Joseph Roth

Radetzkymars

Vertaald uit het Duits door Els Snick,
met een voorwoord van Geert Mak en
tekeningen van Jan Vanriet

==

==

==

Uitgeverij Van Oorschot

Amsterdam

© Copyright 2020 Vertaling en nawoord: ELS SNICK en UITGEVERIJ VAN OORSCHOT, AMSTERDAM

© Copyright 2020 Voorwoord: GEERT MAK, AMSTERDAM

© Copyright 2020 Tekeningen: JAN VANRIET, ANTWERPEN

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, op welke wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

==

ISBN 978 90 282 5121 2

==

www.vanoorschot.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2020

Voorwoord

‘Een gruwelijke wens van de geschiedenis heeft mijn oude vaderland, de Oostenrijks-Hongaarse monarchie, in puin gelegd. Ik hield van dat vaderland, dat mij toestond tegelijkertijd een patriot en een wereldburger te zijn, een Oostenrijker en tegelijkertijd een Duitser onder alle Oostenrijkse volkeren.’ In twee zinnen zette Joseph Roth op 17 april 1932 zijn tijd en zichzelf neer, in het voorwoord bij de verschijning van Radetzkymarsch als feuilleton in de Frankfurter Zeitung.

Zijn tijd: de roerige eindfase van de Weimarrepubliek, met zes miljoen radeloze werklozen, stomend van bitterheid en toenemend geweld. Zichzelf: de sterreporter van diezelfde Weimarrepubliek, gevierd auteur en tegelijk de eeuwig rondzwervende balling die zich na 1918 nergens meer thuis voelde. En daartussen deze roman, onvermijdelijk voor zowel de schrijver als de journalist Roth, vol nostalgie naar het verloren Europese rijk waarvan hij nu zelfs ‘de fouten en zwaktes’ omarmde, en die tegelijk, in dat fatale Duitse jaar 1932, kon worden gelezen als een laatste waarschuwing.

De tonen van Roths Radetzkymarsch missen iedere triomf. Pagina na pagina zijn de beschrijvingen van de Habsburgse dubbelmonarchie doortrokken van de zachte ironie die we kennen uit de verhalen over andere verloren imperia, een ironie die het verlies van trots en grootse waarden nog enigszins verdooft en draaglijk maakt.

De heldendaad waarmee het boek begint en waardoor de stamvader van de familie Trotta, centraal in deze roman, een adellijke titel en eeuwige roem verwerft, laat Roth in 1859 plaatsvinden, in de Slag van Solferino. Solferino was in werkelijkheid de laatste klassieke veldslag waarbij de hoofdrolspelers – de Franse en Oostenrijkse keizers, de Sardijnse koning – hun troepen persoonlijk aanvoerden en die, door stommiteiten van de Oostenrijkse keizer, gruwelijk en allerminst heldhaftig eindigde. Het roemrijke moment van de Trotta’s was zo tegelijk het begin van de onttakeling van de Habsburgse dubbelmonarchie. Of, zoals Roths tijdgenoot Robert Musil het zo mooi omschrijft, ‘die modelstaat’, ‘die onbegrepen staat die allang verdwenen is en die in niets erkenning vond’, en waar, uiteindelijk, ‘Schein’ belangrijker was dan ‘Sein’.

De gestage neergang van de adellijke Trotta’s die zich daarna voltrok is wel vergeleken met de aftakeling van de Buddenbrooks, de hoogmoedige koopmansfamilie uit Lübeck die Thomas Mann met eenzelfde ironie in zijn gelijknamige roman vereeuwigde. Er is één groot verschil: achter Roths ironie ging een hartstochtelijke liefde schuil voor deze al bijna vergeten wereld, en een diepe rouw over alles wat daarmee verloren ging. Als journalist en toeschouwer had hij die neergang bovendien op verschillende manieren aan den lijve ondervonden.

Bijna iedere historische verhandeling over de ondergang van de dubbelmonarchie maakt, bijvoorbeeld, melding van de passage in Radetzkymarsch waarin bij een Oostenrijks grensgarnizoen het bericht binnenkomt dat de troonopvolger in Sarajevo is vermoord. De Hongaarse officieren beginnen onmiddellijk te lachen en in hun eigen taal met elkaar te praten en uiteindelijk vertaalt een Hongaarse officier wat er wordt gezegd: ‘Wij zijn het erover eens, mijn landgenoten en ik, dat we blij mogen zijn dat de smeerlap dood is!’ Zo kan het in werkelijkheid ook zijn gegaan, en Roth, als scherpe observator, schreef met die losse opmerking geschiedenis: vanaf nu zou niets meer hetzelfde zijn.

Uit Roths voorwoord blijkt dat hij het sluitstuk van deze onttakeling wel van zeer nabij meemaakte: de bijzetting van de overleden keizer, op 30 november 1916, in de Kapuzinercrypte, waarbij Roth, ‘in splinternieuw velduniform’, onderdeel uitmaakte van de erewacht. ‘En wij, zijn soldaten, wisten allemaal dat onze laatste keizer was heengegaan, en met hem ons vaderland, onze jeugd en onze wereld.’ Een week later hoorde hij de militaire kapel, die zijn compagnie op het Weense Nordbahnhof uitgeleide deed, een vrolijke potpourri spelen van Lehár en Strauss – inclusief, wellicht, de Radetzkymarsch – ‘en de fluittoon van de locomotief die ons naar het slagveld moest brengen ging verloren in de verwaaiende klanken van de trommels en trompetten die achterbleven terwijl ons peloton de dood tegemoet reed.’

Meer dan een halve eeuw na de verschijning van Radetzkymarsch schreef de literatuurcriticus Ulrich Greiner dat Roth, met zijn vijftien romans, eigenlijk maar één roman had geschreven: de roman van een man ‘die gedoemd is tot moderniteit, tot een leven in het heden, die deze werkelijkheid echter niet verdraagt maar vlucht, in de eenzaamheid, in de revolutie, in het verleden.’

Die ene roman, dat is deze Radetzkymarsch bij uitstek. In zijn poëtische taal, in zijn journalistieke scherpte en bovenal in zijn thematiek. Het zijn die wanhoop en vervreemding die Roths meesterwerk ook nu nog zo actueel maken, en de gedrevenheid van Roth zelf zo herkenbaar.

Het schrijven van Radetzkymarsch viel Roth zwaar. Zoals altijd werkte hij ook nu onder grote tijdsdruk. In februari 1931 zou de roman gereed zijn, had hij zijn uitgever Gustav Kiepenheuer beloofd. In werkelijkheid had hij op dat moment nog maar twee hoofdstukken af. Zowel moreel – zijn vrouw Friedl was net opgenomen in een psychiatrische inrichting – als financieel – dankzij de drank – zat hij compleet aan de grond. Na enige aarzeling trad Stefan Zweig op als redder in nood: hij regelde een gezamenlijk werkverblijf aan de Côte d’Azur, in het luxehotel Cap d’Antibes.

Roth bloeide er op, werkte hard, maakte al snel zijn derde hoofdstuk af en begon na het vertrek van zijn vriend een woeste romance met een twintigjarig, adellijk meisje dat ook in het hotel verbleef, gechaperonneerd door een onnozele grootoom. ‘De kleine komt ’s nachts,’ schreef hij Zweig, ‘hoewel hij in de kamer naast haar slaapt, ze bidt, ze maakt een kruisteken en begint te zondigen.’ Het stel was hevig verliefd, maakte plannen om er samen vandoor te gaan, maar de affaire lekte uit en het meisje werd in een klooster weggestopt.

In Radetzkymarsch verwijst niets naar Roths verblijf in Cap d’Antibes, wel verwerkte Zweig de liefdesgeschiedenis in zijn novelle Rausch der Verwandlung. Els Snick kon het meisje, veel later, alsnog een naam geven: Maria Gillès de Pélichy, de dochter van een steenrijke familie uit de buurt van Brugge. Een jaar later zou ze alsnog een keurig en uitermate ongelukkig huwelijk sluiten.

Roth was door dit avontuur totaal van zijn stuk gebracht. ‘Ik had nooit gedacht dat ik zo dom kon doen,’ schreef hij Zweig. ‘En de gedachte dat ik dom kan doen maakt me even gelukkig als ongelukkig, ik ben totaal in de war.’ Een vierde hoofdstuk kwam er vooralsnog niet. Vanuit Parijs schreef hij dat voorjaar een serie reisverhalen voor de Kölnische Zeitung, er moest tenslotte brood op de plank komen. In mei en juni lag het schrijfwerk aan de roman weer stil: geelzucht en een zware oogontsteking. ‘Mijn handschrift is zo misvormd,’ schreef hij Zweig, ‘mijn schrijfstijl zo bruusk omdat een oog mij zo’n pijn doet, al sinds dagen ontstoken.’ Toen Roth het hoofdstuk eindelijk af had liet hij, in beschonken toestand, het manuscript in een taxi liggen. Hij kon nog eens opnieuw beginnen.

Uiteindelijk verscheen Radetzkymarsch van 17 april 1932 tot 9 juli 1932 in de Frankfurter Zeitung. Maar terwijl het feuilleton al gaande was zwoegde Roth nog steeds aan de laatste hoofdstukken, zoals blijkt uit een warrig geschreven briefkaart van 30 maart 1932 aan Stefan Zweig: ‘Ondanks begin in F.Z. nog aan het schrijven. Zeer opgewonden, zeer ongelukkig, zeer gehaast, en op van de zenuwen.’

In september 1932 bracht Kiepenheuer Radetzkymars als boek uit, in een oplage van twaalfduizend exemplaren. De roman was onmiddellijk een groot succes. ‘Een betoverend boek,’ schreef Das Tage-Buch. De Neue Leipziger Zeitung: ‘De overlevenden van Oostenrijk zullen Joseph Roths boek aan hun hart drukken, zoals vromen de Bijbel.’ De ene druk volgde op de andere. Na vier maanden, in januari 1933, waren er al vijfendertigduizend exemplaren verkocht. Voorlopig leken alle geldzorgen voorbij.

Op 25 januari 1933 reisde Joseph Roth naar Parijs – hij was van plan om daarna via Zwitserland weer terug te reizen naar München. Vijf dagen later kwam Hitler aan de macht. Roth besefte onmiddellijk wat er voor hem, als jood, op het spel stond. Duitsland zou hij nooit meer terugzien. Zijn royalty’s werden in beslag genomen – hij was dus weer even berooid als voorheen. Zijn meesterwerk zou, met zijn andere boeken, vier maanden later op de brandstapels verdwijnen.

==

Geert Mak

==

==

EERSTE DEEL

==

1

De Trotta’s waren een jong geslacht. Hun stamvader was na de Slag bij Solferino in de adelstand verheven. Hij was Sloveen. Sipolje – de naam van het dorp waar hij vandaan kwam – werd zijn adellijke titel. Het lot had hem voorbestemd tot een heel bijzondere daad. Maar door eigen toedoen raakte hij in latere tijden in de vergetelheid.

Tijdens de Slag bij Solferino voerde hij als luitenant van de infanterie een divisie aan. De gevechten waren al een halfuur aan de gang. Drie stappen voor zich zag hij de witte ruggen van zijn soldaten. Het eerste gelid van zijn divisie knielde, het tweede stond rechtop. Iedereen was opgewekt en zeker van de overwinning. Ze hadden uitgebreid gegeten en brandewijn gedronken, op kosten en ter ere van de keizer, die sinds gisteren aan het front was. Hier en daar viel een soldaat uit het gelid. Trotta sprong dan snel in zo’n bres en schoot met de geweren die door de doden en gewonden waren achtergelaten. Nu eens sloot hij de uitgedunde gelederen, dan weer verlengde hij ze, in vele richtingen turend met eindeloos scherp gesteld oog en in vele richtingen luisterend met gespannen oor. Door het geratel van de geweren heen pikte zijn scherpe gehoor de schaarse, heldere bevelen van zijn compagniescommandant op. Zijn scherpe blik doorboorde de blauwgrijze mist voor de vijandelijke linies. Hij loste geen schot zonder heel precies te richten en elk van zijn schoten was raak. De manschappen voelden zijn hand en zijn blik, hoorden zijn bevelen en voelden zich veilig.

De vijand laste een pauze in. Door de onafzienbare frontlinie ging het bevel: ‘Staakt het vuren!’ Hier en daar rammelde nog een laadstok, hier en daar knalde nog een schot, vertraagd en eenzaam. De blauwgrijze mist tussen de fronten trok op. Plotseling stonden de manschappen in de hitte van de zilverig omfloerste, onweersachtige middagzon. Daar verscheen tussen de luitenant en de ruggen van de soldaten de keizer, samen met twee officieren van de generale staf. Hij stond op het punt een veldkijker naar zijn ogen te brengen die hem door een van zijn begeleiders was aangereikt. Trotta wist wat dit betekende: ook al ging je ervan uit dat de vijand zich terugtrok, de achterhoede stond ongetwijfeld nog naar de Oostenrijkers gekeerd, en wie een veldkijker voor zijn ogen hield maakte zich kenbaar als doelwit dat de moeite waard was om getroffen te worden. En dat doelwit was de jonge keizer. Trotta voelde zijn hart bonzen in zijn keel. De angst voor de onvoorstelbare, onmetelijke ramp die hem, zijn regiment, het leger, de staat, de hele wereld kon vernietigen, joeg een gloeiende huivering door zijn lijf. Zijn knieën knikten. En de eeuwige rancune van de lagere frontofficier tegenover de hoge heren van de generale staf, die geen benul hadden van de bittere praktijk, bracht de luitenant tot de daad waardoor zijn naam onuitwisbaar in de geschiedenis van zijn regiment zou worden geschreven. Hij greep met beide handen naar de schouders van de monarch om hem omlaag te duwen. Waarschijnlijk deed hij dat wat al te heftig. De keizer viel om. Zijn begeleiders lieten zich meteen bovenop hem vallen. Op hetzelfde moment doorboorde een schot de linkerschouder van de luitenant, het schot dat het hart van de keizer had moeten treffen. Terwijl de monarch weer overeind kwam, zakte de luitenant in elkaar. Langs het hele front kwam het wanordelijke en opgewonden geknetter van uit hun sluimer gewekte geweren tot leven. De keizer, door zijn begeleiders ongeduldig gemaand de gevaarlijke plek te verlaten, boog zich over de luitenant en vroeg, zijn keizerlijke plicht indachtig, aan de bewusteloze, die niets meer kon horen, hoe hij heette. Een regimentsarts, een geneeskundig onderofficier en twee soldaten met een draagbaar kwamen aangerend, voorovergebogen en met het hoofd tussen de schouders. De officieren van de generale staf trokken eerst de keizer omlaag en wierpen daarna zichzelf op de grond. ‘Hier, deze luitenant!’ riep de keizer omhoog naar de hijgende regimentsarts.

Intussen was het vuren weer gestaakt. En terwijl de vaandrig voor het peloton ging staan en met heldere stem uitriep: ‘Ik neem het bevel over!’ stonden Franz Joseph en zijn begeleiders op en bonden de hospitaalsoldaten de luitenant voorzichtig vast op de draagbaar, en ze trokken zich allemaal terug in de richting van het regimentscommando, waar zich in een sneeuwwitte tent de dichtstbijzijnde verbandplaats bevond.

Trotta’s linkersleutelbeen was verbrijzeld. De kogel, die vlak onder zijn linkerschouderblad was blijven steken, werd in aanwezigheid van de keizer en onder onmenselijk gebrul van de gewonde, die door de pijn weer tot bewustzijn was gekomen, verwijderd.

Trotta was vier weken later weer hersteld. Toen hij terugkeerde naar zijn garnizoen in het zuiden van Hongarije, bezat hij de rang van kapitein, de hoogste van alle onderscheidingen: van de Maria-Theresiaorde en een adellijke titel. Hij heette voortaan kapitein Joseph Trotta von Sipolje.

##

Alsof ze zijn leven hadden ingeruild voor een vreemd, nieuw, in een werkplaats vervaardigd leven, herhaalde hij elke avond voor het slapengaan en elke ochtend na het ontwaken zijn nieuwe rang en zijn nieuwe stand en ging hij voor de spiegel staan om zichzelf ervan te vergewissen dat zijn gezicht nog steeds hetzelfde was. De geadelde kapitein Trotta leek de balans te verliezen tussen de stugge vertrouwelijkheid waarmee zijn kameraden de afstand die het ondoorgrondelijke lot tussen hen had geslagen trachtten te overbruggen en zijn eigen zinloze pogingen om iedereen even onbevangen als vroeger te benaderen, en hij had het gevoel zijn hele verdere leven in andermans laarzen over glibberige vloeren te moeten lopen, achtervolgd door heimelijk gefluister en opgewacht door schichtige blikken. Zijn grootvader was niet meer dan een keuterboer geweest, zijn vader administratief onderofficier en later wachtmeester bij de gendarmerie in het zuidelijke grensgebied van de monarchie. Sinds hij tijdens een gevecht met Bosnische grenssmokkelaars een oog was kwijtgeraakt, was hij als militair invalide opzichter geworden in het park van Slot Laxenburg, voerde de zwanen, snoeide de heggen, beschermde in het voorjaar de goudenregen en later de vlierstruiken tegen onbevoegde rovershanden en veegde tijdens zachte nachten dakloze liefdespaartjes van de aangenaam duistere bankjes. Als zoon van een onderofficier vond Carl Joseph de rang van gewoon luitenant bij de infanterie natuurlijk en redelijk. Maar als geadelde en onderscheiden kapitein, die zich als in een gouden wolk bewoog in de vreemde en haast akelige glans van de keizerlijke gunst, stond hij plotseling ver van zijn bloedeigen vader af, en de gepaste liefde die hij als zoon voor zijn vader koesterde, bleek een andere houding en nieuwe omgangsvormen tussen hen noodzakelijk te maken. De kapitein had zijn vader vijf jaar niet gezien, maar hij schreef hem om de andere week, wanneer hij volgens het eeuwig onveranderlijke systeem van aflossingen zijn dienst in de kazerne begon, een korte brief, in het wachtlokaal, bij het schaarse en flakkerende licht van de dienstkaars, nadat hij eerst de wachtposten had geïnspecteerd, het tijdstip van de aflossing had ingevuld en in de rubriek ‘bijzondere voorvallen’ een krachtig en duidelijk ‘geen’ had geschreven, wat enige kans op bijzondere voorvallen bij voorbaat al bleek uit te sluiten. Die brieven leken als verlofbriefjes en dienstorders op elkaar, geschreven op octavobladen van gelig houtvezelpapier, de aanhef ‘Beste vader’ op vier vingers afstand van de bovenkant en twee van de linkerkant, eerst een korte mededeling dat de schrijver het goed maakte, gevolgd door de hoop dat de ontvanger het goed maakte en eindigend met steeds dezelfde formulering, als nieuwe alinea rechts onderaan, schuin tegenover de aanhef: ‘Eerbiedig steeds Uw trouwe en dankbare zoon Joseph Trotta, luitenant.’ Maar hoe moest hij, vooral nu hij dankzij die nieuwe rang niet meer meedraaide in de oude ploegendienst, de wetmatige, voor een heel soldatenleven vastgelegde briefvorm veranderen en tussen de standaardzinnetjes ongebruikelijke mededelingen inlassen over omstandigheden die hemzelf nog niet vertrouwd waren en waar hij amper iets van begreep? Op die stille avond, toen kapitein Trotta voor het eerst sinds zijn herstel weer aan de door speelse messen van verveelde soldaten lelijk beschadigde en gekerfde tafel ging zitten om de verplichte correspondentie te vervullen, besefte hij dat hij nooit verder zou komen dan de aanhef ‘Beste vader!’ En hij legde zijn onvruchtbare pen neer naast de inktpot en pulkte een stuk van het flakkerende kousje van de kaars, alsof hij van het rustigere licht een goede inval en een passend zinnetje verwachtte, en hij dwaalde geleidelijk af naar herinneringen aan zijn kinderjaren en zijn dorp, naar zijn moeder en de cadettenschool. Hij keek naar de enorme schaduwen die kleine voorwerpjes wierpen op de kale, blauwgeverfde muren, naar de licht gebogen glanzende lijn van zijn sabel aan de haak naast de deur en de donkere draagriem die door het gevest gestoken zat. Hij luisterde naar de onvermoeibare regen buiten en naar het melodieuze geroffel op het metalen beslag van de vensterbank. En hij stond uiteindelijk op met het besluit dat hij zijn vader volgende week zou bezoeken, na de verplichte dankaudiëntie bij de keizer, waarvoor hij over enkele dagen zou worden opgeroepen.

Een week later vertrok hij meteen na de audiëntie, die amper tien minuten had geduurd, niet meer dan tien minuten keizerlijke gunst en de bekende tien of twaalf van een vel papier voorgelezen vragen waarop hij stram in de houding een ‘Jawel, Majesteit!’ had moeten afvuren, als een zacht maar beslist geweerschot, in een huurrijtuig naar zijn vader in Laxenburg. Hij trof de oude heer in de keuken van zijn dienstwoning aan, in hemdsmouwen, aan de gladgeschuurde kale tafel, waarop een donkerblauwe, roodomzoomde zakdoek lag, en met een grote kop dampende, geurige koffie voor zich. Zijn knoestige, rood gevlamde stok hing met de greep aan de tafelrand en slingerde zachtjes heen en weer. Een rimpelige leren buidel met droge tabak lag dik gevuld en half open naast zijn lange, witte, bruingeel verkleurde stenen pijp. De kleur paste bij zijn machtige witte snor. Kapitein Joseph Trotta von Sipolje stond te midden van deze van staatswege verstrekte, vertrouwde huiselijkheid als een militaire god, met zijn glinsterende sjerp en zijn zwartgelakte helm, die een eigen soort donker zonlicht verspreidde, in zijn gladde, fonkelend gepoetste laarzen met glimmende sporen, aan zijn uniform twee rijen glanzende, bijna flikkerende knopen en gezegend door de bovenaardse macht van de Maria-Theresiaorde. Zo stond hij daar voor zijn vader, die langzaam overeind kwam, alsof hij met de traagheid van zijn begroeting de schittering van zijn zoon wilde temperen. Kapitein Trotta kuste zijn vaders hand, boog zijn hoofd nog wat meer voorover en kreeg een kus op voorhoofd en wang. ‘Ga zitten!’ zei de oude man. De kapitein gespte enkele stukken van zijn luister los en ging zitten. ‘Ik moet je feliciteren!’ zei zijn vader met zijn bekende stem, in het harde Duits van de Slavische troepen. De medeklinkers liet hij knallen als een onweer en de laatste lettergreep gaf hij telkens een klein beetje gewicht. Vijf jaar geleden had hij nog Sloveens gesproken tegen zijn zoon, hoewel de knaap daar maar enkele woorden van begreep en er zelf niet één kon spreken. Maar nu had de oude man het gevoel dat het gebruik van zijn moedertaal van al te veel vertrouwelijkheid zou getuigen tegenover zijn zoon, die door de gunsten van het lot en de keizer zo ver van hem af was komen te staan, terwijl de kapitein op de lippen van zijn vader lette om de eerste Sloveense klank te begroeten als iets ouds bekends en vergeten vertrouwds. ‘Gefeliciteerd, gefeliciteerd!’ herhaalde de wachtmeester met bulderende stem. ‘In mijn tijd ging dat niet zo snel! In mijn tijd werden we nog door Radetzky getreiterd!’ Het is echt voorbij! dacht kapitein Trotta. Een lastige berg militaire rangen stond tussen hem en zijn vader in. ‘Hebt u nog rakia, vader?’ vroeg hij om het laatste restje vertrouwelijkheid overeind te houden. Ze dronken, proostten en dronken nogmaals, na elke slok kreunde de oude man, verloor zich in een eindeloze hoestbui, liep blauwrood aan, spuwde, kwam langzaamaan weer tot bedaren en begon stoere verhalen te vertellen uit zijn eigen legerjaren, met de onmiskenbare bedoeling de verdiensten en de carrière van zijn zoon te bagatelliseren. Ten slotte stond de kapitein op, kuste de vaderlijke hand, ontving een vaderlijke kus op voorhoofd en wang, gespte zijn sabel om, zette zijn helm op en vertrok – in de vaste overtuiging dat hij zijn vader in dit leven voor de laatste keer had gezien...

Het was de laatste keer geweest. De zoon schreef zijn vader de vertrouwde brieven, de enige zichtbare band die tussen hen nog bleef bestaan – kapitein Trotta was losgeweekt van een lange reeks boerse, Slavische voorvaderen. Met hem brak een nieuw geslacht aan. De jaren rolden voort als gelijkmatige, vreedzame wielen. Trotta trouwde overeenkomstig zijn stand met de niet meer zo jonge, welgestelde nicht van zijn kolonel, dochter van een districtskapitein in het westen van Bohemen, verwekte een zoon, genoot van het geordende, gezonde, militaire leven in het kleine garnizoen, reed elke ochtend te paard naar het exercitieplein, speelde ’s middags schaak in het café met de notaris, begon zich thuis te voelen in zijn rang, zijn stand, zijn waardigheid en zijn roem. Hij bezat matig militair talent, waarvan hij jaarlijks tijdens de manoeuvres matig bewijs leverde, hij was een goede echtgenoot, argwanend tegenover vrouwen, hij gokte niet, was streng maar rechtvaardig tegenover de soldaten, en had een gruwelijke afkeer van leugens, onmannelijk gedrag, goedkope troost, ongemeende lof en overdreven eerzucht. Hij was net zo bescheiden en onberispelijk als zijn conduitestaat en alleen de woede waarin hij soms ontstak, kon een mensenkenner doen vermoeden dat ook de ziel van kapitein Trotta de donkere krochten kende waarin stormen sluimerden en onbekende stemmen van naamloze voorvaderen rustten.

Hij las geen boeken, kapitein Trotta, en hij had in stilte medelijden met zijn opgroeiende zoon, die met lei en griffel, spons, papier, liniaal en de tafels van vermenigvuldiging moest leren omgaan en voor wie de onvermijdelijke leesboeken al klaarlagen. De kapitein was er nog van overtuigd dat ook zijn zoon soldaat zou worden. Hij kon zich niet voorstellen dat een Trotta (vanaf nu tot het einde van het geslacht) ooit een ander beroep zou uitoefenen. Als hij twee, drie of vier zonen had gehad – maar zijn vrouw was ziekelijk, had dokters en rustkuren nodig en een zwangerschap bracht haar gezondheid in gevaar – waren die allemaal soldaat geworden. Zo dacht kapitein Trotta toen nog. Er was sprake van een nieuwe oorlog, hij was elke dag paraat. Hij wist zo goed als zeker dat hij voorbestemd was om te sneuvelen op het slagveld. In zijn deugdelijke eenvoud beschouwde hij de dood op het veld als noodzakelijk gevolg van de militaire roem. Tot hij op een dag met achteloze nieuwsgierigheid het eerste leesboekje van zijn zoon ter hand nam, die net vijf was geworden en het aan de eerzucht van zijn moeder te danken had dat een huisonderwijzer hem al veel te vroeg de last van de school liet smaken. Hij las het op rijm gezette ochtendgebed, dat al tientallen jaren hetzelfde was, hij wist nog hoe het ging. Hij las ‘De vier jaargetijden’, ‘Vos en haas’ en ‘De koning der dieren’. Hij bekeek de inhoudsopgave en vond de titel van een les die over hemzelf moest gaan, want hij luidde: ‘Franz Joseph de Eerste in de Slag bij Solferino’; hij moest erbij gaan zitten toen hij het las. ‘In de Slag bij Solferino’ – zo begon het stuk – ‘belandde onze keizer en koning Franz Joseph de Eerste in een hachelijke situatie.’ Trotta zelf kwam erin voor. Maar wat een gedaanteverwisseling! ‘De monarch’ – zo stond er te lezen – ‘had zich in het heetst van de strijd zo ver naar voren gewaagd dat hij zich plotseling omsingeld zag door vijandelijke ruiters. Toen de nood het hoogst was, kwam er een piepjonge luitenant op een bezwete vos in volle galop aangestormd, zwaaiend met zijn sabel. Olala! Hoe vielen toen de slagen op de hoofden en schouders van de vijandelijke ruiters!’ En vervolgens: ‘Een vijandelijke lans doorboorde de borst van de jonge held, maar van de vijand was het grootste deel geveld. De jonge en onverschrokken monarch kon zich met zijn glanzende degen in de hand gemakkelijk tegen de steeds zwakkere aanvallen verweren. En op dat moment werd de hele vijandelijke cavalerie gevangengenomen. De jonge luitenant – Joseph ridder Von Trotta was zijn naam – kreeg de hoogste onderscheiding die ons vaderland zijn heldzonen kan geven: de orde van Maria Theresia.’

Kapitein Trotta liep met het leesboekje in zijn hand naar het moestuintje achter het huis waar zijn vrouw op zachte middagen bezig was, en vroeg haar met bleke lippen en verstikte stem of ze dat schandelijke stukje kende. Ze glimlachte en knikte. ‘Het is gelogen!’ schreeuwde de kapitein terwijl hij het boekje op de vochtige aarde gooide. ‘Ach, het is voor kinderen,’ zei zijn vrouw sussend. De kapitein keerde haar de rug toe. De woede ging in hem tekeer als een storm in een kwetsbare struik. Hij snelde naar binnen, zijn hart sloeg over. Het was tijd om te gaan schaken. Hij nam zijn sabel van de haak, gespte zijn koppelriem met een snelle, nijdige ruk om zijn middel en ging er met lange, driftige passen vandoor. Wie hem zag lopen had kunnen denken dat hij op weg was om een hele troep vijanden te verslaan. Nadat hij in het café, zonder een woord te hebben gesproken, met vier diepe rimpels dwars over zijn smalle, bleke voorhoofd onder zijn stug rechtopstaande haar, twee partijen had verloren, smeet hij met een driftig handgebaar de stukken kletterend omver en zei tegen zijn partner: ‘Ik heb uw raad nodig!’ – pauze – ‘Ze hebben misbruik van mij gemaakt,’ begon hij opnieuw, keek strak in de fonkelende brillenglazen van de notaris en bemerkte het volgende moment dat hij de woorden niet kon vinden. Hij had het leesboekje mee moeten nemen. Met dat odieuze object in de hand had hij het veel makkelijker kunnen uitleggen. ‘Welk misbruik?’ vroeg de jurist. ‘Ik heb nooit bij de cavalerie gediend,’ zei kapitein Trotta, denkend dat hij zo het beste kon beginnen, hoewel hij zelf wel besefte dat hij op die manier niet te volgen was. ‘En die schaamteloze kinderboekenschrijvers schrijven zomaar dat ik op een vos, op een bezwete vos, schrijven ze, in galop kwam aangestormd om de monarch te redden, schrijven ze.’ – De notaris begreep al waarover het ging. Hij kende de les zelf uit de boeken van zijn zonen. ‘U neemt dat veel te serieus, kapitein,’ zei hij. ‘Het is toch maar voor kinderen!’ Trotta keek hem geschrokken aan. Op dat moment had hij het gevoel dat de hele wereld tegen hem samenspande: de schrijvers van de leesboekjes, de notaris, zijn vrouw, zijn zoon en de huisonderwijzer. ‘Alle historische gebeurtenissen,’ zei de notaris, ‘worden voor gebruik in het onderwijs helemaal anders weergegeven. Zo hoort het ook, volgens mij. Kinderen hebben voorbeelden nodig die ze begrijpen, die indruk op hen maken. Later horen ze dan wel hoe de vork in de steel zat.’ – ‘Afrekenen!’ riep de kapitein terwijl hij opstond. Hij liep naar de kazerne, betrapte luitenant van dienst Amerling met een meisje in het kantoor van de administrateur, inspecteerde zelf de wachten, ontbood de opperwachtmeester, liet de luitenant van dienst op rapport komen, beval de compagnie aan te treden om op de binnenplaats exercities te doen. De manschappen gehoorzaamden bevend en geschrokken. In elk peloton ontbraken er een paar, ze waren nergens te vinden. Kapitein Trotta beval de namen af te roepen. ‘Afwezigen morgen op rapport,’ zei hij tegen de luitenant. Hijgend van de inspanning exerceerden de manschappen. De laadstokken klepperden, de geweerriemen vlogen heen en weer, hete handen kletsten tegen koele, metalen lopen, de zware kolven stampten dof op de zachte grond. ‘Laden!’ commandeerde de kapitein. De lucht trilde van het holle geknetter van de losse flodders. ‘Een halfuur salueren!’ beval de kapitein. Na tien minuten veranderde hij het bevel. ‘Knielen voor het gebed!’ Rustig geworden luisterde hij hoe de harde knieën dof neerkwamen op aarde, kiezel en zand. Hij was nog altijd kapitein, baas van zijn compagnie. Hij zou die schrijvers wel eens mores leren.

Hij ging vandaag niet naar de officiersclub, hij ging niet eens eten, hij ging naar bed. Hij sliep droomloos en diep. De volgende ochtend tijdens het officiersrapport bracht hij voor de kolonel kort en krachtig zijn bezwaren uit. Ze werden doorgegeven. En nu begon de martelgang van kapitein Joseph Trotta, ridder van Sipolje, ridder van de waarheid. Het duurde weken voor het ministerie van Oorlog hem antwoordde dat zijn bezwaarschrift was doorgegeven aan het ministerie van Onderwijs. En weer gingen er weken voorbij, tot er op zekere dag een antwoord kwam van de minister. Het luidde als volgt:

==

Uwe hoogedelgeboren,

zeer geachte heer kapitein!

In antwoord op het bezwaarschrift dat u, hoogedelgeboren heer, hebt ingediend betreffende leesles no. 15 van de geautoriseerde leesboeken voor Oostenrijkse volks- en burgerscholen volgens de wet van 21 juli 1864, samengesteld en uitgegeven door de professoren Weidner en Srdcny, neemt de minister van Onderwijs de eerbiedige vrijheid om uwe hoogedelgeborene te wijzen op het feit dat de leeslessen van historisch belang, vooral zulke die op Zijne Majesteit keizer Franz Joseph hoogstpersoonlijk betrekking hebben, alsook op andere leden van het Allerhoogste Vorstenhuis, ingevolge het decreet van 21 maart 1840 in overeenstemming met het begripsvermogen van de schoolgaande jeugd en de hoogst mogelijke pedagogische eisen dienen te zijn opgesteld. De betreffende, door Uwe hoogedelgeborene in het bezwaarschrift vermelde leesles no. 15 is aan Zijne Excellentie de minister van Onderwijs persoonlijk voorgelegd en door hem voor gebruik in scholen goedgekeurd. De lagere onderwijsautoriteiten stellen zich niet minder dan de hogere tot plicht de heroïsche daden van militairen overeenkomstig het kinderlijke karakter, de fantasie en de vaderlandse gevoelens van de opgroeiende jeugd in de monarchie te beschrijven zonder de waarheid van de weergegeven gebeurtenissen geweld aan te doen, maar eveneens zonder ze in een droge, elke vorm van verbeelding en vaderlandslievende gevoelens ontberende stijl, weer te geven. Ingevolge deze en andere overwegingen verzoekt ondergetekende u, hoogedelgeboren heer, uw klacht in te trekken.

==

Dit document was ondertekend door de minister van Onderwijs. De kolonel gaf het aan kapitein Trotta met de vaderlijke woorden: ‘Laat het erbij!’ Trotta nam het aan en zweeg. De volgende week verzocht hij langs de voorgeschreven officiële kanalen om een audiëntie bij Zijne Majesteit en drie weken later stond hij ’s ochtends in Wenen in de Hofburg oog in oog met zijn opperste bevelhebber.

‘Zeg nou zelf, mijn beste Trotta!’ zei de keizer. ‘Het is een heel nare zaak, maar wij tweeën komen er niet slecht uit. U kunt het er beter bij laten!’

‘Majesteit,’ antwoordde de kapitein, ‘het is een leugen!’

‘Er wordt veel gelogen,’ bevestigde de keizer.

‘Ik kan dit niet, Majesteit,’ stamelde de kapitein.

De keizer kwam dicht bij de kapitein staan. De monarch was niet veel groter dan Trotta. Ze keken elkaar in de ogen.

‘Mijn ministers,’ begon Franz Joseph, ‘moeten zelf weten wat ze doen. Ik moet me op hen verlaten. Begrijpt u dat, beste kapitein Trotta?’ En even later: ‘We zullen het goedmaken! Dat zult u zien!’

De audiëntie was voorbij.

Zijn vader leefde nog, maar Trotta ging niet naar Laxenburg. Hij keerde terug naar zijn garnizoen en vroeg zijn ontslag uit het leger.

Hij werd als majoor ontslagen. Hij verhuisde naar Bohemen, naar het kleine landgoed van zijn schoonvader. Maar hij bleef in de gunst van de keizer. Een paar weken later werd hem meegedeeld dat het Zijne Majesteit had behaagd de zoon van zijn levensredder uit zijn particuliere schatkist een studiebeurs van vijfduizend gulden te doen toekomen. Tegelijkertijd werd Trotta geadeld tot baron.

Joseph Trotta, baron von Sipolje, nam de keizerlijke gaven met tegenzin in ontvangst, alsof het beledigingen waren. De veldtocht tegen de Pruisen werd zonder hem gevoerd en verloren. Hij foeterde. Zijn slapen begonnen al zilverwit te worden, zijn blik dof, zijn stap traag, zijn hand zwaar en zijn mond nog zwijgzamer dan vroeger. Hoewel hij in de bloei van zijn leven was, zag hij eruit als een vroeg oud geworden man. Verdreven was hij uit het paradijs van het simpele geloof in keizer en deugd, waarheid en recht. Geketend in dulden en zwijgen moest hij zich ermee verzoenen dat sluwheid het voortbestaan van de wereld, de kracht van de wet en de glorie van de keizer verzekerde. Dankzij de ooit eens geuite wens van de keizer verdween leesles nummer 15 uit de schoolboeken van de monarchie. De naam Trotta bestond alleen nog in de anonieme annalen van het regiment. De majoor zette zijn leven voort als de onbekende drager van snel verdwenen roem, als een vluchtige schaduw die over de tastbare wereld van de levenden geworpen wordt door een heimelijk verborgen object. Op het landgoed van zijn schoonvader was hij met gieter en tuinschaar in de weer, en net als zijn vader in het slotpark van Laxenburg snoeide de baron de heggen en maaide het gazon, bewaakte in het voorjaar de goudenregen en later de vlierstruiken tegen rovershanden, hij verving vermolmde schuttingplanken door gladgeschaafde nieuwe, onderhield gereedschap en garelen, tuigde en zadelde eigenhandig de paarden, repareerde roestige sloten aan poorten en deuren, stak bedachtzaam op maat gesneden wiggen tussen vermoeide scharnieren die scheefzakten, zat dagenlang in het bos, schoot klein wild, overnachtte bij de boswachter, verzorgde de kippen, bekommerde zich om mest en oogst, klimplanten en fruit, knecht en koetsier. Krenterig en argwanend deed hij boodschappen, viste met duim en wijsvinger muntjes uit een versleten leren beursje en verstopte het weer onder zijn mantel. Hij werd een kleine Sloveense boer. Soms stak de oude woede in hem weer de kop op en ging tekeer als een hevige storm in een kwetsbare struik. Dan sloeg hij de knecht en de flanken van de paarden, smeet de deuren in de sloten die hij zelf had gerepareerd, bedreigde de dagloners met moord en doodslag, schoof ’s middags aan tafel ruw zijn bord van zich af, at niets en mopperde. Naast hem leefden, in afzonderlijke kamers, zijn zwakke en ziekelijke vrouw, zijn zoon, die zijn vader alleen bij de maaltijden zag en wiens rapporten hem twee keer per jaar werden voorgelegd zonder dat ze enige lof of blaam ontlokten, en zijn schoonvader, die vrolijk zijn pensioen verbraste, graag naar de meisjes ging, wekenlang in de stad logeerde en bang was voor zijn schoonzoon. Hij was een oude, Sloveense keuterboer, baron Trotta. Nog steeds schreef hij twee keer in de maand, ’s avonds laat bij flakkerend kaarslicht, een brief naar zijn vader, op gelig octavopapier, met de aanhef op vier mansvingers afstand van de bovenkant en twee van de linkerkant: ‘Beste vader!’ Zelden kreeg hij antwoord.

Wel dacht de baron er soms over zijn vader te bezoeken. Hij had al langere tijd heimwee naar de wachtmeester, naar het sobere bestaan in de van staatswege verstrekte armoede, de droge tabak en de zelfgestookte rakia. Maar de zoon zag op tegen de kosten, net zoals zijn vader, zijn grootvader en zijn overgrootvader daartegen hadden opgezien. Nu stond hij weer dichter bij de invalide op het slot van Laxenburg dan jaren geleden, toen hij in de frisse glans van zijn nieuwe adeldom in de witgekalkte keuken van de kleine dienstwoning had gezeten en rakia had gedronken. Met zijn vrouw sprak hij nooit over zijn afkomst. Hij voelde dat verlegen hoogmoed deze dochter uit een oud ambtenarengeslacht zou scheiden van een Sloveense wachtmeester. Daarom nodigde hij zijn vader nooit uit. Op een keer, het was een heldere dag in maart en de baron liep stampend over de harde aardkluiten naar de rentmeester, bracht een knecht hem een brief van de slotvoogd van Laxenburg. De invalide was overleden, zacht ontslapen op de leeftijd van eenentachtig jaar. Baron Trotta zei alleen maar: ‘Ga naar de barones en zeg dat mijn koffer gepakt moet worden, ik vertrek vanavond nog naar Wenen.’ En hij liep door naar het huis van de rentmeester, vroeg of het zaad goed kiemde, zei iets over het weer, gaf opdracht drie nieuwe ploegen te bestellen, de veearts maandag te laten komen en vandaag nog de vroedvrouw naar de zwangere meid te sturen, en zei bij het afscheid: ‘Mijn vader is gestorven. Ik ga drie dagen naar Wenen,’ salueerde met een slappe hand en vertrok.

Zijn koffer was gepakt en de paarden werden ingespannen, het was een uur rijden naar het station. Hij at snel een bord soep met vlees. Toen zei hij tegen zijn vrouw: ‘Ik weet niet wat ik nu moet! Mijn vader was een goed man! En je hebt hem nooit gezien!’ Was dat een eerbetoon? Was het een klacht? ‘Jij gaat mee!’ zei hij tegen zijn geschrokken zoon. Zijn vrouw stond op om ook de koffer van de jongen te pakken. Terwijl ze daar op de eerste verdieping mee bezig was, zei Trotta tegen zijn zoon: ‘Nu zul je je grootvader zien.’ De jongen huiverde en sloeg zijn ogen neer.

De wachtmeester was opgebaard toen ze aankwamen. Hij lag met zijn imposante, weerbarstige snor, bewaakt door acht meterslange kaarsen en twee invalide kameraden, in donkerblauw uniform en met drie glimmende medailles op zijn borst op de katafalk in zijn huiskamer. Een zuster ursuline zat in de hoek naast het enige, geblindeerde raam te bidden. De invaliden gingen in de houding staan toen Trotta binnenkwam. Hij droeg zijn majoorsuniform met de Maria-Theresiaorde, knielde neer, zijn zoon viel aan de voeten van de dode ook op zijn knieën, met de reusachtige zolen van het lijk voor zijn jonge gezicht. Baron Trotta voelde voor het eerst in zijn leven een kleine, scherpe steek in de buurt van zijn hart. Zijn kleine ogen bleven droog. Hij mompelde een, twee, drie onzevaders, uit vrome verlegenheid, kwam overeind, boog zich over de dode heen, kuste de imposante snor, gaf de invaliden een teken en zei tegen zijn zoon: ‘Kom!’

‘Heb je hem gezien?’ vroeg hij toen ze buiten waren.

‘Ja,’ zei de jongen.

‘Hij was maar een wachtmeester van de gendarmerie,’ zei Trotta, ‘ik heb in de Slag bij Solferino het leven van de keizer gered – en toen zijn we in de adelstand verheven.’

De jongen zei niets.

De invalide werd begraven op het kleine kerkhof van Laxenburg, op de afdeling voor militairen. Zes donkerblauwe kameraden droegen de kist van de kapel naar het graf. Majoor Trotta, met hoge kepie en in parade-uniform, hield zijn hand de hele tijd op de schouder van zijn zoon. De jongen snikte. De treurige melodieën van de militaire kapel, de weemoedige en eentonige gezangen van de geestelijken, die telkens opklonken als de kapel stopte met spelen, en de langzaam wegdrijvende wierook bezorgden de jongen een onbegrijpelijk, verstikkend verdriet. En de geweerschoten die door een halve sectie soldaten werden afgevuurd boven het graf, schokten hem met hun lange nagalmende onverbiddelijkheid. Een militaire groet werd de ziel van de dode nageschoten, die nu rechtstreeks naar de hemel ging, voor eeuwig en altijd van deze wereld verdwenen.

Vader en zoon reden terug. Onderweg zei de baron geen woord. Alleen toen ze de trein verlieten en achter het plantsoen van het station in de koets stapten die daar op hen stond te wachten, zei de majoor: ‘Je mag je grootvader nooit vergeten!’

En de baron verrichtte weer zijn gewone, dagelijkse bezigheden. En de jaren gleden voorbij als regelmatige, vreedzame, sprakeloze wielen. De wachtmeester was niet de laatste dode die de baron moest begraven. Hij begroef eerst zijn schoonvader, een paar jaar later zijn vrouw, die snel, bescheiden en zonder afscheid te nemen aan een zware longontsteking gestorven was. Hij stuurde zijn zoon naar een kostschool in Wenen en besliste dat hij nooit beroepsmilitair mocht worden. Hij bleef alleen achter op zijn landgoed, in het grote witte huis waar de adem van de dode nog rondwaarde, sprak alleen met de boswachter, de rentmeester, de knecht en de koetsier. Zijn woede-uitbarstingen werden schaarser. Maar de knechten en meiden voelden voortdurend zijn boerse vuist, en zijn van woede doordrongen zwijgen lag als een zwaar juk op de nek van de mensen. Er joeg een angstaanjagende stilte voor hem uit, als voor een onweer. Twee keer per maand kreeg hij nederige brieven van zijn zoon, één keer per maand antwoordde hij in twee korte zinnetjes, op zuinige reepjes papier, de witte marges die hij van ontvangen brieven had afgeknipt. Eén keer per jaar, op 18 augustus, de verjaardag van de keizer, reed hij in uniform naar de dichtstbijzijnde garnizoensstad. Twee keer per jaar kwam zijn zoon op bezoek, tijdens de kerst- en de zomervakantie. Op kerstavond kreeg de jongen altijd drie harde zilveren guldens, waarvoor hij een kwitantie moest ondertekenen en die hij nooit mee mocht nemen. De guldens belandden nog diezelfde avond in een kistje in de lade van de oude heer. Naast de guldens lagen de schoolrapporten. Ze getuigden van de buitengewone vlijt van zijn zoon, en van zijn matige, maar voldoende talenten. Nooit kreeg de jongen iets om te spelen, nooit een beetje zakgeld, nooit een boek, afgezien van de verplichte schoolboeken. Hij leek niets tekort te komen. Hij was zuiver, nuchter en eerlijk van geest. Zijn beperkte fantasie deed hem niets anders verlangen dan zo snel mogelijk van de schoolbanken af te komen.

Hij was achttien jaar oud toen zijn vader op kerstavond tegen hem zei: ‘Dit jaar krijg je geen drie guldens meer! Je mag er tegen een kwitantie negen uit het kistje halen. Voorzichtig met de meisjes! Ze hebben meestal een ziekte!’ En na een stilte: ‘Ik heb besloten dat je jurist gaat worden. Je hebt daar nog twee jaar voor. De militaire dienst kan wachten. Die kan uitgesteld worden tot je klaar bent.’

De jongen nam de negen guldens even gehoorzaam in ontvangst als de wens van zijn vader. Hij ging zelden naar de meisjes, wist ze goed te kiezen en bezat nog zes guldens toen hij in de zomervakantie weer naar huis kwam. Hij vroeg zijn vader toestemming om een vriend uit te nodigen. ‘Goed,’ zei de majoor een beetje verbaasd. De vriend had weinig bagage bij zich, maar wel een omvangrijke schilderkist, die de heer des huizes niet beviel. ‘Schildert hij?’ vroeg de oude heer. ‘Heel mooi!’ zei Franz, zijn zoon. ‘Hij moet niet kliederen in huis! Laat hem het landschap maar schilderen!’ De logé schilderde weliswaar buiten, maar geenszins het landschap. Hij schilderde uit zijn hoofd het portret van baron Trotta. Elke dag aan tafel bestudeerde hij de gelaatstrekken van zijn gastheer. ‘Wat kijkt hij mij zo aan?’ vroeg de baron. De twee jongens werden rood en keken naar het tafellaken. Maar het portret kwam toch tot stand en werd de oude heer bij het afscheid overhandigd. Hij bestudeerde het glimlachend en aandachtig. Hij draaide het om alsof hij op de achterkant verdere details zocht die op de voorkant wellicht waren weggelaten, hield het tegen het raam, vervolgens ver van zich af, bekeek zichzelf in de spiegel, vergeleek zich met het portret en zei ten slotte: ‘Waar kan het het best hangen?’ Het was het eerste in vele jaren dat hem vrolijk stemde. ‘Je kunt je vriend geld lenen als hij iets nodig heeft,’ zei hij zachtjes tegen Franz. ‘Blijf maar goede vrienden!’ Het portret was en bleef het enige dat ooit van de oude heer Trotta werd gemaakt. Het hing later in de woonkamer van zijn zoon en sprak nog tot de verbeelding van zijn kleinzoon...

Intussen verkeerde de majoor door het schilderij enkele weken in een bijzondere stemming. Hij hing het nu eens aan de ene en dan weer aan de andere muur, bekeek gecharmeerd en met welgevallen zijn scherpe, vooruitspringende neus, zijn baardeloze, bleke en smalle mond, zijn magere jukbeenderen, die als heuveltjes voor zijn kleine, zwarte ogen lagen, en zijn lage, zwaar gerimpelde voorhoofd onder zijn kortgeknipte, weerbarstige stekelhaar. Hij leerde nu pas zijn eigen gezicht kennen, af en toe ging hij er woordeloos mee in gesprek. Het maakte gedachten in hem los die hij nooit eerder gekend had, en allerlei herinneringen, onvoorstelbare, snel vervagende schaduwen van weemoed. Het was pas door dit portret dat hij zich bewust werd van zijn vroege levensavond en zijn grote eenzaamheid, ze stroomden van het beschilderde doek op hem af, de eenzaamheid en de levensavond. Was dat altijd zo? vroeg hij zich af. Was dat altijd al zo? Onwillekeurig liep hij af en toe naar het kerkhof, naar het graf van zijn vrouw, bekeek de grijze grafsteen en het krijtwitte kruis, haar geboortedatum en haar sterfdag, becijferde dat ze te vroeg gestorven was en moest toegeven dat hij zich haar niet goed meer kon herinneren. Haar handen bijvoorbeeld was hij vergeten. Chinese staalwijn, schoot hem plotseling te binnen, een drankje dat ze jarenlang had ingenomen. Haar gezicht? Met zijn ogen dicht kon hij het zich nog voor de geest halen, maar algauw verdween het om op te lossen in een rode, cirkelvormige schemering. Hij werd mild in huis en hof, hij streelde soms een paard, glimlachte naar de koeien, dronk vaker dan vroeger een borrel en schreef zijn zoon op een keer een korte brief buiten de gebruikelijke tijdstippen. De mensen begonnen hem met een glimlach te groeten en hij knikte vriendelijk terug. Het werd zomer, in de vakantie kwam zijn zoon met de vriend, de oude heer nam hen mee naar de stad, stapte een restaurant binnen, dronk een paar slokken slivovitsj en bestelde voor de jongens een copieuze maaltijd.

Zijn zoon werd jurist, kwam regelmatig naar huis, gaf op het landgoed zijn ogen de kost en kreeg op een dag zin om het te beheren en af te zien van zijn juridische loopbaan. Dat zei hij tegen zijn vader. De majoor zei: ‘Het is te laat! Jij wordt nooit boer of landheer! Je wordt een bekwaam ambtenaar!’ En daarmee was de zaak afgedaan. De zoon werd politiek ambtenaar, districtscommandant in Silezië. En al was de naam Trotta uit de geautoriseerde schoolboeken verdwenen, uit de geheime dossiers van de hoogste politieke instanties was hij dat niet, en de grootmoedig door de keizer geschonken vijfduizend gulden verzekerde Trotta als ambtenaar van de blijvende welwillende aandacht en protectie van onbekende hogere instanties. Hij werd snel bevorderd. Twee jaar voor zijn benoeming tot districtshoofd overleed de majoor.

##

Hij liet een verrassend testament na. Omdat hij de overtuiging was toegedaan – zo schreef hij – dat zijn zoon geen goede boer zou zijn en in de hoop dat de Trotta’s, in dankbaarheid tegenover de keizer voor diens blijvende gunst, in de staatsdienst tot hoge roem en aanzien zouden komen en in hun leven gelukkiger zouden worden dan hij, de opsteller van dit testament, had hij besloten ter nagedachtenis aan wijlen zijn vader het landgoed dat zijn schoonvader hem jaren geleden had nagelaten, met alle roerende en onroerende goederen te vermaken aan het fonds voor militaire invaliden, waarbij de begunstigde van het testament geen andere verplichting had dan hem, de erflater, zo eenvoudig mogelijk te begraven op het kerkhof waar zijn vader was bijgezet, en indien mogelijk dicht bij de overledene. Hij, de erflater, verzocht alle pracht en praal achterwege te laten. De aanwezige contanten, vijftienduizend florijnen plus rente, in deposito bij de bankiersfirma Efrussi te Wenen, en ook de rest van het geld dat nog in zijn huis aanwezig was, net als het zilver en koper en de ring, het horloge en het halssnoer van zijn moeder zaliger kwamen toe aan de enige zoon van de erflater, baron Franz Von Trotta und Sipolje.

Een militaire kapel uit Wenen, een compagnie infanterie, een gemachtigde van de ridders van de Maria-Theresiaorde, afgevaardigden van het Zuid-Hongaarse regiment waarvan de majoor de bescheiden held was geweest, alle militaire invaliden die nog konden marcheren, twee ambtenaren van de hof- en kabinetskanselarij, een officier van het militaire kabinet en een onderofficier met de Maria-Theresiaorde op een zwart omfloerst kussen: dat was de officiële begrafenisstoet. Franz, de zoon, liep in het zwart, mager en alleen. De kapel speelde de mars die ook op de begrafenis van zijn grootvader was gespeeld. De salvo’s die werden afgevuurd klonken dit keer harder en galmden langer na.

De zoon huilde niet. Niemand huilde om de dode. Alles bleef droog en waardig. Niemand sprak aan het graf. Vlak bij de wachtmeester van de gendarmerie lag majoor baron Von Trotta und Sipolje, de ridder der waarheid. Hij kreeg een eenvoudige, militaire grafsteen, waarop in smalle, zwarte letters behalve zijn naam, rang en regiment ook de trotse bijnaam gegraveerd stond: ‘Held van Solferino.’

Er restte van de dode dus weinig meer dan deze steen, vergeten roem en het portret. Een boer loopt in de lente over zijn akker... en later, in de zomer, is het spoor van zijn voetstappen gewist door de zegen van het graan dat hij heeft gezaaid. Keizer- en koninklijk hoofdgelastigde Trotta von Sipolje ontving nog diezelfde week een condoleanceschrijven van Zijne Majesteit, waarin de nog steeds ‘onvergetelijke diensten’ van de overledene twee keer werden vermeld.

2

In het hele machtsgebied van de divisie was er geen mooiere militaire kapel dan die van het tiende regiment infanterie in de kleine districtsstad W. in Moravië. De kapelmeester behoorde nog tot die Oostenrijkse muzikanten die dankzij een uitstekend geheugen en een steeds levendige behoefte aan nieuwe variaties op oude melodieën elke maand een nieuwe mars wisten te componeren. Al die marsen leken op elkaar als soldaten. De meeste begonnen met tromgeroffel, bevatten de aan het marsritme aangepaste taptoe en een schaterlach van de lieflijke cimbalen, en eindigden met een rommelende donder van de grote pauken, het vrolijke, korte onweer van de soldatenmuziek. Kapelmeester Nechwal onderscheidde zich van zijn collega’s, niet zozeer door zijn bijzonder vruchtbare volharding als componist als wel door de energieke en opgewekte strengheid waarmee hij zijn muziek ten gehore bracht. De nonchalante gewoonte van andere kapelmeesters om de eerste mars door de onderofficier van de kapel te laten dirigeren en pas bij het tweede nummer van het programma zelf het dirigeerstokje ter hand te nemen, beschouwde Nechwal als een duidelijk voorteken van de ondergang van de keizer- en koninklijke monarchie. Zodra de kapel zich in de voorgeschreven cirkel had opgesteld en de sierlijke pootjes van de kleine muzieklessenaartjes in de zwarte aarde tussen de grote straatstenen van het plein waren ingegraven, stond de kapelmeester te midden van zijn muzikanten en hield hij zijn zwarte, ebbenhouten dirigeerstok met de zilveren knop discreet geheven. Alle pleinconcerten – ze vonden plaats onder het balkon van het districtshoofd – begonnen met de Radetzkymars. Hoewel de leden van de kapel deze mars zo goed kenden dat ze hem midden in de nacht en in hun slaap hadden kunnen spelen zonder te worden gedirigeerd, achtte de kapelmeester het toch noodzakelijk elke noot van het blad af te lezen. En alsof hij de Radetzkymars voor het eerst met zijn muzikanten instudeerde, hief hij elke zondag met grote militaire en muzikale precisie zijn hoofd, zijn stokje en zijn blik en richtte ze alle drie tegelijk naar dat deel van de cirkel waar hij middenin stond dat zijn bevelen nodig leek te hebben. De stugge trommels roffelden, de zoete piccolo’s floten en de heerlijke cimbalen tinkelden. Er verscheen een gelukzalige glimlach op het gezicht van alle toehoorders en het bloed begon te tintelen in hun benen. Ze stonden nog stil, maar dachten al dat ze marcheerden. De jonge meisjes hielden hun adem in, hun mond ging open. De bedaagdere mannen lieten hun hoofd zakken en dachten aan de manoeuvres. De oude vrouwtjes zaten vlakbij in het park en hun kleine, grijze hoofdjes beefden. En het was zomer.

##

Ja, het was zomer. De oude kastanjebomen tegenover het huis van het districtshoofd bewogen alleen ’s morgens en ’s avonds hun donkergroene, rijk en ruim bebladerde kruinen. Overdag stonden ze er roerloos bij, bliezen hun bitterzoete wasem uit en zonden hun brede, koele schaduw naar het midden van de straat. De hemel was altijd blauw. Onophoudelijk kwinkeleerden er onzichtbare leeuweriken boven de stille stad. Over de hobbelige kasseien reed soms een koets die een vreemdeling van het station naar het hotel bracht. Soms trappelden de hoeven van het tweespan waarmee de heer Von Winternigg uit rijden ging, door de brede straat, van noord naar zuid, van het kasteel van de grootgrondbezitter naar zijn enorme jachtgebied. Klein, oud en schriel, een gelig oud mannetje met een nietig, verschrompeld gezichtje in een grote, gele reisdeken – zo zat de heer Von Winternigg in zijn statige koets. Als een amechtig stukje winter reed hij door de verzadigde zomer. Op hoge, elastische en geluidloze rubberbanden met dunne, bruingelakte spaken die de zon weerkaatsten, rolde hij rechtstreeks uit zijn bed naar zijn landelijke rijkdommen. De grote, donkere bossen en de blonde groene boswachters verwachtten hem al. De bewoners van de stad groetten hem. Hij antwoordde niet. Onbewogen reed hij door een zee van begroetingen. Zijn zwarte koetsier rees steil omhoog, zijn hoge hoed raakte bijna de kruinen van de kastanjebomen, zijn buigzame zweep aaide de bruine ruggen van de paarden en uit de gesloten mond van de koetsier kwam met zeer regelmatige tussenpozen een knallend geklak, luider dan het hoefgetrappel, als een melodieus geweerschot.

In die periode begon de vakantie. De vijftienjarige zoon van het districtshoofd, Carl Joseph Von Trotta, leerling aan de cadettenschool van de cavalerie in Moravisch Weisskirchen, beleefde zijn geboortestad als een zomerse plek; de zomer was er evenzeer thuis als hijzelf. Met Kerstmis en Pasen was hij uitgenodigd door zijn oom in Wenen. Hij kwam alleen in de zomervakantie naar huis. De dag van zijn aankomst was altijd een zaterdag. Dat gebeurde volgens de wens van zijn vader, districtshoofd Franz baron Von Trotta und Sipolje. Zomervakanties mochten, op welke weekdag ze in de cadettenschool ook begonnen, thuis in elk geval pas op zaterdag beginnen. Op zondag had de heer Von Trotta und Sipolje geen dienst. Hij reserveerde de hele ochtend van negen tot twaalf voor zijn zoon. Precies om tien minuten voor negen, een kwartier na de vroegmis, stond de jongen in zijn zondagse uniform voor de deur van zijn vader. Vijf minuten voor negen kwam Jacques in zijn grijze livrei de trap af en zei: ‘Jongeheer, uw papa komt eraan.’ Carl Joseph trok zijn uniform nog eens recht, schoof zijn koppelriem goed, nam zijn kepie in de hand en hield deze volgens voorschrift tegen zijn heup gedrukt. Zijn vader naderde, de zoon sloeg zijn hakken tegen elkaar, het knalde door het stille, oude huis. De oude heer deed de deur open en liet zijn zoon met een eenvoudig handgebaar voorgaan. De jongen bleef staan, hij merkte de uitnodiging niet op. Zijn vader ging dan maar naar binnen, Carl Joseph volgde hem en bleef bij de deur staan. ‘Maak het je gemakkelijk!’ zei het districtshoofd na enige tijd. Nu pas liep Carl Joseph naar de grote, roodpluchen leunstoel en ging zitten, tegenover zijn vader, zijn benen stijf tegen elkaar en zijn kepie met zijn witte handschoenen op zijn knieën. Door de dunne spleten van de groene jaloezieën vielen smalle stroken zonlicht op het donkerrode tapijt. Er zoemde een vlieg, de klok aan de muur begon te slaan. Nadat de negen gouden slagen weggestorven waren, begon het districtshoofd: ‘Hoe gaat het met kolonel Marek?’ – ‘Dank u, papa, het gaat heel goed met hem.’ – ‘Nog altijd moeite met meetkunde?’ – ‘Dank u, papa, het gaat al wat beter!’ – ‘Boeken gelezen?’ – ‘Jawel, papa!’ – ‘Hoe gaat het paardrijden? Vorig jaar was dat niet bijzonder...’ – ‘Dit jaar,’ begon Carl Joseph, maar hij werd onmiddellijk onderbroken. Zijn vader had zijn smalle hand uitgestrekt, die voor de helft verborgen bleef in de ronde, glimmende manchet. Goudgeel schitterde de reusachtige vierkante manchetknoop. ‘Het was niet bijzonder, zei ik daarnet. Het was...’ – hier liet het districtshoofd een stilte vallen en vervolgde met toonloze stem: ‘...een schande!’ Vader en zoon zwegen. Hoe zacht het woord ‘schande’ ook was uitgesproken, het bleef in de ruimte hangen. Carl Joseph wist dat er na een berisping van zijn vader een stilte in acht diende te worden genomen. Hij moest dat oordeel in zijn volle betekenis opnemen, het verwerken, tot zich laten doordringen, in zijn hart en zijn hoofd prenten. De klok tikte, de vlieg zoemde. Toen begon Carl Joseph met klare stem: ‘Dit jaar was het al veel beter. De wachtmeester heeft het zelf dikwijls gezegd. Ik heb ook van eerste luitenant Koppel complimenten gekregen.’ – ‘Dat doet me waarlijk plezier,’ merkte het districtshoofd met een grafstem op. Hij duwde zijn manchet tegen de rand van de tafel dieper in zijn mouw, het maakte een rinkelend geluid. ‘Vertel verder!’ zei hij, terwijl hij een sigaret opstak. Dat was het signaal dat de gezelligheid kon beginnen. Carl Joseph legde zijn kepie en zijn handschoenen op een tafeltje, stond op en begon verslag uit te brengen van alle gebeurtenissen van het afgelopen jaar. Zijn vader knikte. Opeens zei hij: ‘Je bent een hele vent geworden, mijn zoon! Je krijgt de baard al in de keel! Ben je ook al verliefd?’ Carl Joseph begon te blozen. Zijn gezicht gloeide als een rode lampion, maar hij bleef zijn vader dapper aankijken. ‘Nog niet dus!’ zei het districtshoofd. ‘Laat je niet onderbreken! Vertel verder!’ Carl Joseph slikte, de blos trok weg, plotseling had hij het koud. Langzaam en met vele onderbrekingen deed hij zijn verhaal. Toen haalde hij de boekenlijst uit zijn zak en gaf die aan zijn vader. ‘Uitstekende lectuur!’ zei het districtshoofd. ‘De inhoudsopgave van het drama Zriny, alsjeblieft!’ Carl Joseph vertelde het drama scène na scène. Daarna ging hij zitten, vermoeid, bleek en met droge mond.

Hij wierp een heimelijke blik op de klok, het was pas halfelf. Anderhalf uur nog zou de overhoring duren. Zijn vader kon op het idee komen hem de geschiedenis van de oudheid of de Germaanse mythologie te overhoren. Hij liep rokend door de kamer, zijn linkerhand op de rug. Aan zijn rechterhand rinkelde zijn manchet. Steeds lichter werden de stroken zonlicht op het tapijt, steeds dichter naderden ze het raam. De zon moest al hoog aan de hemel staan. De kerkklokken begonnen te luiden, ze dreunden zo hard in de kamer dat ze vlak achter de gesloten jaloezieën leken te hangen. Zijn vader ondervroeg vandaag alleen literatuur. Hij liet zich uitgebreid uit over het belang van Grillparzer en beval zijn zoon als ‘lichte lectuur’ voor de vakantiedagen Adalbert Stifter en Ferdinand von Saar aan. Toen ging hij weer over op militaire onderwerpen: wachtdienst, tweede deel dienstreglement, samenstelling van een legerkorps, oorlogssterkte van de regimenten. Plotseling vroeg hij: ‘Wat is subordinatie?’ – ‘Subordinatie is de plicht van onvoorwaardelijke gehoorzaamheid,’ declameerde Carl Joseph, ‘die elke ondergeschikte aan zijn superieur en elke lagere rang...’ ‘Halt!’ onderbrak zijn vader hem en hij verbeterde: ‘...alsook elke lagere rang aan een hogere rang...’ – en Carl Joseph vervolgde: ‘...verschuldigd is wanneer...’ – ‘...zodra...’, corrigeerde zijn vader, ‘...zodra deze het bevel overneemt.’ Carl Joseph haalde opgelucht adem. Het sloeg twaalf uur.

Nu pas begon de vakantie. Nog een kwartier en hij zou vanuit de kazerne het eerste tromgeroffel van de uitrukkende muziekkapel horen. Elke zondag kwam de kapel tegen de middag spelen voor de dienstwoning van het districtshoofd, die in dit stadje de vertegenwoordiger was van niemand minder dan Zijne Majesteit de keizer. Carl Joseph hield zich verborgen achter de dichte wingerdbladeren van het balkon en nam het optreden van de militaire kapel als een eerbetoon in ontvangst. Hij voelde zich een beetje verwant aan de Habsburgers, van wie zijn vader hier de macht representeerde, waarvoor hij zelf ooit ten oorlog zou trekken, de dood tegemoet. Hij kende de namen van alle leden van het keizerlijke huis. Hij hield oprecht van hen allemaal, met kinderlijke overgave, vooral natuurlijk van de keizer, die goed was en groot, verheven en rechtvaardig, oneindig ver weg en toch heel dichtbij en de officieren van het leger bijzonder toegewijd. Je kon het beste voor hem sterven bij militaire muziek, het makkelijkste op de Radetzkymars. De vlugge kogels floten Carl Joseph in de maat om de oren, zijn blanke sabel schitterde, en in hart en hoofd vervuld van een heerlijk opzwepend marstempo verzonk hij in de trommelende roes van de muziek, en zijn bloed sijpelde in een donkerrood straaltje over het glanzende goud van de trompetten, het diepe zwart van de pauken en het triomfantelijke zilver van de cimbalen.

Jacques was achter hem komen staan en schraapte zijn keel. Het was dus tijd om aan tafel te gaan. Als de muziek even zweeg, hoorde je zacht gekletter van borden uit de eetkamer. Deze lag, door twee grote ruimtes gescheiden van het balkon, exact in het midden van de eerste verdieping. Tijdens het eten klonk de muziek ver weg maar toch nog goed hoorbaar. Jammer dat de kapel niet elke dag kwam spelen. De muziek was goed en nuttig, ze omrankte mild en verzachtend het plechtige eetceremonieel en voorkwam de korte, harde en pijnlijke gesprekken die zijn vader zo vaak en zo graag aanvatte. Je kon zwijgen, luisteren en genieten. De borden hadden fijne, licht verbleekte, blauw-gouden randjes. Carl Joseph vond ze mooi. Tijdens het jaar dacht hij daar dikwijls aan. Die borden en de Radetzkymars en het portret aan de muur van zijn gestorven moeder (die de jongen zich niet meer herinnerde), de zware zilveren opscheplepel, de visschaal en de vruchtenmesjes met hun getande rug en de heel kleine mokkakopjes en de breekbare lepeltjes, die zo dun waren als dunne zilveren muntjes: al die dingen bij elkaar betekenden voor hem zomer, vrijheid, thuis.

Hij overhandigde Jacques zijn cape, zijn kepie en zijn handschoenen en liep naar de eetkamer. De oude heer was er ook net en hij lachte zijn zoon toe. Juffrouw Hirschwitz, de huishoudster, kwam even later binnen, in haar zondagse, grijszijden jurk, haar hoofd rechtop, een zware haarwrong in haar nek en dwars over haar borst een imposante gebogen sierspeld, die aan een Tataarse sabel deed denken. Gepantserd en bewapend, zo zag ze eruit. Carl Joseph blies een kus op haar lange, harde hand. Jacques schoof de stoelen achteruit. Het districtshoofd gaf het teken om te gaan zitten. Jacques verdween en kwam even later terug met witte handschoenen aan, waardoor hij er helemaal anders uitzag. Ze gaven een sneeuwachtige glans aan zijn toch al witte gezicht, zijn toch al witte bakkebaarden, zijn toch al witte haar. Maar ze overtroffen in witheid dan ook alles wat in deze wereld wit kon worden genoemd. Met deze handschoenen hield hij een donker dienblad vast. Daarop stond de dampende soepterrine. Meteen daarna had hij die neergezet, snel en geluidloos, precies in het midden van de tafel. Zoals gewoonlijk schepte juffrouw Hirschwitz de soep op. Elk bord dat ze aanreikte werd met gul uitgestrekte armen en dankbaar glimlachende ogen aangenomen. Ze glimlachte terug. Een warm, gouden schijnsel deinde in de borden, het was de soep: vermicellisoep. Doorzichtig, met tere, goudgele, verstrengelde sliertjes. De heer Von Trotta und Sipolje at zeer snel, bij momenten zelfs grimmig. Het leek alsof hij de ene gang na de andere met geruisloze, nobele en bedreven vijandigheid vernietigde, hij gaf ze gewoon de genadeslag. Juffrouw Hirschwitz nam aan tafel heel kleine porties en at achteraf op haar kamer nog een keer het hele menu. Carl Joseph werkte angstig en gejaagd hete lepelladingen en grote happen naar binnen. Zo waren ze alle drie tegelijk klaar. Als baron Von Trotta und Sipolje niets zei, werd er geen woord gesproken.

Na de soep werd gegarneerd rundvlees geserveerd, sinds vele jaren het zondagsmaal van baron Von Trotta. De welgevallige manier waarop hij dit gerecht aanschouwde nam meer tijd in beslag dan de halve maaltijd duurde. Eerst streelde het oog van het districtshoofd de zachte spekrand rond het kolossale stuk vlees, daarna de schaaltjes waarop de verschillende groenten neergevlijd waren: de paarsrood glanzende bietjes, de donkergroene ernstige spinazie, de frisse vrolijke sla, het kruidige wit van de mierikswortel, de perfect ovale vorm van de krieltjes, die zwemmend in de smeltende boter aan fijn speelgoed deden denken. Hij hield er vreemde relaties op na met het eten op tafel. Het was alsof hij de belangrijkste elementen met zijn ogen consumeerde, zijn gevoel voor schoonheid proefde vooral het gehalte van de spijzen, als het ware hun innerlijke waarde; het flauwe restant dat vervolgens in zijn mond en zijn keel verdween smaakte naar niets en kon beter zo snel mogelijk worden doorgeslikt. Het fraaie uiterlijk van de gerechten verschafte de baron evenveel vreugde als hun bescheiden aard. Want hij stond op zogenaamd burgerlijke kost: hij was dat verschuldigd aan zijn smaak en zijn instelling, die hij zelf namelijk spartaans noemde. Zo wist hij heel handig de bevrediging van zijn eetlust te combineren met de eisen van de plicht. Hij was een Spartaan. Maar hij was ook een Oostenrijker.

Nu bereidde hij zich voor om zoals elke zondag het vlees voor te snijden. Hij duwde zijn manchetten in zijn mouwen, hief beide handen en terwijl hij mes en vork op het vlees zette, begon hij, terwijl hij zich tot juffrouw Hirschwitz richtte: ‘Ziet u, juffrouw, het is niet voldoende om bij de slager een mals stuk vlees te vragen. Het gaat ook om de manier waarop het gesneden is. Ik bedoel tegen de vezel in of met de vezel mee. Slagers kennen tegenwoordig hun vak niet meer. Het mooiste stuk vlees wordt bedorven alleen doordat het verkeerd gesneden is. Kijk, juffrouw! Er is nauwelijks nog iets van te redden. Het valt gewoon uit elkaar, het is helemaal verknoeid. In zijn geheel kan het misschien nog mals genoemd worden, maar de plakjes op ons bord zullen taai zijn, zoals u zelf meteen zult zien. En wat betreft de Beilagen, zoals de Rijksduitsers dat noemen, heb ik de mierik, ofwel peperwortel, de volgende keer liever iets droger. Hij mag in de melk zijn kruidige smaak niet verliezen. En ook moet hij worden bereid vlak voordat hij op tafel komt. Deze is te lang nat geweest. Dat is een fout!’

Juffrouw Hirschwitz, die jarenlang in Duitsland had gewoond en steeds Hoogduits sprak met een voorliefde voor literair klinkende woorden, waar baron Von Trotta met zijn Beilagen en peperwortel op zinspeelde, knikte zwaar en langzaam. Het kostte haar duidelijk moeite het aanzienlijke gewicht van de haarwrong in haar nek te verplaatsen en haar hoofd te bewegen tot een instemmend knikje. Haar nederige dienstbaarheid kreeg op die manier iets afgemetens, ja, zelfs iets licht opstandigs. En het districtshoofd voelde zich genoodzaakt te zeggen: ‘Ik geloof niet dat ik ongelijk heb, juffrouw!’

Hij sprak het nasale Oostenrijkse Duits van de hogere ambtenarij en de lagere adel. Het herinnerde een beetje aan verre gitaren in de nacht, en ook wel aan de zachte trillingen van wegstervende klokken, het was een zachte maar ook heel precieze taal, teder en venijnig tegelijkertijd. Ze paste bij zijn magere, knokige gezicht, bij zijn smalle gebogen neus, waarin die vibrerende, ietwat weemoedige medeklinkers leken te liggen. Als het districtshoofd sprak, waren zijn neus en zijn mond eerder een soort blaasinstrumenten dan onderdelen van zijn gezicht. Alleen zijn lippen bewogen. De donkere bakkebaarden, die de heer Von Trotta droeg als onderdeel van zijn uniform, als symbool dat moest bewijzen dat hij tot de dienaren van Franz Joseph de Eerste behoorde, een bewijs van zijn dynastieke gezindheid: ook deze bakkebaarden bewogen niet als baron Von Trotta und Sipolje iets zei. Kaarsrecht zat hij aan tafel, alsof hij teugels in zijn harde handen hield. Als hij zat leek het alsof hij rechtop stond, en als hij opstond verraste zijn kaarsrechte gestalte telkens opnieuw. Hij was altijd in het donkerblauw gekleed, zomer en winter, op zondagen en door de week: een donkerblauw jasje met een grijs gestreepte broek waarvan de pijpen om zijn lange benen sloten en door voetriempjes strak om zijn gladde laarzen getrokken werden. Tussen de tweede en de derde gang stond hij gewoonlijk op om ‘even de benen te strekken’. Maar het leek er eerder op dat hij zijn huisgenoten wilde laten zien hoe je overeind komt, stilstaat en loopt zonder je roerloosheid prijs te geven. Jacques ruimde het vlees af en ving nog snel een blik op van juffrouw Hirschwitz, die hem beduidde de rest voor haar te laten opwarmen. De heer Von Trotta schreed met afgemeten passen naar het raam, schoof het gordijn een beetje opzij en keerde terug aan tafel. Op dat moment verschenen de kersensoesjes op een groot bord. Het districtshoofd nam er maar één, sneed het met zijn lepel in stukjes en zei tegen juffrouw Hirschwitz: ‘Dit, juffrouw, is het toonbeeld van een kersensoesje. Het is stevig genoeg om gesneden te worden en smelt toch meteen op de tong.’ En tegen Carl Joseph: ‘Ik raad je aan er vandaag twee te nemen!’ Carl Joseph nam er twee. Hij verslond ze vliegensvlug, was één seconde eerder klaar dan zijn vader en dronk daarna een glas water – want wijn was er alleen ’s avonds – om dat wat in zijn slokdarm was blijven plakken naar zijn maag door te spoelen. Hij vouwde, in hetzelfde tempo als zijn vader, zijn servet op.

Ze stonden op van tafel. De muziekkapel speelde buiten de ouverture van Tannhäuser. Onder die sonore klanken schreden ze naar de salon, juffrouw Hirschwitz voorop. Daar bracht Jacques de koffie. Ze wachtten op kapelmeester Nechwal. Terwijl zijn muzikanten zich beneden opstelden om terug te marcheren naar de kazerne, kwam hij binnen in een donkerblauw parade-uniform, met een glimmende degen en twee kleine fonkelende gouden harpjes op zijn kraag. ‘Uw optreden heeft me weten te bekoren,’ zei de heer Von Trotta zoals hij dat elke zondag zei. ‘Het was waarlijk bijzonder vandaag.’ Meneer Nechwal maakte een buiging. Hij had al een uur geleden in de officiersclub gegeten en niet op de zwarte koffie kunnen wachten, hij proefde het eten nog in zijn mond en snakte naar een virginia. Jacques bracht een kistje sigaren. De kapelmeester trok lang aan de vlam die Carl Joseph volhardend voor het uiteinde van de lange sigaar hield, op het gevaar af zijn vingers te branden. Ze zaten in brede leren fauteuils. Meneer Nechwal vertelde over de nieuwste operette van Lehár in Wenen. Hij was een man van de wereld, de kapelmeester. Twee keer per maand was hij in Wenen en Carl Joseph had zo’n vermoeden dat de muzikant diep in zijn hart tal van geheimen uit de grote, nachtelijke demi-monde verborgen hield. Hij had drie kinderen en een vrouw ‘van eenvoudige komaf’, maar hijzelf stond in de wereld als een bejubeld man, losgeweekt van zijn familieleden. Hij vertelde graag jodenmoppen, met ondeugend plezier. Het districtshoofd begreep ze niet en lachte ook niet, maar zei: ‘Heel goed, heel goed!’ – ‘Hoe gaat het met uw echtgenote?’ vroeg de heer Von Trotta regelmatig. Al jaren stelde hij diezelfde vraag. Hij had mevrouw Nechwal nog nooit ontmoet en voelde ook geen enkele behoefte deze vrouw ‘van eenvoudige komaf’ te leren kennen. Bij het afscheid zei hij altijd tegen meneer Nechwal: ‘Wees zo goed uw echtgenote van mij te groeten, al had ik helaas nog niet het genoegen haar te leren kennen!’ En meneer Nechwal beloofde de groeten over te brengen en verzekerde dat dit zijn vrouw veel plezier zou doen. ‘En hoe gaat het met uw kinderen?’ vroeg de heer Von Trotta, die nooit kon onthouden of het zonen of dochters waren. ‘De oudste doet het goed op school!’ zei de kapelmeester. ‘Hij wordt zeker ook muzikant?’ vroeg baron Von Trotta een tikje minachtend. ‘Neen!’ antwoordde meneer Nechwal. ‘Nog een jaar en dan gaat hij naar de cadettenschool.’ – ‘Juist, ja, officier!’ zei het districtshoofd. ‘Dat is waar ook. Infanterie?’ Meneer Nechwal glimlachte: ‘Natuurlijk. Hij doet goed zijn best. Misschien komt hij ooit bij de staf.’ – ‘Zeker, zeker,’ zei het districtshoofd. ‘Dat komt wel eens voor!’ – Een week later was hij het allemaal weer vergeten. Kinderen van een kapelmeester hoefde je niet te onthouden.

Meneer Nechwal dronk twee kopjes koffie, niet meer en niet minder. Met spijt drukte hij een derde van zijn virginia uit. Hij moest gaan en kon niet vertrekken met een brandende sigaar. ‘Het was waarlijk bijzonder vandaag... de groeten aan uw echtgenote. Ik had helaas nog niet het genoegen!’ zei de heer Von Trotta und Sipolje. Carl Joseph sloeg zijn hakken tegen elkaar. Hij begeleidde de kapelmeester tot halverwege de trap. Daarna keerde hij terug naar de salon. Hij ging in de houding voor zijn vader staan en zei: ‘Ik ga een wandeling maken, papa!’ – ‘Heel goed, heel goed. Veel plezier!’ zei de heer Von Trotta en hij zwaaide met zijn hand.

Carl Joseph vertrok. Hij nam zich voor om langzaam te lopen, hij wilde wat rondslenteren, zijn voeten laten voelen dat ze vakantie hadden. Toen hij de eerste militair tegenkwam, vermande hij zichzelf, zoals men dat in het leger noemde. Hij begon te marcheren. Hij bereikte de rand van de stad, het gele gebouw van de belastingen, dat rustig in de zon lag te stoven. De zoete geur van de velden en het gezang van de leeuweriken kwam hem tegemoet. Grijsblauwe heuvels begrensden in het westen de blauwe horizon, de eerste hutjes met hun strooien en houten daken doken op, hanengekraai doorkliefde de zomerse stilte als een grote fanfare. Het land sliep onder een warme deken van daglicht.

Achter de spoorwegdijk lag de gendarmerie, die werd geleid door een wachtmeester. Carl Joseph kende hem, wachtmeester Slama. Hij besloot bij hem aan te kloppen. Hij betrad de broeierige veranda, klopte, trok aan de bel, er verscheen niemand. Een raam werd opengedaan. Mevrouw Slama boog zich over de geraniums en riep: ‘Wie is daar?’ Ze zag de kleine Trotta staan en zei: ‘Ik kom!’ Ze deed de deur voor hem open, in de hal rook het fris naar een licht parfum. Mevrouw Slama had een drup reukwater op haar japon gedaan. Carl Joseph moest aan de nachtcafés in Wenen denken. Hij vroeg: ‘Is de wachtmeester niet thuis?’ – ‘Hij heeft dienst, meneer Von Trotta,’ antwoordde de vrouw. ‘Maar komt u toch binnen!’