Pieter Kranenborg

Waterland

==

==

==

Uitgeverij Van Oorschot

Amsterdam

© Copyright 2021 PIETER KRANENBORG

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt, op welke wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

==

ISBN 978 90 282 5502 9

==

www.vanoorschot.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2021

‘Want IK is een ander. Als het koper ontwaakt als klaroen, kan het daar niets aan doen. Dit is mij duidelijk: ik woon het ontluiken van mijn gedachte bij: ik kijk ernaar en luister: ik strijk de snaren aan: de symfonie roert zich in de diepten of springt ineens tevoorschijn.’

==

Arthur Rimbaud, Zienersbrieven

==

‘I go to the hills when my heart is lonely

I know I will hear what I’ve heard before

My heart will be blessed with the sound of music

And I’ll sing once more’

==

‘The Sound of Music’, uit The Sound of Music

Deel 1

==

==

1

Ik heb er geen tastbaar bewijs voor, maar ooit was ik buschauffeur. Een gelukkige buschauffeur bovendien. Die tijd is een deel van mijn verleden, maar eigenlijk weet ik dat niet helemaal zeker. Als iemand me er met goede argumenten van zou proberen te overtuigen dat het allemaal nooit gebeurd is, zou ik bereid zijn hem te geloven. Want alle sporen van die tijd leken tot voor kort verdwenen. De Astronoom heb ik nooit meer gezien en het observatorium is niet meer wat het geweest is. Een verborgen plek zoals de kroeg van Kelvin heb ik nooit meer gevonden. Pas hier op Schiphol, waar ik in onze hotelkamer de afgelopen week de tijd heb gehad om alles eens goed te overdenken, heb ik vrij zeker kunnen vaststellen dat het allemaal toch echt is gebeurd. Ooit was ik buschauffeur.

Meer nog dan al het andere voelt het gevoel dat bij die tijd hoort, toen ik een gelukkige buschauffeur was, nu buitenaards aan. Ik had een rust gevonden die ik nooit meer heb gevonden. Een rust waarin ik overigens niet meer geloof. Ik had een klein universum waarin alles leek te kloppen. Maar in elk systeem sijpelt uiteindelijk entropie. En die kwam in de vorm van allerlei vreemde – zeg maar gerust wonderbaarlijke – gebeurtenissen. Het begon met een aanval van twee fronten. Een telefoontje van een oude vriend en bezoek van een nieuwe vreemdeling. Tijdens deze dubbele invasie lag ik in bed.

==

Er zijn weinig dingen waar ik goed in ben, maar als er iets is dat ik altijd goed heb gekund, dan is het slapen. Ik dacht vroeger dat er beddenwinkels bestonden die bij wijze van reclame iemand midden in de winkel in slaap lieten vallen om een bed aan te prijzen. Ik zag voor me hoe ik in een gemakkelijke ochtendjas de treden van de verhoging zou betreden waarop het bed verheven was, me als een parachutespringer languit voorover zou laten vallen, mijn ogen al dicht zou doen voordat mijn lichaam het luxe matras zou raken, en dan direct in een diepe, gelukzalige slaap zou vallen om de rest van de dag in de winkel te liggen soezen. Ik zou duizenden bedden verkocht hebben. Helaas ben ik zo’n winkel nooit tegengekomen.

Tegenwoordig is het minder zo, maar lange tijd was ik een kampioen diep slapen. Van het minste of geringste werd ik niet wakker, van meer ook niet. Als ik ’s ochtends wakker werd, had ik het gevoel dat ik een lange reis had gemaakt. Ik was ergens ver weg geweest en ik had er lang over gedaan om hier weer te komen. Dat klinkt alsof ik me niet erg ontspannen had. Maar zodra ik me er eenmaal van had vergewist waar ik was, dan was ik volledig uitgerust. Doordat ik zo diep sliep, kon ik me nooit dromen herinneren. Ik dacht lange tijd zelfs dat ik helemaal nooit droomde.

Daarom is het best vreemd dat mijn broer uitgerekend mij toestond om beveiliger van het observatorium te worden. Toen we klein waren sliepen we nog in dezelfde kamer en hij moet zich toch kunnen herinneren dat ik bijna niet wakker te krijgen was. Hij maakte zelfs uitgebreide tekeningen met stiften op mijn gezicht terwijl ik rustig lag te snurken. Dat hij dan plots deed voorkomen te denken dat ik ’s nachts alert kon zijn op indringers, is een beetje verdacht. Maar misschien dacht hij niet echt dat er ooit iemand zou inbreken. Misschien dacht hij dat mijn taak eigenlijk overbodig was.

Ik vertel dit allemaal om aan te geven hoe toevallig het was dat ik de invasie van twee fronten meemaakte. Het was een hete nazomernacht en de ventilator in de slaapkamer bewoog zijn nek druk heen en weer, alsof hij een spannende tenniswedstrijd bekeek. De warmte van het laken en mijn kussen, mijn eigen warmte, maakte de Nederlandse nacht van warm tot tropisch. Ondanks alles sliep ik. De sterrenhemel draaide intussen boven het observatorium langs, zoals de nieuwsberichten onder in het scherm tijdens een journaal.

Er was één ding waar ik wakker van werd: de wekker van mijn telefoon. Maar dat was alleen ’s ochtends zo.

Want die nacht ging mijn telefoon af en werd ik niet wakker. De ringtone, een Chinees liedje, klonk nog een keer. En nog een keer. Normaal gesproken was ik blijven liggen. Als alles normaal verlopen was, dan was de rest van dit verhaal misschien niet gebeurd. Misschien was ik dan nu nog steeds buschauffeur. Maar er moet iets aan de hand zijn geweest – de warmte, of het zoemen van de ventilator, of toch een droom die iets in mij alert maakte – want bij de vierde keer overgaan ontwaakte ik.

Ik greep mijn rinkelende rechthoek van het nachtkastje, liet me verblinden door de witte cijfers op het scherm – 02:44 – en nam op.

‘Ingmar!’ zei een stem.

‘Ik denk dat u verkeerd verbonden bent,’ zei ik met de stem van iemand anders. Ik kon niet bedenken wie mij midden in de nacht zou bellen. Ik vroeg me onwillekeurig af wanneer ik voor het laatst zo laat wakker was geweest.

‘Ingmar!’ zei de stem alleen.

Ik ging rechtop zitten.

‘Hallo? Ik herken je stem, maar ik kom even niet op je naam,’ zei ik. Die zin was eigenlijk bedoeld voor mijn gedachten.

Ik realiseerde me dat er aan de andere kant harde muziek aanstond, want ik hoorde een groot vormloos geruis waaruit soms heldere tonen schoten, zoals bliksem uit een pak donkere wolken. Nu mijn ogen wat aan het donker gewend waren, zag ik dat het halflege glas water op mijn nachtkastje aan het trillen was. Zo hard kon het toch niet zijn? Terwijl ik me afvroeg of ik wel wakker was, klonk er een knal en was de muziek opeens verdwenen. Het water stopte met trillen.

‘Ingmar,’ zei de stem opnieuw. ‘Ik ben het. Egon.’

‘Egon?’ Ik wreef in mijn ogen. Er was even een moment nodig om mijn herinneringen aan hem op te halen.

Hij mompelde iets. ‘Ik kan je niet verstaan,’ zei ik.

‘Sorry,’ zei hij, iets harder nu. ‘Ik sta in het trappenhuis, dus ik moet wel een beetje zachtjes aan doen. Ik kan niet mijn buren wakker maken.’

‘Je had toch muziek aanstaan?’

‘Ja, maar dat kunnen ze niet horen.’

‘Oké.’ Ik wreef weer in mijn ogen. ‘Mag ik vragen waarom je belt?’

‘Ik moest opeens aan je denken. We moeten elkaar weer eens zien. Ik moet je iets laten zien. Laten horen, eigenlijk. We moeten weer eens muziek gaan luisteren, zoals vroeger. Ik heb echt iets speciaals voor je.’

Zijn gefluister was heel enthousiast. Drie jaar geleden waren Egon en ik eventjes vrienden geweest. We zaten in de kroeg of luisterden muziek en soms gingen we samen naar een concert. Maar het was geen band van lange duur geweest. Ik gokte dat we elkaar een halfjaar zo nu en dan hadden gezien. Ik had hem een beetje onbenaderbaar gevonden. Er was wel een wat ongemakkelijk moment geweest, schoot me te binnen. Achteraf gezien had dat moment waarschijnlijk het einde van onze vriendschap ingeluid. Maar zonder die gebeurtenis was er vast ook niet veel van gekomen.

‘Ben je daar nog?’

‘Ja, sorry,’ zei ik. ‘Ik was aan het slapen. Ik ben nooit meer ’s nachts wakker.’

‘Oh, het spijt me. Het is ook eigenlijk te laat om iemand nog op te bellen, dat is zo. Maar ik zou je niet bellen als het niet serieus was.’

‘Serieus?’

‘Ja, serieus. Het klinkt misschien raar, maar het is niet zomaar iets wat ik je wil laten zien. Ik kan het niet zo een-twee- drie uitleggen. Maar ik denk dat alleen jij het begrijpt.’ Hij pauzeerde. ‘Wat zeg je ervan om volgende week een biertje te drinken? We hebben vast ook genoeg bij te praten.’

Bijpraten? dacht ik. Ik geeuwde. Mijn oog viel op de ventilator, die vastzat aan een wedstrijd in de verlenging.

‘Ik zou echt niet weten wat je bedoelt. Maar oké,’ zei ik ten slotte. Ik was vooral benieuwd om de stad weer eens te zien, want ik kwam er nooit meer. Om de een of andere reden had ik het gevoel dat alles veranderd was. Alsof het een nieuw land was geworden.

‘Dank je,’ zei Egon. Mijn rechterslaap begon opeens te jeuken en ik krabde aan mijn huid met mijn vinger voor mijn telefoon langs. ‘En welterusten,’ vervolgde hij. Egon zei nog meer, maar dat hoorde ik niet meer, want hij deed de deur open en toen werd alles verzwolgen door grote donderwolken.

Ik legde mijn telefoon neer en ging weer op bed liggen. Gedachteloos streek ik met mijn vingers over het zachte laken. Ik probeerde te bedenken waar Egon het in hemelsnaam over kon hebben. Iets serieus was niet iets waar ik behoefte aan had. Ik had het leven dat ik wilde. Het was erg simpel. Ik reed vijf dagen per week mijn rondje in de bus, van Monnickendam naar Amsterdam Centraal. In de stad kwam ik nooit van het stationsplein af. Ik wandelde soms door de polders. Ik keek veel films. Er was een supermarkt waarnaartoe het een halfuur lopen was en ik genoot van die wandeling. Ik was meer op de vogelgeluiden gaan letten en probeerde planten te leren herkennen. Er was geen overdreven rijkheid aan planten, maar dat gaf niet. Ik vergat de namen trouwens alsnog steeds.

Soms bleef ik even stilstaan om te kijken hoe vlug de wolken voorbijdreven, of hoe langzaam. Dat kostte tijd. Als je de moeite nam kon je verschillende wolkenroutes onderscheiden, hogesnelheidslijnen en stoplijnen. Er waren wolken die met hun snelheid de wind zichtbaar maakten voor het menselijk oog, en er waren wolken die liever rustig zelf keken, naar beneden. Je kon wolken zien veranderen tot ze de vorm hadden die je in gedachten had. Als de lucht aan het eind van de dag zo diep donkerblauw was als de oceaan bezien vanuit de ruimte, zoals op de nazomermiddagen van nu, dan was het alsof ik even mijn adem verloor. Ik was even leeg. Er was alleen de kleur van de hemel.

Ik had gekozen voor dat kijken. Uit de bus, of door het raam van mijn opzichtershuisje. Het klinkt misschien raar, maar ik was er toen van overtuigd dat ik aan dat kijken genoeg had. In Amsterdam had ik me nog over van alles zorgen gemaakt, voordat ik had besloten buschauffeur te worden. Egon maakte deel uit van die oude Amsterdamse tijd en ik had niet bepaald de behoefte om die op te rakelen.

Dat was waaraan ik dacht, wakker in bed. Toen klonken er voetstappen in de nacht.

==

2

Ik was toen een jaar buschauffeur. Daarvoor had ik een tamelijk normaal leven gehad. Niet dat het zo vreemd is om buschauffeur te zijn, maar het zat er nu eenmaal dik in dat ik mijn hele leven in een kantoor zou slijten. Het lag zogezegd niet in de lijn der verwachting dat ik ooit rondjes zou gaan rijden door Waterland. Uiteindelijk is er dan ook niet veel van gekomen. Na alles – de muziek, de zoektocht, de storm in het observatorium – kwam ik weer in kantoren terecht en heb ik ze nooit meer verlaten.

Soms denk ik dat het universum me met alle macht uit Waterland heeft verjaagd. Misschien was het kantoor nu eenmaal de plek die vooraf voor mij was bedacht en was ik door een wormgat in de tijd aan mijn lot ontsnapt. En klopten de dingen daardoor niet meer. Het universum is wat dat betreft behoorlijk bureaucratisch.

Hoe dan ook, toen ik eenmaal besloten had om buschauffeur te worden, had ik mijn busrijbewijs in een mum van tijd gehaald. De meeste trainingen duurden drie maanden, zo vertelde de rijinstructeur, maar ik zei hem dat ik er zo snel mogelijk mee klaar wilde zijn, dus bedacht hij een programma van vijf weken voor me. Achteraf bezien was alles na de derde week weggegooid geld.

Het rijexamen vond plaats op een heldere dag. Waterland zag eruit als een schilderij van Rothko: onder groen, boven blauw. Het was hetzelfde traject als dat ik daarna vijf dagen per week zou rijden, van Monnickendam naar Amsterdam, door de polders. Ik miste geen enkele halte, die de examinator willekeurig koos met een druk op het stopknopje. Ik remde elke keer precies op het goede moment – zo, dat de lengte van de bus precies aansloot op die van de halte. Ik reed niet te hard, maar snel genoeg om op tijd te komen. Als de examinator me een tijdje bij een halte liet wachten, om het instappen van een grote groep passagiers te simuleren, of langzame passagiers, of twijfelende passagiers die eerst kwamen vragen of de bus wel naar deze of die halte ging – dan haalde ik de achterstand die dat opleverde zorgvuldig in, zonder de snelheidslimiet te overtreden. Hij deed op een gegeven moment alsof hij een praatzieke passagier was die me lastigviel met zijn verhalen, en ik behandelde hem vriendelijk maar afstandelijk, met mijn aandacht op de weg voor me. Hij deed alsof hij een zwartrijder was die niet incheckte, en ik wees hem rustig maar ferm terecht. Hij deed zelfs alsof hij een dronken passagier was, een rol die hij vol overgave speelde met bijpassende ongecoördineerde handgebaren en een dikke tong, en hoewel ik hem eerst beleefd aansprak, besefte ik al snel dat het de bedoeling was dat ik hem de rit zou weigeren, en dat deed ik zonder mijn geduld te verliezen.

Het rijexamen was begonnen in Monnickendam en eindigde niet ver van het Centraal Station. De laatste kilometers reed ik rustig door de stad, de examinator zwijgend naast me. In gedachten verzonken hing hij aan een stang. Toen we bij de eindhalte aankwamen zette ik de motor van de bus af en keek ik hem aan.

Hij zuchtte door zijn neusgaten als een groot dier en schudde me de hand.

‘Goed gedaan, jongeman. Dat ging je maar goed af, hè.’

Ik knikte. ‘Ja, het ging wel aardig volgens mij.’

‘Ik wil graag één dingetje uitlichten,’ zei hij. Hij nam een pauze voordat hij verder sprak en ademde even sissend door zijn tanden heen naar binnen. ‘Die halte bij het observatorium.’

‘Ja.’

‘Daar stopte je heel netjes, hè.’

‘Ja, natuurlijk.’

‘Wist je wel dat bijna niemand die ziet?’ In de bijna klonk hij plots Amsterdams. ‘Wist je dat bijna elke leerling daar doorrijdt?’ De examinator begon opeens hard te lachen. ‘Weet je hoeveel mensen ik daarop heb laten zakken?’

‘Oh?’ zei ik. ‘Hoe komt dat dan?’

‘Geen idee. Leerlingen die zweren dat er helemaal geen bushalte staat. Sommigen zien die hele koepel niet eens staan. Die sterrenwacht, bedoel ik.’

‘Tja, de halte staat een beetje verdekt opgesteld zo tussen die bomen. Maar het valt wel mee, toch?’

‘Precies wat ik denk. Maar het lijkt wel alsof je op een bepaalde manier geschikt moet zijn om deze route te rijden. Je moet er iets speciaals voor hebben.’ Hij knipoogde.

‘Ik woon daar, bij die sterrenwacht. Dat zal wel helpen.’

‘Ah,’ zei hij, grommend als een opstartende boiler. ‘Zit het zo? En ik maar denken dat jij bijzonder was, dat je een speciaal stel ogen had. Nou, dan heb je mooi geluk. Je bent geslaagd jongen, gefeliciteerd. Morgen kan je beginnen.’

Even later zat ik terug in de bus naar Waterland, maar nu als passagier. Ik woonde op dat moment vijf weken in het opzichtershuisje bij het observatorium. Maar pas toen, terwijl ik mijn gedachten boven de polders kon laten dwalen, waar die even geleden nog stevig vastgepind zaten in de weg, de haltes en de verkeersregels – pas toen voelde ik dat mijn nieuwe leven was begonnen. Een nieuw leven. Een leven dat ik helemaal zelf aan het vormgeven was, gebaseerd op een paar duidelijke feiten: de bus en het observatorium. Duidelijk taken: ’s middags mijn rondes rijden, ’s avonds op het observatorium letten. Wat ik in de weekenden precies zou gaan doen, behalve een oogje in het zeil houden, had ik nog niet bedacht. Ik zou wel zien. Ik ging nog eens lekker achterover zitten en keek naar buiten. Terwijl de bus zijn weg vervolgde door het vlakke land liet ik Amsterdam vrij letterlijk achter me.

Dat mijn bushalte blijkbaar moeilijk te vinden was, deed me eigenlijk wel goed. Het was gek, maar door die opmerking van de examinator kon ik pas echt onder woorden brengen waarom ik zo blij was dat ik naar het observatorium in Waterland verhuisd was. Ik ging de asceet uithangen in de polders, zo zat het eigenlijk. Ik zou iemand zijn die de maatschappij een dienst verleende door de stromen verkeer in stand te houden, door Waterland te verbinden met de rest van de wereld, maar verder zou ik me een beetje kunnen terugtrekken. Zolang ik vanuit de bus kon blijven kijken naar het landschap, dat beetje bij beetje subtiel veranderde, maar alleen voor wie de moeite nam goed te kijken, en wel dag na dag – zolang ik dat kon doen, was ik gelukkig.

De dienstdoende buschauffeur stopte bij mijn halte – dat prikte de dagdroom over mijn kluizenaarschap natuurlijk wel een beetje door, maar het kwam me al met al beter uit dan als hij was doorgereden. Toen ik uitstapte had de avond al ingezet. In het blauwe vlak van het schilderij mengde iemand oranje verf.

Mijn bushalte stond tussen een groepje elzen. Als je daartussendoor liep, kwam je aan het begin van een lange geasfalteerde weg. Langs de weg gaven de elzen, die nieuwsgierig vanuit het bosje richting de sterrenwacht waren gekropen, gaandeweg het stokje over aan de lantaarnpalen die beplakt waren met reclamestickers van Amsterdamse feestjes. De palen zaten verder vol deuken en in het midden stond er een waarvan de lamp gebroken was. Die stuurde ’s nachts een flikkerlicht door de kier tussen mijn gordijnen. Het kwam door wat verveelde jongens uit de dorpjes in de buurt, zo had mijn broer verteld. Voor hun projectielen gebruikten ze waarschijnlijk grind van de oprijlaan van het observatorium, want onder de palen lagen handjes vol stenen. Ook daar moest ik op letten, had mijn broer gezegd. Er waren hier nogal wat verveelde mensen, vertelde hij. Maar ik kon me niet voorstellen dat je hier ging wonen als het je verveelde. Als je je hier verveelde, dan begreep je het verkeerd.

Het was een wandeling van vijf minuten over de geasfalteerde weg naar de ingang van het observatorium. Een klein grindterrein, zonder hek eromheen. Dat was vroeger niet nodig, volgens mijn broer, in de jaren zeventig. Het observatoriumgebouw bestond ten eerste uit de daadwerkelijke sterrenwacht, met een groot koepeldak dat rond kon draaien. In een ring daaromheen waren een aantal kleinere ruimtes waarin zich een kantoor, een opslagruimte en een toilet bevonden. Om in de sterrenwacht te komen moest je eerst door een langwerpige gang. Vanuit de lucht zag het observatorium er daardoor uit als een bol op een stokje, omhuld door een grijze grindnevel. In die nevel zat nog een zwart rechthoekje, dat was mijn opzichtershuisje: een witte bungalow met laaghangende zwarte dakpannen.

Dat er een observatorium in de polders boven Amsterdam stond, had ik nooit geweten tot mijn broer erover begon. Destijds reageerde ik geïrriteerd. Ik zag zijn aanbod als een oordeel over mijn leven in Amsterdam, hoewel de eerlijkheid gebiedt te zeggen dat ik er destijds ook daadwerkelijk niet zo goed aan toe was. Mijn broer kwam langs voordat hij voor onbepaalde tijd zou vertrekken naar Amerika om daar aan een of ander groot en belangrijk instituut voor de astronomie te werken. Hij was een veelbelovend sterrenkundige, die onderzoek deed naar leven op andere planeten. Ik zat in kleermakerszit op mijn matras in de woonkamer, toen de deur openging en zijn lange gestalte in de deuropening verscheen.

‘Slaap je in de woonkamer?’ vroeg mijn broer verbaasd.

‘Het is niet mijn appartement,’ zei ik. ‘Het is van een vriend.’

‘Heb je geen geld?’

‘Jawel, maar ik kan even niets vinden. Komt wel goed.’

‘Hoelang mag je hier blijven slapen?’

Ik haalde mijn schouders op. ‘Tot ik iets beters heb gevonden.’

Hij fronste. ‘Je verdient toch redelijk?’

‘Ik heb ontslag genomen,’ zei ik.

‘Oh.’

‘Ja. Ik zit eraan te denken om buschauffeur te worden.’

‘Buschauffeur? Maar daar heb je toch geen Chinees voor gestudeerd?’

‘Er komen steeds meer Chinese toeristen naar Amsterdam en omstreken. Volgens de man bij wie ik solliciteerde is het een pre dat ik de taal spreek.’

‘Dus je wil graag een Chinees keuvelende buschauffeur worden.’

‘Dat zeg ik toch. Maar goed,’ zei ik. ‘Je bent hier om een andere reden, neem ik aan?’

Even later zaten we op de bank, met het sixpack dat mijn broer onderweg bij de supermarkt had gekocht. Hij zat te stralen en leek ons eerdere gesprek te zijn vergeten. Hij was net klaar met zijn promotieonderzoek. Ik hoorde hem uit over zijn bevindingen en hij deed zijn best om het op een voor mij begrijpelijke manier uit te leggen. Het had te maken met een eigenschap van de beweging van de aarde, die op het eerste gezicht geen verband leek te houden met het bestaan van leven, maar (zo bleek uit zijn onderzoek) dat waarschijnlijk wel had.

‘Je moet het me toch nog eens uitleggen,’ zei ik.

‘Het is een soort extra filter bij de zoektocht naar planeten waar misschien leven bestaat of mogelijk is,’ vertelde hij. ‘Het spreekt niet heel erg tot de verbeelding, het gaat om heel kleine verschillen in cijfertjes.’

‘Maar het is wel heel belangrijk.’

‘Het venijn zit hem in de details.’

Ik nam een slok bier. ‘Was het vroeger niet spannender, denk je, sterrenkunde? Toen er nog van alles te ontdekken viel dat je met het blote oog kan zien? Of dat je je in ieder geval levendig voor kan stellen.’

‘Ik denk dat de wetenschap als geheel vroeger spannender was. Geografen reisden de wereld rond om de atlas in te vullen. Biologen gingen jaren de jungle in en dan kwam de helft van de groep levend terug. Tegenwoordig is stress op de werkplek het grootste gevaar.’

‘Vroeger was de wetenschap misschien meer iets om bij te dromen.’

‘Nou...’ Mijn broer fronste. ‘Wat ik net zei, is misschien een beetje overdreven. Want die cijfertjes uit mijn onderzoek spreken wel tot mijn verbeelding. Ik stel me er van alles bij voor. Het is allemaal heel klein en miniem, maar ik zie er wel dingen bij. Het is net alsof je een boek leest, die cijfers zijn voor mij een soort taal, een motor die mijn verbeelding aandrijft. Net als jouw Chinees.’

‘Je ziet die krachten en bewegingen in je hoofd?’

Mijn broer dacht even na, alsof hij inderdaad wat sterrenkundige verschijnselen in zijn hoofd projecteerde. ‘Ja, ik zie iets. Ik kan het niet zo goed uitleggen.’

‘Is het een beetje als muziek?’

‘Als muziek?’

‘Ik zie altijd van alles bij muziek, maar dat kan ik ook niet zo goed uitleggen.’

‘Ik zie niet zoveel bij muziek,’ zei mijn broer. ‘Maar het zou goed kunnen dat het op dezelfde manier werkt, ja.’

Zijn promotieonderzoek was nog niet formeel afgerond, of de professor die hem begeleidde was al begonnen over een onderzoekspositie in Amerika. Zoals mijn broer het vertelde klonk het alsof de professor een verhaal had gehouden vol vage beloftes, uiteenzettingen over wie en wie hij nog kende van een samenwerking van jaren geleden, regelmatig onderbroken door gedetailleerde terzijdes over die samenwerkingen van jaren geleden. Scènes uit het pre-computertijdperk, muffige jassen bedolven onder het bordkrijt. De professor leek in deze carrièrekans voor mijn broer eerder een gelegenheid te zien om zijn geheugen als een avocado leeg te lepelen en op een bord te presenteren, dan om zich serieus met de toekomst van mijn broer bezig te houden, maar mijn broer werd door die verhalen alleen maar enthousiaster. Met een beetje bijsturen lukte het hem om de professor meer te laten vertellen over het instituut in Amerika, het zogenaamde INSTITUTE FOR FUTURE NEST DISCOVERY, waar de slimsten der slimsten met behulp van royale beurzen zich volledig konden richten op de zoektocht naar een nieuwe aarde, sprekend in een taal die alleen zij begrepen. Het was helemaal niet zeker dat mijn broer daar aan de slag zou kunnen, maar dat gaf niet zo, zei hij, want hij had in ieder geval iets om voorlopig zijn beeld van de toekomst mee in te vullen.

Het deed me goed mijn broer zo vrolijk te zien, maar naarmate de avond vorderde en ik de koelkast opentrok om de nalatenschap van het inmiddels lege sixpack voort te zetten, begon er toch iets te knagen. Want als ik het beeld van de toekomst invulde met de droom van mijn broer, dan zag ik het zich uitstrekken over de komende jaren, met hem ergens ver weg in een groot modern gebouw. Maar mijn eigen plek in dat beeld van de toekomst kon ik algauw nergens vinden. Dat dit zou gebeuren, deze voorsprong van mijn broer, deze lancering terwijl ik nog op de grond stond, dat had altijd al in de sterren geschreven gestaan, maar als student had ik tenminste het idee omhoog kunnen houden dat we (afgezien van het feit dat hij twee jaar ouder was) ongeveer gelijk opliepen.

Toen ik terugkwam van de koelkast zag ik hem naar mijn matras kijken.

‘Weet je, Ingmar,’ zei hij. ‘Ik heb misschien iets voor je.’ Er stond een klein observatorium in de polders ten noorden van Amsterdam, vertelde hij, in Waterland. Het zou gaan sluiten. Ergens in de provincie Utrecht werd een nieuwe sterrenwacht gebouwd die voldeed aan de huidige technische eisen en waarbinnen ook plaats was voor een presentatiezaal. Toch waren er voorlopig geen plannen om het observatorium in Waterland te verkopen of af te breken. Voor mensen die voortdurend bezig waren met hemellichamen, afstanden en tijdspannen die het menselijk bestaan op aarde maar futiel en triviaal deden lijken, waren sterrenkundigen verrassend behoudend en nostalgisch, vertelde mijn broer. Of misschien was het juist daarom.

‘Het probleem is,’ vervolgde mijn broer, ‘dat we tijdens recessen regelmatig last hebben gehad van inbrekende zwervers die er een nachtje willen doorbrengen. Binnen is het heel knus, namelijk. Het is gebouwd in de jaren zeventig door een wat excentrieke architect die de binnenkant liet versieren met kleurrijke tapijten en wandkleden. Het lijkt van binnen meer op een ouderwetse bioscoop of een kunstzinnig hotel dan op een wetenschappelijk instituut.’

‘Maar het ligt toch ver buiten de stad?’ vroeg ik.

‘Ja, maar toch weten mensen het te vinden. Ik neem het ze niet kwalijk, het is een prachtige plek. Maar die inbrekers zijn een groot probleem, want de apparatuur in het observatorium is kostbaar. Tot nu toe heeft niemand ooit iets beschadigd, maar we willen het zekere voor het onzekere nemen. We zijn dus op zoek naar iemand die het observatorium een tijdje kan bewaken, totdat er een andere functie voor het gebouw is gevonden. Er is een klein opzichtershuisje op het terrein waarin je prima kunt wonen.’

Mijn broer keek me aan. ‘Je hebt geen vaste woning nu. En ook nog geen werk. Waarom doe jij het niet? Ik kan het zo voor je regelen, we hebben nog niemand anders gevraagd. We kunnen je geen salaris betalen, maar je mag gratis in het huis wonen als je het bewaakt en een beetje onderhoudt. En je mag ernaast nog ander werk doen. Als buschauffeur of wat dan ook. Het gaat er vooral om dat we niet de indruk willen wekken dat het observatorium is achtergelaten en dat mensen er mee kunnen doen wat ze willen.’

Ik keek hem aan, maar al snel liet ik mijn blik door de kamer dwalen terwijl ik gaandeweg de nagel van mijn wijsvinger tussen mijn tanden opmerkte.

‘Nee,’ zei ik. ‘Nee, dankjewel.’ Ik denk dat het klonk alsof ik nog uitleg ging geven, want mijn broer keek me afwachtend aan, maar ik zweeg.

Hij zuchtte. Het laatste sixpack kwam niet op. Daarna ging het opeens heel snel. Twee weken later zat hij al in een vliegtuig naar Amerika.

==

Ik dacht aan dat moment – de laatste keer dat ik mijn broer had gezien, anders dan als een brij gekleurde pixels op een scherm – terwijl ik die avond na mijn rijexamen onder een donkere hemel naar het observatorium liep. Mijn broer had me gevraagd niet te veel in het gebouw rond te hangen, maar dat vond ik een nogal onredelijk verzoek. Alsof ik er dingen kapot zou gaan maken. Ik opende de deur van het observatorium en liep de lange gang in. Onderweg bestudeerde ik de kleden aan de wanden. Ze hadden allemaal hetzelfde simpele, elegante ontwerp: een donkerrood vlak met een goudgele rand, als een lijst, en in het midden waren in hetzelfde goudgeel de afbeeldingen van planeten, sterrenstelsels en vliegende kometen geborduurd. Onder elke afbeelding stond de naam van het object, in elegante cursieve letters, met daaronder een soort categorisering, alsof het een stel kwartetkaarten betrof: Saturnus – één der planeten in ons zonnestelsel. Op het langwerpige tapijt op de grond was een strook van de sterrenhemel afgebeeld, dezelfde die je zag, zo had mijn broer verteld, wanneer de koepel van de sterrenwacht ’s winters richting het oosten gedraaid stond. De Astronoom zou later zeggen dat het hier door al die bekleding net zo stil was als daarboven.

Dit was de eerste avond dat ik eens rustig rondkeek in de sterrenwacht. Om de een of andere reden had ik dat willen uitstellen tot het moment dat mijn nieuwe leven echt begonnen was. Eenmaal in de koepel keek ik eventjes rond – er stonden wat tafels en stoelen, een paar leeggehaalde kasten – maar vervolgens liep ik zonder aarzelen de trap op naar het oculair van de grote telescoop in het midden van de ruimte.

Dit mocht vast niet, maar mijn broer was nu ver weg in Amerika en er was verder niemand die op me kwam letten, dus het kon me niet schelen. Ik ging er ook niet van uit dat mijn broer daadwerkelijk dacht dat ik nooit eens door de telescoop zou spieken. Ik schoof de beschermende foliezak weg en wipte het beschermingskapje van het oculair. Op goed geluk begon ik wat aan de knoppen te draaien. Zo stond ik wel twintig minuten met mijn rechteroog krampachtig voor de telescoop gehouden naar sterren te zoeken, maar ik ving bot. Ik zag meestal niets, af en toe een vage witte vlek, en soms schrok ik op wanneer er een spin verscheen – die van mijn eigen oogwimpers in de reflectie van de spiegels. Na een tijdje had ik eindelijk een duidelijker beeld, van een aantal sterren, maar het was nog steeds een beetje dubbel, een dronken blik. Het waren niet meer dan vage flakkerende stippen. Ik keek er een poos naar. Maar het was niet de magische ervaring waar ik op gehoopt had. Het was een vage glimp die me niet meer vertelde dan wat ik al wist.

Eerlijk gezegd voelde ik me wel een beetje verslagen toen ik de trap weer afliep en de deur van de koepelruimte achter me sloot. Voor iemand als ik die zo overtuigd was van het kijken, was het natuurlijk nogal een domper dat ik zo weinig had gezien. Het geluid van mijn voetstappen verdronk in het tapijt. Buiten zocht ik een tijdje op het blote oog naar de maan, maar die vond ik pas nadat de grote wolk die het zicht erop belemmerde zich tergend langzaam uit de weg had geschoven.

Ik ging vroeg naar bed. Morgen was een grote dag.

==

==

3

De voetstappen hoorde ik een jaar later, maar waarschijnlijk waren ze er al die tijd geweest.

Ik had na mijn gesprek met Egon net mijn telefoon terug op het nachtkastje gelegd en wilde weer gaan liggen, of ik schoot rechtovereind van het geluid. Ik spitste mijn oren – hoorde niets meer, verwierp alles, ontspande, voelde mijn spieren weer zacht worden, overwoog weer te gaan liggen – maar toen klonk er een metalige toon, als het gerinkel van een heel zware sleutel, en werd mijn lichaam weer getaserd door de schrik. Sliep ik nog? Het idee dat ik bewaker was had zich nooit echt in mij gemanifesteerd. Er was nooit iets gebeurd of iemand gekomen, afgezien van jongens die naar het grind en de lantaarnpalen loerden vanuit het bosje bij de bushalte.

Ik sprong uit bed en klikte de zeurende ventilator uit. Ik luisterde, mijn vingers rustend in de spijlen van het rooster rond de stuiptrekkende bladen. Opnieuw hoorde ik tonen, maar niet metalig deze keer, het was een zachter instrument – een stem, gedempt door de muren van de bungalow en gesloten lippen: geneurie in de nacht. Ik gooide een kast in de woonkamer open die ik zelf nooit gebruikte en die vol lag met allemaal troep. De troep smeet ik achter me op de grond tot mijn handen vonden wat ik zocht – eerst kwam het Chinese woord in mij op, dat had ik soms als ik net wakker was, nadat ik mijn lange reis had gemaakt. Pas nadat ik vlug mijn spijkerbroek had aangetrokken, zachtjes de deur had geopend en de vochtige nacht mijn gezicht streelde met haar vingertoppen herinnerde ik me het Nederlandse woord: gummiknuppel.

Ik vervloekte het grind, op mijn tenen liep ik over die lelijke pianotoetsen, het schrapende geluid dat ik desondanks maakte deed me denken aan de kelige lach van mijn broer – maar ik bedacht daardoor ook iets, want het grind had ik niet gehoord: de schim moest van het gras zijn gekomen. En zo sloop ik rechtsom langs het observatorium, waar het grensde aan een weiland, terwijl ik langs de bolle muur probeerde te kijken, hopend dat iets zich zou vertonen in het vanglicht van de lantaarnpalen verderop. Opnieuw een klank, de metalige van eerder – en toen een beeld: een half silhouet; een elleboog, en een onderbeen dat een stap naar achteren zette, twee donkere lijnen in het duister van de nacht.

Mijn handen versterkten hun greep rond de knuppel. Terwijl ik de ronding van de sterrenwacht volgde richting de plek waar het silhouet inmiddels was verdwenen, moest ik opeens aan Egons telefoontje denken. Nu ik wakker was van de zenuwen, realiseerde ik me pas echt hoe vreemd het was dat hij me midden in de nacht had gebeld. En dat hij me had gebeld. We hadden nooit echt afscheid genomen, die laatste keer. Ik was verdwenen in de nacht, naar een klein kamertje met een meisje van wie ik me de naam niet eens kon herinneren. Iets met een K was het geweest.

Nu ik eraan terugdacht, had ik het gevoel dat er toen een sleutel omgedraaid was. Die nacht had inderdaad aan het begin gestaan van een periode waarin alles aan mijn leven was veranderd. Of misschien is het beter te zeggen dat de dingen een andere kleur kregen. Maar dat gevoel van die omgedraaide sleutel voelde bijna als een valse herinnering, iets wat in me geplant was. Het voelde nu veel belangwekkender dan toen, dan ooit. Daarom wist ik dat het niet kon kloppen. Die nacht was in mijn herinnering nooit erg belangrijk geweest. Het was simpelweg een van de vele momenten uit mijn vloeibare leven, zoals Egon en ik dat noemden. Soms lijken bepaalde herinneringen opeens even belangrijk, terwijl je ze de volgende dag weer vergeten bent.

Toch bekroop me opeens het gevoel dat Egon van plan was de sleutel nog verder te draaien. In een paar seconden kwamen al die gedachten mijn hoofd binnendringen, zoals water plotseling met volle kracht een onderzeeër in stroomt na een botsing met een rots.

Maar een laatste geluid trok me terug boven het wateroppervlak, een nieuw geluid: een gekraak gevolgd door het piepen van scharnieren. Het was een geluid waarmee ik me geen raad wist. Ik raakte in paniek en als ik de gummiknuppel niet vast had gehad, had ik mijn vingers als klauwen in mijn hoofdhuid begraven. Maar ik werd gered door een beeld.

Er glinsterde iets in het gras, een glimmende scherf. Zo zachtjes mogelijk sloop ik over het vochtige gras richting het observatorium en volgde ik de ronde vorm ervan, dicht tegen de muur aan. Het was zo stil dat ik gesuis in mijn oren hoorde, alsof ik in de stad was. Mijn grijpende hand was een reflex van mijn angst. Ik had het ding al in mijn hand en voelde zijn koelte en pas toen keek ik rond de wand. Ik zag niemand. Maar er stond een raam op een kier.

Ik hield het ding dat ik had opgepakt tegen het licht van de lantaarnpalen verderop. Het donkere metaal van de koevoet was bespikkeld met dauwdruppels die weerschenen als sterretjes.

Als een wilde strijder uit een verhaal, met de knuppel in mijn ene hand en de koevoet in de andere, liep ik op het raam af. Met het uiteinde van de koevoet schoof ik het een stukje open. Er was niets te zien in het duister van de kleine ruimte achter het raam. Maar het was niet helemaal stil. Ergens verderop, vanuit een andere ruimte, hoorde ik gestommel.

Ik had een idee. Ik liep weg van het raam, naar de hoofdingang van het observatorium. Daar stak ik heel zachtjes de sleutel in het slot van de deur, draaide de sleutel naar rechts met de zachtst mogelijke klik, en toen stapte ik op mijn tenen naar binnen. Net zo voorzichtig deed ik de deur achter me dicht. In de gang van het observatorium werd alle geluid gedempt door het tapijt op de grond en de kleden aan de wanden. Geruisloos bereikte ik de deur aan het andere eind.

Voordat ik de laatste deur opende haalde ik nog één keer diep (maar zo stil mogelijk) adem en hield ik de knuppel en de koevoet in de aanslag. Toen duwde ik met veel lawaai de deur open. Ik gooide hem voor me uit naar binnen, waar hij met een klap tegen de muur sloeg.

Binnen zag ik dit: de grote draaikoepel van het observatorium, met de metalen spijlen aan de binnenkant ervan als een groot spinnenweb. Ze reflecteerden in het schijnsel van de zaklantaarn in de hand van de indringer, die met zijn rug naar me toe geschrokken achteromkeek, één voet op de eerste trede van de trap die naar het oculair van de grote telescoop leidde, en daarachter de uitsparing in de draaikoepel, die een strook heelal liet zien met daarin enkele sterren aan een wolkeloze hemel. Naast de trap lagen een boek en een notitieblok. Een ellenlange seconde was de indringer bevroren in zijn houding. Ik had even het gevoel dat ik naar een schilderij keek. Toen besefte ik dat we elkaar allebei geschrokken aanstaarden – niet één ellenlange seconde, maar gerust tien.

We verbraken allebei op precies hetzelfde moment de stilte.

‘Wat bent u aan het doen?’ zei ik en tegelijkertijd zei de indringer iets, waardoor we elkaar niet verstonden. Dit bracht me zo van de wijs dat ik weer niets wist te zeggen. Toen schoot de indringer in de lach.

‘Ik wist niet dat jullie hier tegenwoordig bewakers hadden,’ zei hij.

‘Ja. Vanwege inbrekers.’ Ik spande mijn armen, de koevoet en de knuppel wipten zachtjes iets omhoog.

‘Dus je hebt mijn koevoet gevonden,’ zei de man.

‘Ik dacht, ik breng hem even mee. Dan kunt u meteen vertrekken.’ Hoewel mijn instinct me zei koevoet of knuppel dreigend voor me uit te houden, liet ik ze langs mijn lichaam hangen.

‘Ik vind het niet zo netjes om hem mee naar binnen te nemen. Meestal laat ik hem buiten liggen.’

‘U bent een inbreker met manieren, begrijp ik.’

Hij haalde zijn schouders op. ‘Inbreker. Ik ben een enthousiasteling. Ik laat me niet graag tegenhouden als het aankomt op dingen die ik van belang vind. Als je echt wil dat ik vertrek, ga ik wel weer. Maar ik kom hier alleen maar om te kijken.’

Ik wist wel dat ik nu op autoritaire toon iets moest zeggen als, ‘ja ja, maar dat is niet de bedoeling, hè’. Of gewoon dat ik de politie ging bellen. Maar het voelde om de een of andere reden ongepast.

De indringer maakte gebruik van mijn besluiteloosheid en praatte door. ‘Ik bedoel maar, dit is zo’n mooie sterrenwacht en jullie laten nooit iemand binnen. Ik heb het jullie vaak genoeg gevraagd, maar jullie hadden altijd wel een excuus paraat. Zogenaamde amateurs snappen er toch niets van, die maken alles stuk. Dus houden de heren sterrenkundigen de sterrenwacht voor zichzelf, maar doen ze er verder niets mee.’

‘Daar ga ik niet over,’ zei ik impulsief.

‘Jij bewaakt de boel gewoon, hè?’ zei hij en hij keek me indringend aan.

We zwegen een moment. De strook heelal hing stil boven ons.

‘Zeg,’ zei de indringer. ‘Kijk je zelf weleens naar boven?’

‘Nee,’ zei ik.

De man lachte en schudde zijn hoofd. ‘Moet je dit toch horen. Ik doe de grootste moeite om binnen te komen, en jij hebt de kans om avond aan avond verder te kijken en meer te zien dan wie dan ook, maar je doet er niets mee?’

‘Dat is mijn zaak.’

‘Je prioriteiten liggen duidelijk verkeerd.’

‘Zeg, u bent behoorlijk brutaal.’ Ik verstevigde mijn grip op de koevoet, maar meer voor mijzelf. ‘Ik ga u vragen te vertrekken.’

‘Jeetje, je zegt het wel heel beleefd. Nu moet ik bijna wel gaan.’

De indringer leek geen aanstalten te maken om te vertrekken. Sterker nog, hij draaide zich half om en begon pesterig aan een van de knoppen van de telescoop te draaien. De zak met spiegelfolie, die normaal over de telescoop hing om te voorkomen dat er condens op de lenzen ontstond, lag op de grond naast hem.

‘Ik weet niet wat ik zie.’ Het was eruit voordat ik erg in had. ‘Daarom kijk ik niet. Ik weet niet wat ik ermee moet.’

De man draaide zich weer om, zijn hand nog steeds op de telescoop. ‘Zal ik je eens wat laten zien?’ Hij ontblootte zijn tanden tot een ontwapenend glimlachje.

‘Goed,’ zei ik. ‘Eventjes dan.’

‘Oh, maar we hebben nog wel even tot de zon opkomt,’ antwoordde hij met een grijns.

==

4

De schemer, dat was een cadeau: een kunstwerk van de natuur, iedere keer opnieuw geschilderd, iedere keer op een andere manier, alsof er ergens iemand was die het beeld van een perfecte schemer in gedachten had, maar de komende eeuwen eerst nog studies wilde maken, nog wilde experimenteren en vormen en kleuren moest uitproberen voordat er een keuze gemaakt kon worden voor de ultieme schemer, die de rest van de eeuwigheid de hemel zou kleuren. Dit soort dingen dacht ik toen.

Terwijl ik alles om me heen bewonderde schakelde ik, wierp ik blikken in de buitenspiegels en gaf ik zachte rukjes aan het stuur. Ik hoefde niet op de haltes te letten. Het stoppen ging vanzelf. Ik kon zelfs instappende passagiers groeten zonder mijn concentratie te verliezen. Die ging niet uit naar het busrijden, maar naar buiten. Als een roedel honden liet ik mijn gedachten los over de polders. Ik liet ze door de groene weilanden suizen, de rechte lijnen van de sloten volgen, via een wolkensliert de hemel in klimmen en hink-stap-sprong over de toppen van een rijtje bomen aan de horizon terugglijden via de witte strepen op de weg.

De route tussen Monnickendam en Amsterdam Centraal was een afstand van ongeveer zestien kilometer, waar ik iets meer dan een halfuur over deed. Ik werkte acht uur per dag en dus reed ik zestien keer per dag dezelfde route. De tijden waarop ik moest werken verschilden. Soms begon ik vroeg in de morgen. Dan zag ik hoe het zonlicht over de horizon het land in kroop om de weilanden in te kleuren met groen en bruin, terwijl de sloten glinsterden als brons. Andere dagen werkte ik overdag en luisterde ik naar de gesprekken van de passagiers terwijl ik het wolkendek boven de polders bestudeerde, dat de ene keer grijs en naargeestig was en de andere keer als een sprookjesachtig bergenland in de lucht hing – en dat op sommige dagen, zoals die van mijn rijexamen, nergens te bekennen was, zodat heel Waterland bestond uit blauw en groen, Water en land. En weer andere dagen werkte ik ’s avonds. Dan zag ik, als mijn werkdag er bijna op zat, soms de sterren verschijnen boven het observatorium, dat schilderachtig tussen de polders stond die zelf langzaam in de duisternis verdwenen. Ik verveelde me geen moment. Het buschauffeurschap was me op het lijf geschreven.

Dat had ik me een paar jaar geleden niet voor kunnen stellen. Toen had dit leven me waarschijnlijk vreselijk geleken: iedere dag hetzelfde werk, rijden over dezelfde route, remmen bij dezelfde haltes, het stuur draaien bij dezelfde bochten. Al snel voerde ik al die handelingen gedachteloos uit. Ik had me drie jaar eerder – toen ik Egon nog kende, toen ik van onderhuurkamer naar onderhuurkamer verhuisde – nooit kunnen voorstellen dat ik zo van het buschauffeurschap zou kunnen genieten.

Meestal dacht ik helemaal niet aan vroeger. Maar die avond, onder een perziken schemer, was het anders. Ik kan niet zeggen dat ik toen al doorhad wat er stond te gebeuren. Maar voor het eerst in een lange tijd was er iets wat mijn gedachten een beetje wegtrok van het landschap. Er was immers iets gebeurd wat de regelmaat van mijn Waterlandse leventje had verstoord. Maar verstoord was toen nog een te groot woord; de komst van de Astronoom was eerder een rimpeling in de lucht geweest. Het was een rimpeling waarvan ik vermoedde dat die gladgestreken kon worden, of anders mee kon trillen met het ritme van mijn dagen. Wat Egons telefoontje betreft, dat hoefde niets te betekenen, dacht ik toen. Erg ‘serieus’ kon het toch niet zijn. Hoogstens zou ik weer eens wat van Amsterdam zien, anders dan alleen mijn eindhalte bij het Centraal Station, en wellicht kon hij me nog wat goede muziek aanraden.

De Astronoom was eigenlijk al deel van mijn wereld, want hij was al eerder naar binnen geslopen, zo had hij me verteld. Vaak genoeg om te concluderen dat ik als diepe slaper inderdaad niet bepaald een ideale bewaker was. De Astronoom had eigenlijk een dag eerder willen komen. Hij had zelfs aan de rand van het terrein gestaan, met zijn koevoet over zijn schouder. Maar hij had nog een blik op de hemel geworpen, gezien dat de wolkenkastelen van die middag nog steeds boven het land hingen, en besloten dat het de moeite van het inbreken niet waard was. Daarom was hij gisteren gekomen.

Terwijl de flats in Amsterdam-Noord steeds dichterbij kwamen, dacht ik aan de vorige nacht. Ik was al heel lang niet zo laat wakker geweest en ik was bijna in slaap gevallen.

‘Wakker blijven,’ riep de Astronoom toen hij me zag knikkebollen achter de telescoop. Met één oog dicht moest ik al moeite doen om het andere, waarmee ik observeerde, open te houden, maar van het donker in de telescoop werd ik nog eens extra slaperig.

‘Waar kijk ik nu naar?’

‘Meneer vindt er niets aan, merk ik,’ ging hij verder. ‘Het zou me niet moeten verbazen, eigenlijk. Slaapt hier elke nacht naast een sterrenwacht maar gaat er nooit eens binnen kijken. En nu staat hij uit beleefdheid met een telescoop in zijn smoel naar de binnenkant van zijn oogleden te staren.’

Ik bracht mijn blik terug naar de aarde en keek hem aan.

‘Zeg, u bent behoorlijk bijdehand voor een inbreker die net op heterdaad betrapt is.’

‘Zit je me nou te vousvoyeren?’

Ik rechtte mijn rug in een poging bedreigend over te komen.

Hij klakte ongeduldig met zijn tong. ‘Kijk nou toch door die telescoop.’

Geërgerd deed ik wat hij zei. Mijn nieuwsgierigheid won.

‘Wat zie ik nou?’

‘Wat denk je zelf?

‘Mars.’

‘In één keer goed. Mars. Wat zie je precies?’

‘Ik zie een oranje vlek, met donkere bruine plekken erin. En er hangt een blauwgrijs waas omheen.’

‘Ja!’ zei hij opgewonden. ‘Adembenemend, toch?’

Ik keek vijf minuten naar Mars. Deels omdat ik het gevoel had dat als ik er maar een minuutje naar zou kijken, ik als een barbaar over zou komen op de indringer. Waarom me dat zoveel scheelde, kon ik mezelf toen nog niet goed uitleggen. Maar ik bleef ook zo lang kijken omdat ik merkte dat als ik mijn fantasie de vrije loop liet en me een scherper beeld voorstelde van wat ik nu zag – een high-definition fantasie van het wazige oranje vlekje waar ik naar zat te kijken – dat ik in gedachten verplaatst werd naar een wereld van eenzame stoffige vlaktes, een primitief landschap van oranje onder en zwart boven, alsof Mars niet meer was dan een kleurenvariant op Waterland, en door me Mars zo voor te stellen, het als het ware te humaniseren, te terrariseren, voelde ik voor het eerst dat de planeet echt bestond. Misschien kwam het doordat ik niet helemaal wakker was, misschien door de aanwezigheid van de Astronoom, maar plots had ik het gevoel dat ik eerder had gemist: dat ik wist wat ik zag.

En ik wist opeens dat het echt was.

‘Hij is echt in slaap gevallen,’ hoorde ik opeens. Ik draaide me om.

‘Wat mooi,’ zei ik.

Ik had verwacht dat de Astronoom dit een te banale kwalificatie zou vinden – ‘wat mooi’ – maar hij glimlachte gul.