Lieneke Frerichs

Nescio

Leven en werk van J.H.F. Grönloh

==

==

==

Uitgeverij Van Oorschot

Amsterdam

De auteur ontving voor het schrijven van deze biografie een werkbeurs van het Nederlands Letterenfonds.

==

Deze uitgave kwam mede tot stand dankzij een produktiesubsidie van het Nederlands Letterenfonds.

==

==

© Copyright 2021 LIENEKE FRERICHS, EDAM

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, op welke wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

De illustraties in dit boek zijn voor zover mogelijk opgenomen in overleg met de rechthebbenden; wie verder rechten kan doen gelden wordt verzocht contact op te nemen met de uitgever om alsnog in een regeling te voorzien.

==

ISBN 978 90 282 5400 8

==

www.vanoorschot.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2021

Voor Enno

Proloog
Op reis met de pleziertrein:
Grönloh en Nescio

Aan het eind van de negentiende eeuw, in de zomer van 1896, stapt een vader met zijn zoon in alle vroegte in de trein om een dagtocht te maken naar het oosten van het land. Het is een gewone doordeweekse dag en het is mooi zomerweer. De jongen heet Frits Grönloh. Hij zal het evenement noteren in het dagboek waarin hij zijn ‘exploratietochten’ bijhoudt: ‘Donderdag 30 Juli. Met Pa per spoor naar Nijmegen via Utrecht, Arnhem. Tram Berg en Dal.’ Ze reizen met een speciale trein die buiten de gewone dienstregeling om rijdt, en die op de reclameaffiches aangeduid wordt als ‘pleziertrein’. Ze vertrekken uit Amsterdam van station Weesperpoort; pas rond middernacht zijn ze weer in de stad terug. Die excursie is voor de jonge Frits een geweldige gebeurtenis, want hij is tot dan toe niet veel verder geweest dan de omgeving van Amsterdam, waar hij met zijn ouders en zijn jongere broer en zussen woont. Hij is veertien jaar oud, heeft waarschijnlijk nog een korte broek aan en is met zijn vader op stap in een onbekende wereld.

==

In de jaren daarna gaat Frits Grönloh de rest van Nederland leren kennen; als de schrijver Nescio zal hij zijn favoriete landschappen in zijn werk verheerlijken. Naar Nijmegen en omgeving keert hij nog vaak terug, zoals in 1933, als hij met zijn vriend Emile de Hartog een fietstocht door het Montferland maakt. Ze rijden langs Berg en Dal naar station Nijmegen over een ‘rotweg, breed, met dunne boompjes en philisterhuisjes. Vroeger een lommerrijke weg waar ik in 1896 voor ’t eerst houtduiven hoorde, ’k denk daar nog vrij vaak aan’. Ook in 1934 brengt het koeren van de duiven van Camperduin hem terug naar Berg en Dal en het tochtje met ‘den guldentrein op Donderdag 30 Juli 1896 (met m’n vader) en aan het potje bier bij het Valkhof dat me draaierig maakte’.

In februari 1942, dus midden in de Tweede Wereldoorlog, is Grönloh bijna zestig jaar oud en gepensioneerd. Hij is bezig een deel van zijn onuitgegeven manuscripten over te schrijven in een paar stevige cahiers, want hij wil dat werk veiligstellen voor de bedreigingen die een oorlog met zich mee kan brengen. Terwijl hij daarmee doende is komt de herinnering aan die dag weer eens bij hem boven, en hij schrijft er een stukje over met de titel ‘Pleziertrein’:

==

Ik heb nog een oudere herinnering.

—Donderdag, 30 Juli 1896. Kijkt u maar na in een oue almanak en u zult zien dat ’t klopt. Bestaan er nog almanakken? En winkels: tabak, snuif en sigaren?

—Donderdag, 30 Juli 1896. Ik zie nog de blauwe aanplakbiljetten. Goedkoope trein naar Nijmegen, 2de en 3de klas, 3de klas ƒ 1.– heen en weer. En ik voel weer heel even de verwachting van toen, toen die dag nog komen moest.

—Het geluid van de houtduif. Een weg in een vreemd land, breed en verlaten, hooge boomen alom. Het moet bij Berg en Dal zijn geweest. En het koeren van de houtduif. En de vreemde ontroering.

—Dat is alles.

—De rest is zakelijkheid. De menschen van den pleziertrein, die je overal weer tegenkwam. De Duivelsberg. Even weer een vreemde ontroering: die ruimte en dat licht. Alles was vreemd. Een opgetogen meisje, volwassen. Ze kan nog leven, ik leef ook nog. Een te duidelijke stem: ‘Zooiets zie je bij ons op de Jodenbreestraat toch niet.’ Een steil pad naar beneden, te steil, m’n vader komt zittende terecht, halverhoogte.

—En tegen de avond, de weg naar het station, al die groepjes menschen: de pleziertrein. Een man die op den rand van ’t trottoir staat en z’n hoofd beweegt en dan kotst. De pleziertrein.

—In den nacht staan we stil op de rails. Het raampje is open, wij hooren ’t gelal uit de andere wagens. Een man zit bij het portier. ‘Waar zijn we?’ Hij rijst op om zijn kop uit het raampje te steken en praat naar binnen: ‘Maarsbergen’. Klap op z’n derrière. ‘Waarom berg je ’m dan niet op?’ Pleziertrein.

—Maar ’t zachte koeren van die duif in de eeuwigheid. Dat telkens weer herleeft als ik een duif hoor koeren en soms alleen al als ik hoogopgaand weelderig geboomte zie. Nijmegen, m’n vader, dat stuk weg, die boomen daar en die duif die koerde.

—En de weemoed. Lang nadat die dag niet meer komen moest, hingen hier en daar nog die blauwe biljetten: Donderdag, 30 Juli 1896. Goedkoope trein naar Arnhem en Nijmegen. De zoete en pijnlijke en onbegrepen weemoed, dat ’t voorbij was en dat Donderdag de 30ste Juli 1896 nooit meer komen zou.

—Dat is alles.

—En een vreemd gevoel van onvergankelijkheid.

==

Het is een heel kort schetsje, ‘Pleziertrein’, maar het bevat om zo te zeggen de complete ‘Nescio’. Het lijkt net of het zonder enige moeite op papier gekomen is, terwijl het toch een hele kunst is om met zo weinig woorden een complete wereld op te roepen. Hoe doet de schrijver Nescio dat?

Het verhaal is om te beginnen geschreven in gewone taal, zonder opsmuk. Die taal, met zijn haast laconieke natuurlijkheid, is Nescio’s grote kracht. Dat maakt zijn werk ook zo herkenbaar: zoals je bij een stukje muziek direct denkt: als dát Mozart niet is, zo weet je ook bij het kleinste fragmentje: dat moet haast wel van Nescio zijn. Opvallend zijn de vele herhalingen, die het stukje structureren: de datum 30 juli 1896 – dat aardige woord ‘pleziertrein’ – de houtduif – het woordje ‘vreemd’. Herhalingen zijn een vast stijlmiddel van Nescio, en ook het aaneenschakelen door middel van voegwoorden, het opsommen van trefwoorden, is typerend voor Nescio: ‘En het koeren van de houtduif. En de vreemde ontroering.’ Het laat zijn verhalen stromen. Opvallend is ook de lichtheid van toon: Nescio brengt hier een toetsje aan en daar een toetsje, als een schilder. Om die vergelijking nog wat door te trekken: al die toetsjes samen vormen een klein impressionistisch schilderij, waarop veel wordt aangeduid maar evenveel, zo niet meer, te raden overblijft. Die doelbewuste soberheid, met veel ruimte tussen de woorden, is eveneens kenmerkend voor Nescio’s werk. Bij hem gaat het niet om de plot (want in veel van zijn verhalen gebeurt eigenlijk niets) maar om iets anders, noem het maar een atmosfeer of een stemming, een stemming van weemoed en melancholie en verlangen.

En vergeet de humor niet. Overal in Nescio’s werk vind je die lichte geestigheid, die tegelijk ironisch is. In ‘Pleziertrein’ is dat niet zozeer de grap over de man die uit het raam naar de stationsnaam kijkt, ‘Maarsbergen’ zegt en dan van het gezelschap een klap op zijn achterwerk krijgt en de repliek: ‘Waarom berg je ’m dan niet op’, maar bijvoorbeeld de formulering over de vader die op een steil pad uitglijdt bij de afdaling. Het is de toon van het wat volkse Amsterdam, waar Nescio zich thuis bij voelde, en die hier en daar ook sterk in zijn werk zit.

En tot slot tref je overal die twee tegenpolen aan, dat dubbele gezichtspunt waar Nescio het patent op heeft. In ‘Pleziertrein’ is er de verwachting om wat komen gaat en tegelijk de weemoed om wat voorbij is, er is de zakelijkheid en daarnaast de ontroering, er is de banale realiteit waarvan steeds moet worden geconstateerd: ‘Het is van weinig belang’ en dan klinkt toch weer heel lyrisch en dichterlijk dat ‘zachte koeren van die duif in de eeuwigheid’. Die eeuwigheid contrasteert met de vergankelijke dingen van het ogenblik. ‘Ogenblik en eeuwigheid’ heeft Kees Fens ooit als titel boven een artikel over Nescio gezet, en dat is misschien wel het belangrijkste dubbele paar in dit stukje, en in veel van het werk van Nescio.

==

Als Nescio in 1942 bezig is om zijn vroegere werk te verzamelen, schrijft hij in zijn cahiers ook een oudere schets over die hij de titel ‘Eerste ontroering’ geeft. Dat existentiële moment beleefde hij op zijn vijftiende in de dierentuin van Artis.

==

’k Weet nog heel goed hoe ’t begon. ’t Was in de eerste week van October, tegen half zes. ’t Is daarna nog vele malen October geworden en ontelbaar vele maanden half zes geweest. ’k Was toen vijftien jaar en zat op een bank in Artis met een korte broek aan. Dat moet mij als cynicus nu juist gebeuren, dat ik ’t over Artis moet hebben. Maar zoo was ’t toch. Ik zit op een bank in Artis. Er was niemand meer, ’t was er zoo stil en de bladeren van de boomen ritselden. In de verte kraakte ’t grint, ergens werd een emmer neergezet op een houten vloer, ik hoorde ’t, maar zag ’t niet.

—Langs den stam van een hoogen boom keek ik naar boven en zag dat de avond niet viel, want ’t was boven lichter dan beneden. De bladeren trilden en draaiden heel even en een geel blad liet los en viel op ’t grasveld. Toen voelde ik dat alles goed was en dat er nog iets komen zou, later. ’k Voelde tegelijk een groote tevredenheid en een groot verlangen. En de zekerheid dat deze dag nooit terug zou komen. Toen kraakte ’t grint harder en een man zei: ‘Jongeheer, U moet er uit, we gaan sluiten.’

==

Nescio schrijft er een commentaar bij: ‘het is de oudste dichterlijke herinnering die mij is bijgebleven, het voert mij terug naar een vorige eeuw, 1897, en ik heb niet over mij kunnen verkrijgen, deze enkele minuten voor goed verloren te laten gaan.’

Het overschrijven van dit stukje roept een nog oudere herinnering bij hem wakker. Toen, zo schrijft hij, ‘herleefde in eens de 30ste Juli 1896, die eigenlijk nooit heelemaal dood was geweest, maar altijd zoo een beetje nog in me had geleefd door die duif’. Vandaar dat Nescio het stukje ‘Pleziertrein’ begint met een correctie. Hij had altijd gedacht dat dat moment in Artis zijn oudste dichterlijke herinnering was, maar: ‘Ik heb nog een oudere herinnering.’

Beide stukjes worden door Nescio getypeerd als een ‘dichterlijke herinnering’. Hij wil daarmee zeggen dat dit de vroegste momenten waren waarop het lukte om, hoe kort ook, aan de werkelijkheid te ontstijgen, ogenblik en eeuwigheid tegelijk te ervaren. ‘Toen voelde ik dat alles goed was en dat er nog iets komen zou, later. ’k Voelde tegelijk een groote tevredenheid en een groot verlangen.’ Het zinnetje uit ‘Eerste ontroering’: ‘’k Weet nog heel goed hoe het begon’ lijkt erop te wijzen dat hij toen het gevoel – of de hoop, of misschien wel de zekerheid – kreeg, dat hij het in zich had om later een schrijver, een dichter te worden.

==

Grönloh was een geboren Amsterdammer, die de omgeving van Amsterdam als geen ander kende, zoals het polderland van Waterland, met zijn weidsheid, wolkenluchten en wazige atmosfeer. Het stukje ‘Pleziertrein’ getuigt van de verwondering waarmee een jongen uit dat vlakke land naar de heuvels en het hoog opgaand geboomte kijkt: ‘Alles was vreemd.’ In de jaren daarna komen er veel landschappen buiten het vertrouwde Waterland bij. Zijn zwerversleven is gedocumenteerd in de verzameling blocnotevellen, waarop hij tussen 1946 en 1956 opnieuw zijn tochten is gaan noteren. Dat is een omvangrijk manuscript geworden, met aantekeningen die steeds uitvoeriger werden, waarbij steeds meer van het op zo’n dag beleefde op papier kwam. Ik heb het geluk gehad dat ik dit manuscript mocht uitgeven als tweede deel van Nescio’s Verzameld werk, en dat ik bij het verschijnen daarvan niet de enige bleek te zijn die er zo verrukt van was. In dit Natuurdagboek, zoals we het hebben genoemd, lezen we dat de 69-jarige Nescio op 10 september 1951 een bijzondere dag beleeft. Het is warm nazomerweer, onbewolkt, maar met omsluierd licht en in de verte wat dampig. Hij reist in z’n eentje met de trein naar Nijmegen (een heel gewone deze keer), neemt de tram naar Beek en Berg en Dal, en beklimt de Duivelsberg. Een uur lang geniet hij van het uitzicht: ‘Gestaan en op de top gezeten op dat hoogste punt. Er was niemand. Alsof ikzelf dat heele panorama niet had gemaakt maar opgeroepen.’ Terug in Nijmegen ziet hij de ‘Kronenburger toren, weerspiegeld in vijver en Kronenburger parkje als in 1896’. En daar is het pleziertreinjaar weer.

Het Natuurdagboek laat zien dat bijna alle plaatsen van Nescio’s voorkeur aan het water liggen: Amsterdam natuurlijk, maar ook Muiderberg, Kortenhoef, Vreeland en verder weg de IJsselsteden, Rhenen, Dordrecht, Zierikzee, Veere, noem maar op. Zijn hart ging uit naar brede, stromende rivieren. Niet de rivier de Ganges in Brits-Indië, die vond hij vies en oninteressant en hij schijnt erover gezegd te hebben ‘geef mij maar het Gein’. Maar Nederlandse rivieren bij voorkeur, zoals de Rijn, de Maas, de Waal.

==

Via de Waal keren we nog even terug naar de pleziertrein, die daar immers overheen gereden heeft, en naar het slot van het gelijknamige schetsje. Na alle verwijzingen naar een verleden dat voorgoed voorbij is (en dat voorbij zijn wordt nog eens benadrukt door die vraag: ‘Bestaan er nog almanakken?’ en door het woord ‘snuif’) wordt in de voorlaatste regel nog eens geconcludeerd: dat is alles. En daarop volgt die verbluffende slotregel, die al het voorgaande onderuit haalt: ‘En een vreemd gevoel van onvergankelijkheid.’

Stellen we ons de bijna zestigjarige Nescio voor aan zijn bureau, die in het bezettingsjaar 1942 allerlei oude manuscripten uit zijn lade tevoorschijn haalt en daar steeds meer schik in krijgt. ‘U vindt hier eenige oude stukjes,’ schrijft hij in de inleiding van de bundel Boven het dal, ‘die ik bij elkaar heb gezocht, omdat ik dacht dat ze misschien, in betere tijden, dezen en genen zullen interesseeren.’ Een formulering met veel slagen om de arm. Dan gaat hij in op de vraag die hem in de loop der jaren vaker is gesteld: ‘waarom ik nooit meer eens wat schrijf’. Tja, zegt hij, er is eigenlijk geen ‘waarom’. Die vraag moeten anderen maar beantwoorden, de critici bijvoorbeeld. ‘Zij kennen mij zooveel beter, gelukkig, dan ik mij zelf ken,’ voegt hij er fijntjes aan toe. En hij vervolgt: ‘Er is ook waarschijnlijk niet veel aan verloren. Alles gaat toch zooals het moet en heel anders dan men het graag zou willen, of denkt dat men het graag zou willen; het beetje weerklank dat men verneemt is aardig, maar onbelangrijk.’

Tot zover is het zakelijkheid en weemoed, en een zekere berusting. ‘Dat is alles’ zou er kunnen staan. Maar er volgt iets anders op, een onverwachte wending: ‘En toch, en toch...’, met drie puntjes. En dan komen enkele haast visionaire landschapsbeschrijvingen, beschrijvingen van aardse zaken die met die speciale Nescio-blik zijn gezien: bomen en straten en bruggen in het licht, weerspiegelingen, schaduwen, wolken. En al dat vergankelijke smeekt er haast om om voort te bestaan, om door te leven:

==

En de vele vergulde toppen van zomerboomen en herfstboomen en al de wolken. Ik zou willen dat die leefden, dat dit vergankelijkste leefde zoo lang als de gedachte kan reiken, dat al dit teere, dat ik zelf zou leven zoolang als men Hollandsch kan lezen, zoo’n eenvoudig mannetje als ik ben, dat zou ik willen. Of misschien zou men het vertalen in een taal die langer zal gelezen worden en zoo verder, zoo ver als ik denken kan.

==

En hij vervolgt:

==

Kijk, dan zou ik wel weer graag willen schrijven. God spreekt in me, alleen z’n stem is wat zwak en ouwelijk geworden en mij zelf kom ik vaak overleden voor; hij wil niet dat dit alles allemaal vergaat nu, hij wil dat er iets van blijft nog even (voor God is dat maar even) en dat ’t nog wat op deze aarde vertoeven zal door mij.

==

Dat overpeinst Nescio tussen 29 januari en 1 februari 1942. Godzijdank is hij inderdaad zo bevlogen geraakt dat hij in de tien dagen daarna een van zijn mooiste verhalen schrijft: ‘Insula Dei’. En op 19 februari herinnert hij zich de dag van de pleziertrein.

Het schetsje ‘Pleziertrein’ spreekt van weemoed, en het is opnieuw een dubbele weemoed. Het verwoordt de heimwee van het jongetje, dat later nog steeds de blauwe aanplakbiljetten in de stad ziet hangen en pijnlijk beseft dat die dag nooit meer komen zal, en de weemoed van de schrijver, die de ontroeringen van die dag nog eens doorleeft, en weet dat dat alles onherroepelijk voorbij is. ‘Voorbij, voorbij, o, en voorgoed voorbij’, zoals de dichter Bloem zegt.

Halverwege ‘Pleziertrein’ zit eenzelfde wending als in de ‘Inleiding’ van Boven het dal: ‘En toch, en toch...’ Na de zakelijkheid komt er een alinea waarin wordt vastgesteld dat het geluid van de duif is blijven klinken ‘in de eeuwigheid’. Dat zachte koeren roept telkens weer beelden en herinneringen op aan de dagtocht met de pleziertrein. En dus is die vergankelijke dag niet vergaan, omdat hij voortleeft in het hoofd van deze zestigjarige man: die dag die ‘eigenlijk nooit heelemaal dood was geweest, maar altijd zoo een beetje nog in me had geleefd door die duif’.

Maar het is nog mooier: de 30ste juli 1896 bestaat nog steeds, op papier, in de boeken van Nescio, en hoewel het eenvoudige mannetje Grönloh in 1961 is gestorven, leven al die vele vergulde toppen van zomerbomen en herfstbomen en al die witte wolken die hij zijn leven lang met zoveel liefde en tederheid waarnam, in zijn werk voort. Ze ‘vertoeven nog wat op deze aarde’, zoals hij dat wilde. En hijzelf dus ook, precies zoals hij hoopte.

En inmiddels zijn er vertalingen van zijn werk verschenen: in het Frans, de taal waarvan hij dacht dat die langer zal worden gelezen dan het Hollands, maar ook in het Duits, Engels/Amerikaans, Italiaans, Spaans, Zweeds, Deens, Pools, Hongaars en Slowaaks, en recent in het Turks. Nescio is een Europese schrijver geworden. En in al die landen en talen koert de houtduif en rijdt de pleziertrein naar de Duivelsberg.

Dat is alles.

En een vreemd gevoel van onvergankelijkheid.

==

==

1
Jeugdjaren op de Mauritskade.
1882–1898

In 1936 vat Nescio in een notendop zijn leven samen, op verzoek van de gemeentearchivaris van ’s-Gravenhage. Er zijn maar drie verhalen van hem gedrukt, schrijft hij, plus een paar korte stukjes. ‘Letterkundige ben ik niet, wat ik schreef is zoo maar ontstaan, zonder opzet. Manuscripten en een portret heb ik tot mijn spijt niet voor U.’ En hij vervolgt:

==

Wat kan U verder interesseeren? Dat ik in 1882 in Amsterdam ben geboren, daar gelukkig nagenoeg mijn heele leven heb gewoond, van heel bescheiden afkomst ben, dat mijn naam wel Duitsch is, maar mijn voorouders al in de 18de eeuw naar Holland kwamen, dat ik niet meer dan middelbaar onderwijs heb gehad en in den handel ben, dat als ik een ‘lijfspreuk’ zou moeten kiezen, ik iets zou voelen voor ‘Luctor, non emergo’, en dan al weer zelf niet zou weten of ik daar iets van meende of niet en dat ik er geen flauw besef van had dat er 1200 Nederlandsch schrijvende letterkundigen bestaan en bestaan hebben?

==

Dat laatste stond namelijk in de circulaire die hij had ontvangen. Hij hoopt dat de archivaris hier iets aan heeft, en hij voegt er als een postscriptum aan toe: ‘Dat over die lijfspreuk is vertrouwelijk.’

==

In dit korte bestek noemt J.H.F. Grönloh/Nescio een aantal omstandigheden en eigenschappen die hem naar zijn idee bepalen. Zijn grote tevredenheid een Amsterdammer te zijn. Zijn eenvoudige afkomst. Het missen van universitaire scholing. Het in de handel werkzaam zijn. Zijn overtuiging dat de naam ‘letterkundige’ op hém niet van toepassing is, omdat zijn werk zomaar op papier gekomen is, buiten zijn wil om (zijn verbazing over die twaalfhonderd schrijvers laat al zijn positie buiten het literaire circuit zien). Een weinig heroïsche levensinstelling en een neiging tot zwaarmoedigheid (het worstelen en niet bovenkomen). Het betwijfelen van zekerheden (het ‘al weer’ niet weten). En ten slotte het beklemtonen van zijn privacy (geen foto, geen manuscripten, het direct weer terugnemen van een confidentie). En dat alles met de nodige spot verwoord. Het is een krachtige brief, uitzonderlijk van toonzetting – de archivaris zal er wel even van hebben opgekeken.

==

Afkomst

De man die zich later Nescio zou gaan noemen kwam op 22 juni 1882 ’s middags om half drie in Amsterdam op de wereld. Zijn ouders, Jan Hendrik Frederik Grönloh en Martha Maria van der Reijden waren toen respectievelijk 26 en 25 jaar oud. Ze hebben hun eerste kind de voornamen gegeven van de vader, en vandaar dat de zoon jarenlang brieven en officiële stukken zal ondertekenen met de toevoeging ‘junior’. Hij kreeg de roepnaam ‘Frits’, maar aan die naam heeft hij altijd een hekel gehad. Als jongen werd hij in het gezin ook wel ‘Flippie’ genoemd – er zijn dan ook heel wat personages in zijn werk die ‘Flip’ heten, en niet eentje met de naam ‘Frits’. Later, in zijn eigen gezin, was hij zowel voor zijn dochters als zijn vrouw ‘Pap’ en ‘Pappie’. De achternaam Grönloh is afkomstig van zijn betovergrootvader, die nog Duitse voornamen had en rond 1790 naar Amsterdam kwam. Volgens de familieoverlevering kwam hij uit de omgeving van Osnabrück en begon hij aan de Overtoom een kwekerijtje van groenten. Ook diens zoon kreeg nog de Duitse voornaam Friedrich, maar de volgende generatie, de in 1822 geboren grootvader van Frits, heette op zijn Hollands Frederik Willem Lodewijk Grönloh. Hij was aanwezig bij de geboorteaangifte van zijn eerste kleinzoon.

==

Hij stierf in ’t allerlaatst van 1885, gekend heb ik hem eigenlijk niet, ik heb een vage herinnering aan een glinsterend zilverwit achterhoofd, ik zie dat in de Dapperstraat voor me uit loopen, ik had een glazig suikeren paaschkippetje met een blikken pijpje aan z’n voetstuk en daar kon je op piepen. Dat had ik van hem gekregen. Ik moet toen nog geen 3 jaar zijn geweest en dit is wel m’n oudste herinnering. Overigens was de man gasfitter en een dronkaard, maar dat weet ik alleen uit de heel schaarsche verhalen, men zweeg meest over hem.

==

==

Huwelijksakte van betovergrootvader Johann Gerhard Grönloh met Margaretha Regina Lohmeijers, Amsterdam, 17 juli 1804

==

==

Geboorteakte van Jan Hendrik Frederik Grönloh, Amsterdam 24 juni 1882

==

Grönlohs voorvaders waren mensen uit wat toen de lagere stand heette: arbeiders en ambachtslieden. Ze hadden eerzame maar onaanzienlijke beroepen. Overgrootvader Grönloh staat geregistreerd als stoelenmakersknecht en kastenmaker. Grootvader Grönloh, die werkman als beroep opgaf in de geboorteakte van zijn kleinzoon en door hem als drankzuchtige gasfitter wordt getypeerd, staat in andere registers vermeld als blikslager, geëmployeerde, touwslager, magazijnknecht. Hun vrouwen werkten als naaister mee aan het gezinsinkomen.

De grootvader van moeders kant, Hendrik van der Reijden, was eveneens aanwezig bij de geboorteaangifte, en ook voor hem was Frits de eerste kleinzoon. Hij staat in de geboorteakte vermeld als ketelmaker en in andere registers als sjouwer, smid, werkman. Hij overleed pas in 1914 (in 1906 zal hij een van de getuigen zijn bij Grönlohs huwelijk), dus Grönloh heeft déze grootvader veel langer meegemaakt – maar over hem geschreven heeft hij niet.

==

De ouders

Grönlohs ouders hebben elkaar waarschijnlijk leren kennen op Wittenburg, want daar brachten ze allebei hun jeugd door. Wittenburg is een van de drie oostelijke eilanden van Amsterdam. Grootvader Grönloh woonde er met vrouw en kinderen, evenals grootvader Van der Reijden met zijn gezin. Wittenburg was toen een armoedige buurt met veel vervallen huizen waarin voornamelijk arbeiders woonden. Van de oude bebouwing is nu niets meer over. In zijn jonge jaren, zo rond zijn zeventiende, ging Grönloh er op een zondagavond een keer heen met zijn vader. Ze wandelden naar het Dijkje, een straatje ergens achter in Wittenburg dat doodliep op een hek aan het water. Hij herinnerde zich die avond nog goed. Alles was even vervuild en smerig; op de straat zaten verwaarloosde kinderen te spelen op een vies stuk mat. En hij herinnerde zich de lawaaiige jongelui en de luchten van stijfsel en goedkope eau de cologne die hij, zoals hij schreef, had doen herleven in het verhaal ‘Het Begin’ (‘Luid joelden dien avond op de straten de krolsche jongens en meiden’):

==

En dat ik me heel weemoedig voelde omdat m’n vader na zooveel jaren voor z’n eigen huis stond en er niet in kon omdat daar nou andere menschen in woonden. En ’t vreemde gevoel dat ik vaak gehad heb, dat er een tijd was geweest dat ik er niet was en dat dat zoo maar heel gewoon was en dat iets zoo lang geleden kon zijn. Maar m’n vader bleef heel gewoon en ik weet nog dat ik ook dat heel vreemd vond.

==

In mei 1873 verlieten de grootouders Grönloh de wijk Wittenburg, samen met hun drie kinderen: Jan Hendrik Frederik (die de vader van Frits zou worden; zijn roepnaam weten we niet), diens broer Hendrik en hun oudere zus Agatha (‘tante Agaat’). Ze verhuisden naar het centrum van Amsterdam, Reguliersbreestraat 49 bij het Rembrandtplein. Het achttiende-eeuwse pand is thans een rijksmonument; het heeft een fraaie klokgevel en daarin twee sobere oeils-de-boeuf. De reden van die verhuizing is niet duidelijk, maar wat stand betreft was het een vooruitgang. Hendrik overleed jong, in 1877. Na de dood van zijn vrouw in 1879 hertrouwde de grootvader en verhuisde naar elders; de twee nog levende kinderen bleven in het huis wonen. Agatha werkte weliswaar al vanaf haar vijftiende als uitwonende dienstbode, maar was tussen de betrekkingen door steeds thuis. In november 1881 vertrok ze definitief. Een maand later trad Jan Hendrik Frederik in het huwelijk en zijn echtgenote trok bij hem in. Reguliersbreestraat 49 zal het geboortehuis worden van Frits Grönloh. Zijn vader was er een hoedenwinkel begonnen.

Martha Maria van der Reijden, Grönlohs moeder, was de enige dochter van Hendrik van der Reijden en Martha Zoet; deze laatste overleed toen haar dochtertje nog geen twee jaar oud was. De jonge Martha Maria is opgevoed door haar vader en door haar grootmoeder Dina Zoet (Martha Zoet was een onwettig kind van Dina Zoet). Grönloh heeft deze Dina nog goed gekend, zij stierf op 28 januari 1892 op 81-jarige leeftijd, toen hij ruim negen jaar was. Een foto toont Dina Zoet, zittend in een ouderwetse fauteuil, de arm leunend op een tafeltje met boeken; ze draagt een tot de grond reikende jurk en op haar hoofd een muts met afhangende linten. Grönloh was erg gesteld op deze overgrootmoeder, ook vanwege haar interessante verhalen die ‘waarschijnlijk ver buiten het leven der hem omgevende kleine burgerij reikten’ – zo staat het vermeld bij de foto in het Schrijversprentenboek Nescio in een toelichting die van de familie Grönloh afkomstig moet zijn. Want in haar jonge jaren had zij tot de Zwijndrechtse Nieuwlichters behoord, een groepje zeer vrijzinnige gelovigen rond 1820 dat in gemeenschap van goederen wilde leven zoals de eerste christenen – in communeverband, zouden wij tegenwoordig zeggen. Dina Zoet was met andere Nieuwlichters gevangengenomen en onder soldatengeleide met de trekschuit op de Haarlemmerweg aangekomen en daar door stenengooiend publiek belaagd, waartegen de soldaten het groepje hadden moeten beschermen – ‘zoals door Nescio zelf werd verteld’, aldus de tekst in het Prentenboek. Of deze scène zich inderdaad zo heeft afgespeeld kan worden betwijfeld, maar als familieverhaal blijft het boeiend. Grönloh noemde zijn dochter Miep wel eens Dina Zoet, en uiterlijk leek ze ook sterk op deze over-overgrootmoeder – althans op de foto die van Dina Zoet is overgeleverd.

==

==

Overgrootmoeder Dina Zoet

==

==

Vader en moeder: J.H.F. Grönloh en M.M. van der Reijden

==

Het ouderlijk gezin

De ouders van Frits Grönloh trouwden op 15 december 1881, en uit Frits’ geboortedatum, 22 juni het volgende jaar, is af te leiden dat de bruid al zwanger was. Dat kwam toentertijd geregeld voor en het op die manier trouwen werd lang niet altijd ervaren als gedwongen, hoewel de buitenwereld er, in de termen van toen, over sprak als ‘een moetje’. Hoe dat voor Grönlohs ouders was? Hielden ze van elkaar? Het is niet bekend, en het lijkt heel goed mogelijk dat er later nooit meer over is gesproken. Het huwelijk werd op die dag zowel burgerlijk als remonstrants-kerkelijk gesloten. Beide ouders waren van huis uit Nederlands Hervormd, maar de moeder van Frits Grönloh was voor het huwelijk al overgegaan naar de veel vrijzinniger remonstrantse broederschap. Zij zal dominee Gerrit van Gorkom gevolgd zijn, die in 1875 de Nederlandse Hervormde gemeente van Amsterdam verliet en predikant werd bij de remonstrantse gemeente. Bij het huwelijk, dat door dominee Van Gorkom gesloten werd, ging ook haar man naar de remonstranten over.

Zoals gezegd was Frits’ vader volgens de ambtelijke stukken toen ‘winkelier’ en wel ‘in hoeden’. Kort na de geboorte van zijn zoon gaat zijn zaak failliet, maar hij slaagt erin om zijn schulden bij de erkende schuldeisers te voldoen en in november wordt hij door de arrondissementsrechtbank ‘gerehabiliteerd’. Ze verhuizen in februari 1883 met de kleine Frits naar Von Zesenstraat 9 in Amsterdam-Oost, en op hetzelfde adres komt ook Martha’s vader wonen, de weduwnaar Van der Reijden, met zijn schoonmoeder Dina Zoet. De animo voor een hoedenwinkel is de jonge vader blijkbaar vergaan, want in januari 1884 krijgt hij toestemming van de gemeente om een blikslagerij te beginnen in de kelderverdieping van het pand Mauritskade hoek Pontanusstraat (Mauritskade 83 – nu 116). Ze verhuizen een maand later. Van blik werden allerlei huishoudelijke voorwerpen gemaakt zoals kachelpijpen, ketels, tabaksdozen, bussen, trommeltjes en voorraadblikken, en een blikslager was ook vaak koperslager. Grönlohs vader is dus in de voetsporen van zijn eigen vader getreden, maar hij bracht het een stuk verder aangezien hij opnieuw winkelier werd. Hij verkocht, naast zijn ambachtelijke werkstukken in blik en koper, ook kachels en daarnaast huishoudelijke artikelen als lampen, lampenglazen, broodtrommels, geëmailleerde emmers, kinderwagens en zelfs wasmachines. En hij was handig: kleindochter Miep Boas-Grönloh vertelde dat opa Grönloh al vroeg een bromfiets had ontworpen, nota bene met behulp van een stoomketel. Hij was er zelf op naar Diemen gereden – toen deed het ding het niet meer.

Het bewuste hoekhuis bestond uit de lager gelegen kelder met ingang in de Pontanusstraat, de winkel op straatniveau met een deur op de schuin afgesneden hoek, en een hoger gelegen opkamer, te bereiken via een trapje in de winkel. Het gezin woonde daarboven op de eerste verdieping, met de voordeur aan de Mauritskade. Toen de familie Grönloh het huis betrok was dat betrekkelijk nieuw, net als de hele buurt ZZ zoals Amsterdam-Oost toen officieel heette. Die buurt was onderdeel van het plan-Kalff uit 1875, bedoeld om de druk op de oude stad te verlichten. Tussen 1879 en 1920 werd buiten de Singelgracht een tweede ring om de oude stad gebouwd. De wijk ZZ heette in de wandel ‘Amsterdam buiten de Muiderpoort’ en bestond uit wat tegenwoordig de Dapperbuurt en de Oosterparkbuurt genoemd wordt, grenzend aan het Oosterpark. Dit is het gebied waar Grönlohs jeugd zich afspeelde. Het was een echte volksbuurt, waar de jongens opgroeiden ‘bij klinkers en keien’, van geen boom of vogel de naam wisten en op straat tikkertje speelden en voetbalden (Grönloh noemt geheimzinnige spelletjes als ‘kletse’ en ‘verbanje verlos’ en ‘doppies’ tegen de achterste Wagenaarstraat en vermeldt de sport van ‘’t omtrekken van vuilnisbakken’).

Amsterdam-Oost lag toen aan de rand van de stad, zodat je in die tijd heel wat gauwer ‘buiten’ was dan nu. Zuidwaarts liepen Grönloh en zijn vrienden over de Middenweg langs Frankendael door de Watergraafsmeer naar Diemen en verder, of ze trokken eropuit langs de Ringvaart richting het Gooi. Voor de Zuiderzee hoefden ze alleen maar de toen nog onbebouwde Zeeburgerdijk af te lopen, langs het Loozingskanaal, met aan de overkant de Veemarkt en het Abattoir en aan de zuidkant de Israëlitische begraafplaats, om bij de monding van het Merwedekanaal aan te komen en het Buiten-IJ voor zich te zien. Langs de IJ-dijk kwamen ze dan bij de Oranjesluizen en in Schellingwou. Die wandeling heeft hij verschillende malen beschreven, in ‘Titaantjes’ en in het verhaal ‘Buiten-IJ’. In een voorloper van dat laatste verhaal staat hoe hij en zijn vrienden de omgeving van Amsterdam verkenden en hoe uitverkoren ze zich dan voelden:

==

Edelen waren wij onder de barbaren; wie kon als wij dit alles beleven op een paar brokken dijk op een Zaterdagmiddag in November? Waar waren de gelijken van ons, vijf gesjochte, mesjoggene jongens uit een Amsterdamsche volksbuurt? [...] Die zelf hun weg hadden moeten zoeken, van driehoog achter, waar ’t kapotte raam met ’t Nieuwsblad van Nederland was dichtgeplakt, tot de voeten Gods, via den Zeeburgerdijk en de Watergraafsmeer en de Muidertrekvaart.

==

Driehoog achter woonden de Grönlohs zelf niet, het gezin had enige welstand, maar de moeder was net als iedereen in de buurt gewoon ‘juffrouw Grönloh’. Geen ‘mevrouw’, dat was voor de hogere standen, maar ook niet het eenvoudige ‘vrouw’ uit het arbeidersmilieu. In drukke tijden, zoals in het najaar, als er veel kachelwerk was, moest ze bijspringen en alle dagen in de winkel staan. Tot zijn huwelijk in 1906 is de zoon op de Mauritskade blijven wonen, bij zijn ouders, in een eigen ‘hok’ op zolder; tijdens zijn jaren in Twente en Duitsland was hij er alleen op vrije zondagen (eerst wekelijks, later maandelijks) en tijdens vakanties. Het hoekhuis is later na een brand afgebroken en in het resterende onderstuk had zich een café gevestigd; nadien is de hele hoek door nieuwbouw vervangen.

==

==

Het ouderlijk gezin Grönloh: v.l.n.r. Martha Maria, vader, Sara, Hendrik, Frits, moeder

==

Er worden in het gezin Grönloh-van der Reijden na Frits nog drie kinderen geboren: Hendrik, die als vijftienjarige zal overlijden, Martha Maria, die in de wandel Marie heet en zich later Mies laat noemen en Sara alias Saar, als de jongste ook wel Puk of Puck genaamd. Ze poseren met z’n zessen in het atelier van een beroepsfotograaf, met de ernstige gezichten die de lange sluitertijd toen vereiste. Misschien is de foto genomen ter gelegenheid van het 12½ jarig huwelijk van de ouders, op 15 juni 1894. Vader en moeder zitten, de kinderen staan rond een elegant metalen bijzettafeltje, een zogenaamde gueridon, de meisjes links voor, de jongens achter; de kleine Sara leunt vertrouwelijk tussen de knieën van de vader, met haar handje in zijn grote hand. De meisjes en Frits hebben het ovale, wat spitse gezicht van hun moeder; alleen Hendrik heeft de brede kop van de vader. Frits en Hendrik dragen een soort matrozenpakjes, de meisjes hebben donkere jurkjes aan.

We moeten ernaar gissen hoe de sfeer in het gezin in die vroege jaren was; pas over de tijd na 1900 zijn er documenten overgeleverd. Het lijkt er in het algemeen niet bijzonder vrolijk te zijn toegegaan. De ouders waren volgens kleindochter Miep Boas-Grönloh stijve mensen; ze vond ze typische middenstanders. De vader ziet er op de foto stevig en energiek uit. Op een andere foto oogt hij jonger, met een volle baard en snor, en hij blikt nóg wat daadkrachtiger de wereld in. Grönloh schreef in 1943 in een terugblik:

==

Pas heel veel later heb ik iets van m’n vader begrepen, misschien pas toen hij al dood was. Hij sprak niet veel over z’n jeugd, maar hij heeft me toch wel verteld dat ze daar vaak armoe hebben geleden en dat wittebrood iets bizonders was. Dat maakte nu weer weinig indruk op mij. Als ik ’t goed begrepen en onthouden heb werkte de dronkaard vaak niet. M’n vader moet bezeten zijn geweest door de gedachte dat zijn gezin altijd behoorlijk te eten zou moeten hebben, en datti geen dronkaard wou zijn. Ik die altijd behoorlijk te eten had dacht daar nooit over na en heb voor mijn gedachten bij hem nooit belangstelling ondervonden.

==

De moeder kijkt serieus en zorgelijk tegelijk. Miep Boas-Grönloh vermoedde dat ‘opoe’ iets neurotisch had, waarschijnlijk smetvrees; ze kon het verzorgen, laat staan logeren, van de kleinkinderen niet aan. Wel was ze een intelligente vrouw, ‘het verstand kwam van haar’, maar ‘ze kon zich niet uiten’. Grönlohs moeder was er wel trots op dat haar zoon verhalen publiceerde, maar zijn vader heeft zich er nooit voor geïnteresseerd.

Grönloh lijkt geen erg warme gevoelens voor zijn ouders te hebben gekoesterd. Over zijn moeder heeft hij zich vrijwel nooit uitgelaten. De formulering over het gebrek aan interesse zegt misschien genoeg over de afstand tussen vader en zoon. Op zijn beide zussen was hij ook niet erg gesteld. Als hij als zeventienjarige net uit huis is stuurt zijn zusje Saar alias Puk wel dierbare briefjes aan haar broer (‘Lekkere Frits’ en ‘Dag lieve Frits die stipjes zijn zoentjes’), maar later was de band met de zussen niet erg hartelijk. Volgens Miep Boas-Grönloh gaf haar vader niet om zijn ouders en zijn zussen: ‘de hele familie wilde hem anders hebben dan i zelf wou’. De verhouding tussen ouders en kinderen speelt als motief geen rol in het werk van Nescio, en de verhouding tussen broers en zussen evenmin: het waren blijkbaar geen onderwerpen die hem na aan het hart lagen of waarover hij iets wilde zeggen. In zijn jonge, opstandige jaren heeft hij stevige aanvaringen met zijn vader gehad, maar de familieband bleef steeds bestaan. Later, toen hij een eigen gezin had, kwamen de ouders Grönloh geregeld op zondag eten. Al ging haar vader er na de maaltijd graag op de fiets vandoor, zo vertelde Miep Boas-Grönloh, en liet het bezoek verder aan zijn vrouw over.

Wellicht heeft Nescio hen beiden toch met enige dierbaarheid geportretteerd in het verhaal ‘Insula Dei’ uit 1942. Daarin praten ene Flip en ene Dikschei, vroegere vrienden die elkaar bij toeval weer hebben ontmoet, over het verleden. Ze lijken reëel genoeg, maar eigenlijk zijn het twee verschijningen van Grönloh/Nescio zelf (die zoals gezegd in de familie ook wel ‘Flip’ of ‘Flippie’ genoemd werd). Flip laat de portretten van zijn ouders zien. Dat van zijn vader is van 1905: hij is getooid met een hangsnor en ‘een boordje met twee driehoekjes aan de punten en een klein zwart strikje’. Dikschei ziet dat de vader weliswaar sprekend op de zoon lijkt, maar in zijn oogopslag toch iets heeft ‘dat ik niet thuis kan brengen: één die z’n weetje weet’. Flip vertelt dat zijn vader lood- en zinkwerker was en een goeie zaak had. Hij laat ook het portret van zijn moeder zien; dat is eerder gemaakt, in de jaren tachtig. De jonge vrouw heeft een ouderwetse jurk aan met een stijve kraag en ‘een ruche, die het gezicht van onderen omlijst. Een hoog, edel voorhoofd en groote, lieve oogen’. Of Nescio hier een vroeg portret van zijn moeder (geboren in 1856) beschrijft, moet onzeker blijven; een dergelijke foto is helaas niet overgeleverd. Van zijn vader evenmin, maar op de familiefoto kijkt hij inderdaad als iemand ‘die zijn weetje weet’.

==

Op dat familieportret raakt de tien- à twaalfjarige Frits met zijn handen een op het bijzettafeltje liggend, opengeslagen boek aan. De pose, die natuurlijk door de fotograaf werd gearrangeerd, is die van de knappe oudste broer die door mag leren. De rest van de familie moest stil zijn als hun broer met zijn huiswerk bezig was, en dat zal wel enige irritatie hebben opgeleverd. Bijzonder is dat vader Grönloh er op zondag regelmatig opuit trok en lange wandelingen maakte met zijn beide zonen, zoals hij ook met zijn oudste zoon het uitje met de ‘pleziertrein’ naar Nijmegen maakte. De twee broers gingen ook veel samen op pad.

Hendrik overleed op 12 april 1901; hij zou op 28 april zestien jaar geworden zijn. Wat voor jongen hij was weten we niet; zijn broer Frits heeft later niets over hem opgeschreven en nauwelijks iets over hem verteld. Miep Boas-Grönloh meende dat Hendrik een hartkwaal had; ze dacht dat hij meewerkte in de zaak en daar zware voorwerpen zoals kachels moest tillen, iets wat hem misschien fysiek te zwaar had belast en tot een hartaanval had geleid. Dat blijkt maar gedeeltelijk juist. Volgens de statistische gegevens van de stad Amsterdam was de officiële doodsoorzaak ‘endocarditis acuta’, met de toevoeging ‘recur. maligne’. Endocarditis is een ontsteking van het hart ten gevolge van een agressieve bacteriële infectie. De ziekte, die een verwoestende invloed heeft op de kleppen en de hartspier, was in deze tijd, waarin antibiotica nog niet bestonden, onbehandelbaar en uiteindelijk dodelijk (maligne). Hendrik zal jarenlang hartpatiënt zijn geweest, aangezien de kwaal meerdere malen opspeelde (recurrent). Wanneer ten slotte ook de zenuwbanen in het hart zijn aangetast kan de dood plotseling (acuta) intreden. Om deze diagnose te kunnen stellen zal een obductie hebben plaatsgevonden. Hendriks overlijden moet voor de ouders een groot verdriet zijn geweest, en een belangrijke gebeurtenis in het leven van zijn oudere broer en zijn twee zusjes. En daarbij was het misschien ook nog een slag dat hij wegviel als helper in de zaak en als beoogde opvolger. Maar er is in de familiepapieren geen enkel document over bewaard, en de naam van Hendrik komt na zijn dood nog maar één keer voor, namelijk als moeder een paar maanden later diens hoed naar Frits stuurt... Dat niet aanroeren van ziekte, dood en andere akeligheden en daarop niet willen terugkijken, is waarschijnlijk tekenend voor de code in de familie Grönloh; we zullen het later nog een paar keer tegenkomen. Het stemt ook overeen met de tijdgeest. Die overigens nog lang zou voortduren – het inzicht dat traumatische gebeurtenissen beter niet moeten worden weggedrukt, maar aandacht moeten krijgen in een verwerkingsproces, is pas van recente datum.

==

De ambities van vader

J.H.F. Grönloh was een ambitieus man, maar zijn zoon zet daar later een kanttekening bij: ‘Zijn ideaal was een groot werkgever, veel menschen werk te geven. Verder dan twee knechts en een jongen heeft i ’t nooit gebracht en één van die knechts was nog maar tijdelijk.’ Als belasting betalende winkelier had hij kiesrecht, waarmee hij zich onderscheidde van veel buurtgenoten uit zijn wijk, maar hij was ook nog eens sterk maatschappelijk betrokken. Hij was bestuurslid van de Amsterdamse afdeling van de kiesvereniging ‘Vooruitgang’ die zich ‘vrijzinnig’ noemde en als ‘vooruitstrevend liberaal’ kan worden getypeerd. ‘Vooruitgang’ was niet aangesloten bij de Liberale Unie maar week er wat standpunten betreft niet ver van af; de leden van ‘Vooruitgang’ hoorden beslist niet tot de radicalen binnen de partij. Hij roerde zich op vergaderingen en zijn naam staat bij de bestuursleden die in krantenadvertenties opriepen om op hún kandidaat te stemmen bij de kamer- en gemeenteraadsverkiezingen in district III, waar de buurt ZZ onder viel. Daarnaast was hij lid van het genootschap ‘Liefdadigheid Naar Vermogen’, dat de jonge Louis Blankenberg in 1871 had opgericht om iets te doen aan de schrijnende armoede in de gemeente Amsterdam. De leden van het genootschap – allen vrijwilligers – legden huisbezoeken af bij arme Amsterdamse gezinnen en adviseerden het bestuur over vormen van ondersteuning zoals werkverschaffing, onderwijs, ziekenzorg, renteloze voorschotten en giften. Tussen 1896 en 1917 maakte Grönloh sr deel uit van een team dat in zijn eigen wijk opereerde. Daarnaast was hij ook actief in de Nederlandsche Protestantenbond.

==

Lagere school – zondagsschool

Maar terug naar de zesjarige Frits Grönloh en zijn gang naar de Openbare lagere school. Die bevond zich in de Eerste Van Swindenstraat / hoek Pontanusstraat in Amsterdam-Oost. Dat schoolgebouw bevatte naast elkaar twee scholen, met elk een eigen ingang: de een was een nummerschool voor de armen en minvermogenden, de ander was de wat betere letterschool, waar in de hoogste klassen Franse les werd gegeven. De scholen met namen waren bestemd voor de vermogende klasse. Zo was het in die tijd: iedere volwassene had zijn eigen, door stand bepaalde plek, met bijpassende standenscholen voor hun kinderen.

Het zegt iets over de maatschappelijke ambitie van de ouders Grönloh, dat ze de voorkeur gaven aan de wat betere letterschool, in dit geval de school met de letter q. Op de letterscholen moest per leerling twintig cent per week worden betaald (dus tien gulden per jaar). Ze kozen ook voor een openbare school, want voor vrijzinnigen zoals zij kwam een christelijke school niet in aanmerking. De jonge Grönloh was een gewillige en brave leerling:

==

Op school leerde ik liedjes: ‘Door berg en dal klinkt hoorngeschal!’ ’k Wist niet wat een berg was, niet wat een dal was, niet wat een hoorn was, niet wat geschal was. Alle straten van Amsterdam zijn vlak en ’t land eromheen is zoo vlak als m’n hand. Wat wisten ze bij ons thuis van bergen en dalen en horens? Ja, de koeien hadden ‘hoores’, dat wist ik, want we woonden bij de slachtplaats, dat wist ik. En ‘geschal’? Wat ik daarbij denken moest wist ik heelemaal niet, dat woord kwam in onze kringen zoo niet voor.

==

Het verhaal ging dat hij op zijn tiende een keer in het water viel en dat er toen thuis feest werd gevierd: eindelijk was er eens iets met het nette jongetje gebeurd. In mei 1901 blikte hij terug op zijn jongere ik:

==

Toen ik een jongetje was werd ik naar school gezonden. Een gewone Amsterdamsche tweede klasse openbare lagere school, met die bizonderheid dat de jongens er afgeranseld werden als ze iets verkeerds deden of iets goeds nalieten. Ik heb daar niet veel slagen gehad omdat ik zoet was en altijd m’n lessen kende. Om half twaalf en om vier uur ging ik altijd stiekum naar huis en als ik tussen andere jongens raakte werd ik nog al eens in de maling genomen. Ik leerde van ’t vaderland en de zeeslagen, kende alle rivieren van Zweden en Noorwegen die zoo hardnekkig met ‘elf’ eindigen, hoorde dat stelen kwaad was [...] en werd op mijn negende jaar naar een Zondagschool gestuurd waar ik van god hoorde en van Jozef met z’n twaalf of dertien ‘broeders’. Ik nam alles aan, geloofde dat iedereen ’t beter wist en was alleen maar verwonderd, altijd door verwonderd en angstig ook over de vreemde wereld.

==

De bleue Frits werd geregeld gepest; dat weten we uit een brief van Grönloh uit 1951 aan zijn dochter Bob, naar aanleiding van problemen die kleinzoon Marius op school had: ‘Toen ik een jongetje was moesten ze mij ook altijd hebben.’

Het waren natuurlijk de ouders Grönloh die hem naar de zondagsschool stuurden. Het is de vraag of ze hun kinderen na de geboorte hebben laten dopen; in de archieven van de remonstrantse gemeente is er niets over terug te vinden. Van die zondagsschooltijd is een getuigenis overgebleven: Een oom met vijf neven van mevrouw M.E. Fabius-Cremer Eindhoven. Het bewuste exemplaar is blijkens de inscriptie op 30 december 1894 uitgereikt aan Frits Grönloh als ‘Bewijs van Goed Gedrag en Getrouw Schoolbezoek’ door de Vereeniging tot Bevordering van Zelfstandig Godsdienstig Leven, afdeeling Zondagsscholen. Als Grönloh inderdaad met negen jaar op de zondagsschool kwam is hij daar dus een kleine vier jaar ‘getrouw’ heen gegaan. De heftige strijd die toen in de Nederlandse Hervormde Kerk gevoerd werd tussen de aanhangers van de orthodoxe en de moderne richting, had ertoe geleid dat deze Vereeniging in 1873 door vrijzinnige predikanten was opgericht; ze hoopten, zoals de naam al aangeeft, door populaire voordrachten en zondagsscholen het vrijzinnige denken te bevorderen. Er waren ook vrijzinnige predikanten die begrepen dat ze de kerk beter helemaal konden verlaten. Zo ook de dominees Philip Reinhard (Reinhard) Hugenholtz en Petrus Hermannus (Herman) Hugenholtz, twee broers die in 1877 in Amsterdam onder de naam De Vrije Gemeente een eigen protestantse geloofsgemeenschap stichtten, waar niet de bijbel en de kerkelijke leer maar de zedelijke moraal centraal werden gesteld. Op de Weteringschans werd een nieuw gebouw voor de samenkomsten neergezet; het doet nu dienst als het cultureel centrum Paradiso.

Volgens de familieoverlevering kerkte Grönlohs moeder graag bij deze nieuwe religieuze gemeenschap, maar het gezin bleef wel aangesloten bij de remonstrantse broederschap. Grönloh ging een paar keer mee naar de Vrije Gemeente; hij vond het er maar een halfzachte en hooggestemde boel. Als achttienjarige schreef hij er een dodelijke passage over. Hij kreeg bij de dienst het gevoel alsof ‘een gekortwiekte kip aan een hoop biggen’ vliegen wilde leren. Al die doodgewone, fatsoenlijke, morele mensen ‘hooren daar eens in de week een toespraak vol van Socrates, Boeddha, Lessing, met madonna’s en Michel Angelo, met de nieuwste opvattingen omtrent God benevens iets over zee en bergen, over Italië en Noorwegen en Darwin, alles gecombineerd met de 8-urigen arbeidsdag en ’t voorjaar. [...] En dan probeeren de biggetjes mee te vliegen’. Nee, zegt hij, ‘nooit heb ik meer diepte kunnen vinden in de ziel van de Vrije Gemeente dan in een gewoon boterhammenbordje’.

==

Driejarige hbs

Na de lagere school werd het jongetje Grönloh talentvol genoeg bevonden om toelatingsexamen te doen voor de Hogere Burger School. Dit schooltype was in 1863 door het Rijk ingevoerd bij de Wet op het middelbaar onderwijs, als alternatief voor het klassieke gymnasium. De Hogere Burger School was bestemd voor dat deel van de burgerij dat geen wetenschappelijke opleiding verlangde maar wel een brede algemene ontwikkeling wenste en kennis die maatschappelijk nuttig was. Kinderen uit de gezeten burgerij werden met deze opleiding voorbereid op hogere functies in handel en industrie. Dat Grönloh naar een school voor de ‘hogere burgerij’ ging was bijzonder, want zijn vader kon daar als kleine middenstander maar amper toe gerekend worden. De driejarige HBS was laagdrempeliger dan de vijfjarige. Van 1894 tot 1897 bezocht Frits de vierde HBS met driejarige cursus. Het schoolgeld bedroeg ƒ 30,– per jaar, maar de ouders slaagden erin om een vrijstelling te krijgen en Frits werd drie jaar lang ‘kosteloos geplaatst’, ten laste van de gemeente Amsterdam.

De vierde ‘driejarige’ was in 1893, een jaar na de oprichting, gestart in een gloednieuw gebouw aan de Mauritskade, niet ver van Grönlohs ouderlijk huis. Dat gebouw, een ontwerp van de afdeling Publieke Werken, staat er nog steeds; het is een gemeentelijk monument, maar het bevat sinds 1995 ateliers en appartementen. De klaslokalen bevonden zich op de eerste en tweede verdieping, zes per etage; op de begane grond waren een leeszaal, een instrumentenlokaal, de gymzaal, de directeurs- en lerarenkamers en de woning van de conciërge. Leerlingen van de driejarige kregen onderwijs in wis-, natuur- en scheikunde, biologie, geschiedenis, aardrijkskunde, Nederlandse taal plus de drie moderne talen en lijntekenen. De school stond bekend als de ‘Kollewijnschool’, naar Roeland Anthonie Kollewijn, die vanaf de oprichting directeur was en daarnaast ook Nederlands gaf. Hij bracht de school tot bloei en wist naar eigen zeggen een bijzonder gezelschap leraren om zich heen te verzamelen, dat de school al na enkele jaren een goede naam gaf. De leraren vormden bovendien een eensgezinde club, zodat in de leraarskamer druk geschertst en gelachen werd, aldus Kollewijn. Hij was zeer gezien: ‘De leerlingen hielden veel van hem; als direkteur was hij streng waar het nood deed, maar steeds rechtvaardig; als leraar was hij geliefd om zijn levendige, geestige, tot nadenken prikkelende lessen.’ Kollewijn vestigde daarnaast een reputatie als spellingshervormer vanwege zijn artikel uit 1891 over Onze lastige spelling, waarin hij een voorstel deed voor een nieuwe Nederlandse spelling, en hij was literator onder het pseudoniem C.P. Brandt van Doorne. Grönloh had veel waardering voor zijn lessen. In 1918 zond hij zijn vroegere leraar een exemplaar van Dichtertje, waar Kollewijn hartelijk op reageerde, met de toevoeging: ‘Wat een tyd is het alweer geleden sedert we elkaar in het gebouw op de Mauritskade ontmoetten! En toen ik je opstellen korrigeerde (ik heb er wat nagezien in myn leven!).’

Van Grönlohs opstellen is er een aantal uit de derde en laatste klas bewaard gebleven; ze werden door Kollewijn, in het toen gebruikelijke puntensysteem van 1 tot 5, beloond met equivalenten van zevens, achten en een enkele negen. Hier volgt een lang citaat uit het opstel ‘Een wandeling’ uit april of mei 1897, dat van Kollewijn het cijfer 4/5 kreeg, dus een negen. Het is een beschrijving van een voettocht op een hete zomerdag tijdens de examentijd. Broertje Hendrik ging mee want hij ‘had net vakantie van de lagere school, “schoonmaakvakantie” of zoo iets’. Frits moest ’s morgens eerst nog examen Nederlands doen, dus ze vertrokken pas om half elf vanaf de Mauritskade.

==

We hadden bepaald, dat ons doel zou zijn: Monnikendam. Men zou zeggen, wie gaat er nu voor zijn pleizier een wandeling van eenige uren doen door Waterland, waar men zoo wat niets ziet als hemel en weiland, en dat op een snikheeten dag. Ik vind echter veel aantrekkelijks in dat Waterland. – We namen niet den rechten weg, omdat we om dien te bereiken, eerst nog een half uur door de stad moesten. De weg, die we namen, is een smal grintpad en loopt in tal van kronkelingen langs verscheidene dorpen en is daarom de aardigste.

—De zon stond hoog en scheen op de weilanden, die zich tot den horizon uitstrekten, en bracht daarop een verscheidenheid van tinten te weeg, die de eentonigheid geheel wegnamen. Allerlei variaties van groen lagen op het gras, hel lichte en donkere plekken staken prachtig tegen elkaar af. En kwam er een wolk voor de zon, dan werd alles weer effen van kleur, totdat de wolk voorbij was. En de leeuwerik zong en den geheelen dag hoorden we het gefluit en vele dagen daarna suisde het soms nog in mijn ooren.

—In de dorpen, waar wij doortrokken was alles stil, niemand was in de straten te zien. En ook op het land was het stil, soms loeide een koe, soms klonk uit de verte de stem van een hooier, alleen de leeuwerik zong. Dat gefluit maakte zoo’n bijzondere indruk, juist omdat alles zoo stil was.

—En zoo marcheerden we vijf uur lang, tot we eindelijk om half vier in Monnikendam aankwamen.

—Een aardig stadje is Monnikendam. Op uren afstand reeds kan men de blinkende kerktoren boven de boomen zien uitsteken. En als men er vlak bij is, dan ziet men nog niets als de torenspits, die boven de boomen uitsteekt. Eerst als men door het boschje of plantsoen is, dat de kerk omgeeft, dan ziet men het stadje en een lange straat strekt zich voor den aankomende uit. De kerk staat daar prettig tusschen de boomen, een stevige, oude kerk, uit de 13e eeuw.

—In Monnikendam zelf kan men zich op vele plaatsen verbeelden op Oud-Holland te zijn. De meeste huizen hebben het 17e eeuwsche type, slechts weinig zien er nieuwerwetsch uit.

—We zochten een koffiehuis op, aten en dronken en rustten wat uit en wandelden toen het stadje rond en zetten ons vervolgens op een bank in het plantsoen naast de kerk.

==

==

Getuigschrift Vierde H.B.S., 10 juli 1897, met handtekening van Kollewijn

==

==

Getuigschrift Openbare Handelsschool, juli 1899

==

Denk niet dat daarna een welverdiende terugreis per tram volgde: de jongens liepen via de rechte weg zuidwaarts over Buiksloot, waren om half negen bij het tolhuis aan het IJ en een half uur later thuis. Van het voorbereiden van het examen Engels de volgende morgen, was niets gekomen. ‘En aangezien ik te moe was om hard te werken, heb ik er in ’t geheel niets aan gedaan.’

Het is voor een jongen van nog geen vijftien jaar een heel goed opstel, dat al iets laat zien van een eigen stijl en eigen natuurwaarnemingen – en dat bovendien al vroeg getuigt van Grönlohs liefde voor Waterland. Frappant is de voorkeur voor met het voegwoord ‘en’ aaneengeschakelde zinnen, iets wat ook kenmerkend is voor het latere literaire werk.

In juni van dat jaar 1897 doet hij eindexamen driejarige. Voor Nederlands moest er een opstel worden gemaakt over een van de volgende onderwerpen: ‘De zomer’, ‘Het Oosterpark’, ‘Als ik van school af ben’. Het eindexamenwerk is niet bewaard, maar Frits zal vast meteen voor het Oosterpark hebben gekozen. Hij slaagde met uitstekende cijfers (die ook hier een 5 als maximum hebben): Duits 5, Geschiedenis 5, Nederlands, Frans, Engels en Aardrijkskunde elk een 4, Wiskunde, Natuurkunde, Staatsinrichting en Gymnastiek allemaal een 3 en Tekenen een 2½. ‘Vandaag ergens m’n diploma van de 3 jarige gevonden met de handteekening van Kollewijn’, schreef Grönloh in 1949. Op grond van dit goede resultaat wordt besloten dat Frits nog twee jaar vervolgonderwijs zal krijgen aan de Openbare Handelsschool, van september 1897 tot de zomer van 1899. Het op die manier te behalen einddiploma was gelijkwaardig aan dat van de vijfjarige Hogere Burgerschool, maar in dit geval toegespitst op de handel. Zo’n opleiding was maar voor weinig jongens uit zijn wijk weggelegd. Geen van zijn latere vrienden had vijf jaar middelbare school achter de rug; die moesten al vroeg gaan verdienen om aan het huishouden van hun ouders bij te dragen. De ouders van Frits waren kennelijk bereid om hun zoon opnieuw twee jaar de kost te geven.

==

Openbare Handelsschool

De handelsschool was gevestigd aan de Keizersgracht 123, in het imposante pand dat ook nu nog bekendstaat als het ‘Huis met de hoofden’. Het was voor het onderwijs niet meer erg geschikt:

==

De school is een oud gebouw met vijf hoofden in den gevel en een directeur, met beroerde lokalen waar je verrekt van de tocht en van de verveling. Er zijn 25 leeraren en een conciërge die twee kleine kinderen heeft en 1,25 rekent als er een ruit gebroken is.

==

Het schoolgeld bedroeg voor leerlingen afkomstig van de ‘driejarige’ opnieuw ƒ 30,–, maar Grönloh was een van de vijf talentvolle leerlingen die in 1897 kosteloos werden geplaatst. In die tijd zaten er op de Openbare Handelsschool veel jongens uit welgestelde ondernemersfamilies, deels nieuwe elite, deels afkomstig uit het Amsterdams patriciaat, met achternamen als Crone, Van Eeghen, Van Lennep, Heldring, Voûte, Den Tex, Crommelin. Volgens de familieoverlevering heeft Grönloh zich om die reden niet erg thuis gevoeld op de Handelsschool. Miep Boas-Grönloh: ‘In mijn tijd waren het nog steeds erg bekakte jongens.’ Waarschijnlijk stamt uit die periode zijn gevoel van ‘stand’, of eigenlijk het gevoel beneden de stand van anderen te zijn, dat hem nog vaak parten zou spelen.

Niettemin bracht hij het er als handelsschoolleerling goed af. Hij zat in klas 4c, die 23 leerlingen telde, allemaal jongens, en hij ging moeiteloos over naar 5c, als vijfde van de klas. Hij volgde ook twee jaar lang de bijvakken Spaans en Maleis, waar hij een ‘goed’ voor kreeg. Beide vakken werden gegeven door dr. A.A. Fokker. Grönloh had sympathie voor deze kleurrijke leraar, die in de klas schunnige verhalen vertelde en enkele gewaagde romans schreef. Van zijn lessen had hij genoeg onthouden om in zijn latere leven Don Quichote in het Spaans te kunnen lezen en er, al vertalend, stukken uit voor te lezen aan zijn kinderen. Hij deed op eigen houtje wat aan Deens en stak behoorlijk wat Latijn op uit de Latijnse leergang voor zelfstudie van Servaas de Bruin.

Met een aantal jongens met wie hij het goed kon vinden richtte hij in april 1899, vlak voor het eindexamen, een debatingclub op. Die vrienden waren zijn klasgenoten Abraham Ricardo, Siegfried Hoofiën en Jac van Emden; uit een klas lager kwamen J.L. Hassoldt, J.M. Boas en G.J. Ree. Van elders waren afkomstig J. Engelander jr, ene Moresco en Salomon Snuyff. Enkelen, zoals Hoofiën, kende hij al uit zijn HBS-jaren. Ze waren bijna allemaal van joodsen huize. Nog in 1940 verbaasde Grönloh zich erover, toen hij verslag deed van de koffietafel na het huwelijk van zijn dochter Miep met Louis Boas, waar de vier ‘Goyim’ van de familie Grönloh (de ouders en Miep en Nelly) aanzaten met zes joodse gasten:

==

In 1899/1901 was ik lid van een debat clubje, op de Handelsschool al ontstaan, met Ricardo, van Emden, Snuif, Moresco, Hofiën, de Wolf. Een oom van Louis is met ééne Snuif getrouwd, die door haar broer blijkbaar destijds wel eens meegenomen werd, nou die herinnerde zich mijner (als ‘anarchist’, brrrr!). Nu waren het Boas, Boas, Boas, Boas, de Hartog en Cohen. Wat zou dat toch wezen?

==

De eerste gewone vergadering zou 15 juli worden gehouden, en Grönloh zou de debatavonden inwijden met een voordracht over de noodzaak tot maatschappijhervorming, in de terminologie van toen ‘de sociale kwestie’. Dat inwijdingsplan ging niet door, maar de debatingclub wel, zoals zal blijken.

==

Een jeugdvriend

Het is bijzonder dat Grönloh nieuwe vrienden maakte, want in de voorgaande jaren was hij voornamelijk opgetrokken met zijn jeugdvriend Jacob (Japi) Roelofs.

==

Ik had één vriend, liep door vijf klassen hoogere burgerschool zonder dat ik me druk maakte over lessen leeren, zwierf in m’n vrijen tijd door half Noord Holland en zei dat ik geloofde aan God die de wereld geschapen had ‘in den beginne’. Buiten huis en school kende ik niemand en ik verlangde ook naar geen kennismakingen.

==

Jacob Roelofs was een buurjongen uit de wijk ZZ. Hij woonde vanaf april 1890 vlak bij het gezin Grönloh, om de hoek in de Pontanusstraat 1, en was net zo oud als Frits. Ze speelden samen op het driehoekige veldje aan de Pontanusstraat (een braakliggend stuk grond, rond 1970 bebouwd met het wijkje De Roomtuintjes). Dat had Grönlohs eerste dichtregels opgeleverd:

==

Ik en Japi

speelden schaappie

op een veld vol koeienpoep...

==

Jacob had na de lagere school al meteen moeten gaan werken als leerjongen bij het lithografisch bedrijf L. van Leer & Co. Daar kreeg hij interesse in fotografie, overigens net als Bernard Eilers, die in dezelfde tijd bij Van Leer zijn opleiding kreeg en later een bekende Amsterdamse kunstfotograaf zou worden. Roelofs begon met een geleende camera te fotograferen en hij experimenteerde met een donkere kamer. Waarschijnlijk is hij de maker van het jeugdportret, dat 4 juli 1898 is gedateerd, want later zal Grönlohs meisje schrijven: ‘ik heb nu twee portretten van je. Een met een wit gezicht en een strooien hoed op. Japie heeft het gemaakt, het andere is van Vermeulen.’ Een grappig portretje van de beide geliefden is waarschijnlijk ook van zijn hand. Maar hij wilde zich ook verder bekwamen in de zincografie, een druktechniek waarbij een zinken plaat zodanig wordt bewerkt dat die als cliché kan worden gebruikt voor advertenties en ander drukwerk. In de zomer van 1899 maakten de beide vrienden zelfs wilde plannen voor het oprichten van een eigen bedrijf voor zincografie, waarvoor Grönloh de reglementen moest maken, de propaganda verzorgen en als boekhouder optreden. Medevennoten werden gezocht en er vallen termen als autotypie en strick-etsen. De onderneming kwam niet van de grond, maar het is niet verwonderlijk dat Roelofs later in het typografenvak terecht zal komen.

==

==

Jeugdportret, 4 juli 1898

==

==

Jeugdportret (fotostudio Vermeulen), 1899

==

Jacob was blond en boomlang, wel 1.90 meter, ruim twintig centimeter meer dan de gemiddelde lengte van jonge mannen in die tijd. Later zal Grönloh eens een man die grof van bouw was met grote harige handen en polsen typeren als ‘bouw Japi Roelofs maar korter en gedrongener’. Hij is de ‘vriend’ uit de verhalen ‘Mijn vriend en ik: drie dagen buiten’ en ‘Mijn vriends eerste liefde’ (respectievelijk uit 1899 en 1900). In een brief portretteerde Jacob zichzelf:

==

Vanavond liep ik nog in ’t oosterpark met een oud hoedje op, een heel oud jasje aan, een broek met vlekken, ongepoetste schoenen en een kromme pijp in m’n mond. En als je nu zoo loopt, zie je, dan gaat dat wel goed als je een stelletje fideele kerels bij hebt die er niet tegen op zouden zien om ook zoo te loopen en waarmee je praten kan. Maar dat is het ware leven tog ook niet.

==

Misschien heeft zijn gestalte de inspiratie geleverd voor de eerste Japi-figuur in Nescio’s werk (die al trekken van de uitvreter heeft):

==

Japi was de raarste kerel die ik ooit gekend heb. Zomers liep hij met een winterjas, ’s winters in een tennisjasje met een strooien hoed. Hij droeg altijd hoeden die je nergens koopen kon, z’n schoenen waren altijd kapot, hij had een grijze demi zonder knoopen daar hield hij het meest van. Hij was meer dan zes voet hoog en oersterk.

==

Jarenlang waren ze boezemvrienden. Ze maakten wandeltochten, meestal vanuit Amsterdam maar soms ook vanuit logeeradressen bij familie van Frits of Jacob. Ze roeiden op de Amstel met de ‘Triton’, de sloep van de familie Roelofs. Maar ergens in 1901 zou er een einde aan de vriendschap komen. De gereformeerde Jacob kon niet meegaan in de steeds radicaler wordende ideeën van zijn vriend. Daar kwam bij dat Grönloh zich in december van dat jaar zou verloven, en Roelofs zonder meisje bleef.

==

Eindexamen Openbare Handelsschool en vertrek naar Hengelo

Bij het eindexamen in juni 1899 behaalde Grönloh zijn diploma met een uitmuntend (10) voor Handelsaardrijkskunde, verder een 9 voor Nederlands en Handelsgeschiedenis, een 8 voor Frans, Scheikunde en Warenkennis, een 7 voor Hoogduits, Engels, Staathuishoudkunde en Handelsrecht, een 6 voor Handelsrekenen, een 5 voor Boekhouden en alleen een onvoldoende (4) voor schoonschrijven – begrijpelijk, als je zijn handschrift ziet. Zijn algemene judicium was: ‘goed’. Hij haalde ook zijn diploma stenografie (zeer goed; snelheid 330 woorden). Er slaagden dat jaar 51 kandidaten.

Op donderdag 29 juni 1899 werd de uitslag van het eindexamen bekendgemaakt en op zaterdag 1 juli kreeg hij zijn diploma’s. Wat nu? Volgens zijn dochter Miep Boas-Grönloh was hij veel liever verder gaan studeren, een of andere taal, Engels of Frans, maar de HBS gaf geen toegang tot de universiteit, en ja, ‘hij moest natuurlijk direct gaan verdienen’. Terwijl de handel ‘nix voor pappie’ was. Maar er zat niets anders op: Frits Grönloh, zojuist zeventien jaar geworden, verliet Amsterdam op maandag 3 juli, twee dagen na zijn eindexamen. Hij had een baan gekregen als schrijver bij de Twentsche Bontweverij in Hengelo, mede dankzij een aanbeveling van directeur Hülsmann van de Handelsschool. Daarmee werd abrupt een punt gezet achter het vrije scholierenleven. Met zijn vertrek naar Hengelo begon Grönlohs handelsloopbaan, die bijna vijftig jaar van zijn leven zou gaan duren, tot zijn officiële pensioen op 1 januari 1948.

==

==

==

2
Anders dan andere jongens.
1898–1900

Eerste baan in Twente

De Twentsche Bontweverij, een van de talloze weverijen en spinnerijen die er in die jaren in Twente bestonden, was gevestigd aan de Oldenzaalschestraatweg 4 in Hengelo. Het was een middelgroot bedrijf waar eind 1898 454 arbeiders werkten. In het briefhoofd van het postpapier werd de omvang van de fabriek aanzienlijk overdreven.

==

==

Grönloh bevond zich natuurlijk niet te midden van al die arbeiders in de fabriek maar zat als ‘schrijver’ op het kantoor, voor een salaris van ƒ 10,– per week, dat was 41 gulden en nog wat per maand en f 500,– per jaar. Wij vinden dat niet veel (het is omgerekend naar nu een kleine 600 euro per maand), maar toen was het een mooi bedrag voor iemand die net van school was gekomen. De werktijden waren lang, van ’s morgens zeven tot ’s avonds zeven, met af en toe een pauze.

Frits kwam in huis bij zijn tante Agatha Grönloh, de ongetrouwde oudere zus van zijn vader. In juni 1899 was ze, 46 jaar oud, in Hengelo een handwerkwinkel begonnen, nadat ze de voorgaande jaren als kinderjuffrouw had gewerkt in het gezin van Dirk Willem Stork, de sociaalvoelende directeur en eigenaar van de machinefabriek annex weefgetouwenfabriek van de NV Gebr. Stork & Co, opgericht door zijn eveneens sociaalvoelende vader Charles Stork. Dirk Stork woonde met zijn gezin in een kapitale villa aan de Enschedesestraatweg. De Twentse textielbaronnen vormden net als elders in Nederland een nieuwe elite. Ze hadden voor zichzelf grote landhuizen laten bouwen, waarin het personeel eigen vertrekken had met een eigen opgang. De jonge Frits Grönloh had dan ook zonder bezwaar in de zomervakanties van 1897 en 1898 bij zijn tante in deze villa gelogeerd en hij had van daaruit flinke wandelingen gemaakt. Tante Agaat had nog geregeld zakelijk contact met D.W. Stork, en wellicht heeft ze zich via hem ingespannen om haar neef na zijn eindexamen een baan in Hengelo te bezorgen, want Storks buurman D.W. van Wulfften Palthe was een van de beide directeuren van de Twentsche Bontweverij. Een Amsterdamse relatie van vader Grönloh kende de andere directeur, Ph. Claus, dus misschien kwam zoon Frits op die manier bij de fabriek terecht. Van zijn maandsalaris moest hij negen gulden afstaan als kostgeld.

Tante Agaat onderhield hartelijke banden met haar Amsterdamse broer en zijn gezin. Ze gold in de familie als een stevige persoonlijkheid. Vol overtuiging hield ze vast aan de principes van het protestants-christelijk gedachtegoed en was altijd vol aanmerkingen en kritiek. In de mening dat ze jong zou sterven zei ze bij het uitzoeken van een nieuwe mantel steevast tegen haar schoonzus: ‘Ik zal maar grijs nemen, dat staat jou ook goed.’ Neef Frits was op deze markante tante gesteld en heeft tot op het laatst van haar lange leven – ze overleed in januari 1946 als drieënnegentigjarige – contact met haar gehouden. De winkel bevond zich in het centrum van Hengelo. Een advertentie in de Nieuwe Hengelosche Courant van 10 juni 1899 bericht dat de winkel eerstdaags zal opengaan en dat de eigenares daar al woont en klanten kan ontvangen.

==

==

Agatha Grönloh (tante Agaat)

==

Van de winkel moeten we ons misschien geen al te grote voorstelling maken, gezien de opmerking van vader Grönloh die door vriend Jacob Roelofs als goede mop werd overgebriefd: het huis van tante ‘lijkt net zooveel op een winkelhuis als mijn g.t op een kommetje soep’. Japi had voor zijn loslippigheid over dat achterwerk duchtig op zijn kop gekregen. Hij had het niet erg op de in zijn ogen ‘oude saaie tante’, met wie Frits in voortdurende strijd was over zijn kleding: ‘Laat je niet dwingen kleeren op bevel af te danken. Zoek liever een ander kosthuis op.’ Frits had in het huis een eigen kamertje.

==

==

Deze tante komt op diverse plaatsen voor in Nescio’s werk en heeft eeuwige roem verworven door de passage in het verhaal ‘Dichtertje’ over de God van Nederland:

==

‘Wie was die meneer?’ vroeg ’t dichtertje. ‘God’ zei de duivel en de knobbels op z’n voorhoofd werden grooter. ’t Dichtertje sprak niet. ‘Jouw God, de God van je baas en van je schoonvader en van je baas z’n boekhouder en van den gérant van de “Nieuwe Karseboom”. De God van je tante, die zei, dat je moest groeten als je langs ’t huis van je baas kwam in Delft of Oldenzaal, waar was ’t ook weer, ook al zag je niemand, je kon nooit weten wie ’t zag. Van je tante, die je zuster altijd liet breien. “Een vrouw mag niet stilzitten.” De God van al die menschen, die zullen zeggen: “Dat had ik van jou niet gedacht,” als je nog eens probeert te leven en die zullen zeggen: “Dat had ik altijd wel gedacht, dat kon niet goed gaan,” als je later in ’t werkhuis moet.’

==

Miep Boas-Grönloh meende te weten dat het inderdaad tante Agaat was die haar neef aanspoorde om bij het passeren van de huizen van invloedrijke inwoners van Hengelo uit voorzorg beleefd zijn hoed af te nemen.

Toen Grönloh naar Hengelo verhuisd was begon hij de ontvangen brieven te nummeren. Een brief van zijn moeder met de datum 7 juli 1899 kreeg het nummer 1899/4 en handelt over kleren: hij zal andere kleren en schoenen nodig hebben en ‘pa zegt je zulke ruuwe grove schoene nu niet dragen ken. hoe denk jij er over?’ Bijgesloten zat een briefje van zusje Sara, alias ‘Puk’: ‘Een maandag heb je lieveling de kat een been in zijn keel gehad en Henderik heb het er uit gehaald.’ Vaders brief begon met ‘Lieve jongen’ en is verder aardig en hartelijk, met nieuws over de recente gemeenteraadsverkiezingen. Hij bericht dat de zaken de afgelopen week iets beter zijn gegaan, geeft diverse raadgevingen (niet te eenzelvig worden) en vraagt: ‘begin je al wat te wennen aan de tretmolen’.

Maar de tredmolen beviel Grönloh helemaal niet. Uit recalcitrantie wilde hij met een korte broek naar kantoor gaan omdat iedereen een lange droeg. Hij klaagde tegen Jacob Roelofs dat hij het werk ‘taai’ vond zodat ‘het niets te denken geeft of laat’. ‘Men verlaat het hok slechts om er weer in te kunnen gaan.’ ‘Op school weet je altijd nog over zooveel jaar ga je er af, je leeft van vacantie op vacantie, er is verwisseling, maar hier is de saaiheid eindeloos en er is net zooveel afwisseling als bij een steeds rondloopende drijfriem.’ Maar ook bij de Twentsche Bontweverij was men niet tevreden over het nieuwe personeelslid. Half augustus schreef vader al lichtelijk verontrust over een advertentie in het Nieuws van den Dag waarin een correspondent gevraagd werd voor een fabriekskantoor in Twente: ‘kan dat op jou kantoor betrekking hebben?’ Kort daarop is het duidelijk dat de zoon zal worden ontslagen. Zijn ouders nemen het bericht nogal kalm op. Doe voorlopig maar geen inkopen meer, adviseerde zijn vader, en doe je best.

Het schamperen van Frits tegen zijn vriend Jacob over het taaie werk en zijn ‘ambacht als lapjesknipper’ doet sterk denken aan de passage uit ‘De uitvreter’ over wat er met je gebeurt als je net van school bent gekomen:

==

Dan doet je ouwe heer je op een kantoor. Dan merk je, dat je al die dingen geleerd hebt om met een kwast papier nat te maken. [...] En taai. Ze zeiden dat ik alles verkeerd deed, daar zullen ze wel gelijk aan gehad hebben. [...] Ze zeiden, dat ik de anderen van hun werk hield. Ook daarin zullen ze wel gelijk gehad hebben. Als ik klaagde, dat ik ’t niks lollig vond en vroeg of ik daarvoor nu op school al die wonderlijke dingen had geleerd, dan zei de ouwe boekhouder: ‘Ja, jongetje, het leven is geen roman.’ Bakken vertellen, dat kon ik en dat vonden ze leuk ook, maar ze waren er niet tevreden mee. De ouwe boekhouder wist al heel gauw niet wat hij met me doen moest. Als de baas er niet was maakte ik dierengeluiden, zong komieke liedjes, die ze nog nooit hadden gehoord. [...] Ik heb daar ook nog een schrijfmachine bedorven en een boek weggemaakt. Toen hebben ze me aan een toestel gezet, dat ze de ‘guillotine’ noemden. Daar moest ik monsters mee knippen. Dagen lang heb ik daaraan gestaan: alle monsters werden scheef. De lui hadden ’t wel in de gaten, ze hadden niets anders verwacht. Ze hadden me daar alleen maar aan gezet om erger te voorkomen. Die monsters werden weggegooid; die gingen nooit naar de klanten. Toch had ik in die dagen nog gelegenheid om een brief verkeerd in te sluiten. Natuurlijk was ’t erg; de man die den brief kreeg mocht niet weten, dat de baas zaken deed met den man waaraan i geschreven was. De boekhouder was totaal van streek. Toen begreep ik, dat ik maar liever heen moest gaan. Ik kreeg een poot van den baas. Ik was zelf ook blij dat ik wegging en heb hem hartelijk de hand geschud. Ik heb gezegd, dat ’t me speet, maar dat ik er niets aan doen kon en ik geloof, dat ’k ’t meende.

==

Aan bravoure bij de uitvreter geen gebrek, en wellicht ook niet bij de jonge Grönloh. Die zal net zo blij geweest zijn dat hij wegging en dat hij na die drie lange maanden zowel Hengelo als zijn tante kon verlaten. Maar in de ogen van zijn familie zal dit natuurlijk geen glorieuze start zijn geweest. Op 30 september 1899 was hij weer terug in het ouderlijk huis op de Mauritskade. Hij had daar een eigen ‘hok’ op zolder en moest een deel van zijn salaris afdragen in ruil voor kost en inwoning. Maar de kritiek van zijn ouders moest hij ook aanhoren, en hun voortdurende vrees dat er van hun veelbelovende maar recalcitrante zoon niets terecht zou komen.

==

Het werkende leven

Er moest een nieuwe baan gevonden worden. Grönloh wilde wel werken bij de Nederlandsche Handel-Maatschappij, maar bij zijn eerste sollicitatie had men zijn handschrift onvoldoende leesbaar gevonden; hij zette zich aan het oefenen om ‘spoedig ook in dit opzicht aan Uwe eischen te kunnen voldoen’. Vooralsnog zou er daar echter geen plaats vrij zijn. Hij werd lid van de Nederlandsche Bond van Handels- en Kantoorbedienden, vanwaar bericht werd over vacatures, en sloot zich aan bij Hou en Trou, het plaatsingsbureau van de Openbare Handelsschool. Terug in Amsterdam werkte hij een blauwe maandag bij het Amsterdamse effectenkantoor Wed. Gerbert Rebel. Deze periode is ook in ‘De uitvreter’ terechtgekomen, want de uitvreter vervolgt zijn verhaal met de woorden:

==

Ik ben daarna nog drie weken volontair geweest op een effectenkantoortje, krantjes nakijken met een boek om te zien of de stukken van de klanten waren uitgeloot. Je ergste vijand zal er voor bewaard blijven.

==

Vervolgens kwam Grönloh in dienst bij de firma W. Brummer, Schröder & Co, een textielhandel. Door liquidatie van die firma stond hij na drie maanden per 1 februari 1900 weer op straat met een ‘certificaat van ijver en nauwgezetheid’ in de hand. Hij werkte daarna anderhalve maand bij de houthandel van H.W. Ketjen & Co, waar de directie tevreden was over ‘zijn werk en plichtsbetrachting’, hem ‘vlug van begrip’ vond en niets had aan te merken ‘op zijne moraliteit’. De directeur waardeerde in het bijzonder Grönlohs ‘besef om zijne niet bemiddelde ouders finantieel te steunen’. De betrokkene zelf was niet enthousiast over zijn baan bij Ketjen: ‘ik heb weinig te doen dat iemand van de lagere school niet doen kan’, schreef hij aan zijn tante Agaat.

Half maart 1900 kon hij dan eindelijk beginnen bij de Nederlandsche Handel-Maatschappij. Hij had verschillende malen zonder succes op vacatures gesolliciteerd, maar deze keer hadden kennissen van zijn vader hem gesteund en directeur Hülsmann van de OHS had op zijn verzoek een aanbevelingsbrief geschreven. Op 6 maart vond zijn toelatingsexamen plaats: hij moest een Verslag van de Kamer van Koophandel te Hamburg over 1899 vertalen in het Frans, Duits en Engels, met als resultaat twee keer ‘zeer goed’ en een keer ‘goed’. Ook was hij gekeurd door de arts Barend Joseph Stokvis, hoogleraar aan de Universiteit van Amsterdam. Deze zeer gerespecteerde arts vond Grönloh fysiek in orde, maar achtte hem zowel vanwege diens jonge leeftijd (hij is dan nog steeds een zeventienjarige) als ‘wegens zijn nerveuze prikkelbaarheid voorloopig voor een verblijf in de tropen niet geschikt’. Dit is de eerste vermelding van een neiging tot nervositeit, een kwaal die hem de rest van zijn leven veel last zal bezorgen. Jacob Roelofs zal een paar jaar later Grönlohs verloofde nog eens erg laten schrikken door te verklaren dat haar Frits aan zenuwziekte leed. ‘Ik wilde hem niet gelooven maar hij vertelde ’t mij heel ernstig zoodat ik er tamelijk bang over werd. Hij vertelde gelukkig dat je steeds beter werd zoodat ik weer eenigszins gerustgesteld werd.’ In de termen van toen bezat hij een zwak zenuwgestel en leed hij aan neurasthenie of zenuwlijden. Grönloh zelf was optimistisch over zijn toekomst: hij schreef in een enthousiast bedankbriefje aan directeur Hülsmann dat er na twee jaar een keuring voor de Indische dienst zou volgen.

Want hij wilde zijn vleugels wel graag uitslaan. Toen hij nog in Hengelo werkte had hij al geïnformeerd naar de mogelijkheden bij de Zuid-Amerika Lijn. Begin maart 1900 reageerde hij op een advertentie in het Nieuws van den Dag, luidende: ‘Bij een Farmer in Zuid-Dacota kan een Leerling geplaatst worden, om des verkiezende later in de zaak te worden opgenomen.’ Een afschrift van zijn sollicitatiebrief is bewaard gebleven; daarin tekende hij een portret van zichzelf:

==

Ik ben 18 jaar oud van werkmansafkomst maar omdat ik goede aanleg had heeft men mij van alles laten leeren en ben ik vijf jaren met goed gevolg op een inrichting voor MO hier geweest, waarop ik grooten prijs stel. Vervolgens moest ik natuurlijk naar een kantoor – waarop ik veel minder prijs stel. Graag zou ik daar in Amerika nuttig en gezond werk willen doen. Buitengewoon sterk ben ik niet maar kan vrij wat vermoeienis verdragen en houd er b.v. van om wanneer ik vrij heb marschen van 8 à 10 uren per dag te maken.

—Engelsch heb ik jaren lang geleerd en kan me daarin goed en vlug uitdrukken. Ook met boekhouding en administratie ben ik op de hoogte.

—Verder is mijn eenigste aanbeveling een ernstige wil om flink te werken. Gaarne ontving ik dus Uw nadere berichten en voorwaarden.

==

Op dezelfde pagina van het Nieuws van den Dag wordt ‘een fatsoenlijk en degelijk Jongmensch’ uitgenodigd om zich aan te melden als correspondent voor het Engels op een fabriekskantoor, maar die advertentie trok Grönloh kennelijk minder aan. Van fabriekskantoren moest hij na zijn tijd bij de Twentsche Bontweverij kennelijk niets meer hebben.

==

Eerste schrijfpogingen

Intussen was hij begonnen te schrijven. Zijn eerste pogingen dateren van rond 1899, deelde hij later aan W.L.M.E. van Leeuwen mee, met de toevoeging: ‘Ik wist helemaal niet dat ik schreef.’ Zijn nagelaten papieren laten zien dat hij al in de eerste klas van de Handelsschool (in feite klas 4c), dus in 1897/1898, aan een toneelstuk is begonnen met de titel ‘De weerspannige leerling; drama in vier bedrijven’. Na een paar kleine aanvaringen met leraren roept leerling Blom zijn jaargenoten op tot revolutie:

==

’t Is een schande zooals wij, leerlingen, hier verdrukt en vertrapt worden. Gevonnist worden wij bij het minste wat de tyrannen mishaagt, naar luim en willekeur. Van hun grillen is geen beroep. Zullen wij, wij die ’s morgens in de spiegel kijken of ’s nachts onze snor al wat aangegroeid is, wij, die later Nederland groot zullen maken op handelsgebied, zullen wij (zijn stem wordt steeds luider), zullen wij ons nog langer laten op ’t hoofd zitten, vertrappen bedoel ik, door lui als zoo’n beroerling van een Fabries, die niet zooveel van zijn Fransch weet als – als ik zelf.

==

De leraren A. Fabries (Frans) en B.J. ter Brugge (Duits) spelen een rol in het stuk, evenals directeur dr. J.J.H. Hülsmann. Maar de schrijver blijft in het derde tafereel van het tweede bedrijf steken, zodat de revolutie niet tot leven komt, en het stuk evenmin. Het is nog niets, behalve de goede bedoeling.

Een ander project was heel wat ambitieuzer: een breed opgezette roman over de belevenissen van de jonge Lodewijk Fransen. De titelloze roman is in Nescio’s Verzameld werk opgenomen en daar De voetreiziger genoemd, naar de verworpen titel van het eerste hoofdstuk. In het eerste hoofdstuk wandelt de hoofdpersoon Lodewijk in twaalf dagen vanuit Hamburg, waar zijn vader een eigen smederij heeft, naar Amsterdam. Hij heeft een baan gekregen op het handelskantoor van een ongetrouwde oom en hij zal bij hem in huis gaan wonen. In de volgende hoofdstukken blijkt de jongen geen hartelijkheid te ondervinden van de stugge oom en de knorrige oude huishoudster, en ook op het kantoor voelt hij zich eenzaam. Hij troost zich met lange wandelingen in Amsterdam en omstreken. Enkele geheimzinnige intriges lijken te suggereren dat oom zich met louche zaken bezighoudt, maar een ontknoping is nog ver weg. De jonge schrijver is in hoofdstuk 6 blijven steken. De roman is conventioneel, zowel in opzet als in woordkeus; het lijkt vooral een schrijfoefening. Als illustratie uit het eerste hoofdstuk de beschrijving van Lodewijk:

==

Onze voetganger was een jongeman van nagenoeg 20 jaar, slank, niet zwaar gebouwd, gekleed in een eenvoudig donkerblauw pak, dat niettemin zou doen vermoeden dat hij niet behoorde tot de orde der landloopers of tot den boerenstand, maar veeleer tot de niet onbemiddelde burgerij. Zijn gelaat had iets droomends als hij liep met de oogen neergeslagen alsof hij dacht aan dingen die ver waren van de plek waar hij zich bevond, doch als hij zich oprichtte en rondkeek over de vlakte of zocht naar den toren van Hengeloo die hij straks nog ontwaard had of achter zich naar de vierkante, grijze kerk van Oldenzaal die zich nog altijd vertoonde in ’t midden van den weg, dan blonk er iets als energie, als wilskracht uit zijn oogen, alsof hij zeide: hier ben ik, geef mij de plaats die mij toekomt.

==

Het lijkt erop dat de jonge Grönloh zichzelf in Lodewijk portretteert. De roman bevat nog meer autobiografisch gekleurde passages, zoals dit fragment over de schrijfambities van Lodewijk:

==

Zondags wandelde hij bij goed weder urenlang in de omstreken der hoofdstad of stapte in den trein naar Haarlem of Hilversum. Bij slecht weder zat hij op zijn kamertje en studeerde, las of schreef brieven naar huis of wel beproefde een verhaal of beschrijving samen te stellen. Hij hoopte dat hij eenige letterkundige aanleg had, maar dikwijls verscheurde hij zijn werk en vond ’t dwaas te denken dat hij iets goeds voortbrengen kon.

==

Wanneer werd dit alles op papier gezet? Het manuscript bevindt zich in een schoolschrift met data uit oktober en november 1898; toen was Grönloh zestien jaar en zat nog op school in de eindexamenklas van de Handelsschool. Wat de passages over Oldenzaal en Hengelo betreft zou het jaar 1898 wel mogelijk zijn, want Grönloh kende die omgeving al goed dankzij logeerpartijen bij zijn tante Agaat. In de zomervakantie van 1897 reisde hij bijvoorbeeld in z’n eentje van Amsterdam naar Hengelo via de nachtboot naar Kampen, een reis van ruim twaalf uur. Het jaar daarop logeerde hij samen met zijn zusje Marie bij tante van half juli tot half augustus 1898. Voor die maand had hij een heel wandelprogramma ontworpen, maar dat had hij door het slechte weer ‘op verre na nog niet kunnen afwerken’. Maar anderzijds kan hij de beschreven kantoorervaringen pas opgedaan hebben in zijn werkende leven, en dat begon in juli 1899 bij zijn aankomst in Twente. Waarschijnlijker is dus dat de 1898-data restanten zijn uit de tijd dat het schrift op school gebruikt werd, en dat De voetreiziger geschreven is in Hengelo in het najaar van 1899. Ook het brieven schrijven naar huis van Lodewijk en zijn heimwee passen bij Grönlohs leven in de periode-Hengelo:

==

In de brieven welke hij naar huis schreef liet hij weinig merken van de neerslachtige stemming waarin hij zich bevond. Openhartig en mededeelzaam waar het kleine zaken gold, was hij gesloten en terughoudend wanneer het erop aan kwam diepere gevoelens bloot te leggen. Hij berichtte de vorderingen die hij maakte in zijn handelsloopbaan. [...] Hij had er wel eens over nagedacht een ander beroep te kiezen, maar welk? Voor den handel was hij opgeleid, maar hij hield te veel van handelswetenschap om met hart en ziel op een kantoor te werken in z’n ondergeschikte positie. Hij begreep dat hij voortsjokte op een pad dat voor hem niet aangelegd was, maar hoe den goeden weg te bereiken? Hij zag er voorloopig geen gat in.

==

De roman staat nog sterk onder invloed van historische romans als De schaapherder van Oltmans en de romans van Van Lennep. Misschien ook wel van de boeken die hij in zijn jeugd las: de avonturenboeken van Gustave Aimard, de ‘heerlijke zeegevechten’ van kapitein Frederick Marryat en de geschiedenisboeken van Johan Hendrik van Balen, P. Louwerse en J. Stamperius. En de romans van Jules Verne, niet te vergeten. Grönloh zal zelf wel gevoeld hebben dat hij ook stilistisch niet op de goede weg was en dat er aan die ouderwetse volzinnen nog wel iets te verbeteren viel.

Enkele verhalen uit dezelfde tijd laten zien dat hij een meer humoristische, lossere toon zocht. Ze vormen een opmaat tot het latere werk. In november 1899 voltooide hij ‘Mijn vriend en ik; 3 dagen buiten’, dat hierna nog aan de orde zal komen. Een onvoltooid verhaal met de doorgehaalde titel ‘Drie en één’, gedateerd 5 december 1899, gaat over drie figuren die de Lange, de Dikke en Karel heten. Ze zijn hopeloos verdwaald op het platteland. Gelukkig ontmoeten ze een jongetje dat ze naar een dorpje met een herberg voert waar ze biefstuk en bier voorgezet krijgen. De ‘één’ uit de titel zal wel volgens de conventie een charmante jongedame hebben moeten zijn, maar zo ver is het verhaal niet gekomen. De figuren zijn geen levende figuren maar marionetten, en de stijl – die enigszins doet denken aan het verhaal ‘Hoe warm het was en hoe ver’ uit de Camera Obscura van Hildebrand, met de dikke heer Bruis – is gewild-humoristisch.

De onvoltooide schets ‘Kantoorleven’, waarin Grönloh een fragment uit zijn Voetreiziger-roman herschrijft, bevat een nieuw element, namelijk levendige dialogen. Die bewerking is grofweg te dateren tussen november 1899 en voorjaar 1900. In diezelfde tijd had hij veel plezier beleefd aan het boek Drie mannen in een boot, het komische verhaal van Jerome K. Jerome uit 1889 over drie vrienden en een hond die een boottochtje maken op de Theems. De humoristische losse stijl van dit boek was hét voorbeeld uit die tijd van ‘grappig’ schrijven; het boek heeft velen in Engeland en daarbuiten geïnspireerd, en ongetwijfeld ook Grönloh. In 1956 zei hij tegen een krant dat hij Drie mannen in een boot niet meer had; hij zou het graag nog eens lezen maar had het nergens kunnen krijgen, ook niet in het Engels. En natuurlijk stuurden aardige lezers de schrijver Nescio een exemplaar toe, onder wie de dichteres Ellen Warmond; ze hoopte dat hij bij het lezen niet een illusie armer zou worden. Maar hij vond het nog steeds aardig.

Ze hadden bij hem thuis Charles Dickens in vertaling, een schrijver die hij als jongen graag las en altijd is blijven bewonderen. Grönloh heeft herhaaldelijk vermeld dat hij nooit boeken tweemaal las, met uitzondering van sommige romans van Zola en van Dickens (al lijkt de combinatie van die twee namen ‘misschien wonderlijk’, voegde hij eraan toe). ‘Men moet Dickens tegenwoordig ook niet meer om het verhaal lezen maar om ’t bijwerk: de gekke figuren en komieke dialogen. In enkele natuurbeschrijvingen bereikt hij zijn hoogste toppen.’ Het meest bewonderde hij Bleak House en The Pickwick Papers. Hij las als volwassene de originele tekst, maar in 1952 vroeg hij zijn dochter in Groningen of hij haar misschien de vertaling van The Pickwick Papers had geleend:

==

Zoo’n groot, plat, groen boek, ouwerwetsche linnen band met portret van Dickens er buiten op. Nog uit mijn ouderlijk huis. Nog niet zoo heel lang geleden (1 jaar? 2 jaar?) heb ik nog eens de plaatjes gekeken en nu is het finaal zoek. Voor mij is het een historisch monument.

==

Geloof

Gedurende de eenzame maanden in Hengelo had Grönloh genoeg gelegenheid om zich te bezinnen op de zekerheden die hij in zijn jeugd zo vanzelfsprekend had aangenomen. Hij vroeg zich af wat hij eigenlijk zélf over de wereld dacht. Wat zag hij als de zin van het menselijk leven? En van zijn eigen leven? Geloofde hij in God? In die vroege jaren laat hij zich nog expliciet over zulke levensvragen uit; in later jaren komt dat niet meer aan de orde.

‘Ik geloof dat er een God bestaat.’ Zo begint een beschouwing die hij dateerde ‘Hengeloo 13 Augs 1899 óf Sept 1899’. En hij vervolgde: ‘Nu ik dit schrijf geloof ik het inniger en dieper dan ooit. Ik geloof, omdat ik weet. Omdat ik weet, dat ik sta voor groote, ondoorgrondelijke geheimen.’ Volgen gedachten over de kleinheid van de mens ten opzichte van het heelal, het onvoorstelbare van het rondzweven van miljoenen bollen in een ‘matelooze ruimte’, van het einde van alles en van ‘een tijd dat er geen tijd meer zal zijn’. ‘En als ik aan al deze zaken denk, dan overvalt me een duizeling. O God sta mij bij, God die alles is, in alles, in wezen onveranderlijk, oneindig verscheiden in al zijn uitingen.’ Direct daarna komt een evocatie van het uitzicht vanaf een berg (en dat is de Tankenberg, een 85 meter hoge heuvel bij Oldenzaal met een ver uitzicht): glooiende hellingen met koren, grasvelden, kleine huisjes en in de vlakte een kerkje hier en daar, een wolkengordijn erboven, het licht van de ondergaande zon, een avondwindje, nevels en een zacht zingende vrouwenstem. ‘Langzaam daalt de avond. Zie, dit is God.’ De mens leeft maar een korte tijd, hij treedt uit de eeuwigheid en keert daar weer in terug. ‘En dat eeuwige, dat is God.’ En in de tussentijd moet hij leven ‘om goed te zijn’, zoals ‘het Goddelijke in ons het wil’. Dat is wel vaag, geeft de schrijver toe, maar het valt onder de zaken ‘die niet te beredeneeren zijn’.

Zo keek Grönloh naar de wereld toen hij net in Hengelo begonnen was. Hij schreef zijn vader dat hij godsdienstlessen wilde gaan volgen en zich bij de remonstrantse gemeente aansluiten – hij had zich bij het bevolkingsregister ook laten inschrijven als remonstrants. Die gedachte viel natuurlijk goed bij vader, die aankondigde dat hij er met dominee W.M. de Vries over zou gaan praten, ‘wand als het met je stemming overeen komd woud ik gaarn dat je met a.s. Paschen aangenomen werd’. Daar zal het echter niet van komen. Na zijn terugkeer uit Hengelo volgde hij in Amsterdam één avond per week catechisatie, hoewel hij eerdere lessen had getypeerd als ‘dat gezanik’. In mei 1900 besloot hij om de woensdagcatechisatie voortaan niet meer bij te wonen, en hij vroeg dominee Beyermann of hij dit met zijn ouders zou willen bespreken. Hoe het is afgelopen weten we niet, maar lid van de remonstrantse gemeente is hij in elk geval nooit geworden.

Zijn godsdienstige ontwikkeling is goed te volgen in twee andere tekstjes uit die tijd. Grönloh was namelijk zo ingenomen met zijn schetsje van het avondlijke uitzicht vanaf de Tankenberg, dat hij het tweemaal hergebruikte. De eerste keer in een uitbreiding van de roman De voetreiziger, waarin hij Lodewijk vanaf de Tankenberg over het landschap laat uitkijken. In de voorlaatste regel corrigeerde hij ‘Langzaam daalt de avond’ in ‘Langzaam stijgt de avond op’, en de slotzin werd: ‘En ’t is alsof de dennen gevoelen de nabijheid Gods.’ In augustus 1900 schreef hij de beschrijving ten behoeve van zijn debatingclub nogmaals over, inclusief de opstijgende avond en de invoelende dennen, en hij voegde eraan toe: ‘Ik geloof aan geen God maar kan ’t niet beter uitdrukken. En de avond daalt niet maar stijgt. De versjesmakers met hun dalende avond hebben nooit gezien’ – de rest ontbreekt.

Zo nam Grönloh in de loop van één jaar afstand van het geloof van zijn jeugd, van de God van de zondagsschool, die de wereld in den beginne geschapen had, en van de protestantse kerk. Voortaan zal hij zijn religieuze ervaringen opdoen in de natuur. Het Nederlandse landschap zal hij in zijn werk verheerlijken, en hij zal zijn verhaalfiguren laten zoeken naar een antwoord op de vraag: hoe moet de mens leven in een wereld zonder God. Het begrip ‘God’ wordt voor hem de ervaring van iets hogers, maar dan wel steeds in samenhang met de ervaring van de natuur. Vandaar dat de naam van God alomtegenwoordig zal blijven in zijn werk.

De Tankenberg-passage is ook interessant vanwege de waarneming over de schemering. Die is namelijk in het door Nescio zelf gepubliceerde werk te vinden. Nescio tekent vele jaren later een herinnering uit 1897 op aan zichzelf als vijftienjarig jongetje op een bank in Artis: ‘Langs den stam van een hoogen boom keek ik naar boven en zag dat de avond niet viel, want ’t was boven lichter dan beneden.’

Grönloh stond in 1942 in het Amsterdamse bevolkingsregister geregistreerd als ‘Kerkgenootschap (Laatste): Geen, bij geboorte: Remonstrant’. Maar onplezierige herinneringen aan de kerk van zijn jeugd had hij zeker niet. Hoewel hij dus niet meer ‘kerkte’ ging hij in latere jaren op oudejaarsavond graag naar de Remonstrantse Kerk, meestal in z’n eentje. Hij deed dat om de huiselijke drukte van het gezin te ontlopen, maar ook uit een gevoel van nostalgie. En hij vond het bovendien heerlijk om zich te laven aan de stille binnenstad. Op 31 december 1949 bijvoorbeeld wandelde hij naar het kerkgebouw op de Keizersgracht (nu in gebruik bij Stichting De Rode Hoed):

==

waar ik op dien avond altijd m’n jeugd dicht bij voel, wat erg prettig is, maar de preek beviel me weer niet, dat ik gras ben dat ’s morgens frisch en groen is en ’s avonds wordt gemaaid en verdort, dat sommigen in de kracht van het leven staan en anderen hun krachten voelen minderen, daar heb ik nix an. – Het was weer interessant om in den avond in de stad te loopen, Dam, Torensluis, Leliegracht, Keizersgracht, zoo half donker en klokken luidden en te denken dat er menschen zijn voor wie de Leliegracht op een stillen winteravond heel gewoon is.

==

Of op oudejaarsdag 1953:

==

’s Avonds naar de Remonstrantsche kerk aan de Keizersgracht. De stille verlaten donkere stad. De straten vochtig en vaag glimmend, hier en daar wat pikkeltjes sneeuw op de grond. Geen wind. Dam, Leliegracht, een klok slaat. De weerspiegelingen van de lantaarns in het donkere water en van de lijsten en kozijnen van de ramen. De sterker verlichte hoek van de Westermarkt en Keizersgracht met meer licht in het water en de huizen duidelijk weerspiegeld. De kale trappen van de kerk, eikenhout uit 1600 zooveel. De Blauwburgwal en de steegjes naar het Damrak.

—Vrede en de behagelikheid en het geluk van in Amsterdam te leven.

==

Politiek

Grönloh sr behoorde tot de liberale stroming en zijn zoon had hem daarin aanvankelijk trouw gevolgd. Maar ook dat veranderde aan het eind van zijn middelbareschooltijd. Er is een onvoltooide brief bewaard gebleven, gedateerd 25 mei 1901 en met de aanhef ‘Meisje’. Wie dat meisje was? Over haar zullen we hierna nog veel horen. Een fragment luidt:

==

Op m’n zestiende jaar was ik ‘vooruitstrevend liberaal’. Wat dat is zal je misschien niet erg interesseeren en mij kan ’t nu ook niets meer schelen. M’n vader was ook ‘vooruitstrevend liberaal’ en bestuurslid van ‘Vooruitgang’. Dat is een kiesvereeniging maar waarom die zoo heet weet ik niet.

—Toen ik nu bijna door de vijfde klas H.B.S. was, in April 1899, kwam de geweldige omkeering. Twee kleine boekjes van Frederik van Eeden brachten die aan den gang. Ofschoon je zelfs nog nooit van den man gehoord hebt zou ik je toch aanraden ze eens te zien en te lezen te krijgen. ‘Waarvan leven wij’ en ‘Waarvoor werkt gij’ heten ze.

==

Deze beide brochures hebben toentertijd een beslissende wending aan Grönlohs leven gegeven. Ze stuurden hem in de richting van de landkolonisatiebeweging, die een aantal jaren centraal zal staan in zijn denken en doen. Waarvan leven wij? bevat de tekst van een Nutslezing die Van Eeden in december 1898 in Rotterdam had gehouden. Hij richtte zich daarin tot de bezittende, rentenierende klasse en riep hen op hun leven drastisch te veranderen: ‘Woeker niet meer, leen of beleen geen geld of goed op rente, laat den grond vrij, en doe nuttig werk.’ De lezing Waarvoor werkt gij? is uitgesproken op 14 maart 1899 in Amsterdam voor een gehoor van arbeiders. Hij spoorde ze aan om niet meer voor de kapitalisten te werken: ‘Werkt voor de werkers! En verovert den grond tot gemeenschappelijk bezit!’ Van Eeden had het licht gezien: niet van de politieke partijen, maar van het bezitten van de grond moest de oplossing komen voor de problemen in de maatschappij.

In 1899 kwamen beide lezingen als brochures uit, en ze trokken veel aandacht. Jacob Roelofs stuurde ze in juli 1899 naar zijn vriend in Hengelo. Hij deed er de kritiek van Herman Heijenbrock op Van Eeden bij. Grönloh wilde die laatste niet betalen onder het motto ‘Ben ik soms een depot van wat jij niet gebruiken kan!’. Roelofs schreef terug dat hij er met Grönlohs vader over had gesproken ‘en die raadde het mij sterk aan, voornamelijk om je voor Socialisme te behoeden’. Vader vond het kennelijk nodig om op de rem te gaan staan.

Dat heeft niet geholpen. Zijn zoon solliciteerde een paar maanden later schriftelijk naar een plek op Walden, de kolonie die Van Eeden in 1898 in Bussum had opgericht. Wat hij over zichzelf en zijn drijfveren geschreven heeft is niet bekend, maar het zal sterk geleken hebben op de hierboven geciteerde sollicitatiebrief naar South-Dakota van 2 maart 1900. Van Eeden liet hem op 11 april 1900 per briefkaart weten dat hij weinig kans maakte, ‘want ik heb hier juist arbeidskrachtige menschen noodig met een gezond zenuwleven, die goed weten wat zij willen’. Zou Grönloh werkelijk expliciet vermeld hebben dat hij een enigszins nerveuze aard had? Van Eeden kon niet meer beloven dan dat hij de brief bij de vele andere aanmeldingen zou bewaren. Maar in het Van Eeden-archief is hij niet te vinden.

In de brieven van Jacob Roelofs aan Grönloh (de contrabrieven zijn vrijwel niet overgeleverd) is veel te vinden over wat hen beiden bezighield. Jacobs familie was gereformeerd. Zij hadden zich als orthodoxe gelovigen onder leiding van de Amsterdamse dominee Abraham Kuyper losgemaakt uit de Nederlandse Hervormde Kerk. Die kerkscheuring van 1886 (de Doleantie genaamd) leidde tot de oprichting van de Gereformeerde Kerken in Nederland, de kerk van arbeiders en ‘kleine luiden’. Jacob zelf was actief lid, ja zelfs bestuurslid van verenigingen als ‘Marnix’, ‘Adeodaat’ en ‘Rehoboth’, waarin jongelingen vertrouwd werden gemaakt met de gereformeerde en antirevolutionaire beginselen en konden debatteren over actuele kerkelijke en politieke kwesties.

==

gohv

Grönloh had zijn eigen debatingclub, genaamd GOHV – letters die verwijzen naar de wijze spreuk ‘Gedachtenwisseling Ontwikkelt Het Verstand’. De club had het gedurende Grönlohs verblijf in Hengelo een aantal maanden zonder hem moeten doen. Zijn vriend Abraham (Bram) Ricardo had hem in brieven van het wel en wee van de vereniging op de hoogte gehouden. Ze noemden elkaar overigens ‘Grön’ en ‘Riek’ (‘hetgeen me nog herinnert aan dien vreeselijken en toch ook wel plezierigen tijd, toen ik nog op de Handelsschool was’, aldus Ricardo) en ook de andere leden van de club werden bij hun achternaam en met ‘U’ aangesproken en onderling verwezen ze naar elkaar als ‘mijnheer’. De club had een voorzitter, een eerste en tweede secretaris/penningmeester, een notulenboek; er waren statuten, gewone, buitengewone en huishoudelijke vergaderingen, kascontroles, ja, de vereniging had zelfs eigen voorbedrukte briefkaarten om de leden op te roepen. Dat waren aanvankelijk louter jongemannen, later voegden zich ook enkele vrouwen bij het gezelschap. De clubleden kwamen tweemaal per maand bijeen, op zaterdagavond van 8 tot 11 uur, en betaalden waarschijnlijk vijftig cent per keer. Lokaliteiten waren onder meer café ‘Rotonde’ in de galerij van het Paleis voor Volksvlijt en een café in de Plantage Middenlaan. Ze spraken en debatteerden daar over de kwesties van die dagen: godsdienst en natuurwetenschap (voornamelijk over Darwin), feminisme (vrouwenkiesrecht, gelijk loon voor mannen en vrouwen), koloniale politiek enzovoort.

Grönloh werd na zijn terugkeer in Amsterdam direct opgetrommeld. Op zaterdagavond 17 februari 1900 hield hij zijn eerste lezing, die handelde over het debatteren zelf en over de schrijnende ‘sociale kwestie’. In verband daarmee sprak hij in het voetspoor van Van Eeden over het recht van ieder op een gelijk gedeelte van de grond en over een eerlijke verdeling daarvan; hij zag daarin een middel om de maatschappij te hervormen. Het leek hem op dat moment nog raar om zelf op Walden ‘uit boeren’ te gaan. Stelt u zich voor, zei hij tegen zijn hoorders, dat u en uw familie op een mooie dag in enkele rijtuigen door het Gooi rijden en de weg vragen ‘aan een boerenjongen op klompen met eelthanden en een beklonterde kiel en Gooisch accent, en dat ík dan die jongen was!’ Maar hij meldde zich even later dus toch aan bij Walden.

Deze eerste speech is in zijn geheel overgeleverd; de laatste, gehouden op 23 maart 1901, eveneens. Van de overige debatingclub-teksten is niet steeds met zekerheid vast te stellen of ze ook werkelijk zijn uitgesproken. Maar tezamen vormen ze een unieke getuigenis van de geestelijke ontwikkeling die Grönloh in dat jaar heeft doorgemaakt – een nog jonge Grönloh, want hij realiseerde zich terdege dat hij net kwam kijken in de wereld. Hij dwong zichzelf om zich rekenschap te geven van alles wat hij zag, om een onderscheid te maken tussen waar en onwaar, mooi en lelijk, goed en kwaad. Daarbij wisselden zijn stemmingen nogal eens: het ene ogenblik daagt hij zijn toehoorders vol bravoure uit: ‘Hier is Perrol, hij tart U allen’, het andere moment is hij moedeloos en lijken zijn zinnen uit het boek Prediker te komen (‘Ik heb rust gezocht in veel weten en veel begrijpen en ik vond veel bedrog en veel narigheid maar de vrede vond ik niet’), dan weer heeft hij sympathie voor de anarchist Bresci en diens motieven voor de moord op de koning van Italië. Hij spant zich in, denkt zich suf en maakt zich, al schrijvende, een steeds persoonlijker stijl eigen. Daarmee zijn deze blaadjes ook van betekenis voor de ontwikkeling van de man die later de schrijver Nescio zal worden. Ze zijn om die reden als bijlage opgenomen in het Verzameld proza en nagelaten werk.

==

==

==

Nota voor het Verzameld werk van Multatuli, april 1900, en notitie in Minnebrieven,
18 januari 1901: ‘Met dat rare gelul van de lui hier kan ik niet voortlezen.’

==

Vrijwel ieder blaadje papier uit de GOHV-tijd is doordrenkt van de invloed van Multatuli. Het belang dat de Ideen, de Max Havelaar, de Minnebrieven voor Grönlohs ontwikkeling hebben gehad kan moeilijk worden overschat. Hij schrijft en denkt als Multatuli, voelt zich een zielsverwant, is even hartstochtelijk en radicaal als hij, een eenling, bij voorkeur varend op eigen kompas. Als zeventienjarige had hij al ingetekend op Multatuli’s Verzameld werk in Elseviers tiendelige Garmond-editie van 1900. Hij ging ook in op de aanbieding van zijn boekhandel voor de vier delen Meesterwerken van Multatuli van uitgeverij Cohen, in dezelfde uitvoering als die van Elsevier, om een complete Multatuli in zijn bezit te krijgen. De boeken staan vol met strepen. Zelf krabbelde hij in vijfcents-cahiers ook eigen ‘Ideeën’, waarin hij staat en maatschappij omversmeet, autoriteiten verachtte, de parlementaire democratie verwierp en te kennen gaf de wereld graag zo anarchistisch mogelijk te willen inrichten. Multatuli’s strijd tegen onrecht, zijn atheïsme, zijn afkeer van het parlementaire stelsel: de zaaier is niet vergeefs uitgegaan om te zaaien, getuige Grönlohs schrifturen uit die tijd. Hij had Jacob Roelofs weten warm te krijgen voor het werk van Multatuli, en die gaf zijn vriend dan ook hevig op zijn kop dat uitgerekend hij bij de Nederlandsche Handel-Maatschappij in dienst was:

==

Gemeene schurk, bloedzuiger, afzetter, doodeter, Van Twist die je bent. Meneer verdient ƒ 500,– aan de Ned-Handelmaatschappij, gestolen als ze zijn van den Javaan, Maleier, Alfoer en hoe of die volkeren meer heeten mogen. En dat leeft er lekker van en houd speechen over de Sociale kwestie en puntjes en komma’s in de Ned. Taal. Schaam je je niet dood.

—Ik ben verontwaardigd. Ik heb de brief gelezen aan de goeverneur generaal in ruste [Brief van Havelaar aan den Gouverneur-Generaal in ruste (= Duymaer van Twist), in Verspreide stukken]. En jij die dit alles van te voren reeds gelezen had, jij die nog meer weet van Indië en de toestanden al daar, die ontegenzeggelijk de gave hebt van wel zeggen, praat heel mooi over, ja eigenlijk over niets en leeft lekker van de gestolen dubbeltjes en zijn eenige verontschuldiging is dan nog: ja ik mag dan tog wel wat hebben voor al die vervelende uurtjes die ik daar op ’t kantoor der Ned. Hand. Maatschap. doorbreng.

==

En zo raast de brief nog een tijdje door, om uit te lopen op een oproep tot eerlijkheid, ‘Jij op je vrijdenkersmanier, ik naar mijn calvinistische beginselen’.

Grönloh had in de ogen van zijn vriend ‘de gave van het wel zeggen’. Ook de leden van GOHV waren onder de indruk van zijn toespraken, en dat deed hem goed. Zelfbewust daagde hij het gereformeerde gezelschap jongelingen, waar Jacob Roelofs op dat moment in verkeerde, uit om met hem te debatteren over het geloof. Of durfden ze dat debat niet aan? ‘Vreest ge mijn scherpte, mijn venijnige stijl? Want goèd schrijf ik, dat kunt ge overal bevragen, bij die me kennen.’

==

Verdere schrijfpogingen

In diezelfde tijd probeerde Grönloh ‘Mijn vriend en ik; 3 dagen buiten’ gepubliceerd te krijgen, dat hij al op 12 november 1899 voltooid had. Het is een vlot geschreven verhaaltje over een logeerpartij van een ik-verteller en zijn vriend bij een oude tante. Waarschijnlijk betrof het een tante van Jacob Roelofs die in Driebergen woonde. Het is november, het regent alle dagen en niet zuinig ook, maar de ontmoeting met een jongedame brengt het verhaal naar een wel vermakelijk slot. De stijl is die van de bekende verhalen uit de Camera Obscura van Hildebrand/Nicolaas Beets: ‘De familie Stastok’, ‘De familie Kegge’ en ‘Een oude kennis’: veel wendingen die een geestig effect moeten sorteren (over een paraplu: ‘ik moest hem ’t voorwerp afnemen uit vrees voor ongelukken’). Grönloh was kennelijk tevreden over zijn prestatie, want hij las het verhaal ook aan zijn debatingclubvrienden voor. Een medelid vroeg of hij de novelle ‘Een najaarsreis gevolgd door eene verloving’ te leen mocht hebben om elders voor te lezen, wat erop wijst dat ‘Mijn vriend en ik’ succes had bij een jong publiek.

Iemand die leesbaarder schreef dan hijzelf (i.c. Jacob Roelofs) maakte een netafschrift, en dat stuurde Grönloh in februari 1900 onder eigen naam naar de Uitgeversmaatschappij Vivat in Amsterdam, ter opname in het Geïllustreerd Stuiversblad:

==

Hierbij heb ik de eer U een kleinigheid te doen toekomen, van mijn hand, onvertaald, die misschien voor opname in Uw blad geschikt was. Gaarne vernam ik Uw oordeel en opgave van de waarde. Bij waardeloosheid zou U me door een klein bericht zeer verplichten.

==

Dat bericht zag hij graag geadresseerd aan zijn vriend Jacob Roelofs – hijzelf woonde nog thuis en zijn ouders mochten er blijkbaar niet van weten. Een postzegel van 3 cent werd bijgesloten. De inzending kwam retour en ging vervolgens naar het dagblad De Echo: ook nu wees Grönloh er met nadruk op dat het niet om vertaald maar om oorspronkelijk werk ging. En dan houden de berichten op: antwoord van De Echo is niet overgeleverd, en oude jaargangen van het blad zijn voor zover bekend niet bewaard gebleven. Zodat het niet geheel uitgesloten is dat Grönloh in 1900 als schrijver in De Echo heeft gedebuteerd.

Uit deze maanden zal ook het ontwerp dateren voor een revolutionaire roman in tien of meer hoofdstukken, getiteld ‘Woelige dagen’. Het verhaal moest een algemene opstand schilderen met barricaden, doden en gewonden en ook nog een liefdesgeschiedenis erin. Van Eedens ‘Nutslezing’ uit 1898 komt ook even in het ontwerp voor; die maakt diepe indruk op de jongeman uit de Amsterdamse elite die de hoofdpersoon is. Waarschijnlijk is er niet meer op papier gekomen dan het begin van het eerste hoofdstuk. Grönloh heeft zich overduidelijk aan dit project vertild; hij was helemaal niet thuis in de kringen waarin zijn verhaal speelt. Maar het laat wel zien hoeveel ambitie de negentienjarige auteur had.

In mei 1900 werd Jacob Roelofs eensklaps hevig verliefd op een meisje dat in de brieven vanwege haar strohoed met witte veren aangeduid wordt als Hendrik IV. Die naam zal als dekmantel hebben gediend, omdat hun beider brieven ook door de rest van de familie werden gelezen (‘Het is zeker wel overbodig je eraan te herinneren dat verboden onderwerpen als meisjes enz. niet mogen aangeroerd worden’, aldus Japi). De ‘nieuwe naspeuringen in de zaak van Hendrik IV’ resulteren in een vrolijk verhaal met de titel ‘Mijn vriends eerste liefde’, dat onvoltooid is gebleven of waarvan – waarschijnlijker – het laatste deel verloren is gegaan. Weer zijn er twee vrienden aan de wandel, een ik-verteller en zijn vriend Jaappie, die bij een bank werkt. Het verhaal bevat hier en daar een passage met een ‘Titaantjes’-stemming, waarin de latere Nescio zich aankondigt. Een voorbeeld:

==

Zoo werd ’t zeven uur en de zon ging zoetjesaan onder. Heel langzaam wandelden we weer langs de binnenweg terug. Er was nu bijna geen sterveling meer te zien, de Amsterdammers waren al weer thuis en zaten nu te eten, wij ademden de buitenlucht in en keken naar het Westen, de zon begon te verdwijnen. Er loeide een koe langgerekt op een groot stuk gras tusschen ons en de duinen en verderop gaf er een antwoord.

==

Heel wat anekdotes zijn in latere verhalen terechtgekomen, zoals de tocht van de twee verhaalfiguren naar Bloemendaal, die zal worden verwerkt in ‘Een lange dag’.

De bewaard gebleven papieren laten Grönlohs groeiende greep op taal en stijl zien, en dat zal wel mede het gevolg zijn van het stimulerende klimaat in de debatingclub. Bovenal is het duidelijk dat hij een grote animo heeft om te schrijven en zich daarin helemaal te verliezen. Een sprekend voorbeeld vormt de verjaardagsbrief aan zijn tante Agaat Grönloh, van zondag 17 juni 1900, die aardig uit de hand loopt. Zijn zusje Marie is inmiddels naar Hengelo verhuisd om tante te helpen in de winkel:

==

Lieve tante.

—Gelukgewenscht met Uw verjaardag! Ik hoop dat U van Marie veel plezier mag beleven. Ik ben nog altijd op de Handelmaatschappij en heb nu een week verlof maar centen te weinig. Wat meer gebeurt. Groeten aan familie ’t Hooft. Verder ben ik sedert U hier was twee maal op marsch geweest. 2e Pinksterdag [4 juni] heb ik als een idioot 3 uur lang langs een eenzamen dijk van de Zuiderzee geloopen waar geen sterveling te zien was. Voorts heb ik van de week geroeid en geprobeerd te zwemmen. M’n goed zit nog altijd even chique aan m’n lijf. Wat ik van de week zal doen weet ik nog niet. M’n zakgeld is meestal den 10en van de maand al op. Ik schrijf voor me zelf een boel over allerlei dingen en berg ’t dan op. Sommige menschen van smaak vinden ’t erg mooi. Reden te meer om ’t diep weg te stoppen. M’n carrière kan me weinig schelen en als ik geen sigaren meer koopen kan ‘leen’ ik ze en als ze me niet meer leenen willen rook ik niet.

—Ik heb een debatingclub waarvan ik de vergaderingen in de war schop en ga naar christelijke jongelingsvereenigingen voor studie. Verder ben ik erg lui en zou wel naar alle mogelijke kerken willen ook voor studie als ik wat ijveriger was. Ik geloof in God noch gebod en heb toch een heeleboel nagedacht. Ik kan aan m’n tante geen brieven meer schrijven over oomes en andere tantes en mijn kantoor verveelt me liederlijk. Ik lees in de krant elken dag een heele boel onzinnighedens en vind weinig schrijverij of dichterij meer mooi. Ik hou veel van zon en ook mag ik graag in de regen loopen. De hei vind ik erg mooi bij regen. De omstreken van Amsterdam vind ik mooi en de villa’s bij Baarn niet. M’n hoeden zijn binnen ongeloofelijke tijd buiten model. Bij tijden ben ik melancholiek en op andere tijden meer dan overmoedig. De Nederlandse spelling begin ik te verleren en ik had daar trouwens op school ook al last mee. Meestal heb ik een onweerstaanbare lust om de heele wereld rond te reizen en soms zou ik niets verkiezen boven een luie stoel en een pijpje en een kopje thee (ik drink tegenwoordig weer thee) met een uitzicht op de ondergaande zon.

==

Zo gaat hij nog een paar bladzijden door met zijn zelfanalyse. Het zijn een soort bekentenissen, en dat geeft hem de associatie in met het werk van Rousseau: ‘Wat zou Rousseau in z’n Confessions te zeggen hebben, ik lees erg weinig en heb nooit iets van Rousseau gelezen, ergo ook z’n Confessions niet.’ Hij laat z’n pen vrijuit gaan: ‘Ik schrijf niet, ik word eer geschreven. Ik heb in geen maand sedert 13 Mei iets kunnen neerzetten. Nu zou ik een brief aan m’n tante schrijven die jarig is en ziedaar!’

‘Er uit te zien als een landlooper nadat ik een heele dag door de vrije natuur heb gebaggerd is een van mijn grootste trotschhedens,’ schrijft hij. Dat werkt hij verderop nog in den brede uit:

==

Een stortregen op marsch brengt me dikwijls eerst regt in m’n stemming. Dan voel je jezelf zoo, kraag op, ver van huis, geen sterveling te zien, niets dan regenstralen die ’t uitzicht belemmeren, knieën en ellebogen doorgeregend, een straaltje water in je nek en een deuntje gefloten, handen in je zakken: ‘Drie schuine tamboers’, en dan knik je zo reis tegen de boomen die daar zoo standvastig onbewogen staan nat te regenen en als dan de zon doorkomt en je komt een dorp binnen, broekspijpen omgeslagen, tot je knieën vol modder, dan kijken al de meisjes je na en de oude boertjes met stompjes pijp in hun mond en de jonge slungels met sigaren en niemand begrijpt waar zoo’n idioot nu vandaan komt. En alles dampt van de nattigheid.

—En dan een zitje bij een raam, de vloer met fijn wit zand, een verlaten billiard, een open kast met karaffen en flesschen achter de toonbank, een plaat van Oldenkotts tabak. En een dienstregeling van de spoor aan den muur en dan een oud helder vrouwtje die een glas melk brengt en opgemerkt heeft dat het zoo geregend heeft en wegsloft, terwijl je de kaart eens nagaat en er een sloot melk over morst, zie je, zoo ga ik uit.

==

Een met plezier beschreven tafereeltje, dat aan de wereld van de uitvreter doet denken, die zich ‘op marsch’ in het veld ook met zoveel plezier doornat kon laten regenen en dan zei: ‘ik geloof dat ik nat ben’, en lachte. Zijn jarige tante kreeg dit allemaal niet te horen; de brief werd niet verzonden (maar werd door Grönloh wel bewaard). In plaats daarvan stuurde neef haar een prentbriefkaart. ‘Je schijnd al heel weinig tijd te hebben,’ antwoordde tante pinnig. ‘Wat ben je weer aan de zwier geweest waren je ouders niet ongerust? Maar je hebt hun er wel aan gewent.’

Die tochten van Grönloh waren niet mals. Om een idee te geven: de zojuist vermelde wandeling op tweede pinksterdag 4 juni 1900, die hij in z’n eentje deed, telde 33 kilometer, aldus zijn Tochtendagboek en ging aldus: ‘Tram Purmerend. Voet door Noordelijke Purmer nr Edam, naar de haven. Langs de zee tot voorbij Warder. Links af nr Oosthuyzen. Oostzijde ringvaart Beemster nr Obrede. Binnendoor nr Kwadijk. Naar de ringvaart Beemster. Binnenkant Beemster nr Purmerend. Tram terug.’ Voor wie de omgeving kent mag het een indrukwekkende prestatie heten.

==

Sweelinck en de Protestantenbond

Aan het eind van de negentiende eeuw was er ook bij de liberalen steeds meer aandacht gekomen voor de noden van de armen en minvermogenden, kortweg de ‘sociale kwestie’ genoemd. Grönlohs vader was daar als ‘vooruitstrevend liberaal’ om bekommerd, maar hij was daarnaast actief in de Nederlandsche Protestantenbond. De NPB is een in 1870 opgericht gezelschap van vrijzinnig protestanten dat nog steeds bestaat, nu onder de naam ‘Vrijzinnigen Nederland’. Grönloh senior was al in 1893 betrokken bij de oprichting van een leeszaal van de Protestantenbond in de Commelinstraat in de huidige Dapperbuurt, waar volwassen lezers in de wintermaanden ’s avonds boeken konden lezen en lenen, waar lezingen over maatschappelijke en godsdienstige onderwerpen werden gehouden en aan een beperkt aantal meisjes les werd gegeven in handwerken, Engels en zingen. De organiserende commissie blijkt in december 1896 te zijn uitgegroeid tot een aparte vereniging, de ‘Onderafdeeling tot bevordering van maatschappelijke belangen van de afdeeling Amsterdam van den Nederlandschen Protestantenbond’. Doelstelling is ‘de vrije ontwikkeling van het godsdienstig leven, in het bijzonder op maatschappelijk gebied’. Dit werd nagestreefd door het geven van leergangen en lezingen, het verspreiden van goede lectuur en het verplegen van zieken in de eigen woning. Veel van dit opvoedende werk zou later in buurt ZZ worden overgenomen door de neutralere Vereeniging ‘Ons Huis buiten de Muiderpoort’.

Grönlohs vader zat als penningmeester in een bestuur van negen leden, naast hem allen vrijzinnig-protestantse notabelen die bovendien maatschappelijk bewogen waren. Onder hen de Amsterdamse gynaecoloog dr. P.J. Barnouw, de remonstrantse dominee W.M. de Vries, de bouwopzichter E. Gerhardt, de al genoemde P.H. Hugenholtz jr en ook Jacoba Mossel, de eerste gediplomeerde godsdienstonderwijzeres in Nederland en voorvechtster voor het toelaten van vrouwelijke predikanten. Hugenholtz en Mossel gingen beiden voor in bijeenkomsten van de Vrije Gemeente. De afdeling was in feite een door burgers opgezette vereniging voor maatschappelijk werk, wijkverpleging en educatie, met in 1897 70 leden en 121 begunstigers. Het clubje zingende meisjes van de afdeling groeide al ras uit tot de ‘Gemengde Zangvereeniging Sweelinck’.

Sweelinck werd opgericht op 7 september 1895 en stelde zich blijkens de statuten ‘ten doel de beoefening van den zang, bij aankweeking van onderlingen vriendschap’. Aan het eind van de negentiende eeuw ontstond er behoefte aan een meer ongedwongen omgang tussen de seksen. De definitie die de jonge Grönloh van een gemengde zangvereniging geeft – in het verhaal ‘Noodlot’ – is geestig en zeer ter zake: ‘Een gemengde zangvereeniging is een plaats waar meisjes en jongens komen om elkaar te zien en waar ook gezongen wordt.’ Het koor telde in 1897 circa 25 leden, voornamelijk afkomstig uit de huidige Dapperbuurt, en repeteerde op zaterdagavond.

Het Schrijversprentenboek Nescio vermeldt droogweg bij het jaartal 1900: ‘Wordt door vader, wegens gebrek aan interessen, op de gemengde zangvereniging “Sweelinck” te Amsterdam gedaan, waarvan hij, door gebrek aan stem, secretaris wordt.’ Uit bewaard gebleven brieven blijkt dat hij op 4 juni 1900 is aangenomen als werkend lid, nadat hij eerst een paar keer als belangstellende zal hebben meegedraaid. Hij zong bij de bassen. Het blikken draaginsigne, in de vorm van een lier met daarop de letters SWEELINCK is er nog; het ligt in een roodbruin doosje, met daarbij de kwitantie van de over die maand ontvangen contributie, veertig cents, met verso ‘insigne voldaan, ƒ 1,–’, getekend door Roelof Oets op 1 oktober 1900.

Bestuurslid Frits Grönloh kweet zich van zijn secretaristaak en maakte de notulen van de jaarvergadering van zaterdag 8 september 1900. Een kladversie van zijn verslag is bewaard gebleven. Sweelinck had een zwaar jaar achter de rug, aldus de notulen: er was te weinig geld, de directeur-dirigent hield ermee op, het bestuur trad af, verdienstelijke leden liepen weg, ‘er was een geest van algemeene moedeloosheid’. Maar een nieuwe dirigent werd gevonden en vele nieuwe leden, vooral dames, traden toe; er werd niet meer geklaagd en hard gestudeerd:

==

Toen kwamen ook de verdienstelijke leden terug die vroeger weggeloopen waren, op een enkele na. En de directeur deed z’n best en de leden deden hun best en de menschen op straat bleven weer buiten luisteren in de Linnaeusstraat al regende ’t ook somtijds. En zoo waren er op de 5e jaarlijksche algemeene vergadering weer 31 leden bijeen en sommigen afwezig.

==

‘Men riep leve Sweelinck en Sweelinck zal dan ook nog wel leven’, meende de secretaris. Maar hij kreeg geen gelijk. De vereniging blijkt in december 1902 alweer te zijn opgeheven en het resterende geld ging naar Zuid-Afrika, zoals het Nieuws van den Dag meldde: ‘Voor de vrouwen en kinderen in de concentratiekampen ontvingen wij van den Heer R. Oets, te Amsterdam, een bedrag van ƒ 3,–, saldo der geliquideerde Gem. Zangvereeniging “Sweelinck”.’

Grönloh zelf heeft maar zo’n anderhalf jaar deel uitgemaakt van dit gezelschap: in het najaar van 1901 verdween hij uit de vereniging toen hij een baan buiten Amsterdam kreeg. Maar niettemin is Sweelinck heel belangrijk voor hem geweest. Want daar heeft hij Agathe Tiket, zijn latere vrouw, leren kennen en heeft hij vriendschap gesloten met Jan de Wilde en de beide broers Zwolsman. Met hen samen zal hij gaan dromen over het hebben van een ‘brokkie land’, een droom die zo’n grote rol zal gaan spelen in het werk van Nescio.

Wat de zangvereniging betreft: zingen deed hij daar niet. Zijn vrouw zei dat hij helemaal geen wijs kon houden en zijn kleindochter Atie Blok herinnerde het zich nog sterker: ‘Het zingen van opa, dat ging je door merg en been.’ In 1964 vertelde mevrouw Grönloh-Tiket in een tv-interview aan Henk de By hoe ze haar man bij Sweelinck had leren kennen, ‘daar was i dan, hoe noem je dat, secretaris of iets dergelijks’. De By: ‘O, hij zong niet meer mee?’ ‘Welnee! Hij kón niet meezingen! Maar hij wou er toch naar toe want daar heeft i dan ook Jan de Wilde en Johannes Zwolsman en zo, die kennissen, gekregen. Nou,’ vervolgde ze met een kokette blik, ‘en toen kwam ik ook op die zangvereniging. En van ’t begin af aan dacht i, ja dat is ze, maar ik wou dat niet.’ En ze verduidelijkte: ‘Ik wou hém niet.’ De By: ‘Waarom niet? Omdat i niet kon zingen?’ ‘Nou nee, dat kon me niet schelen. Maar hij was zo heel anders dan die andere jongens.’

Ja, Grönloh was inderdaad geen jongen van dertien in een dozijn, zoals er zoveel in de Dapperbuurt rondliepen. Omdat hij ‘zo heel anders’ was heeft hij veel moeite moeten doen om het meisje op wie hij verliefd was te veroveren. Het jaar 1901 zou een zwaar jaar voor hem worden. Maar bijna op de laatste dag van 1901 zou de triomf komen: ‘’t ongetemdste, wildste, lastigste, mooiste kindje van Sweelinck’ wilde hem ten slotte toch wel hebben.

==

==

3
Het meisje van de zangvereniging.
Het jaar 1901

Aanzoek

Op 27 december 1901 liet Grönloh bij mejuffrouw A. Tiket een briefje bezorgen met als aanhef ‘Mejuffrouw’ en als ondertekening Grönloh, waarvan het klad bewaard is gebleven:

==

Aangezien ik niet zou weten hoe U anders te bereiken veroorloof ik mij U door dezen te verzoeken mij te doen weten of U misschien geneigd zoudt zijn mij de gelegenheid te geven U dezer dagen te spreken wanneer U denkt dat dit tot iets zou kunnen leiden. Ik wensch U in geen geval lastig te zijn en dat ik U gisteren bijna omvèrliep was geheel toevallig en kwam doordat mijn vader ’s avonds om tien uur een luchtje wilde scheppen. Ik vraag U daarvoor om excuus.

—Den 2 Januari vertrek ik weder naar Westfalen.

==

In plaats van ‘mijn vader’ stond er eerst ‘de ouwe’ (net zoals de uitvreter zijn vader placht aan te duiden). En ook het keurig geschreven antwoord dat mejuffrouw Tiket de dag daarop stuurde is er nog:

==

Mijnheer!

—Wanneer u mij spreken wilt, komt u dan morgen om vijf uur aan de Muiderpoort.

—Hoogachtend

—Agathe Tiket

==

Zo begon het. Twee weken later al kon Agathe Tiket vertrouwelijk aan haar Frits schrijven: ‘Weet je nog die eerste avond, toen ik je geen arm wou geven. Je kunt ze nu alle twee wel krijgen.’ Toen Grönloh vele jaren later zijn vrouw vanuit Brits-Indië feliciteerde met hun twintigjarige trouwdag bracht hij die dag nog eens in herinnering: ‘Ik weet nog wel dat wij op 29 Dec 1901 voor ’t eerst wandelden met de cape.’

==

==

Eerste briefjes gewisseld tussen Grönloh en Agathe Tiket, 27 en 28 december 1901

==

==

In ‘Dichtertje’ vertelt Nescio dit verhaal na – en hij doet dat in feite maar een klein beetje verhuld. Het jonge dichtertje Eduard was natuurlijk ‘onmiddellijk verliefd geworden, toen hij de wereld begon te zien’. Zijn uitverkorene was zeventien jaar en zat nog op school. Haar vriendinnen noemden hem ‘“’t Ideaaltje”, omdat i een keep droeg en zulk mooi zwart haar had (toen liet-i ’t nog niet kortknippen).’ Maar zij deed net of ze niet zag dat het hem om haar te doen was: ‘Om mij? die engerd?’ Het dichtertje werd er somber en ongelukkig van en schreef extatische gedichten. Dat duurde de elf maanden dat hij in Amsterdam werkte en daarna nog de drie maanden waarin hij ‘een klein betrekkinkje had in een stadje, waar ze nu nog praten over dien mallen kerel’.

==

Toen kreeg i haar. Negentien jaar was i. Hij schreef haar een briefje datti twee dagen in Amsterdam was en datti haar graag wilde spreken. Ze kenden elkaars namen, Amsterdam is ten slotte ook maar een dorp. Ze hattem die honderd dagen erg gemist en ze kwam. Haar moe vond ’t goed, ‘als ’t een nette burgerjongen was en ze hield van ’m..., maar geen scharrelpartij.’ Ze kwam, ’s avonds bij de Muiderpoort en hij zei dat ze zeker wel begreep, watti haar vragen wou.

==

Met elkaar ‘scharrelen’ deed je in het verborgene, buiten toezicht van de ouders, en daar voelde moeder Tiket blijkbaar niet voor. Het zal bij die ontmoeting ook wel precies zo zijn gegaan als in ‘Dichtertje’ verteld wordt:

==

’t Was zoo raar, zoo gewoon, hij kon heelemaal niet dichten. En ze zei natuurlijk dat ze ’t niet begreep, maar toch liepen ze samen maar de Sarphatistraat op. ’t Gesprek liep wat moeilijk, wat moest je mekaar vertellen, je kende mekaar nog zoo heelemaal niet. Hij had gedacht, dat i wonder wat zeggen zou, dat de woorden zóó maar zouden komen met geweld, zooals de breede Waal jaagt langs de schuitjes van den pontonsteiger bij Nijmegen.

—En nu spraken ze over z’n betrekking in dat stadje en over hun ouders. En voor haar huis namen ze afscheid en hij gaf haar een zoen, heel links, op haar voorhoofd.

==

Daarna ontwikkelt zich alles razendsnel in het verhaal: dichtertjes vader spreekt met de vader van het meisje, daarna gaat het dichtertje op visite bij zijn schoonfamilie.

==

Maar precies zoals het in ‘Dichtertje’ beschreven staat, ging aan dit gelukkige einde een jaar van zuchten en smachten vooraf: de elf maanden (geteld vanaf het eerste besef van verliefdheid) dat Grönloh in Amsterdam werkte bij de Nederlandsche Handel-Maatschappij en de drie maanden bij zijn nieuwe werkgever in het oosten des lands. Uit deze voor hem zware periode zijn veel manuscripten bewaard gebleven. Ze bevatten ontboezemingen over zijn liefde, uitingen van zijn hoop en wanhoop, en pogingen om zijn stemmingen en zijn karakter te analyseren. In wat volgt zal uit deze manuscripten ruim geciteerd worden. Zulke directe uitspraken zijn er immers uit latere tijden vrijwel niet – toen werd Grönloh zo gesloten als een oester (niet voor niets de bijnaam van een van zijn alter ego’s).

==

Hoe het begon

Ergens in september of oktober 1900 raakte Grönloh – toen ruim een half jaar bij de Handel-Maatschappij aan het werk – geboeid door een nieuw meisje op Sweelinck. Haar naam komt nog niet op papier, ze heet op z’n Multatuliaans ‘Adinda’. Ze figureert in het opstel ‘IJlen’, geschreven in het tijdsbestek van één uur op 5 november 1900, ’s morgens in de vroegte. In koortsige fantasieën laat de ik-figuur zijn gedachten huppelen als krankzinnige vlammetjes. Hij waant zich een voormalige godenzoon, die aanvankelijk in het heelal met zonnen en planeten speelde maar naar de mensheid verbannen is omdat hij ‘alles wilde zijn’, en die nu door zijn medemensen als een gek wordt beschouwd: ‘Wat een rare oogen, zoo’n raar voorhoofd en van die rare uítstekende jukbeenderen. Wat kijkt i alsof i altijd nijdig was.’ (Wie naar een foto van Grönloh uit die tijd kijkt, kan hier onmiddellijk een zelfportret herkennen.) Maar de ik-figuur weet wel beter en lacht de mensen uit. Literatuur zal hij maken van zijn gedachten, en geld verdienen door ze uit te geven in een boekje, met als auteursnaam drie sterretjes, ‘dat staat gek’. Hij roept Adinda op om samen met hem een godenleven te leiden. – Het is een wonderlijk opstel, tegelijk geëxalteerd en onbeholpen geschreven; kosmische zelfvergroting gaat hier hand in hand met romantische hoogmoed. Heeft hij te veel Multatuli gelezen? De roman Extaze van Couperus? Of zich misschien al verloren in Johannes Viator van Van Eeden, een boek waarin nog heel wat meer krankzinnige gedachten rondhuppelen? Hoe dan ook, opmerkelijk is de ambitie, toen al, om van deze gedachtespinsels literatuur te maken en daar geld mee te verdienen.

Een maand later is de stemming heel anders. Op zondag 30 december 1900 zit Grönloh in alle stilte, om kwart voor zeven ’s morgens, over zichzelf te filosoferen ‘met m’n beenen op tafel, uitkijkend in de diepte van een donkere stad’. Hij heeft prettige gedachten, maar waaraan? Dat ‘mag ik nu niet vertellen, zelfs niet aan mezelf’. ‘Een paar grijze oogen zijn dicht,’ denkt de schrijver. Of zouden ze open zijn, omdat ze, net als hijzelf, ‘houden van innige stilte en vreemd licht?’. Hij doet een poging tot zelfanalyse. Enerzijds heeft hij er behoefte aan om troost en kracht te vinden in zijn verbeelding, anderzijds wil hij zichzelf rationeel ontleden: ‘Dan sta ik boven mezelf als een krachtig geneesheer boven den zenuwlijder. Als Multatuli boven Woutertje Pieterse. Als God boven van Eeden.’ Die laatste vergelijking is bepaald verrassend, maar zijn fantasieën mogen er ook zijn:

==

Eerst opnemen, onberedeneerd, impressies van mooiheid en kracht en heerlijkheid en willen, van middeleeuwsche bonkigheid en boeddhistisch niet zijn, impressies van verheven deemoed en wild uitschreeuwen van eigen voortreffelijkheid zonder woorden. Dan laat ik me wegmaken door een strookje smal water met bruin riet in misthulling, ik wiegel mee in den storm, ik storm op tegen regen en wind en verbeeld me dat ik ter kruisvaart moet en verwonder me dat ik geen lans hoog houd met klimmende leeuw op witte wimpel, of ik herhaal in mezelf één zin van innige mooiheid die ik ergens las of een woord dat ik niet begrijp maar waar ik van houd om de klank totdat ’t me verveelt, dan luister ik naar zingen en zie niets dan kruisvaarders op den berg, de armen ten hemel, roepende ‘Ave Maria’, of de Arabier die zich buigt in de woestijn, in ’t heilige van de zon, gekeerd naar Mekka, of de Fram in ’t ijs of De Wet die ‘de lijn’ vernielt, totdat ik ’t potje bier ruik van Broersma. Of ik sta heel stil voor een inkijk tusschen hooge muren in vuile stegen, die roepen tegen de lucht dat i zal zeggen aan de zon dat er mooiheid is zonder hem. O, daar zijn vele manieren die me op voeren boven de boél.

==

Duidelijk is dat hij in die tijd sterk onderhevig is aan stemmingswisselingen en dat hij zich graag spiegelt aan bezielde mensen die door een groot ideaal worden voortgedreven: kruisvaarders op weg naar Jeruzalem, moslims reizende naar Mekka, Fridtjof Nansen, met zijn boot de Fram op expeditie naar de Noordpool en generaal Christiaan de Wet tijdens de Boerenoorlog in Transvaal. In Nederland werd in die jaren heftig meegeleefd met de strijd van de Boeren tegen de Engelsen.

Grönloh had als kleine jongen al een grote belangstelling voor geschiedenis. Hij dacht dat hij als kind niet alleen geboeid werd door ‘de rijke afwisseling van tafreelen’, maar ook al door ‘de groote keten van oorzaken en gevolgen’, een gevolg dus van een neiging tot wereldbeschouwing. Hij bezat de achttien delen van de negentiende-eeuwse Algemeene geschiedenis van F.C. Schlosser (de tweede druk van 1862) en las daar voortdurend in, tot ergernis van zijn vriend Jacob Roelofs, die hem voorhield: ‘Lees eens wat goede, degelijke boeken en niet eeuwig en altijd Schloscher!’ Van deze Heidelbergse hoogleraar bezat hij ook de acht delen van de Geschiedenis der achttiende en negentiende eeuw (de tweede druk van 1868).

De ‘tweeledige natuur van opbouwen en ontleden van mezelf’ zal hij in zijn latere leven behouden. Om te ontkomen aan het rationele denken en uit de behoefte zich boven het banale dagelijkse bestaan te verheffen, zal hij zich nog vaak moeten laten ‘wegmaken’ door een optocht van beelden in zijn hoofd en door slootjes met bruin riet.

Aantekeningen laten zien dat Grönloh in januari 1901 tegelijk erg verliefd en erg in de war is. Hij zou het hele eerste boek Prediker willen overschrijven, en hij doet dat later ook, Prediker 1-18, op een los voorblad uit een deel van de Verzamelde werken van Multatuli. Hij leest druk in de Ideen ‘van die beste nobele Multatuli’. Hij citeert met instemming Idee 1113: ‘O, ’t prachtig evangelie van den hoogmoed. Dàt wil ik blijven verkondigen!’ Hij leest ook in de Minnebrieven, blijkbaar in gezelschap, want hij noteerde op 18 januari in de marge: ‘Met dat rare gelul van de lui hier kan ik niet voortlezen.’ Hij noteert met grote letters twee versregels van Willem Kloos: ‘Ik ben de Zoeker naar ’t Nooit-Behaalde / Ik ben de Strever naar het ware Zijn’. Hij schrijft het gedicht ‘Dervende liefde’ van W.L. Penning Jr over, de blinde dichter Penning, groot vriend van Albert Verwey, en herkent er zijn wanhopige, onbeantwoord blijvende liefde in:

==

Kweek hooploos harte,

Kweek duizend smarten,

Liefs heil te aanschouwen houdt zoetheid in

==

Zich liefstes lijden

Te willen wijden

En ’t niet te mogen, is droefste min.

==