werd Mirko verslagen, omdat hij de zogenaamde Siciliaanse opening bij de brave pastoor nooit had gezien. Bij de tweede partij speelde hij tegen de beste speler al remise. Vanaf de derde en vierde versloeg hij hen allemaal, de een na de ander.

Nu gebeuren er in een kleine Zuid-Slavische provinciestad hoogst zelden opwindende dingen, dus het eerste optreden van deze boerenkampioen werd voor de verzamelde notabelen onmiddellijk een sensatie. Eenstemmig werd besloten dat het wonderkind beslist nog tot de volgende dag in de stad moest blijven, zodat ze de andere leden van de schaakclub bij elkaar konden roepen en ze vooral de oude graaf Simczic, een schaakfanaat, in zijn kasteel konden waarschuwen. De pastoor, die met een volkomen nieuwe trots naar zijn pleegkind keek maar in zijn ontdekkersvreugde toch zijn plicht om de zondagse eredienst te leiden niet wilde verzaken, verklaarde zich bereid Mirko voor een volgende test achter te laten. De jonge Czentovic werd op kosten van de schaakhoek in het hotel ingekwartierd en zag op die avond voor het eerst een wc.

De volgende zondagmiddag was de schaakruimte overvol. Mirko, die vier uur lang onbeweeglijk achter het bord zat, versloeg zonder een woord te zeggen of zelfs maar op te kijken de ene speler na de andere. Ten slotte werd er een simultaanpartij voorgesteld. Het duurde even voordat ze de onwetende jongen aan zijn verstand hadden gebracht dat hij het bij een simultaanpartij in zijn eentje tegen de verschillende spelers moest opnemen. Maar zodra Mirko dat begreep, aanvaardde hij de taak, hij liep met zijn zware, krakende laarzen langzaam van de ene tafel naar de andere en won ten slotte zeven van de acht partijen.

Nu volgde er uitgebreid overleg. Hoewel deze nieuwe kampioen strikt genomen niet bij de stad hoorde, was de lokale trots toch sterk geprikkeld. Misschien kon de kleine stad, die tot nu toe bijna niemand op de landkaart zou weten te vinden, voor het eerst de eer te beurt vallen een beroemde man de wereld in te sturen. Een agent met de naam Koller, die normaliter slechts het garnizoenscabaret van chansonnières en zangeressen voorzag, verklaarde zich bereid de jongeman in Wenen in de schaakkunst te laten opleiden door een hem bekende uitstekende kleine meester, mits men de onkosten voor één jaar zou betalen. Graaf Simczic, die in de zestig jaar dat hij dagelijks schaakte nog nooit tegen zo’n merkwaardige tegenstander had gespeeld, tekende onmiddellijk voor het bedrag. Op die dag begon de verbazende carrière van de schipperszoon.

Na een halfjaar beheerste Mirko alle geheimen van de schaaktechniek, zij het met een vreemde beperking, die later in vakkringen vaak werd besproken en bespot. Want Czentovic kreeg het nooit voor elkaar ook maar één partij uit zijn hoofd – of zoals de vakterm luidt: blind – te spelen. Hij miste totaal het vermogen het slagveld over te brengen naar de onbeperkte ruimte van de fantasie. Hij moest altijd het zwartwitte vierkant met de vierenzestig velden concreet voor zich hebben. Zelfs toen hij al wereldberoemd was, had hij altijd een opvouwbaar zakschaakspel bij zich om, als hij een meesterpartij wilde reconstrueren of voor zichzelf een probleem wilde oplossen, de opstelling tastbaar voor ogen te hebben. Dit op zichzelf onbelangrijke manco verried een gebrek aan verbeeldingskracht en werd in schaakkringen even levendig besproken als wanneer onder musici een uitmuntende virtuoos of dirigent niet in staat zou blijken zonder opengeslagen partituur te spelen of te dirigeren.

Maar die vreemde eigenschap vertraagde Mirko’s verbluffende carrière helemaal niet. Op zijn zeventiende had hij al een tiental schaakprijzen gewonnen, op zijn achttiende had hij het Hongaarse kampioenschap, op zijn twintigste eindelijk het wereldkampioenschap veroverd. De stoutmoedigste kampioenen, die stuk voor stuk onmetelijk ver boven hem uitstaken qua intellectuele begaafdheid, fantasie en durf, moesten het net zo afleggen tegen zijn taaie, koude logica als Napoleon tegen de trage Kutusov en Hannibal tegen Cunctator, van wie Livius vertelt dat ook hij in zijn jeugd opvallend flegmatiek en imbeciel was geweest. Zo gebeurde het dat in de illustere verzameling schaakkampioenen, waarin de meest uiteenlopende vormen van intellectuele superioriteit verenigd waren – filosofen, wiskundigen, calculerende, fantasievolle en vaak creatieve geesten – voor het eerst een totale geestelijke outsider binnenstormde, een zware, zwijgzame boerenkinkel, aan wie zelfs de meest geslepen journalist nooit ook maar één publicitair bruikbaar woord wist te ontlokken.