Frida Vogels

De harde kern. Deel 1: Kanker. De naakte waarheid

Colofon

ISBN 978 90 282 5504 3

Frida Vogels, De harde kern. Deel B. 1: Kanker. De naakte waarheid. Van Oorschot, Amsterdam 1997 (6de druk) 

Kanker

Ik werd gewikkeld in een strijd tussen onbekenden. Elk overtuigde mij van zijn goed recht.
Het dorpshoofd liet mij wonen in zijn hut, zijn tegenstander bracht mij heimelijk geschenken.
Ik accepteerde als een god die men verstoot wanneer de offers ijdel blijven.

Eerste reis

Het was zondagmorgen. Berta was juist opgestaan toen er gebeld werd. Het was de post met een expresbrief uit Castellina voor Stefano. Tegen haar gewoonte trok ze die open terwijl ze terugliep naar de slaapkamer. Ze gaf de brief aan Stefano. ‘Slecht nieuws. Over oom Mario. Lees zelf maar,’ zei ze. Ze stapte weer in bed.

Ze bleef met haar handen onder haar hoofd liggen terwijl Stefano de brief las. Oom Mario had kanker. Hij had die zomer in Bologna gelogeerd, omdat hij zich al lang niet goed voelde en zich door de gerenommeerde medici daar eens grondig wilde laten onderzoeken. Maar er was toen niets gevonden en zijn bezoek was een succes geworden. Berta herinnerde zich wel hoe hij hijgend staan bleef als hij hun trappen moest opklimmen en hoe rauw hij hoestte, soms; Stefano had ook gevonden dat hij er ineens erg oud was gaan uitzien. Maar misschien had dat het voor haar gemakkelijker gemaakt. Ze had opgezien tegen het bezoek van oom Mario, op wiens bazige galanterie ze niet wist te reageren. Hun huis en hun gewoonten zou hij zeker kaal en slordig vinden; in zijn hart zou hij het haar verwijten, dat ze Stefano zo liet leven. Ze had het nog nooit gebruikte geborduurde tafellaken voor de dag gehaald dat het huwelijkscadeau van Stefano's moeder was geweest: ‘Dat dient,’ had Berta toen ze het kregen gezegd, ‘voor als oom Mario bij ons op bezoek komt.’ Ze had Stefano daaraan herinnerd en hij had gelachen. Maar toen oom Mario er eenmaal was, was het haar makkelijk gevallen hartelijk tegen hem te zijn, en hij van zijn kant had alles geaccepteerd en zich geestdriftig betoond over wat ze hem in de stad konden laten zien.

Zijzelf was toen ze voor het eerst bij Stefano thuis kwam niet zo inschikkelijk geweest. Oom Mario had haar met attenties overladen - bloemen overal in huis, bonbons en parfum in haar slaapkamer, een warm bad, een stoel die onmiddellijk voor haar aangeschoven werd; geen ogenblik bleef ze onopgemerkt - en ze had dat, schuw en geprikkeld, geprobeerd te negeren, om er een ogenblik later te nadrukkelijk voor te bedanken; hij had toen geen aandacht meer aan haar besteed en soms alleen ontstemd wat gemompeld. Berta had zich schuldig gevoeld, maar geloofd dat ze toch niet anders kon; ze had de vreemde positie waarin ze langzamerhand bij Stefano thuis raakte, toen zijn familie de spontane hartelijkheid waarmee ze Stefano's vrouw wilde omringen leerde te onderdrukken, als een overwinning beschouwd. Met Stefano's ouders en zijn andere ooms en tantes had ze toch wel, zo goed en zo kwaad als het ging, een omgangsvorm kunnen vinden, met oom Mario niet. Deze zomer was het vanzelf gegaan.

De brief was van Stefano's neef Lucio. Hij schreef dat oom Mario zich nog steeds niet goed had gevoeld en zich nog eens had laten onderzoeken, en ditmaal was er wel wat gevonden. Longkanker. Aan Oom Mario zelf was daar niets van gezegd. De dokter in Castellina stuurde hem naar een kliniek in Rome voor nader onderzoek en Lucio zou meegaan. Hij zou hun vandaar op de hoogte houden.

Ze draaide zich om naar Stefano om te zien wat voor indruk het bericht op hem maakte. Hij had de brief naast zich op het kussen gelegd. Ze nam hem op en vroeg uitleg van een woord dat ze niet had begrepen. Ze bleven nog even zwijgend liggen. ‘Staan we op?’ vroeg ze. ‘Ik sta eerst op,’ antwoordde hij. ‘Goed. Maar scheer je dan in de keuken.’ Ze wachtte tot ze hem uit de badkamer hoorde komen en naar de keuken gaan en liep toen ook naar de keuken om theewater op te zetten. Stefano stond daar met zijn scheergerei in zijn handen. Hij huilde, zag ze.

Een week later vertrokken ze naar Rome. Het had Berta vanzelfsprekend geleken dat ze meeging, al had Stefano dat eerst niet gewild. Ze hadden nauwelijks over oom Mario's ziekte gesproken. Na een brief van Lucio uit Rome had Stefano de kliniek opgebeld en oom Mario zelf aan de telefoon gehad, met een vreemde gebroken stem, of hij snikte, zei Stefano. Berta had in het telefoonkantoor op hem gewacht en ze waren zwijgend naar huis gelopen. Ze stelde zich voor hoe ontredderd ze nu bij Stefano thuis zouden zijn, zijn ouders en ooms en tantes: misschien, dacht ze, had Stefano zelf er eigenlijk ook behoefte aan om zich zo aan zijn gevoel over te geven. Ze herinnerde zich nu allerlei kleinigheden weer die hij haar over oom Mario had verteld. Toen hij heel klein was en pas thuis van de min - want zijn moeder had geen melk voor hem gehad - schreeuwde hij altijd en oom Mario dacht dat hij schrok van het beschilderde plafond waar hij niet aan gewend was; oom Mario nam hem dan in zijn armen en zette een grammofoonplaat op en liep zo met hem heen en weer. Uren soms, zonder zijn geduld te verliezen, want zodra hij hem in zijn wieg teruglegde, begon het schreeuwen weer. Zijn moeder, die hem niet dragen kon, zat er machteloos bij. Wat later bracht hij van zijn reizen speelgoed voor hem mee, prachtig speelgoed waarnaar de kinderen uit de buurt alleen maar mochten komen kijken; het mooiste was een autoped geweest. Op zondag ging Stefano met oom Mario naar de krantenkiosk op het plein. Oom Mario kocht dan de Kinderkoerier voor hem en iets lekkers, en eens had hij een mondharmonica van hem gekregen; hij had die voorzichtig geprobeerd terwijl oom Mario met een vriend stond te praten, en toen ze thuis kwamen kon hij er al een operamotief op blazen dat hij op de radio had gehoord. Hij was toen vijf. Oom Mario hield hem omhoog voor de spiegel in de slaapkamer en floot met zijn tong tussen zijn tanden tot Stefano het hem nadeed, zo had hij die bijzondere manier van fluiten geleerd. Toen hij acht was, nam oom Mario hem mee op vakantie in de bergen, eens en nooit weer omdat hij bij het spelen een stapel hout over zich heen trok en bijna een ongeluk kreeg. Op de heenreis had oom Mario hem 's nachts wakker gemaakt: ‘Nu gaan we de Po over,’ had hij gezegd en Stefano herinnerde zich het denderen van de trein over de brug en de zwarte spiegeling van de rivier onder hem. Water en bomen, die had je in Stefano's dorp niet. Toen hij klein was, ging hij met een vriendje op zijn buik op de grond liggen als het geregend had, om te kijken hoe het zonlicht regenbogen in de plassen maakte.

Zulke verhalen deed Stefano haar over oom Mario. Toen ze hem pas kende, was hij ziek geworden, en oom Mario was onmiddellijk naar hem toegereisd. Oom Mario, en niet zijn vader of zijn moeder; Stefano was verbaasd geweest toen ze dat had opgemerkt. Zijn moeder kon door haar gebrek niet reizen, zei hij, en zijn vader zou het niet doen voor minder dan een sterfgeval. Alles wat extra was geweest in Stefano's leven, kwam van oom Mario: zijn speelgoed, die bergvakantie, zijn studie die zijn vader nooit had kunnen bekostigen, maar ook de onnodige bezorgdheid die oom Mario voor hem had en de driftbuien die door niets uitgelokt konden worden. Als Stefano met vakantie thuiskwam, bracht oom Mario hem als hij weer weg ging naar de trein; hij zei dan ook nu nog: ‘Denk eraan dat je het portier goed dichtdoet! Denk eraan!’ en bleef staan wuiven met een boze frons tot de trein niet meer te zien was. De vriendjes die vroeger bij Stefano kwamen spelen, zeiden: ‘Is je oom thuis? Dan kom ik niet’, tot ze leerden dat oom Mario's driftaanvallen ongevaarlijk waren. Berta had er nooit aan kunnen wennen. Al bleef het bij woorden, die woorden waren onredelijk en het trof haar vooral hoe grof tegen tante Giustina en hoe beledigend tegen Stefano's vader hij kon zijn. Stefano's vader gaf geen antwoord, tante Giustina trachtte zich zenuwachtig te verweren en blies zo oom Mario's drift tot furie aan. Ze vluchtte naar Stefano's moeder en begon gekrenkt haar gelijk aan te tonen. Stefano's moeder zei: ‘Hij heeft zo'n goed hart; het doet hem zelf zo'n verdriet dat hij zo is.’

Om die intermezzo's kon je nog wel lachen, maar om oom Mario's gedrag tegen Stefano's vader niet. Voor Stefano's vader had Berta respect. Als oom Mario plotseling de kamer in kwam met een woedende uitval, om een krantebericht dat hem geprikkeld had of wat dan ook, honend de vermoedelijke mening van Stefano's vader op dat punt ten beste gaf en zich zonder het antwoord af te wachten de straat op haastte, stond Stefano's vader bedaard op om de deur achter hem te sluiten. Soms gaf hij Berta een verklaring. ‘Hij is fascist,’ zei hij dan, ‘de familie van mijn vrouw is fascist. Ik ben socialist.’ Dat betekende ook dat die familie Stefano's vader minachtte, omdat hij een arme boer was die zijn eigen stukje land bewerkte, terwijl hun vader arbeiders op zijn land had gehad en zij zelf beroepen uitoefenden als boekhouder en handelsreiziger; de oudste, oom Riccardo, was ingenieur. Het huis waar Stefano's ouders en zijn ooms en tantes in woonden behoorde zijn moeder en haar broers en zusters toe en was door hun vader gebouwd, en Stefano was als jongen niet Stefano De Vincenzo, maar ‘die jongen van Velluto’ geweest. Zolang zijn grootmoeder leefde, tot zijn veertiende jaar, had hem dat ook heel natuurlijk geleken, en soms had hij zich toen voor zijn vader geschaamd.

Lucio schreef dat mevrouw Leonetti, oom Mario's compagnon, die aanvankelijk in Recco was gebleven om nog wat zaken af te doen, nu ook in Rome was. Oom Mario zou daar maar kort blijven en dan doorreizen naar Napels, waar een gespecialiseerd kankerinstituut was en waar drie ooms van Stefano woonden.

Stefano wilde van het station dadelijk een taxi nemen naar de kliniek. Berta stelde voor eerst een hotel te zoeken en daar hun bagage achter te laten; oom Mario zou zeker vragen of ze onderdak hadden en zich ongerust maken als dat niet zo was. Ze vonden iets dicht bij het station, op de derde verdieping van een flatgebouw, een soort burgermanshuis versierd met muurschilderingen en veel papieren bloemen.

De kliniek lag aan een laan met dennen. Het was een villa-achtig gebouw achter een bloemperk omringd door asfalt en auto's. Op de benedenverdieping waren arbeiders aan het witten. Er lag kalk in de hoeken en alleen de portiersloge met een witte non bij een lampje erin was stofvrij. ‘Laat je even aandienen,’ zei Berta, ‘oom Mario verwacht ons niet.’ ‘Denk je dat dat moet?’ vroeg Stefano twijfelend. Hij ging naar de non toe. ‘Mijnheer Velluto,’ zei hij, ‘kamer 16.’ Ze wachtten terwijl de non belde. Een jongen bracht hun naar de lift.

Boven bij de liftdeur stond mevrouw Leonetti. Ze deed een stap naar Stefano toe en begon te snikken. Stefano omhelsde haar. ‘Het is verschrikkelijk, verschrikkelijk,’ fluisterde ze. Ze zag er ontdaan en slecht verzorgd uit. Berta onderdrukte een opkomende wrevel - dit komen snikken op de gang was toch niet nodig geweest - en kuste haar zoals Stefano gedaan had. Mevrouw Leonetti breidde haar armen uit en liet hun zo voor zich uit gaan. Bij de deur van oom Mario's kamer haalde ze hun in en keerde zich naar hun toe, voor ze haar gezicht vertrok tot een nadrukkelijke glimlach. Ze deed de deur open.

Oom Mario lag in bed met een zuurstofbril op. Hij liet zijn hoofd opzij vallen, de tranen liepen over zijn gezicht. Stefano liep snel naar hem toe. ‘Kalm nu, kalm,’ zei hij. Hij boog zich over hem heen en gaf hem een zoen. Mevrouw Leonetti was naar de andere kant van het bed gelopen. ‘Mario,’ zei ze, ‘wat is dat nu? Huil je nu omdat je neef er is? Dan laat ik niemand meer komen, hoor, als je zo doet.’

Berta was een paar stappen van de deur af blijven staan. De kamer was keurig, bijna gezellig gemeubeld en gaf uitzicht op een hoge cypres, nog meer bomen en een balkon met bloemen aan de overkant. Er was nog een bezoeker, die hun werd voorgesteld als ingenieur Poggi. Hij was net als oom Mario in de Eerste Wereldoorlog officier bij de alpenjagers geweest. Hij stond erop Stefano zijn stoel aan te bieden. ‘Ik kan wel staan, ik ben jong!’ zei hij, ‘nietwaar, Mario?’

Stefano en Berta zaten naast elkaar aan de ene kant van het bed, mevrouw Leonetti zat in een grote leunstoel tegenover hun. ‘Willen jullie koffie?’ vroeg oom Mario, ‘Vanda, zeg aan de zuster dat ze vier koffie brengt.’ Hij praatte hees en stotend, met het snikkende geluid dat Stefano door de telefoon had opgemerkt. ‘Welnee!’ zei de ingenieur, ‘maak je toch niet druk, Mario, je hebt nu wel andere dingen aan je hoofd.’ ‘Jij wilt wel koffie, hè?’ vroeg oom Mario aan Berta. ‘Graag,’ zei ze. ‘Ik wil niets hoor,’ zei mevrouw Leonetti. ‘Jawel, jawel,’ zei oom Mario. Berta stootte Stefano aan. ‘Neem ook iets,’ zei ze zacht. ‘Ik wil ook graag koffie, oom Mario,’ zei Stefano. De zuster bracht koffie en nog een stoel. Mevrouw Leonetti schonk de vier kopjes in.

Oom Mario keek de kring rond. ‘Ik ben ter dood veroordeeld,’ zei hij. ‘Wat een onzin!’ zei mevrouw Leonetti, ‘we zijn allemaal ter dood veroordeeld. Zeg toch niet zulke dingen, daar kan ik niet tegen.’ Ze stond op om zijn kussens op te schudden. Over hem heen keek ze veelbetekenend naar de ingenieur en naar Berta en Stefano. ‘Met Pasen houden we weer een reünie hoor,’ zei de ingenieur. Oom Mario plukte ongeduldig aan een tijdschrift dat op zijn bed lag en duwde het weg.

Er zoemde een vlieg langs het raam. Stefano stond op om hem te vangen, hij hield zijn holle hand vlak bij hem en veegde hem daar met een snelle beweging mee op. Dat was een dienst die hij oom Mario altijd bewees. ‘Maak hem maar niet dood,’ zei oom Mario. Stefano hield zijn holle hand bij zijn oor, luisterde even of hij de vlieg hoorde zoemen en schudde hem naar buiten. Hij keek naar beneden in de tuin. ‘Daar is Lucio,’ zei hij, ‘hij praat met iemand.’ Mevrouw Leonetti keek ook naar buiten. ‘Dat is de dokter,’ zei ze.

Stefano ging hun tegemoet. Mevrouw Leonetti en de ingenieur volgden hem. Berta bleef alleen met oom Mario.

‘Ja, Berta,’ zei hij, ‘ik weet waar ik aan toe ben. Ik heb kanker. Ik zal het niet lang meer maken.’ Berta gaf geen antwoord. Ze keek oom Mario strak aan en maakte een licht gebaar. Ze zwegen. ‘Hoe gaat het met je vader en je broer?’ vroeg oom Mario. ‘Goed,’ zei Berta. ‘Je doet er goed aan dikwijls naar Holland te gaan en de contacten met je familie te onderhouden,’ zei oom Mario. Berta keek hem weer aan en kleurde een beetje. Het was aardig van hem dat te zeggen. Ze wist wel dat Stefano's familie haar geregelde reizen naar Holland niet goedkeurde. Haar plaats was bij Stefano. ‘Ja,’ zei ze. Ze keek naar het tijdschrift op het voeteneind van het bed. Oom Mario volgde haar blik. ‘Dat ligt daar nu al drie dagen,’ zei hij, ‘en ik heb het nog niet ingekeken. Ik heb nergens belangstelling voor.’ ‘Nee,’ zei Berta. Ze zwegen weer. ‘Als jullie naar Castellina gaan,’ zei oom Mario, ‘dan moet je gebruik maken van het appartement dat ik boven oom Luigi's magazijn heb laten bouwen. Je weet dat ik dat heb laten doen voor jullie allemaal. Voor de familie. Zodat die ontvangen kan worden. Warm en koud stromend water. Centrale verwarming. Daar zijn jullie aan gewend. Geen - Castellinese achterlijkheid.’ Zijn stem stootte.

Hij had zich opgewonden. Berta knikte. De hele zomer had oom Mario het druk gehad met de bouwwerkzaamheden, om vijf uur 's ochtends schold hij al op metselaars en timmerlui, in wolken stof en kalk en zonder hoesten. 's Nachts hoestte hij dan weer en kon niet slapen door de ergernissen en de vele plannen die niet gauw genoeg werden uitgevoerd. Tante Giustina was er wanhopig en verontwaardigd onder geworden en niemand had het nut ervan kunnen inzien. Stefano had dadelijk verklaard dat hij er niet wilde logeren; als hij thuis was, zei hij, wilde hij slapen in zijn eigen huis.

Een vlieg die al enige tijd hun aandacht had getrokken kwam binnen oom Mario's bereik. Hij sloeg plotseling zijn handen op elkaar, met een klap die een muis vermorzeld zou hebben. Hij schudde de resten van de vlieg met afkeer op de grond. ‘Onze Lieve Heer heeft zoveel nuttige en mooie dingen geschapen,’ zei hij, ‘maar waarom ook dat ongedierte.’ Berta keek naar buiten. De cypres bewoog een beetje. Ze keek naar de vier lege kopjes op het blad. Eigenlijk zou oom Mario nu wel niet veel zieker zijn dan hij van de zomer bij hun was geweest. Dat hij nu wist dat hij ziek was, dat had hem zo veranderd. Hij was patiënt en niet meer een-van-ons. Ze wist wel dat ze niet anders kon, maar ze was toch ook blij dat zij althans geen misbruik maakte van haar superioriteit van gezonde.

‘Waar blijven ze toch?’ vroeg oom Mario. Berta stond op en opende de deur. ‘Ze staan op de gang te praten,’ zei ze. Oom Mario zette zijn zuurstofbril af. Het was nog een luxe, geen noodzaak. ‘Wil je ze binnenroepen?’ zei hij.

Hoewel het de laatste dag van oktober was, was het nog bijna warm buiten toen Stefano en Berta om tien uur naar hun hotel liepen. Het was windstil; onder de dennen leek het of je iets van zeelucht rook. De kliniek lag in een rustige buurt. Berta kende die buurt. Voor ze trouwden, had ze hier een jaar gewoond, geen tien minuten hier vandaan. Ze liepen langs een parkje, of beter een bosje van slordige dennebomen, waar ze toen wel gezeten had. Ze wachtte op wat Stefano zou zeggen.

Maar hij zei niets. Tenslotte zei ze: ‘Ik had gedacht - als oom Mario overmorgen naar Napels gaat, zullen wij dan doorgaan naar Castellina?’ ‘Naar Castellina? Wat moeten we daar doen?’ vroeg hij. ‘Ze zullen wel helemaal overstuur zijn. Als jij er bent - nu ja - dat geeft hun misschien wat rust.’ ‘O, ja,’ zei hij. ‘We zouden tot zondag kunnen blijven.’ ‘Ja.’ Ze zwegen.

‘Voor wie het verschrikkelijk is, is tante Giustina,’ zei Berta weer. ‘Tante Giustina? Waarom?’ ‘Zij heeft toch altijd voor oom Mario gezorgd. Zij houdt niets over. En ze zullen haar nu niet eens bij hem laten, dat zul je zien. Je weet toch hoe ze oom Mario altijd irriteert. Nu mevrouw Leonetti er is, heeft hij haar niet nodig.’ ‘Oom Mario is erg op tante Giustina gesteld,’ zei Stefano, ‘en hij is nu natuurlijk zo mak als een lam. Hij zal zich nu niet boos maken.’ Ze zwegen.

‘Mijn moeder zal hem niet meer zien,’ zei Stefano. ‘Als hij niet naar Castellina teruggaat niet, nee.’ ‘Hij kan niet naar Castellina terug,’ zei Stefano, ‘dat zou verschrikkelijk zijn. Hij moet in ziekenhuizen zijn, met dokters en verpleegsters om zich heen, met het gevoel dat er iets aan hem gedaan wordt. Terug naar Castellina, dat zou betekenen, wij trekken onze handen van je af, we kunnen niets meer aan je doen, ga nu maar naar huis om te sterven.’ ‘Ik voor mij zou dat in die omstandigheden liever doen dan rondgezeuld te worden als patiënt,’ zei Berta. ‘Dat is onzin. Je kunt die gedachte niet verdragen. Dood moeten terwijl je je nog gezond voelt, dat is toch verschrikkelijk. Ik zou het niet kunnen verdragen. Oom Mario moet tot het laatst toe de illusie houden dat hij beter kan worden. Hij mag niet weten dat het kanker is en ongeneeslijk.’ Berta was blijven staan. ‘Ik weet één ding zeker,’ zei ze, ‘als mij ooit zoiets overkwam, zou ik willen weten waar ik aan toe was. Dat zou ik nu verschrikkelijk vinden, die komedie. Ik zou niet behandeld willen worden als een onmondige, alleen omdat ik een ziekte had waarvan ik niet meer beter kon worden.’ ‘Dat is onzin,’ zei Stefano, ‘je kúnt die gedachte niet verdragen. Ik zou het niet kunnen verdragen. Ik zou bedrogen willen worden. Oom Mario moet bedrogen worden. Hij mag niets weten.’ ‘Hij heeft vanmorgen tegen me gezegd dat hij kanker heeft.’ ‘Zei hij dat? En wat heb jij gezegd?’ ‘Niets.’ ‘Je had moeten tegenspreken!’ ‘Dat kan ik niet. En ik wil het ook niet. Iemand die binnenkort dood moet, heeft evengoed recht op respect.’ ‘Wat heeft dat ermee te maken!’ zei Stefano, ‘het lijkt wel of je niet voelt hoe verschrikkelijk het is. Het is waarachtig geen kwestie van respect of waardigheid, het is eenvoudig een kwestie van menselijkheid dat je iemand een illusie laat. Niemand kan het daarbuiten stellen.’

Berta zweeg even. Ze voelde dat ze Stefano iets schuldig was waaraan ze de hele dag al had gedacht. ‘Dat kun je wel,’ zei ze. ‘Toen mijn moeder doodging -. Een paar dagen eerder zat ik bij haar. Ze vroeg: “Ga ik nu dood?” Ik zei: “Ik geloof het wel. Vind je het erg?” Ze zei: “Helemaal niet”.’

Ze liepen zwijgend verder. Dat had Berta hem nooit verteld. Hij vroeg: ‘En praatten jullie daarna weer over andere dingen?’ ‘O, ja, jawel.’

Ze zwegen. Ze staken een pleintje over met in het midden een fascistisch monument. Berta liep met ongelijke stappen en botste soms tegen Stefano op. Het was toen ze in Rome woonde geweest, dat haar moeder doodging. Daarvoor, daarna. Een tijd waarin ze brieven van haar moeder kreeg en een tijd waarin ze die niet meer kreeg.

‘Jouw moeder had een sterk karakter,’ zei Stefano, ‘oom Mario - misschien zou je dat altijd denken, wie het ook trof, maar oom Mario lijkt me minder dan wie ook in staat om zoiets te dragen. Hij is zo weerloos en afhankelijk en eigenlijk zo alleen.’ ‘Het heeft niet te maken met een sterk karakter,’ zei Berta, ‘ik geloof dat oom Mario het prettig vond dat ik hem niet tegensprak. Hij bleef heel kalm. Hij zei dat ik er goed aan doe vaak naar Holland te gaan en hij zei dat we gebruik moeten maken van de nieuwe flat als we naar Castellina gaan.’ ‘Zei hij dat.’

Ze liepen nu gelijker op. Het was stil op straat. Ze liepen onder bomen langs een blinde muur. Na een hoek werd het drukker; ze kwamen op een rommelig pleintje met café's, nu al dicht bij het station. ‘Zullen we nog verder lopen of naar huis gaan?’ vroeg Stefano. ‘Zeg jij het maar.’ ‘We gaan naar huis,’ besliste hij.

Op het stationsplein brandde een verblindende neonverlichting op hoge masten. ‘Die zijn daar gezet ter gelegenheid van de Olympische Spelen,’ zei Berta, ‘het is de sterkste stadsverlichting in Europa. De mensen die uit het buitenland arriveerden moesten dadelijk kunnen zien dat ze niet zo maar ergens beland waren, stel je voor.’ ‘Prollen,’ zei Stefano. Hij keek geïnteresseerd om zich heen.

De dag daarop zou de familie uit Napels op bezoek komen om de dokter te spreken en oom Mario's overkomst naar Napels te regelen. Toen Stefano en Berta bij de kliniek kwamen, zagen ze oom Mario voor het raam van zijn kamer staan, bezig zich te scheren. Hij zag hun ook, maar wuifde niet, als om zijn krachten niet te verspillen. Toen ze binnenkwamen, zat hij in een beige zijden pyjama op de rand van zijn bed en besprenkelde zich met eau de cologne, heerlijke eau de cologne uit een grote fles. Opstaan maakte hem duizelig, zei hij. Hij bood Berta wat aan van de eau de cologne, die mevrouw Leonetti die zomer voor hem uit Parijs had meegebracht, toen ze daar bij haar dochter had gelogeerd. Berta weigerde abrupt. Stefano weigerde gelukkig ook.

Mevrouw Leonetti liep bedrijvig door de kamer om het koffertje van Lucio in te pakken, die tot haar komst bij oom Mario had geslapen. Hij logeerde nu bij zijn verloofde, vertelde ze Berta, maar hij had er toch zelf wel aan kunnen denken om zijn bagage in te pakken en mee te nemen. Berta beaamde het en probeerde wat te helpen met het opvouwen van de kleren en het sluiten van de koffer. Ze kende mevrouw Leonetti eigenlijk nauwelijks. Alleen bij haar eerste bezoek aan Castellina had ze haar ontmoet. Oom Mario had Stefano en haar toen meegenomen naar het hotel in Recco waar hij gewoonlijk met mevrouw Leonetti logeerde als hij in de buurt zaken had en mevrouw Leonetti had haar hun collectie fijn linnengoed laten zien, misschien denkend aan Berta's uitzet. Ze was voortdurend aan het woord geweest. Aan iemand die zoveel praatte had Berta geen prettige herinnering bewaard.

Stefano kende haar van kleins af als ‘mevrouw’. De familie had haar op de lange duur geaccepteerd, met tegenzin, maar uiterlijk beleefd. Berta had wel iets gemerkt van die gevoelens. Bij bijzondere gelegenheden placht er bij Stefano thuis een blauw kleed op tafel te komen, dat Stefano's moeder van mevrouw Leonetti gekregen had en dat elke keer weer ergernis gaf, omdat de stof zo los geweven was dat de kruimels erdoorheen vielen.

Stefano stelde oom Mario alvast gerust over eventueel uitblijven van het bezoek. Het zou zeker druk zijn op de weg, met een vrije dag en zulk mooi weer. ‘Zulke dagen zit alle schorremorrie op de weg,’ zei oom Mario geïrriteerd, ‘als ze maar voorzichtig zijn.’ ‘Dat zijn ze heus wel,’ zei Stefano, ‘zou je niet nog wat gaan zitten en de zuurstofbril opzetten? Dan kun je er straks beter tegen. Met zoveel mensen zou het hier benauwd kunnen worden.’ Oom Mario liet toe dat Stefano hem in de leunstoel installeerde en het zuurstofapparaat regelde. Hij legde zijn handen op de leuningen van zijn stoel. ‘Ik heb aan alles gedacht,’ zei hij, ‘ik laat alles ordelijk achter.’ Mevrouw Leonetti begon plotseling te snikken. ‘Zeg toch niet zulke dingen, Mario!’ zei ze, ‘je weet dat ik daar niet tegen kan. Wat ben je toch onaardig.’ Ze zocht zenuwachtig in haar tasje naar haar zakdoek. Ze was rood geworden.

Een meisje kwam binnen om de kamer te doen. Ze gingen de gang op. Er stonden twee stoelen bij een laag tafeltje met boeken en tijdschriften. Mevrouw Leonetti wilde dat Berta ging zitten. Ze ging zelf weer naar binnen om aanwijzingen te geven aan het meisje. Stefano volgde haar.

‘Ik weet het,’ zei oom Mario, ‘ik heb kanker. Het is een kwestie van maanden, misschien van weken.’ Berta zweeg. Oom Mario begon in een tijdschrift te bladeren. Een non bleef bij hem staan en wees hem een foto. ‘Dat is de missieschool,’ zei ze, ‘daar ben ik opgeleid.’ Oom Mario leefde op en liet zich bijzonderheden vertellen. Berta glimlachte tegen de non, maar die lette niet op haar. Ze zocht in het tijdschrift en liet oom Mario een portret zien. ‘Dat is de stichter van onze orde,’ zei ze. Hij gaf het door aan Berta. Ze keek er enige tijd naar. ‘Je kunt wel zien dat -,’ zei ze. Oom Mario knikte, met zijn lippen wat gespitst, nadrukkelijk en tegelijk of iets anders hem bezighield. Het viel Berta op, ze had dat meer zieken zien doen.

Uit een deur aan het eind van de gang kwam een magere man in pyjama met een fez op. ‘Dat is een Arabier,’ zei oom Mario, ‘hij heeft een matje in zijn kamer waar hij op bidt. Hij maakt 's avonds zelf Arabische thee. Walgelijk zoals dat stinkt.’

Ze konden de kamer weer in. Oom Mario ging voor het raam op de uitkijk staan. ‘Zondag waren ze hier om half elf,’ zei hij nerveus, ‘het is nu bijna elf uur. Wat hebben ze hier ook te komen. Waar is dat voor nodig.’ ‘Maar Mario,’ zei mevrouw Leonetti, ‘ze komen om jou een plezier te doen.’ Ze boog zich over naar Berta. ‘Ze hadden toch bijtijds hier kunnen zijn,’ zei ze gedempt, ‘ze weten hoe hij is.’ Berta knikte. ‘Ik heb niets op met al die belangstelling,’ zei mevrouw Leonetti, ‘morgen zijn we toch in Napels.’ ‘Het leek mij ook nogal overbodig,’ zei Berta. Mevrouw Leonetti keek schuin naar oom Mario. ‘Het is verschrikkelijk,’ fluisterde ze, ‘als je hem zo ziet, zou je dan denken dat -.’ Berta knikte, het was verschrikkelijk. ‘Jullie merken het niet,’ fluisterde mevrouw Leonetti, ‘maar 's nachts. Als hij met mij alleen is. Dan roept hij om zijn moeder, dan roept hij, mama, help me. Voor jullie beheerst hij zich, maar mij vertrouwt hij, bij mij laat hij zich gaan. Ik heb ook zenuwen. Ik weet soms niet hoe ik het uithoud, ik móet soms even de kamer uit. Ik kan nergens meer aan denken. Ik draag nu al meer dan een week deze blouse, mijn bagage is in Recco gebleven, zó als die daar stond toen de dokter me riep om me in te lichten. Wie kan aan zulke dingen denken. Het is een geluk dat ik nog eten kan. Anders zou ik het helemaal niet kunnen volhouden, maar mijn eetlust blijft goddank goed. 's Middags eet ik flink en drink er ook een glas wijn bij, 's avonds heb ik dan genoeg aan wat koffie en brood met boter en jam hier op de kamer. Als de nachten er maar niet waren. Telkens hoest hij, zodat ik wakker schrik. Arme Mario, dat kan hij ook niet helpen, altijd zo vol consideratie voor anderen. En dan begint hij. Mama, help me, mama, laat me niet alleen. Altijd vraagt hij om zijn moeder. En dan roept hij mij, Vanda, ben je daar? Ja, Mario, ik ben immers altijd bij je -.’ ‘Wat heb je toch weer allemaal te praten,’ zei oom Mario. ‘Ik praat met Berta, Mario,’ zei mevrouw Leonetti luid, ‘ik kan met Berta praten of ze mijn dochter was.’ ‘Je praat te veel,’ zei oom Mario, ‘nooit staat die mond eens stil.’

‘Daar zijn ze,’ zei Stefano. Berta liep vlug naar hem toe en liet zich de auto wijzen, waaruit oom Riccardo, tante Teresina, een neef van tante Teresina, oom Francesco en oom Sergio stapten. De neef was dokter en zou toezicht houden op de behandeling van oom Mario in Napels. Tegelijk kwam door het hek Lucio aanlopen. Ze begroetten elkaar en bleven bij de auto staan praten. ‘Wat doen ze nu zo lang,’ zei oom Mario nerveus, ‘ga jij ze verwelkomen, Stefano.’ Mevrouw Leonetti ging met Stefano mee. Oom Mario zette de zuurstofbril af en ging in de leunstoel zitten.

Alleen oom Sergio kwam binnen. Hij had zijn broer sinds diens ziekte nog niet gezien. Oom Mario keerde zijn hoofd af tegen de stoelleuning en begon te snikken. ‘Mario,’ zei oom Sergio nerveus, ‘kom nu.’ Hij keek rond naar een plaats voor zijn hoed - blijkbaar had hij van tevoren aan die moeilijkheid gedacht - vond die op een plankje naast de deur en liep naar oom Mario toe. Hij zoende hem en deed een stap terug. Hij gaf ook Berta een zoen. Berta voelde zich verwarmd. Aan het zoenen van Stefano's familieleden had ze nooit kunnen wennen, elke keer weer schaamde ze zich, maar oom Sergio deed het zo spontaan dat ze zich vanzelf gewonnen gaf. Hij stond nu sprakeloos aan het voeteneind van het bed. Oom Mario vroeg hem naar de reis en naar tante Augusta en Luisa en hij antwoordde, maar wist er geen gesprek aan vast te knopen. Berta zweeg, gespannen. ‘Stefano,’ dacht ze. Ze hoorde het praten op de gang, oom Riccardo en een stem die ze niet kende - dat moest de neef zijn - erboven uit. Maar Stefano moest nu oom Sergio te hulp komen, niet haar. Oom Mario vroeg hem om het raam te sluiten. Hij liep er haastig op toe, blij dat er iets van hem verlangd werd, en liet de markies neer. ‘Nee, nee,’ zei oom Mario driftig, overeindkomend uit zijn stoel. ‘Blijf toch zitten,’ zei oom Sergio angstig. Berta stond op en sloot het raam. ‘Blijf toch zitten,’ herhaalde oom Sergio, ‘ik had je niet dadelijk begrepen,’ zijn handen beefden terwijl hij de markies weer optrok.

De anderen kwamen binnen. Oom Sergio ging de kamer uit. Berta zoende nu niemand. Tegenover tante Teresina was dat zeker onbeleefd, maar gelukkig begroette tante Teresina haar zelf heel koel. Als Stefano en zij 's zomers in Castellina waren, gebeurde het dikwijls dat oom Riccardo en tante Teresina daar ook waren. Die logeerden dan bij tante Teresina's zuster. Oom Riccardo kwam op bezoek, in een oude auto waar telkens wat mee was, maar hij was gehecht aan die auto, zei hij, het was een model dat je tegenwoordig niet meer zag en zijn vrienden in Napels benijdden hem erom. Tante Teresina kwam nooit mee. Stefano's moeder had Berta daar na enige tijd een verklaring van gegeven: Giustina en zij, zei ze, hadden van Teresina dingen ondervonden die men moeilijk vergeeft. Men zou dat misschien wel moeten doen. Ze had geaarzeld verder te gaan, niet zeker van Berta's sympathie, maar toen toch een paar staaltjes van boosaardigheid verteld waar Berta zich werkelijk niets meer bij kon denken. Toen ze tante Teresina tenslotte ontmoette - oom Mario bracht haar en Stefano erheen, omdat het geen pas gaf, zei hij, dat Stefano zich oordelen aanmatigde over zijn oom en tante - had ze automatisch alle contact geweigerd, als iemand die zijn kleren bij elkaar neemt in een smerige stal, en niet willen eten van een bijzondere schotel die tante Teresina speciaal voor hun had klaargemaakt. Dat was, zonder dat ze het vermoedde, het beste middel geweest om zich van tante Teresina's vijandschap te verzekeren.

Oom Francesco deed zijn best zijn tranen te bedwingen, zijn dikke wangen bibberden een beetje. Bij zijn vorige bezoek had hij gehuild als een lammetje, had Lucio gezegd. Oom Riccardo en de neef praatten luidruchtig met elkaar. Ze maakten een pak open en lieten papieren en touwen om zich heen vallen. Oom Francesco bleef onrustig naar oom Mario kijken, de anderen richtten hun aandacht op het pak. Er kwam een schilderij uit. Oom Riccardo zette het op het voeteneind van het bed, zodat het licht er voordelig op viel. Berta keek er van achteren tegenaan. Ze zag hoe oom Mario zijn hoofd wat schuin hield om het beter te kunnen bekijken. De anderen waren om hem heen komen staan. ‘Ja,’ zei hij, ‘zo herinnerde ik het me wel. De dokter houdt van muziek, hij speelt piano, dus het is een heel toepasselijk geschenk. Ik ben er trots op, Riccardo, dat ik hem zoiets moois van mijn broer kan geven.’ Oom Riccardo verschoof het schilderij nog iets. ‘Die lichtreflexen hinderen je,’ zei hij. Hij begon te praten over een tentoonstelling van zijn werk in Napels, hij had zelf een zaal moeten huren, zei hij, van zijn pensioentje, maar de voldoening was die uitgave wel waard geweest. De neef viel hem in de rede. ‘Pensioentje!’ zei hij. Oom Riccardo lachte. Oom Mario zat weggezakt in zijn stoel.

Tante Teresina was in gesprek geraakt met mevrouw Leonetti. Ze klaagde over hoofdpijn. Ze droeg een broche die Berta's aandacht trok, een zilveren vis die over haar borst scheen te kronkelen, gemaakt van beweeglijk aan elkaar verbonden schubben, zag ze toen ze goed keek. Tante Teresina was naar men zei al zesenzeventig, maar dat was haar niet aan te zien. ‘Ik doe 's nachts geen oog dicht met hem,’ zei mevrouw Leonetti zacht, ‘ik begrijp niet hoe ik het volhoud.’ Tante Teresina keek oplettend naar de groezelige kanten blouse en het slordig opgemaakte haar. ‘U hebt rust nodig, zeker,’ zei ze, ‘wanneer u in Napels bent, zullen Riccardo en ik de zorgen van u overnemen. U kunt dan ook bij ons logeren.’ ‘Mario heeft mij 's nachts nodig,’ antwoordde mevrouw Leonetti, ‘ik moet 's nachts bij hem blijven.’ ‘In de kliniek heeft hij alle verzorging die hij nodig heeft,’ zei tante Teresina, ‘mijn neef heeft mij verzekerd dat het een eersteklas inrichting is. Riccardo is gaan spreken met de directeur, die hem beloofd heeft dat alles wat in Mario's toestand mogelijk is gedaan zal worden. Uw aanwezigheid is zeker niet voortdurend nodig.’ ‘Mario wil mij bij zich hebben,’ zei mevrouw Leonetti, ‘er zijn attenties die ik alleen hem kan bewijzen.’ ‘Men zal misschien geen derden buiten de bezoekuren toelaten,’ zei tante Teresina, ‘natuurlijk, wij weten allemaal wat u voor Mario bent, maar u behoort tenslotte niet tot de familie. Dat u 's nachts bij hem blijft, doet misschien uw eigen positie geen goed. Wij kennen u, nietwaar, maar een vreemde kan gevolgtrekkingen maken. In Napels kunt u het werkelijk met een gerust hart aan mij en Riccardo overlaten, wanneer het u te veel wordt.’ ‘Mario wil mij om zich heen hebben,’ zei mevrouw Leonetti. Ze zag Berta staan. ‘Voor Berta heb ik niets te verbergen,’ zei ze, ‘het is of ik met mijn dochter praat. Jij kent oom Mario, Berta.’ ‘Ja,’ zei Berta. Tante Teresina nam haar op met iets boosaardigs. ‘Mevrouw Leonetti is de enige die oom Mario rust kan geven,’ zei Berta. Ze keek strak naar tante Teresina. Tante Teresina keek spottend terug. Maar ze zweeg.

Oom Riccardo wendde zich tot Berta. ‘Zijn jullie ook vandaag gekomen?’ vroeg hij. ‘Gisteren,’ zei Berta, ‘we blijven tot oom Mario morgen weggaat en gaan dan door naar Castellina, tot zondag.’ ‘Gaan jullie vanavond mee naar Napels,’ zei oom Riccardo, ‘dan kunnen jullie morgen blijven en dan zal ik jullie de stad laten zien. Dat is een goed idee. Dat doen we.’ ‘Riccardo kent Napels als geen ander,’ zei tante Teresina. ‘Nee,’ zei Berta. ‘Waarom niet?’ vroeg oom Riccardo. ‘Het is niet het juiste moment,’ zei Berta, ‘we blijven tot morgen hier en gaan dan naar Castellina.’ ‘Naar Castellina, dan moeten jullie toch langs Napels,’ zei oom Riccardo, ‘dan kunnen jullie evengoed vanavond met ons vertrekken.’ ‘Nee,’ zei Berta, ‘we zijn nu voor oom Mario gekomen.’ ‘Ze wil niet, Riccardo,’ zei tante Teresina, ‘dring nu maar niet aan als ze niet wil.’ ‘Nee,’ zei Berta. Oom Riccardo trok zijn wenkbrauwen op. Hij draaide zich bruusk om en riep de neef. ‘Carlo!’ zei hij, ‘we moeten de dokter nog spreken.’ ‘Reken maar!’ zei de neef. Hij deed met een zwaai de deur open. Een zuster kwam binnen met het eten voor oom Mario. Tante Teresina bekeek het keurend. ‘Kijk, er is taart ook, Mario,’ zei ze, ‘zo loont het de moeite ziek te zijn.’ De kamer stroomde plotseling leeg. Oom Mario ging in bed om gemakkelijker te kunnen eten. Tante Teresina ging naast hem zitten. Berta nam een stoel tegen de muur.

De zuster zette het blad op het ziekentafeltje en schoof dat over oom Mario's bed. Ze draaide het bed in zijn rug wat hoger op, zodat hij gemakkelijk zat. Hij begon de spaghetti en de saus door elkaar te roeren. Tante Teresina stond op en schonk hem wijn in. ‘Proef maar eens,’ zei ze, ‘dat zal je smaken. Zie je, dat dacht ik wel. Dat doet me nu plezier, dat ik je zo lekker zie eten.’ ‘Ga toch zitten, Teresina,’ zei oom Mario. ‘Ik doe het graag voor je,’ zei ze. Ze nam zijn bord op en tilde het een eindje van het blad. ‘Eet nu maar,’ zei ze. ‘Ach, Teresina, laat dat toch, dat is heus niet nodig,’ zei oom Mario. ‘Nee, nee,’ zei tante Teresina, ‘ik doe het graag. Het is geen moeite. Voor Riccardo doe ik zulke dingen immers ook, als hij ziek is.’ ‘Riccardo is verwend,’ zei oom Mario. ‘Als je iemand hebt die voor je zorgt, dan raak je daarop gesteld, is het niet?’ zei tante Teresina, ‘als je niemand hebt, dan moet je je wel schikken. Maar nu ben ik er om het eens gezellig voor je te maken. Arme Mario, dat ben je niet gewend.’ Oom Mario protesteerde niet meer. Hij at verder, met zijn hoofd bijna tegen tante Teresina's borst.

Berta stond op en ging de kamer uit. Op de gang was het druk, ze zag glimlachen en verwelkomende gebaren. Lucio hield haar een sigaret voor. Ze vond Stefano niet dadelijk, hij stond achteraf, om een hoek bovenaan de trap. ‘Stefano,’ zei ze, ‘je moet naar binnen gaan.’ ‘Wie is er bij hem?’ vroeg Stefano. ‘Alleen tante Teresina,’ zei ze, ‘geef me even een lucifer.’ Hij stak haar sigaret aan en ging naar binnen. De anderen kwamen achter hem aan. Alleen oom Sergio bleef zwijgend zijn pijp roken. Berta trok nerveus aan haar sigaret, die nat en onsmakelijk werd. Het leek haar dat ze oom Sergio stoorde. Ze doofde de sigaret en ging de kamer weer in.

Men stond in een kring om oom Mario's bed. Tante Teresina had zijn bord losgelaten en was gaan zitten. Ze maakte gebruik van een ogenblik stilte om een aspirine te vragen. Mevrouw Leonetti had een snelwerkend middel bij de hand, vulde een glas water en gaf het aan tante Teresina. ‘U zult zien, dat bedaart het onmiddellijk,’ zei ze, ‘niet, Mario? Mario gebruikt dit middel ook altijd.’ Oom Mario zuchtte. ‘Ik vind het natuurlijk prettig dat jullie er allemaal zijn,’ zei hij, ‘maar wat een moeite, wat een ongemak. Jullie hadden het niet moeten doen.’ Tante Teresina lachte. ‘Welnee, Mario,’ zei ze, ‘een beetje hoofdpijn, daar kan ik wel tegen. Dat zijn kleinigheden. Dat hebben we graag voor je over.’ ‘Je hebt altijd hoofdpijn,’ zei oom Mario, ‘je moet je in acht nemen.’ De neef kwam autoritair tussenbeide. ‘Vrouwen!’ zei hij, ‘oom Mario, bent u nu nog dupe van vrouwenkuren? U hebt nog wat te leren, hoor.’ Oom Mario lachte.

Er werd besloten hem nu wat te laten rusten en naar een restaurant te gaan. Oom Sergio was ook binnengekomen, hij vouwde de papieren van het schilderij die nog over het bed lagen op en legde ze op het plankje bij de deur. Berta nam mevrouw Leonetti's jasje uit de kast en hielp haar erin. ‘Heb je geld genoeg, Vanda?’ vroeg oom Mario, ‘denken jullie eraan, mevrouw Leonetti is mijn kassierster,’ zei hij luid. ‘Wel, wel, dat is aardig, hoor,’ zei tante Teresina. Ze verlieten stommelend de kamer. Oom Riccardo en de neef waren het eerst buiten en sloegen druk pratend rechtsaf, zonder erop te letten of de anderen volgden. Berta liep een eindje onzeker achter hun aan en holde toen terug. De anderen kwamen juist het hek uit. ‘Wat loop jij hard,’ zei oom Sergio lachend. ‘Ze zijn die kant opgegaan,’ zei Berta.

Het restaurant had een overdekte tuin, het was nog warm genoeg om daar te eten. Berta ging tussen Stefano en oom Francesco zitten. Naast oom Riccardo aan het hoofdeind van de tafel bleef een stoel vrij. ‘Wil je niet hier komen zitten?’ vroeg hij ernaar wijzend. Ze schudde haar hoofd. De neef nam de plaats naast oom Riccardo in. Ze bestelden, tante Teresina nam een groenteschotel en Berta voelde daar ook wel voor. ‘Dat is gezond,’ zei tante Teresina verzoenend. ‘Ja,’ zei Berta.

Stefano praatte met oom Sergio en oom Francesco, oom Riccardo met de neef. Tante Teresina en mevrouw Leonetti, naast elkaar, leken nu erg intiem geworden. Oom Riccardo's stem klonk boven de anderen uit. ‘Er was maar één ding waar ik bang voor was, zijn karakter kennend,’ zei hij, ‘dat hij zelfmoord zou plegen wanneer hij het wanhopige van zijn toestand inzag. Daarom ben ik zodra ik het hoorde naar hem toegereisd. Ik wilde me zelf op de hoogte stellen van zijn moreel. Maar gelukkig is er van zulke gedachten geen sprake. De natuur zorgt nog voor illusies.’ De anderen waren opmerkzaam geworden. ‘Jullie kunnen gerust zijn op dat punt,’ zei oom Riccardo, ‘ik heb me daarvan overtuigd. Hij beseft niet dat hij ten dode is opgeschreven, hij hoopt nog. Het is niet te geloven, maar hij hoopt tegen alle evidentie in.’ ‘Hij was vandaag toch tamelijk goed,’ zei oom Francesco voorzichtig, ‘beter dan de vorige keer - misschien -.’ ‘Helaas is er geen enkele hoop,’ zei de neef beslist. Oom Riccardo zuchtte. ‘Helaas niet,’ zei hij, ‘maar alles zal gaan zoals de natuur het wil. Dat is een troost, al is het misschien een geringe. Men moet in het leven nu eenmaal op alles bedacht zijn.’ Oom Francesco vroeg de neef hoe lang het nog zou duren. ‘Daar is niets van te zeggen,’ zei hij, ‘het kan zo afgelopen zijn en het kan een lijdensweg worden. Ik ken zulke patiënten natuurlijk. Uw broer heeft een sterk gestel, zijn hart is dat van een jonge man. Hij had wel honderd kunnen worden zonder deze ziekte.’ ‘Honderd,’ zei oom Francesco verslagen.

Stefano vroeg wat men nu verder met oom Mario voorhad. Het was niet erg duidelijk. De dokter had een bestralingskuur afgeraden, zodat er eigenlijk geen reden meer was om hem naar Napels te brengen, maar iets moest er nu eenmaal gedaan worden. ‘Het is goed dat Mario naar Napels komt,’ zei oom Riccardo, ‘zo heb ik hem in de buurt. Ik zal voor hem doen wat in mijn vermogen ligt. Ik zou hem liever bij mij in huis hebben, maar hij heeft nu eenmaal een bijzondere verzorging nodig die wij hem niet geven kunnen. We moeten alleen op één ding bedacht zijn. Hij moet naar Castellina terug zolang het nog kan. Hij moet daar levend aankomen. Van lijkenvervoer in Italië zou ik jullie namelijk staaltjes kunnen vertellen -. Het is beter even zakelijk te zijn. Men gaat hier met een dode om of het slachtvlees is. Dat moet tot elke prijs vermeden worden.’ Tante Teresina knikte. Berta wierp een blik op Stefano, die door oom Sergio tegenover haar werd opgevangen. Ze glimlachte snel. ‘Het bevalt jullie wel in Bologna, hè?’ zei hij rustig, ‘is Stefano's werk naar zijn zin?’ ‘U moest eens komen,’ zei Berta.

Tante Teresina riep de kelner. Ze wees op haar bord, dat ze nauwelijks had aangeraakt. ‘Die olie smaakt naar levertraan,’ zei ze. De kelner nam het bord weg. Oom Francesco at zuchtend van zijn sla. Hij vroeg Berta of zij hun olijfolie ook uit Castellina lieten komen, in de stad wist je nooit wat je kocht. Telkens las je berichten in de krant over voedselfraudes. Allerlei ziekten konden daarvan komen, een schande was het.

‘Ik zei al tegen Berta,’ zei oom Riccardo over de tafel heen, ‘waarom gaan jullie vanavond niet mee naar Napels? Maar ze wil niet, zegt ze.’ ‘Nee, oom Riccardo,’ zei Stefano, ‘dank u wel voor het aanbod. Maar graag eens een andere keer. Het is nu minder geschikt.’ ‘Ik waardeer hun gevoeligheid,’ zei mevrouw Leonetti, zich tot de hele tafel richtend, ‘Berta is een meisje zoals je er niet veel ziet. Ik houd van haar alsof ze mijn dochter was. Ik heb iets aan je goed te maken, Berta. Dat wil ik nu eens in het openbaar bekennen. Ik heb Mario en zijn zuster ernstig gewaarschuwd toen ik hoorde dat Stefano een Hollands meisje had. Ik had een vooroordeel tegen je, hoor, waarom kan hij niet dichter bij huis een meisje vinden? dacht ik. Maar ik heb nu gezien dat ik me vergiste. Je moet het me maar niet kwalijk nemen, ik had het beste met Stefano voor. Ach, ze wordt helemaal rood. Ik praat te veel. Dat is nu eenmaal mijn gebrek. Ik zeg de dingen recht uit mijn hart.’ Berta was rood geworden, maar ze voelde zich onverschillig. Oom Sergio lachte tegen haar. Ze lachte een beetje terug.

Er werd fruit gebracht. Oom Riccardo zocht het eerst uit. Hij nam een mooie peer, sneed die doormidden en hield Berta uitnodigend een helft voor. Ze glimlachte, reikte over tafel om hem aan te nemen en gaf de helft van haar appel door aan Stefano. Mevrouw Leonetti vroeg onderwijl om de rekening. Ze wees de kelner achter haar stoel iets aan op het papier, knikte toen en telde het geld uit. Stefano keek. Oom Riccardo en de neef waren in druk gesprek. Het was bijna half vier, om vier uur wilden ze weer vertrekken en voor die tijd Mario nog even zien en de dokter spreken. Dan moest er wel opgeschoten worden, dacht Berta. Ze stootte Stefano aan. Ze gingen vast naar buiten met oom Francesco.

Bij oom Mario was er al bezoek: de ingenieur van de vorige dag met zijn vrouw en de verloofde van Lucio. Men begon in groepjes te praten. Oom Francesco stond aan het voeteneind van het bed, zijn dikke rose handen om de spijlen, en keek oom Mario hulpeloos aan. ‘Hoe gaat het met jou?’ vroeg oom Mario hem, ‘je moet je in acht nemen. Je niet te veel vermoeien. Injecties.’ Hij praatte met stoten, de drukke dag had hem vermoeid. ‘Ik krijg nog twee keer per week een injectie,’ zei oom Francesco, ‘ik heb een verschrikkelijke tijd achter de rug.’ Hij schudde zijn hoofd. ‘Zulke pijnen. Ik dacht dat ik er niet meer bovenop zou komen. Enfin, ik ben er nog. Maar ik ben niet meer de oude. Die pijnen komen telkens terug, al zijn ze wel minder. Ik moet heel voorzichtig zijn, zegt de dokter. Dat zijn de vreugden van de ouderdom. Ach ja.’ Zijn stem bibberde een beetje. De neef kwam tussenbeide. ‘Kom kom!’ zei hij, ‘bagatellen! Kijk dat vollemaansgezicht eens aan!’ Hij gaf oom Riccardo een klap op zijn schouder. ‘Wij mogen er zijn, wat u? En oom Mario overleeft ons nog allemaal. Het is nu even de winter door, maar als de zon terugkomt, dan zult u eens zien hoe u opknapt.’ Oom Francesco knikte beschaamd.

Er werd geklopt. Het was de dokter. Oom Mario stelde hem zijn gasten voor. Hij wees op oom Riccardo. ‘Dat is mijn oudste broer, ingenieur Velluto,’ zei hij, ‘de schilder.’ De dokter gaf hem een hand en wendde zich weer tot oom Mario. ‘Het is een prachtig cadeau dat u mij gegeven hebt, mijnheer Velluto,’ zei hij, ‘ik ben er verlegen mee. Ik zal het boven mijn piano hangen, daar komt het goed tot zijn recht.’ Oom Mario was plotseling ontroerd. ‘U hebt zo veel voor mij gedaan, dat zal ik nooit vergeten,’ zei hij. Zijn stem trilde. De dokter keek hem vluchtig aan. ‘Het zal u goed doen uw familie bij u te hebben,’ zei hij kalmerend, ‘hebt u al besloten of u morgen een ziekenauto wilt? Die moet dan wel nu besteld worden.’ ‘Nee,’ zei oom Mario, ‘ik voel me goed genoeg voor een gewone auto.’ ‘Een ziekenauto is natuurlijk comfortabeler,’ zei de dokter, ‘maar nodig is het niet, zeker niet, als u liever een gewone auto hebt.’ Oom Mario wees naar de neef van tante Teresina. ‘Mijn neef dr. D'Andrea is medicus,’ zei hij, ‘hij zal toezicht houden op mijn behandeling in Napels.’ De neef kwam naar de dokter toe. ‘Laten we wat ruimte maken,’ zei hij, ‘met zoveel vrouwen in de buurt kun je niet verstandig praten.’ De kamer stroomde leeg. Berta bleef achter, met mevrouw Leonetti in de grote leunstoel aan de ene kant van het bed en de vrouw van de ingenieur en Lucio's verloofde aan de andere.

‘De verzorging in deze kliniek is werkelijk voorbeeldig,’ zei mevrouw Leonetti, ‘niets is die nonnen te veel. Vanmorgen ben ik om hun een genoegen te doen naar de mis gegaan. Ze hebben een kapelletje hier beneden. Het heeft mij goed gedaan trouwens. Je staat daar niet genoeg bij stil, wat er geleden wordt achter sommige muren en wat er gedaan wordt om dat leed te verzachten. In ziekenhuizen, in gevangenissen. Een misdadiger,’ ze keek de drie andere vrouwen aan, ‘is naar mijn mening ook een zieke. Een jaar geleden hebben Mario en ik eens een gevangenis voor levenslang gestraften bezocht, niet Mario? Men komt daar moeilijk toe, maar men zou het meer moeten doen. We zijn er rondgeleid door een keurige, voorkomende jonge man, een ingenieur meen ik mij te herinneren. Hij bood mij dadelijk een stoel aan toen we in een kantoortje de formaliteiten moesten vervullen. Hij was zeer bereidwillig en heeft ons alles laten zien en we hebben allerprettigst met hem kunnen praten. En toch droeg hij gevangeniskleren, dus toch had hij, wie weet, een zware misdaad op zijn geweten. Zo iemand is een zieke.’ ‘Zeker uit gevoelsmotieven,’ veronderstelde de vrouw van de ingenieur. ‘Men moet zulke mensen beschermen tegen zichzelf,’ zei mevrouw Leonetti, ‘men zou er zich meer rekenschap van moeten geven dat zulke dingen bestaan. De wereld zou er beter door worden.’ ‘Altruïstischer,’ zei Lucio's verloofde. Ze streek haar rok glad. ‘Dat het zieken zijn, blijkt al hieruit,’ zei mevrouw Leonetti, ‘dat de meesten als ze uit de gevangenis ontslagen worden dadelijk weer in het oude kwaad vervallen. Ze kunnen niet anders. Ze zijn ongeneeslijk.’ ‘Ze willen niet werken. Ze zijn verstokt,’ zei de vrouw van de ingenieur. ‘Je zult het niet geloven, Berta,’ zei mevrouw Leonetti, ‘maar er zijn er die in de gevangenis niet willen werken omdat ze niet tevreden zijn met het loon. Ze krijgen normaal loon, moet je weten, dertig procent is voor hunzelf en de rest wordt in de gevangeniskas gestort. Er zijn er die dat weigeren. Maar je moet zulke mensen als zieken beschouwen.’ ‘Men heeft er te veel geduld mee,’ zei de vrouw van de ingenieur, ‘als men ze goed aanpakte, zouden ze zich wel beteren.’ ‘Het is een moeilijke kwestie,’ zei Lucio's verloofde.

Oom Mario lag te ademen door zijn zuurstofbril. Berta stond op en ging de kamer uit. Ze hoorde de stem van oom Riccardo. ‘Een ziekenauto natuurlijk,’ zei hij, ‘anders vermoeit hij zich veel te veel. In een ziekenauto heeft hij alle comfort. Waarom zou hij het zich ongemakkelijker maken dan nodig is?’ Ze liep door naar het trapportaal. Stefano stond achter de pilaar. ‘Heb je een sigaret voor me?’ vroeg ze. Hij gaf haar een sigaret en vuur. Ze bleven zwijgend naast elkaar staan. De tranen kwamen hem in de ogen. Ze legde even haar hand op zijn schouder. ‘Oom Riccardo wil hem met de ziekenauto naar Napels laten gaan,’ zei ze, ‘maar oom Mario wil liever met een gewone auto en de dokter heeft gezegd dat het kan. Ga jij het zeggen, dat hij met een gewone auto moet gaan.’ ‘Met een gewone auto,’ herhaalde Stefano. Hij liep naar de anderen toe.

Berta kwam hem na. ‘Zodra jullie morgen vertrekken, moet je me opbellen,’ zei oom Riccardo tegen Lucio, ‘ik weet dan hoe laat ik je ongeveer verwachten kan en kom jullie tegemoet rijden. Wanneer ik jullie zie, keer ik om en rijd voor jullie uit naar de kliniek. Ik weet de kortste weg. We moeten onnodig omrijden vermijden.’ ‘Maar ik weet waar de kliniek is, oom Riccardo,’ zei Lucio, ‘de chauffeur zal het trouwens ook weten. Doet u geen moeite.’ ‘Het is helemaal geen moeite,’ zei oom Riccardo, ‘en het is beter dat ik de weg aangeef. Ik ken Napels. Er zijn in die buurt veel straten met eenrichtingsverkeer. Iemand die daar onbekend is, loopt zeker vast.’ ‘Het is misschien wat onrustig, oom Riccardo,’ zei Stefano, ‘oom Mario zal zich ongerust maken dat u de auto misloopt. Zou hij ook niet beter in een gewone auto kunnen gaan? Hij vindt het prettiger en de dokter heeft er, geloof ik, geen bezwaar tegen.’ ‘Ik heb geen bezwaar,’ zei de dokter, ‘maar ik laat het natuurlijk aan de familie over.’ ‘Ik acht een gewone auto uitgesloten, in Mario's conditie,’ zei oom Riccardo beslist, ‘we kunnen niets riskeren. We moeten nu niet op de kosten zien. In de ziekenauto is alles wat nodig kan zijn aanwezig, er rijdt een verpleger mee en de chauffeur is ook verpleger. We moeten op alles voorbereid zijn.’ ‘Als de patiënt het idee van een ziekenauto onprettig vindt, kan hij naast de chauffeur gaan zitten. De kabine biedt daar gelegenheid toe,’ zei de dokter. ‘Natuurlijk,’ zei oom Riccardo, ‘ofschoon ikzelf er de voorkeur aan geef dat hij liggend reist. Hij moet zich niet nodeloos vermoeien. En hij hoeft zich volstrekt niet ongerust te maken dat ik hem misloop. Aan dergelijke dingen moet hij niet eens denken, dat moet hij overlaten.’ ‘Er zullen misschien meer ziekenauto's op de weg zijn, Riccardo,’ zei oom Sergio. ‘Dat hindert niet. Ik houd ze aan tot ik de goede heb,’ zei oom Riccardo. Maar hij liet het idee plotseling varen. ‘U zei dat we de ziekenauto nu moeten bestellen, is het niet?’ vroeg hij. ‘Dat zou ik u wel aanraden, ja,’ zei de dokter. Oom Riccardo liep resoluut de kamer in om op te bellen.

Lucio wenkte Stefano. ‘Kun jij me zeggen waarom hij eigenlijk naar Napels gaat?’ vroeg hij fluisterend. ‘Hoezo?’ vroeg Stefano. ‘Waarom gaat hij niet naar Castellina?’ ‘Naar Castellina kan hij niet. Hij moet dokters om zich heen hebben, zich niet opgegeven voelen.’ ‘Naar Napels, dat zul je zien, dat geeft niets dan ellende.’ ‘Waarom?’ Lucio gaf geen antwoord. Hij glimlachte vaag en bleef Stefano nog enige tijd aankijken.

Binnen praatte iedereen door elkaar. Er werd afscheid genomen, Berta kon de situatie niet meer overzien. Ze drukte handen. Na enige tijd was de kamer leeg geworden. De ingenieur kwam terug. Hij liet een envelop op het bed vallen en zei: ‘Goed nieuws, Mario, goed nieuws!’ Tegelijk kwam mevrouw Leonetti binnen. Ze pakte Berta bij een arm en trok haar mee naar de gang. ‘Dat wat ze hem gegeven hebben,’ zei ze, zich dicht naar Berta overbuigend, ‘dat begrijp je wel, dat is vals. Ik heb hier het echte.’ Ze legde haar hand op de halsopening van haar blouse. ‘Je moet me helpen het te lezen. Morgenochtend moet je het aan Lucio geven, zonder dat Mario het merkt. Ik durf het niet bij me te houden. In mijn tasje zou Mario het kunnen vinden. En hier in mijn blouse kraakt het.’ Ze duwde met haar hand op haar borst, er kraakte papier. ‘Mario zou dat kunnen horen en mij vragen wat het is,’ zei ze.

Ze waren in een andere vleugel van het gebouw gekomen. Mevrouw Leonetti bleef staan bij een open raam dat uitzag op een liftkoker. Ze trok een envelop uit haar blouse en haalde daaruit een getypt vel papier dat ze aan Berta gaf. Berta begon te lezen. Het was de diagnose van oom Mario's ziekte. Ze herkende het woord metastase. Er was sprake van een rood bolletje ter grootte van een erwt, dat bij aanraking bloedde. Ze gaf mevrouw Leonetti het papier terug. ‘Ik kan er niets uit opmaken,’ zei ze, ‘het zijn allemaal vaktermen. Er zal wel staan wat we al weten.’ Mevrouw Leonetti las halfluid de zinnen. ‘Wat kan dat betekenen? Lieve God. Het is verschrikkelijk. Kijk, hier staat bronchiëktasieën. Wat betekent dat?’ ‘Ik weet het niet,’ zei Berta. ‘Verlamming van de linker stemband,’ las mevrouw Leonetti, ‘daarom spreekt hij zo. Ze hebben hem gezegd dat het wat heesheid is, dat dat wel weer overgaat. Heesheid. Jawel. Je begrijpt.’ Berta knikte. De zusters die langs liepen keken naar hun. Mevrouw Leonetti vouwde het papier dicht en deed het weer in de envelop. Ze keek toe hoe Berta haar tasje opende en het erin stak. ‘Kun je het zo niet verliezen?’ vroeg ze, ‘kan het er niet uitvallen?’ ‘Nee,’ zei Berta.

Ze stond tegen het open raam aan; mevrouw Leonetti stond vlak voor haar. Ze bleven zo staan terwijl mevrouw Leonetti begon te vertellen. Achter zich hoorde ze van tijd tot tijd de lift op en neer gaan. Mevrouw Leonetti was iets groter dan zij. Ze sprak recht in haar gezicht, gedempt, niet vlug, maar gelijkmatig en nadrukkelijk; het gedoogde geen verslapping van de aandacht.

‘Drieëndertig jaar ken ik Mario nu,’ zei ze, ‘wie had zoiets kunnen denken. Dat het zo moest aflopen. Nooit hebben we moeilijkheden gehad in al die jaren. Je kunt me geloven, Berta, alles hebben we samen gedeeld. Als ik een uitgave deed, dan schreef ik die op en bij de afrekening trokken we het bedrag af van mijn aandeel in de winst, en Mario deed dat ook. Ik heb nooit iets voor mijzelf uit de gemeenschappelijke kas betaald, dat kan ik je verzekeren. Mario zei soms wel: denk toch eens aan jezelf. Maar ik wilde niet dat hij uitgaven voor mij deed. Zodoende heeft hij een aardig bedrag kunnen sparen. Ik niet, ik heb niets over. Toen mijn dochter trouwde en het huis en de inrichting betaald moesten worden, heb ik nog geld moeten lenen. Als moeder doe je dat, je wilt dat je dochter het goed heeft, is het niet? Maar welbeschouwd ben ik een uilskuiken geweest, Berta, want wat heb ik er nu van? Een Franse schoonzoon, met wie ik niet eens kan praten als ik bij Lea ga logeren.’ ‘Dat is vervelend voor u,’ zei Berta. ‘Zij is gelukkig tevreden,’ zei mevrouw Leonetti, ‘Alfonso is dol op haar. Dat is het voornaamste, is het niet. Maar hij heeft van die ideeën. Verbeeld je, toen ik daar logeerde, bracht ik hun 's ochtends koffie op bed. Dat vind ik nu zo aardig, ze daar samen te zien liggen. Ik fluisterde tegen Lea, blijf er nog maar even lekker in, en ik maakte een grapje tegen Alfonso, nu ja, dat verstond hij toch niet. Maar de volgende ochtend mocht het niet meer. Lea moest het eerst opstaan. Het gaf geen pas dat ze haar moeder in de keuken liet sloven.’ ‘Wat gek,’ zei Berta. ‘Veertig miljoen heeft Lea's huwelijk me gekost,’ zei mevrouw Leonetti, ‘ik heb nu niets meer, ik kan je mijn bankrekening laten zien. Mario daarentegen heeft een aardig bedrag bijeen, Giustina kan gerust zijn. Mario is de enige van de Velluto's die iets heeft. De ingenieur! Geen cent heeft die. Ik ben benieuwd hoeveel hij zich voor dat schilderij zal laten betalen. Als hij nu gewoon zei, ik heb geld nodig, en Mario iets te leen vroeg. Maar nee, hij komt met een schilderij aan en uit kiesheid wil Mario dan niet weigeren of afdingen. Als ik er niet op lette, zouden ze nog veel meer van hem profiteren. Maar ik heb ze van de eerste ontmoeting af niet vertrouwd. Teresina heeft me toen iets gezegd dat ik niet vergeten ben. - Wij hebben nooit iemand kwaad gedaan, zei ze, en we zullen het u ook niet doen. - Nu? Wat betekent dat? Kun jij me dat zeggen? - Wij hebben nooit iemand kwaad gedaan en we zullen het u ook niet doen. - Wat zit daar achter? Daarom ben ik bang om naar Napels te gaan.’ Ze zweeg om Berta nadrukkelijk aan te kijken. ‘Wat voor kwaad zou tante Teresina u kunnen doen?’ vroeg Berta. ‘Nee, is het wel? Maar ik zal er toch wel achter komen, wat ze daarmee bedoeld heeft. Ze kunnen mij niet zetten. Ik heb de ingenieur horen zeggen, dat het toch jammer is dat Mario in zaken is gegaan en zijn vak heeft opgegeven. Jammer! Een mooi vak had hij. Hij was agronoom, hij verdiende er geen droog brood mee. Dat hij nu iets heeft, heeft hij aan mij te danken. Wat hebben ze van mij te zeggen? Ik heb voor Mario gewerkt. Hebben hun vrouwen dat soms gedaan? Die hebben zitten wachten op het geld dat hun man thuisbracht. Wat doet zo'n boterbriefje ertoe?’ ‘Dat doet er natuurlijk niets toe,’ zei Berta. ‘Je ziet zelf, Berta, wat ik nu voor hem doe. Geen moeite is me te veel, dag en nacht ben ik bij hem. Zou een vrouw met wie hij getrouwd was soms meer kunnen doen? Ik denk geen ogenblik aan mijzelf. Je ziet in wat voor toestand ik ben. Alles komt op mij neer. Aan Lucio heb ik weinig steun. Als het Stefano nu geweest was, maar Lucio heeft nooit goed met zijn oom kunnen omgaan. Als Mario mij niet had, tegen wie moest hij zich dan uiten? Wij hebben ons leven samen gedeeld, we zijn alles voor elkaar. En toch word ik door iedereen genegeerd. De ingenieur heeft me vanmorgen nauwelijks gegroet. Heb je dat gezien?’ ‘Ik heb het niet gemerkt,’ zei Berta, ‘maar u hoeft zich er niets van aan te trekken. Oom Riccardo en tante Teresina zijn nu eenmaal zo. De anderen weten allemaal wat u voor oom Mario betekent. En u weet het toch zelf, dat is toch het voornaamste.’ ‘Dat is het loon dat ik krijg!’ zei mevrouw Leonetti, ‘in plaats van dat men mij dankbaar is! Als ik er niet was, wie moest er dan bij Mario zijn? En dat terwijl ik nog zoveel andere zorgen heb. Mijn man in Florence is alleen in huis. Hij is niet jong meer en is vorig jaar ernstig ziek geweest. Als hem nu ook iets overkomt? Wat moet ik dan beginnen? Mijn dochter heeft haar man in Parijs. Mijn zuster zou wel bereid zijn te gaan helpen, maar die wil hij niet in huis hebben. Ik zou gedwongen zijn Mario alleen te laten. Hoe kan ik rust vinden met zulke gedachten? En dan Mario in die toestand te zien. Ik moet soms even de kamer uit om op adem te komen. Dat is toch begrijpelijk.’ ‘Natuurlijk,’ zei Berta, ‘oom Mario kan u ook best eens een ogenblik missen. Stefano zei gisteravond: dat het juist hem die het meest hulpeloos is moest treffen. Maar ik zei dat hij zich vergiste.’ Mevrouw Leonetti kneep haar ogen wat dicht. ‘Zei Stefano dat?’ vroeg ze, ‘dat is erg onaardig van hem.’ ‘Zo bedoelde hij het niet!’ zei Berta verschrikt. ‘Hij misschien niet, maar anderen bedoelen het wel zo,’ zei mevrouw Leonetti. ‘Teresina zei me vanmorgen dat - dat iemand van de familie, ik wil geen namen noemen, haar gezegd had dat het toch jammer is dat Mario niet getrouwd is, want dat hij dan de verzorging gehad zou hebben die hij nodig heeft.’ Ze hield op. Ze had tranen in haar ogen. Berta voelde zich in paniek raken. Haar hoofd gloeide. Ze begon snel te fluisteren. ‘Let u toch niet op wat tante Teresina zegt! Dat zijn praatjes, verzinsels. Niemand denkt eraan u te belasteren. Ik ben er zeker van dat niemand zoiets tegen haar gezegd heeft. Stefano's familie in Castellina, daar sta ik voor in, ik verzeker u dat bij hun zulke gedachten niet opkomen. En bij oom Francesco en oom Sergio evenmin. Tante Teresina verzint die dingen. Ze wil opzettelijk kwetsen. Niemand zou meer voor oom Mario kunnen doen dan u doet.’ ‘Nee, nietwaar?’ zei mevrouw Leonetti dringend, ‘of hij, als hij getrouwd was, er niet nog slechter aan toe had kunnen zijn! Hij had een weduwnaar kunnen zijn zonder kinderen. Wie had er dan voor hem gezorgd?’ De tranen rolden over haar wangen. Berta was in de grootste verwarring. ‘Natuurlijk,’ zei ze, ‘het zijn allemaal praatjes. Laat u tante Teresina toch praten. Ik voor mij wil niets met haar te maken hebben. Vertrouwt u op ons. Als ze het u lastig maakt, kunt u rekenen op Stefano. Maar we moeten oom Mario tegen haar beschermen. Ze is in staat ook tegen hem nog kwaadaardig te zijn.’ Mevrouw Leonetti was weer kalm geworden. ‘Niemand kan mijn plaats bij Mario innemen,’ zei ze vlak, ‘aan Giustina valt niet te denken. Giustina is altijd te verwend geweest, ze doet het hoognodige, meer niet.’

‘Nee, dat is niet waar,’ zei Berta. Ze herstelde zich. Een aanval op tante Giustina zou ze niet dulden. Hoe tante Giustina's leven met oom Mario was, had ze zelf gezien. Niemand had Tante Giustina iets te verwijten. Ze keek recht voor zich, tegen mevrouw Leonetti aan; achter zich voelde ze de koude luchtstroom in de liftkoker. Ze tilde haar armen een eindje op om haar ellebogen in de vensterbank te leggen, maar het lukte niet, het raam zat te hoog. Vooral deze laatste zomer had oom Mario, neerslachtiger en opvliegender dan ooit, het uiterste van tante Giustina gevergd. Ze kon er niet tegen op, haar zorgen voor hem waren tegelijkertijd te nadrukkelijk en ontoereikend, maar niemand had het recht daar iets van te zeggen. Berta herinnerde zich hoe dapper ze tegen oom Mario's driftbuien inging, haar meestal futiel gelijk uit alle macht verdedigend, en hoe ze, grauwbleek en opgejaagd, toch doorging te doen wat ze dacht dat moest. Oom Mario had soms spijt gehad en onhandig geprobeerd iets goed te maken, maar dat bedierf tante Giustina dan dadelijk weer door hun laatste twistpunt ter sprake te brengen. Ze glimlachte even en keek mevrouw Leonetti aan.

‘Tante Giustina doet wat ze kan voor oom Mario,’ zei ze, ‘maar hij stuift zo vaak tegen haar op dat ze uit angst daarvoor de dingen verkeerd doet. Ik heb vaak genoeg gezien hoe ze zich inspande en dan was het toch nooit goed.’ ‘Inspande,’ zei mevrouw Leonetti, ‘ik heb Giustina zich nooit zien inspannen. Nooit vonden we eens het eten klaar, de kamer gezellig als we in Castellina aankwamen, altijd kwam ze dan pas vragen wat er gedaan moest worden. Ze is onzelfstandig en traag. En mij mag ze niet. Je hebt haar zeker wel eens over mij horen spreken.’ ‘Nee,’ zei Berta, ‘ik heb in Castellina nooit een onvriendelijk woord over u gehoord. En ik weet zeker dat tante Giustina haar uiterste best doet voor oom Mario. Ze is bang voor hem. Als ze niet alles doet zoals je het zou willen, komt het daardoor.’ Haar ogen schitterden. Ze had concessies gedaan die niet meer terug te nemen waren, maar ze moest mevrouw Leonetti nu overtuigen. ‘Tante Giustina beeft voor oom Mario,’ zei ze. Mevrouw Leonetti verloor plotseling haar interesse. ‘Ach, het is misschien wel meer onmacht dan onwil,’ zei ze slap, ‘wat heb ik weer allemaal gepraat. Ik weet het zelf niet meer. Je moet het me maar niet kwalijk nemen. Zeg maar niets tegen Stefano.’ ‘Nee,’ zei Berta.

Stefano zat in de leunstoel naast oom Mario's bed. Op het bed lag nog de envelop en daarnaast een vel papier waarop enkele regels waren getypt. Oom Mario was vrolijk. Ze praatten over de volkstelling die zojuist was gehouden. ‘Wat ze niet allemaal wilden weten!’ zei hij opgewonden, ‘hoeveel kamers je hebt en of je stromend water hebt en of je op gas kookt of op electriciteit, en hoe groot je badkamer is, en ga zo maar door. En wat voor scholen je hebt bezocht en wat voor beroep je uitoefent. Waarom moeten ze dat allemaal weten? Ze zeggen dat die gegevens anoniem worden verwerkt. Kun je geloven. Natuurlijk gaan die door naar de fiscus. Wat voor opleiding je gehad hebt! Ik heb ingevuld ANALFABEET. Daar kunnen ze het mee doen.’ Hij knikte tevreden. ‘Heb je opgemerkt dat we per parochie waren ingedeeld?’ vroeg Stefano, ‘dat was ook sterk.’ ‘Waarom?’ vroeg oom Mario, ‘wat zou dat?’ ‘Alsof we in de pauselijke staat leefden,’ zei Stefano, ‘alsof de kerkelijke administratie hetzelfde was als de civiele.’ ‘Nu ja,’ zei oom Mario. ‘Waar zijn jullie geweest, hè?’ zei hij tegen mevrouw Leonetti en Berta. ‘Ik heb wat met Berta gepraat, Mario,’ zei mevrouw Leonetti. Ze aaide Berta over haar wang. Berta hield een beweging in. ‘Het is of ik met Lea praat.’ Oom Mario keek Berta vriendelijk aan. ‘Je zult wel weer gekakeld hebben,’ zei hij, ‘heb je alles in orde voor morgen? Heb je om de rekening gevraagd? Als ze die morgen op het laatst nog moeten opmaken, geeft dat weer oponthoud.’ ‘Dat heb ik vanmiddag al gedaan, Mario,’ zei mevrouw Leonetti. ‘Gaan jullie nu maar weg,’ zei oom Mario, ‘ga nog maar wat omlopen. Naar de bioscoop. Jullie zitten de hele dag maar hier.’ ‘Ach wat,’ zei Stefano. Hij stond op. ‘Tot morgenochtend dan,’ zei hij, ‘we zijn om negen uur hier.’

‘Zie je wel dat oom Mario niets moet weten?’ zei hij toen ze op straat liepen. ‘Hij was vanavond veel opgewekter en ik voelde me zelf nu ook rustiger. Hoe is het anders mogelijk. Een briefje waaraan je op een mijl afstand zien kunt dat het niet klopt. “Bij het onderzoek zijn geen kankercellen gevonden”. Maar wat dan wel, dat staat er niet in. Hoe is het mogelijk dat hij dat gelooft.’ ‘Mevrouw Leonetti heeft me de echte diagnose gegeven,’ zei Berta, ‘die moet je morgenochtend aan Lucio geven zonder dat oom Mario het merkt. Ze wou hem niet bij zich houden.’ ‘Wat heeft mevrouw Leonetti tegen je gezegd?’ ‘Ze wou dat ik de diagnose las.’ ‘Wat staat er in?’ ‘Wat we al weten immers.’ ‘Hij mag het niet weten’ herhaalde Stefano, ‘tot het allerlaatst mag hij het niet weten. Dat is het enige wat je nog hopen kunt.’

Toen ze de volgende ochtend in de kliniek kwamen, troffen ze in de hal mevrouw Leonetti, die naar beneden was gegaan om de rekening te betalen. ‘Mario is al klaar,’ zei ze, ‘blijven jullie hier bij mij.’ Ze legde een hand op Stefano's schouder.

Ze wachtten. Een arbeider kiepte een kruiwagen met kalk om in een hoek, wat een wolk van stof veroorzaakte. Mevrouw Leonetti kwam uit het kantoortje van de administratie. ‘De kassier is er nog niet,’ zei ze, ‘hij komt zo.’

Ze wilde niet gaan zitten. Berta keek langs haar heen door de glazen deur naar buiten. Ze begon te praten tegen Stefano. ‘Ik was liever met Mario hier gebleven,’ zei ze, ‘ik heb er niets mee op naar Napels te gaan.’ ‘Het heeft ook niet zoveel zin,’ zei Stefano, ‘maar zo hebben oom Riccardo, oom Sergio en oom Francesco nog wat gelegenheid om hem te zien.’ ‘Ik laat me niet bij Mario wegsturen,’ zei ze. ‘Daar denkt toch ook niemand aan, u weg te sturen,’ zei Stefano. Mevrouw Leonetti glimlachte. ‘Jullie zijn nog jong,’ zei ze, ‘jullie zijn vol goed vertrouwen. Maar - ik wil je niet beledigen, Stefano, maar je familie - ik spreek niet van je moeder, die heeft een hart van goud - je familie wil mij de voet dwars zetten.’ ‘Och kom,’ zei Stefano. ‘Ik weet dat de vrouw van je oom Francesco iets tegen mij heeft,’ zei mevrouw Leonetti. ‘Tante Carmela? Hoezo?’ ‘Je tante Teresina zei het me gisteren, ze zei dat Carmela gezegd had dat het toch jammer is dat Mario niet getrouwd is, want dat hij dan de verzorging zou kunnen krijgen die hij nodig heeft.’ Stefano's gezicht verstrakte. ‘Tante Carmela zou dat gezegd hebben!’ zei hij, ‘die doet toch niets anders dan huilen op het ogenblik. Dat zou wel het laatste zijn waaraan ze dacht. Luistert u naar mij, tante Teresina is een feeks. Laat u niet door haar van de wijs brengen. Denkt u aan oom Mario. En als iemand het u lastig maakt, komt u dan bij mij. Ik zal zorgen dat niemand u krenkt.’ ‘Mijn geweten is zuiver,’ zei mevrouw Leonetti, ‘een vrouw met wie hij getrouwd was, zou onmogelijk meer voor Mario kunnen doen dan ik doe. Alleen omdat die een boterbriefje zou hebben! Als hij getrouwd was geweest, had hij het nog slechter kunnen treffen. Hij had een weduwnaar kunnen zijn zonder kinderen. Wie keek er dan naar hem om?’ Haar ogen werden weer vochtig. ‘Stoort u zich niet aan tante Teresina,’ herhaalde Stefano. Mevrouw Leonetti haalde haar zakdoek uit haar tas. ‘Nemen jullie me niet kwalijk,’ zei ze, ‘het is allemaal zo verschrikkelijk.’ ‘Natuurlijk niet,’ zei Stefano. ‘Het was niet het enige wat je tante Teresina zei,’ zei mevrouw Leonetti. ‘Wat dan nog meer?’ ‘Ik wil je niet kwetsen, Stefano. Ik weet dat je moeder boven elke verdenking verheven is. En je tante Michelina is de goedheid in persoon. Zo zijn er niet veel.’ ‘Wat heeft ze dan gezegd?’ vroeg Stefano. ‘Ze heeft me voor hun gewaarschuwd. Ze vroeg me of ik onze voorraad linnengoed bij jullie in huis had laten staan.’ ‘En?’ ‘Die vertegenwoordigt een aanzienlijke geldwaarde, dat weet je. Ze heeft me gezegd op te passen, dat goed niet zo onbeheerd te laten. Je tante Michelina heeft een kleindochter. Jullie zijn ook een jong paar. In huis is er altijd wat nodig. Ze zouden aan een uitzet voor Nietta kunnen denken. Giustina zou ook wel iets kunnen gebruiken.’ ‘Heb je ooit!’ zei Stefano. Hij was woedend geworden, Berta constateerde het met verbazing. Het trof haar dat mevrouw Leonetti deze details voor hem had bewaard. ‘Hoe durft ze zoiets te zeggen!’ zei hij, ‘mijn moeder en tante Giustina zouden dieveggen zijn! Of die op het ogenblik aan iets anders denken dan aan oom Mario! De uitzet van Nietta, tante Michelina zou zich zorgen maken over de uitzet van Nietta!’ ‘Natuurlijk,’ zei mevrouw Leonetti kalmerend, ‘ik geloof dat ook volstrekt niet. Maar het heeft me wel doen beseffen dat ik het goed beter naar elders kan brengen. Natuurlijk is het nergens veiliger dan bij jou thuis, ik heb het grootste respect voor je ouders. Maar met het oog op henzelf, nietwaar, is het beter. Je ziet wat voor praatjes ervan kunnen komen. Vandaag praten je tantes erover, morgen gelooft iedereen het.’ ‘Tante Carmela staat erbuiten,’ zei Stefano, ‘zulke onzinnige leugens zijn alleen van tante Teresina afkomstig.’

Een non kwam zeggen dat de kassier gekomen was. Mevrouw Leonetti ging het kantoortje binnen. Stefano en Berta zagen een ziekenauto het hek inrijden en om het perk heendraaien. Een korte oude en een lange jonge man in kreukelige witte schorten stapten eruit. Mevrouw Leonetti kwam uit het kantoortje en liep op hun toe. De korte oude deed het woord. ‘Wij komen altijd wat te vroeg,’ zei hij, ‘maar haast u zich niet, we wachten wel.’ Mevrouw Leonetti vroeg enkele inlichtingen over de tocht. ‘Wij zorgen overal voor,’ zei de korte. De andere knikte. Ze gingen naast elkaar op een bankje zitten roken.

Boven waren Lucio en de ingenieur. Oom Mario was geheel gekleed en rook naar parfum. Op het plankje naast de deur lag een plat groen hoedje. Hij zag er zo vervallener uit dan in pyjama. ‘Hoe laat gaat jullie trein?’ vroeg hij Stefano, ‘denk erom dat je de sneltrein neemt.’ ‘De sneltrein?’ vroeg Stefano. ‘Natuurlijk, de sneltrein! Weet je niet wanneer die gaat? Vanda, waar is het spoorboekje?’ ‘Die trein nemen we ook,’ zei Berta. ‘Het spoorboekje!’ zei oom Mario. ‘Hij gaat om tien voor twee,’ zei Berta. Oom Mario keek haar fronsend aan. Hij wendde zich tot mevrouw Leonetti. ‘Is alles nu in orde?’ vroeg hij nerveus. ‘De rekening is betaald en de auto is er,’ antwoordde ze, ‘als jij ook klaar bent, kunnen we gaan.’

Stefano nam de koffers op. De ingenieur pakte het hoedje. Op de gang nam oom Mario afscheid van de nonnen. Hij kuste ze één voor één de hand, elegant en ouderwets, het leek Berta even of hij moeite had geen steun te zoeken aan die handen. Mevrouw Leonetti kwam achter hem aan. ‘Ik weet dat jullie regel het verbiedt,’ zei ze, ‘maar ik moet jullie een zoen geven, jullie zijn zo goed als engelen voor ons geweest.’ De nonnen verstrakten onder de bejegening.

Ze wachtten op de lift. ‘Ik kan best lopen,’ zei oom Mario. ‘Waarom zou je lopen, Mario, als het comfort tot je dienst staat?’ zei de ingenieur. De lift had plaats voor vier personen. De ingenieur en Stefano met de koffers waren al bij de trap. ‘Stefano!’ riep oom Mario. Stefano had dat niet moeten doen, dacht Berta. Ze ging voor oom Mario uit de lift in.

Beneden stonden de verplegers op van hun bankje. ‘De patiënt wil naast de chauffeur zitten, geloof ik?’ vroeg de korte. Ze stapten in, oom Mario in de kabine, mevrouw Leonetti en Lucio achterin. Oom Mario draaide het raampje naar beneden. Hij boog zich voorzichtig naar buiten. ‘Het is schitterend weer,’ zei hij, ‘het zal een mooie reis worden.’ Hij gaf eerst Stefano een zoen, Stefano omhelsde hem zo stevig hij kon, daarna de ingenieur en tenslotte Berta. ‘Ja, het is prachtig weer,’ zei Stefano, ‘zit je goed?’ ‘Als je moe wordt, vraag dan om te stoppen en ga liggen,’ zei de ingenieur. ‘Ja, ja,’ zei oom Mario, ‘het zal een mooie reis zijn.’ ‘Ga onderweg ergens wat drinken en uitrusten,’ zei Stefano. ‘Bij Terracina weet ik een aardig café,’ zei oom Mario. Hij keek hun besluiteloos aan. Stefano ging naar hem toe en zoende hem nog eens, de ingenieur volgde en daarna Berta. ‘Dag oom Mario,’ zei ze. ‘Het beste, Mario,’ zei de ingenieur. Ze deden alle drie een stap terug. Oom Mario trok zijn hoofd naar binnen. De chauffeur startte de auto. Hij reed het perk om, uit het rechter raampje stak nu oom Mario's arm die onhandig wuifde. De auto draaide het hek uit en verdween uit het gezicht. Stefano keerde zich naar de muur en begon te snikken. ‘Wees sterk,’ zei de ingenieur. Berta legde twee keer haastig haar hand op zijn schouder. ‘Stefano,’ zei ze.

Ze hadden nog drie uur tijd voor de trein. Berta had een geschikte wandeling bedacht. Ze liepen zwijgend de gewone weg naar het hotel en vandaar om een grote kerk heen, waarachter ronde trappen naar beneden gingen als kringen op water. Voor de kerk waren drukke straten met lastige oversteekplaatsen. Na een verkeerslicht werd het rustiger. De straat die ze volgden liep vrij steil omlaag, langs een pleintje met twee afgeknotte torens die korte schaduwen wierpen. Bijna beneden sloegen ze linksaf. Aan het eind van de straat zag je de bovenste galerij van het Colosseum, tussen oranje gekalkte huizen en muren die geen bestemming meer hadden. Stefano bleef staan bij een hek dat de straat afsloot van het plein in de diepte. Ze keken neer op een druk verkeer van auto's, bussen en rijtuigjes, waarvan de koetsiers met hun zwepen naar het Colosseum wezen.

Ze volgden nu een brede laan zonder bebouwing, tussen dennen op gras en verweerde stukken rode bakstenen muur. ‘Hoe heet het hier?’ vroeg Stefano. ‘Colle Oppio,’ zei Berta. Stefano raapte een denneappel op, rook eraan en trok er een schub uit die hij aandachtig bekeek. Hij liet de denneappel weer vallen en knikte. ‘Ik ben er zeker van dat er in Rome meer wordt nagedacht dan in Milaan,’ zei hij. ‘Dat kan wel,’ zei Berta. ‘Milaan is een Amerikaanse stad. Je ziet er niets wat je te denken geeft,’ zei hij.

De laan kwam uit bij het verkeerslicht en de drukke straten voor de grote kerk van eerst. Ze liepen terug naar hun hotel. ‘Wat zijn de zeven heuvels van Rome?’ vroeg Stefano, ‘ik mis er een.’ ‘Mons Aventinus, mons Capitolinus, mons Esquilinus, mons Palatinus, mons Caelius, collis Quirinalis, collis Viminalis,’ zei Berta. ‘En Colle Oppio?’ vroeg hij. ‘Die telt niet mee.’

Stefano kocht kranten aan het station. Toen ze de Apennijnen doorreden, begon het donker te worden. Berta ging voor het gangraampje staan. De wijngaarden waren rood en geel, de grond eronder was vol modderpoelen door de hevige herfstregens. Er was niets dat de aandacht vasthield. Kale heuvels en paarse strepen in de lucht in het westen. Stefano kwam ook kijken. ‘Moet je dat zien,’ zei hij, ‘dat zal wat planten doen verrotten.’

In Recco moesten ze drie kwartier wachten op de aansluiting. Ze rookten een sigaret in de wachtkamer, hun tassen tussen hun in. ‘Je hebt het gehoord,’ zei Stefano, ‘zolang oom Mario's ziekte duurt, kan ik natuurlijk niets doen. Maar zodra hij dood is, roep ik alle neven en nichten bij elkaar en laat een notariële acte opmaken, waarin we afzien van de erfenis van oom Riccardo en tante Teresina. Daar zijn de anderen zeker ook voor te vinden. Dan kan ze gerust zijn voor het dievenpak.’ ‘Je doet maar,’ zei Berta. Ze zweeg even. ‘Daar gaat het nu niet om,’ zei ze, ‘waar het nu om gaat, is oom Mario tegen tante Teresina te beschermen. Ze ontziet zich niet hem ook te kwetsen. Lucio heeft gelijk, hij had niet naar Napels moeten gaan. Wat ik gisteren zag, dat was zo verdomd gemeen.’ Ze zweeg. ‘Wat was dat dan?’ vroeg Stefano. ‘Toen ik je ben komen roepen. Ik kon het niet langer aanzien. Toen het eten gebracht werd, begon ze met te zeggen, kijk, er is taart ook, zo loont het de moeite ziek te zijn. Iedereen ging toen de kamer uit, maar ik ben gebleven, want ik dacht: iemand moet toch letten op wat er nu gebeurt. Ze ging dicht naast hem zitten en tilde zijn bord van het blad, zodat hij er bijna met zijn neus in zat. Hij zei, heus, dat hoeft niet, Teresina. Ze zei, jawel, als Riccardo ziek is, doe ik dat voor hem ook, nu doe ik het eens voor jou. Arme Mario, dat ben je niet gewend. Begrijp je, om hem te laten voelen dat hij alleen is, dat mevrouw Leonetti niet telt.’ Er trilden tranen in haar stem, tot haar eigen verbazing, ze wist niet waaraan die toe te schrijven: overspanning, verontwaardiging of medelijden met zichzelf. Het verhaal stelde Stefano teleur. ‘Nu ja,’ zei hij, ‘je zoekt er nu toch te veel achter.’ ‘Ik verzeker je dat het gemeen bedoeld was,’ zei Berta, ‘ik heb haar ook tegen mevrouw Leonetti gehoord. Ze zei dat die in Napels bij hun moest komen slapen en niet in de kliniek blijven. Ze insinueerde natuurlijk dat mevrouw Leonetti immers niet van de familie is.’ Stefano toonde nu meer interesse. ‘Je moet daar iets tegen doen,’ zei Berta. Ze voelde weer paniek opkomen, maar beheerste zich. ‘Wat ze van je moeder zegt, wat kan jou dat schelen,’ zei ze. ‘Natuurlijk kan me dat schelen!’ zei Stefano, ‘denk je dat ik er onverschillig onder blijf als mijn moeder een dievegge wordt genoemd?’ ‘Dat begrijp ik niet,’ zei Berta, ‘wie je moeder kent, weet dat wie zoiets zegt daarmee alleen maar zichzelf laat kennen. En wie haar niet kent, dat doet er al helemaal niet toe. Laat toch kletsen. Het gaat erom, oom Mario tegen haar te beschermen. Ik heb het gisteren niet dadelijk zo ingezien, anders had ik er meteen iets van gezegd tegen oom Riccardo.’ ‘Ben je gek,’ zei Stefano, ‘dat kun je niet doen. Dan heb je meteen ruzie met oom Riccardo.’ ‘Dat kun je best doen,’ zei Berta, ‘het is tenslotte zijn vrouw. Dan moet hij ook maar op haar letten. Het beste lijkt me dat je hem een briefje schrijft.’ ‘Dat kan niet,’ zei Stefano, ‘hij zou het trouwens niet geloven. Hij zou zeggen dat we altijd vooringenomen zijn geweest tegen tante Teresina.’ ‘Ja, misschien is hij wel zo stom,’ zei Berta, ‘hij heeft anders de voorbeelden voor het grijpen. Toen je grootmoeder dood ging, telde ze de lakens na om te zien of je moeder er geen had weggenomen.’ ‘Is dat zo?’ vroeg Stefano, ‘hoe weet jij dat?’ ‘Daarom heeft je moeder haar toch het huis ontzegd,’ zei Berta, ‘nu, met het voorwendsel van oom Mario, komt ze natuurlijk weer. Maar dan moet je maar aan mevrouw Leonetti schrijven, als je zegt dat het aan oom Riccardo niet kan. Haar waarschuwen om oom Mario nooit met tante Teresina alleen te laten. Je moet zorgen dat ze hem met rust laat.’ ‘Ja,’ zei Stefano. Hij was boos en moedeloos. ‘O, verdomme,’ zei hij, ‘en als ze die brief aan oom Mario laat lezen?’ ‘Dat zal ze heus niet doen,’ zei Berta. ‘Als ze hem die verhalen van vanochtend vertelt,’ zei hij, ‘ze vertrouwt tante Carmela nu ook al niet meer. Je hebt kans dat ze haar koffers pakt en naar Florence gaat.’ ‘Dat geloof ik niet,’ zei Berta, ‘nu reken jij het haar ook aan, dat ze niet met hem getrouwd is. Ze houdt toch van hem. Dat kan toch niet anders. Anders blijf je toch geen drieëndertig jaar bij elkaar. Het beste lijkt me dat je haar maar schrijft.’ ‘Verdomme,’ zei Stefano weer. Hij stond op. ‘Maar als hij dood is, doe ik dat, dan ga ik naar de notaris,’ zei hij.

Berta stond ook op. Ze hadden gedempt gesproken, hun hoofden dicht bij elkaar, voorovergebogen naar hun tassen. Ze namen de tassen op en liepen naar de trein. Het was een twee-wagons autorail, de raampjes zaten hoger en waren kleiner dan in een gewone trein. Berta herinnerde zich dat van vorige bezoeken aan Castellina. Ze zette haar tas in het net naast die van Stefano en ging zitten. ‘Zie je Castellinezen?’ vroeg ze. ‘Op het perron daarnet zag ik iemand die ik ken,’ zei Stefano. Berta knikte. Ze voelde zich gespannen en beschaamd.

‘Zouden ze niet schrikken als ze ons zo ineens zien?’ vroeg Berta, ‘kun je niet beter eerst even opbellen?’ Maar Stefano vond dat niet nodig. Ze stapten in een van de rijtuigjes die voor het station klaarstonden. De koetsier dreef het paard tot galop aan. Het maakte de indruk, vond Berta, of regelmatig draven zijn krachten te boven ging en het liever verviel in een huppelpas. Ze boog zich naar voren om op straat te kijken. Het rijtuig bonsde over het ongelijke plaveisel. Ergens rolde een man, geholpen door een jongen, een grote ton naar buiten. Ze keek naar de uitstallingen voor de winkeltjes, glazen kastjes op poten met een groot rond brood of een worst erin, onduidelijk verlicht door het schijnsel dat uit de openstaande deur naar buiten viel. Hoog boven de straat brandde daarentegen een felle neonverlichting. Die was nieuw, evenals het paarsbeschilderde flatgebouw waar ze nu langs reden. Ze leunde terug. Ze waren er haast. Het rijtuig draaide linksaf het plein op waar Stefano's huis stond. Ze zag licht. Stefano liet op de hoek stilhouden.

Hij opende de glazen deur en was even schutterig bezig voor hij de gordijnen erachter, die in het midden met een veiligheidsspeld aan elkaar gestoken waren, links oplichtte. Berta kwam vlak achter hem aan. Ze zag zijn moeder overeind komen, steun zoekend aan het tafelblad. ‘O, hé,’ zei ze. Stefano deed een stap naar voren en viel in haar armen. Ze barstten beiden in snikken uit.

Berta zag Stefano's vader achter in de kamer, tante Giustina en tante Michelina links van de tafel. Ze zette haar tas neer, aarzelde even, nam hem weer op en droeg hem met de tas van Stefano naar de naaimachine, waar hij niet in de weg stond. Tante Giustina kwam naar haar toe. Berta zoende haar en daarna tante Michelina en Stefano's moeder. Ze keek naar Stefano's vader die op zijn plaats was blijven staan. Stefano, zag ze, groette hem ook niet.

‘Jullie komen uit Rome?’ vroeg zijn moeder, ‘hoe gaat het met hem?’ ‘Goed, erg genoeg!’ zei Stefano. ‘Goed, erg genoeg,’ herhaalde zijn moeder zachtjes. Ze keek naar Stefano, die zich had omgedraaid en met zijn rug naar haar toe stond te snikken. De tranen liepen haar over de wangen. Ook tante Giustina en tante Michelina huilden. Stefano's moeder droogde haar ogen af en gaf de zakdoek door aan tante Giustina. Berta deed een stap achteruit en ging buiten de lichtkring op de dekenkist zitten. Ze keek vluchtig naar het naaitafeltje dat in een hoek tussen de glazenkast en de dekenkist stond. Het was van haar moeder geweest en ze had het na haar dood aan Stefano's moeder, die veel naaide, gegeven, maar het was maar kort in gebruik geweest en toen weer vervangen door de oude naaimand. Ze keek naar de tafel. Stefano was gaan zitten en vertelde hoe ze oom Mario hadden aangetroffen. Zijn vader stond nu achter zijn moeder. Berta kon niet helemaal volgen wat er gezegd werd. Ze keek naar de zakdoek die tussen tante Giustina en Stefano's moeder heen en weer ging. Oom Francesco had zich niet weten te beheersen, zei Stefano. ‘En Riccardo?’ vroeg zijn moeder, ‘was Riccardo onder de indruk?’ Ze herstelde zich snel. ‘Kon hij zich goedhouden?’ Ze had hoogrode vlekken op haar wangen. Ze vertelde hoe oom Mario naar Rome vertrokken was, 's morgens heel vroeg, alles zelf regelend en zelf de koffers in de auto ladend, alleen zijn vale groene kleur, die nog meer opviel onder het groene hoedje, had op iets ongewoons geduid. ‘Dat hoedje heb ik dadelijk afschuwelijk gevonden!’ zei tante Giustina krampachtig. ‘En ik zei,’ zei Stefano's moeder, ‘van die domme dingen die je dan zegt: hou je maar goed, wees opgewekt. - Er is nogal wat om opgewekt over te zijn, antwoordde hij.’

Ze bedacht dat Stefano en Berta nog moesten eten. Stefano's vader kwam zwaar naar voren en gaf eerst Stefano en toen Berta een zoen. Zijn moeder stootte hem aan en zei dat hij nog even wat verse kaas moest gaan kopen, die Berta zo lekker vond. Berta protesteerde nerveus. Stefano's vader zei: ‘Als ze het hebben wil, ga ik het natuurlijk halen, het lijkt me anders -.’ ‘Nee, nee,’ zei Berta. Ze stond op, nam de paarse glazen kom en het lopertje van tafel en haalde het tafellaken uit de la. Tante Giustina nam het haar af. ‘Dat niet,’ zei ze, ‘dat is vuil.’ Stefano's moeder ging naar de slaapkamer om een schoon tafellaken te halen. Berta ging mismoedig weer zitten. Ze keek toe hoe tante Giustina het goede servies uit de kast haalde. Ze kreeg haar servet om er met potlood een B op te zetten, een gewoonte die ze zelf had ingevoerd. Men lette daar anders niet zo op.

Ze gingen aan tafel. De anderen hadden al gegeten en kwamen om hun heen zitten. Tante Giustina lette op of er niets ontbrak. Met een mes en vork in de hand voelde Berta zich veiliger en ze begon deel te nemen aan het gesprek. Ze vulde Stefano's beschrijvingen aan en legde er de nadruk op hoe hartelijk de zusters in de kliniek geweest waren en hoe een goed vriend de ingenieur was. Ze keek Stefano's moeder aan, alsof het belangrijk was haar hiervan te overtuigen. Stefano zei weer dat oom Mario dokters en verpleegsters om zich heen moest hebben, dat hij het gevoel moest hebben dat er tegen zijn ziekte werd gestreden, en dat het daarom goed was dat hij naar Napels was gegaan. ‘Beseft hij nog niets?’ vroeg Stefano's moeder. ‘Hij heeft het twee keer tegen Berta gezegd,’ zei Stefano. Ze keken haar aan. ‘Hij zei: ik heb kanker,’ zei Berta. ‘Maar hij geloofde de valse diagnose,’ zei Stefano haastig, ‘hij weet het en hij weet het niet, hij weet niet of hij zich misschien niet toch vergist.’ Stefano's moeder zei: ‘Maar als hij in ziekenhuizen moet zijn, moet ik hem dan niet meer zien?’ Zij zou willen dat hij thuis kwam. Ze begon te overwegen hoe dat het beste zou kunnen. Berta hielp haar de voor- en nadelen van de verschillende kamers van het huis als ziekenkamer voor oom Mario af te wegen. Ze bleef dooreten onderwijl. - Wat is het een zegen om verstandig te zijn, viel haar in, had Stefano's moeder eens tegen haar gezegd. - Tante Giustina had fruit op tafel gezet. Ze keek even naar Stefano en begon een appel te schillen.

Ze schrok toen de deur openging. De anderen herkenden het geluid en praatten door. Stefano stond op om oom Luigi een zoen te geven. Berta gaf hem een hand, bukte zich en zocht onder tafel naar haar servet. Stefano begon opnieuw te vertellen. Oom Luigi leunde tegen het buffet bij de deur naar boven, zich telkens nerveus afzettend als hij iets zei, met zenuwtrekkingen die van zijn schouder schenen af te glijden naar een hand die mechanisch over zijn knie wreef. Hij kón er niet in berusten, zei hij, er moest iets gebeuren, het kon niet, er moest iets gebeuren, nu, nu er nog tijd was. 's Nachts schrok hij wakker, dan dacht hij dadelijk weer daaraan en dan bad hij God om redding. ‘Waarom wordt de bestralingstherapie niet toegepast?’ vroeg hij Stefano. Stefano legde hem uit wat de dokter gezegd had: dat in oom Mario's geval de kansen op verbetering miniem waren en dat hij ontzettende pijnen zou lijden. ‘Maar er zijn toch gevallen mee genezen,’ zei oom Luigi, ‘waarom Mario dan niet?’ Stefano gaf geen antwoord. ‘Ik heb gelezen van iemand die er erger aan toe was dan Mario en die genezen is,’ zei oom Luigi, ‘ik heb ook over andere behandelingsmethoden gelezen. Waarom proberen ze die dan niet? Waarom doen ze er niets aan?’ ‘Jij moet je daar nodig mee bemoeien,’ zei Stefano scherp, ‘en dan oom Mario zulke dingen sturen. Een geluk dat Lucio die brief heeft opengemaakt. Hij heeft hem verscheurd. Allicht.’ Berta keek hem aan. ‘Oom Luigi heeft hem een knipsel over kanker uit Readers Digest gestuurd godverdomme,’ zei hij. ‘Dat zeiden we toch, dat je dat niet doen moest!’ zei tante Giustina. Oom Luigi verweerde zich niet. ‘Er moet iets gebeuren. Het kan niet,’ zei hij. Hij stootte tegen het buffet. ‘Het kan niet.’ Hij zag geel, met diepe kringen onder zijn ogen. Oom Mario had zich altijd zorgen over hem gemaakt, bedacht Berta, om zijn maagkwaal die hij verwaarloosde; telkens waren daar scènes over geweest. Zijn hoofd schokte omhoog toen hij het buffet losliet en naar de deur ging. ‘Goedenacht,’ zei hij. Hij liet de deur open. Tante Michelina stond op en liep achter hem aan.

Berta luisterde naar hun stappen op de trap. Boven klikte het licht aan. Ze wachtte, lettend op het geschuifel boven haar hoofd. Er kletterde iets op de grond: de inhoud van oom Luigi's broekzakken. Elke avond gebeurde dat. Ze keek op en zag dat Stefano's moeder haar aankeek. ‘Luigi kan niet berusten,’ zei ze, ‘hij kan niet inzien dat het onherroepelijk is, hij kwelt zich voortdurend. Ik lijd er ook onder hem zo te zien.’ Berta knikte. Ze merkte dat tante Giustina de borden had weggenomen en pakte een stukje brood beet dat was blijven liggen. Een artikeltje uit Readers Digest, daar klampte hij zich aan vast. Mijn ooms zijn grote kinderen, zei Stefano soms. Ze keek even naar hem. Hij zag er verslagen maar tegelijk onverzettelijk uit. Ze keek langs hem naar zijn vader, die onbewogen voor zich uit staarde. Hij had zich maar één keer in het gesprek gemengd. De zwaarste beproevingen staan hem nog te wachten, had hij gezegd. Ze keek naar het bergje kruimels dat ze voor zich gemaakt had, schaamde zich plotseling en legde het heel gebleven stukje brood erbij.

Stefano stond op. ‘We gaan naar bed,’ zei hij. Tante Giustina liep voor hun uit naar oom Mario's slaapkamer om de bedden op te maken. ‘Je vindt het toch niet akelig om hier te slapen?’ vroeg ze, ‘o, niet dat - ik heb alles goed gelucht.’ ‘Helemaal niet,’ zei Berta. Ze liep terug naar de voorkamer om goedenacht te zeggen. Stefano's moeder drukte haar tegen zich aan. ‘Probeer Stefano wat te troosten, Berta,’ zei ze, weer snikkend.

In de slaapkamer was Stefano al bezig zich uit te kleden. Ze liep naar hem toe. Hij omhelsde haar. ‘Stefano,’ zei ze, ‘probeer niet meer te huilen als je moeder erbij is.’

Berta stond de volgende morgen bijtijds op. Stefano sliep nog. In de keuken hoorde ze heen en weer geloop en zachte stemmen. Dat was zoals altijd. In de vakantie stond ze altijd voor Stefano op en ontbeet met zijn moeder, als tante Giustina naar de markt was. Het was dan rustig in huis en ze praatten over allerlei. Berta zorgde ervoor dat ze iets te vertellen had. Soms maakte dat een onverwacht diepe indruk op Stefano's moeder, die niet uit huis kon en aan de tijd waarin haar wereld ruimer was geweest enkele telkens weer vertelde herinneringen had. Het bracht Berta uit haar evenwicht; er kwam een emotie in het gesprek die daar niets te maken had. Wanneer Stefano's moeder haar een persoonlijke vraag stelde, weerde ze die af, schuldbewust en abrupt.

Het water voor de thee kookte al toen ze in de keuken kwam. Op de tafel stonden beschuiten die inderhaast voor haar gehaald waren. Ze deed een citroenschilletje in het kopje van Stefano's moeder en schonk de twee kopjes vol. ‘Voor mij niet te veel, Berta,’ zei Stefano's moeder, ‘anders heb je zelf niet genoeg.’ Ze begonnen zwijgend te eten. Stefano's moeder roerde in haar kopje. Ze voegden zich onwillekeurig naar de situatie van andere keren. Stefano's moeder vroeg of ze nog iets van Marco hadden gehoord de laatste tijd, of tante Lella zich nog steeds tegen zijn huwelijk verzette. Het was een onderwerp waar ze de afgelopen zomer veel over hadden gesproken. Marco was van huis weggelopen toen hij de bedilzucht van zijn moeder, die al zijn doen en laten op de klok controleerde en voor elk onverantwoord kwartier woorden had als ‘slet’ en ‘onnozele hals’, niet langer verdragen kon. - Ze is geen slet, en ze is beter opgevoed dan jij, zei hij dan, want ze spreekt niet zo over jou. - Tenslotte had hij geen rustig ogenblik meer gehad. Tante Lella had hem zijn Vespa afgenomen, die toch maar diende, zei ze, om er met die slet op rond te rijden. Marco had op een avond zijn boeltje gepakt en was bij een vriend ingetrokken. Tante Lella was daar onder de ramen komen schelden, zodat de buren te hoop liepen, en toen was Marco naar een arbeiderspension aan het andere eind van de stad gegaan. Ook daar kwam ze hem na en hij kwam dan naar buiten: - Ik kan je op straat ontmoeten, zei hij, als je je rustig houdt. - Ze bracht hem eten op de drukkerij waar hij werk had gevonden en dreigde zijn baas met een proces, omdat hij een minderjarige tegen de zin van diens ouders in dienst hield. - Je brengt me eten, zei Marco, omdat je niet wilt dat ik zelf mijn eten verdien, maar gelukkig kan iedereen begrijpen dat je gek bent. - Ze hadden elkaar niets toegegeven en Marco was toen hij eenentwintig werd getrouwd. Tante Lella had gezegd: - Nu is het te laat! Nu komt mijn beurt om te lachen! - Oom Peppino en zij hadden Marco's vrouw niet willen ontmoeten.

Stefano's moeder was er ontsteld door geweest. - En Peppino? had ze gevraagd, laat Peppino dat toe? Peppino, die zelf zo goed is? - Oom Peppino zegt: Marco had het zijn moeder niet mogen aandoen, hij weet dat ze een zwak hart heeft en als haar nu iets overkomt, is het zijn schuld. - Het is natuurlijk ook vreselijk, had Stefano's moeder daar haastig op geantwoord, wat een moeder moet lijden die haar eigen zoon van zich afstoot in de mening dat het voor zijn bestwil is. -

‘Marco zegt dat zijn ouders het kind willen zien,’ zei Berta nu, ‘maar ze zeggen: je moet ermee bij ons komen, en zonder je vrouw. Marco zegt: als ik thuis kom, breng ik Bianca mee.’

Stefano's moeder zuchtte. ‘Arme Peppino,’ zei ze, ‘zijn oudste kleinkind. Het is verschrikkelijk om met onredelijke mensen te doen te hebben. Ik ben zo bang voor wat er nu weer met Mario gebeuren kan, ik moet aldoor denken aan wat er gebeurd is toen mijn moeder stierf. Ze is zestien dagen ziek geweest, zestien dagen waarvan elke dag de laatste kon zijn. Giustina deed alles. Het is me nu nog onbegrijpelijk hoe ze het heeft gekund, want mijn moeder was zwaar en kon zich op het laatst niet meer bewegen; maar ze heeft het gedaan. Elke dag verliep hetzelfde. Tegen twaalf, één uur kreeg mijn moeder een crisis en leek het of het was afgelopen. Maar in de middag kwam ze bij en 's avonds begonnen we weer te hopen; 's nachts was ze rustig, de volgende ochtend vroeg ze om eten en praatte met ons. Dan kwam er tegen twaalf, één uur weer een crisis. Zestien dagen heeft dat geduurd. Al die tijd waren mijn broers met hun vrouwen hier in huis, ik moest voor eten zorgen voor al die mensen, ik had nauwelijks tijd om wat bij mijn moeder te zijn. Teresina stond voor de kristalkast en wees stukken aan. - Dit zouden wij wel kunnen gebruiken, Riccardo, en dit. - Op de zestiende dag stierf mijn moeder. Giustina waste en kleedde haar. En daar, bij mijn moeders doodsbed, kwamen Lella en Carmela en zeiden tegen haar: “Je moet ons de sleutels van de kasten geven; je bent nu niet langer baas in huis, wij moeten zien of alles eerlijk toegaat”. Anders, zei Lella, moest de boel maar verzegeld worden. Giustina gaf hun de sleutels en kwam het mij huilend zeggen. Onderwijl telden en verdeelden ze. Acht zijden spreien waren er geweest, zei Teresina, waar waren die gebleven? Acht zijden spreien! Mijn moeder had er twee gemaakt, de ene voor mij, die ligt daar op mijn bed, de andere voor Giustina als ze trouwen zou, die nam Teresina mee. Er waren vier matrassen, twee voor ons en twee voor Mario. Mario was maar alleen, zei Teresina, die had geen twee matrassen nodig, en zij hadden zo vaak gasten: één ervan was voor hun. Mario had haar die matras natuurlijk niet moeten geven. Hij heeft hem haar voor de voeten gesmeten, maar wat kon haar dat schelen? Ze had hem. In de huiskamer stond een sofa die daar zolang ik mij herinneren kon had gestaan, ik was gewend er 's middags op te rusten. - We hebben die sofa opnieuw laten bekleden, zei Teresina later, je moest eens zien hoe keurig hij er nu uitziet. - Toen ze vertrokken, eindelijk, na alles betast en betwist te hebben, en de pakken klaarstonden die hun moesten worden nagestuurd, zei Teresina: “Pas op dat je de wol niet uit de matrassen steelt! Dan kom je in de hel”. Dat was een grapje. Ik heb er maar niet om gelachen. Pas veel later heeft Mario alles aan Riccardo verteld. Tegen Riccardo hebben we toen niets gezegd, hij had al verdriet genoeg. Maar sindsdien komt Teresina hier niet meer in huis. Als ik bedenk dat zoiets nu weer kan gebeuren, met Mario's bezittingen, waarvan ieder klein ding van hem spreekt -.’

Ze brak af. Haar stem trilde. Berta keek strak naar het geel-wit gestreepte servet op de hoek van de tafel tussen hun in, met de twee lege kopjes en het andere gerei. Ze zag tegelijk de slaapkamer voor zich, met haar bed leeg en Stefano in het andere, zou hij nog slapen? dacht ze. Maar het hielp niet. Wat Stefano's moeder gezegd had, bracht haar in paniek. Ze begon ingespannen na te denken. Tante Teresina, dat wist ze. Van haar en oom Riccardo hoefde ze zich niets aan te trekken. Hun had Stefano nooit verdedigd als hij zijn familie in bescherming nam. Ze bleef er even bij stilstaan. Ze herinnerde zich haar eerste ontmoeting met oom Riccardo. Oom Mario en hij hadden tegenover elkaar aan tafel gezeten, in haast dezelfde shantung jasjes, en oom Mario had met trots en bewondering opgekeken naar zijn oudste broer; oom Riccardo had zich dat laten welgevallen en naar tante Giustina in de keuken geroepen om nog meer koffie. Het had haar dadelijk balorig gemaakt. Oom Riccardo had gezegd dat hij hun een schilderij als huwelijkscadeau wilde geven. In oom Mario's zitkamer hing het vol met oom Riccardo's schilderijen. - Schilderijen passen niet in ons huis, had ze gezegd. - Iets moois past overal. - Ik houd niet van mooi. - Hij was opmerkzaam geworden in plaats van boos en had het er op toegelegd haar voor zich te winnen, en ze had vinnig gereageerd, met een gemak in het vinden van rake antwoorden dat leek op een tegendraadse koketterie. Achteraf had hij haar tegen wie het maar horen wou in de hoogte gestoken.

Stefano had eens een boek van hem gekregen. Hij had hem een bedankbriefje geschreven en daarin over zichzelf verteld op een ongewoon intieme toon. Ze was ervan geschrokken, - Schrijf je dat aan oom Riccardo? - Hij had mijn aardigste oom kúnnen zijn, had hij gezegd.

Dat waren vertrouwde gedachten. Wat ze van oom Riccardo en tante Teresina dacht, was duidelijk. Maar daar ging het nu niet om. Ze dwong zich verder te denken. Gisteren nog had Stefano tante Carmela tegen mevrouw Leonetti verdedigd, en hoe vaak had Stefano's moeder het niet gehad over tante Carmela's goede hart? Nu zei ze dit. Berta zelf had nooit een oordeel over tante Carmela gehad. Dat was niet nodig geweest, Stefano's genegenheid voor zijn familie was genoeg. Maar die genegenheid berustte op niets, bleek nu. Familie, jawel, maar als tante Teresina daaruit verstoten werd, waarom tante Carmela dan niet? Ze voelde scherp haar afkeer van tante Carmela. Die was er altijd geweest. Ze had zich sympathie laten aanpraten. Maar praatte Stefano's moeder zich die ook aan, als ze zulke dingen wist? En waarom vertelde ze die aan haar, juist nu? Stefano -. De gedachte kwam op en viel weer weg. Ze wilde zich verzetten, maar dwong zich te proberen het te begrijpen.

De familie was een zekerheid. Een eigen keuze kon men niet vertrouwen, maar de verbondenheid van de familie was zeker. Wanneer men er een beroep op moest doen, zoals nu, dan liet wat men in gewone omstandigheden verbloemde zich niet meer terugdringen, de nijd, de haat die men tegen elkaar voelde, en tegelijk voelde men dat de verbondenheid toch sterker was. Daarom vertelde Stefano's moeder haar dat. Ze veroordeelde tante Carmela niet, o nee, ze zou ook tante Teresina nu niet meer veroordelen, ze zocht steun bij de familie en betrok ook haar, Stefano's vrouw, erin. Het deed er niet toe wat men van elkaar dacht. Men kon toch alleen elkaar vertrouwen, men stond toch samen schrap tegen wat er dreigde.

Ze wierp de voorstelling van zich af. Ze had daar niets mee te maken. Ze wilde niets weten van die mensen. De dood verenigt, dacht ze spottend. De familie zou eensgezind om het bed van oom Mario staan en elkaar in de andere kamer in de haren vliegen.

Een warm hart, dacht ze weer. Tante Carmela had een warm hart. O ja, het getuigde van een warm hart wanneer men elkaar de lakens uit de vingers trok: het beste voor mijn kind! - Tante Teresina had geen kind. Ze had neven, herinnerde ze zich, indringers die op oom Riccardo's zak leefden, terwijl oom Riccardo's eigen neven nooit aan bod kwamen. Zo werd dat verteld. Tante Teresina verried de familie. Zijzelf deed dat dan ook. De piano schoot haar te binnen die Stefano onlangs had willen kopen; zijn moeder had toen gezegd, “dat ze daarmee maar moesten wachten tot later, als ze kinderen zouden hebben”.

Ze had tante Lella soms verdedigd, tegen de familie in die oom Peppino's lijdelijke houding altijd maar goedpraatte. Dat was loyaal geweest, maar ook niet, en ze zou tante Lella nóg verdedigen, zolang tante Lella's gebreken breed werden uitgemeten en oom Peppino vrijuit ging. Er waren graden in de familie. De eigen en de aangetrouwde. Ze zou het dan op zijn minst opnemen voor de aangetrouwde. - Het was ook maar een merkwaardige redenering dat oom Riccardo niets van het optreden van zijn vrouw had mogen weten, om hem extra verdriet te besparen. Alsof men wanneer men getrouwd was geen andere verplichtingen aan elkaar had. Alsof tante Teresina's gedrag oom Riccardo niet aangerekend moest worden. Maar nee. Dat was maar aangetrouwde familie. Wie zo gespaard kon worden voor zijn vrouw, dacht ze, deed er heel goed aan een feeks, liefst met een warm hart dan, te kiezen. Dat baande vele wegen en men hoefde immers alleen maar het warme hart te zien. Maar karakter kon men zo iemand niet toekennen. Oom Riccardo niet, oom Francesco niet, oom Peppino niet, oom Mario niet. Oom Mario ook niet. Ze schrok van die laatste gedachte en begon haastig mevrouw Leonetti te verdedigen.

‘Mevrouw Leonetti gedraagt zich wel bewonderenswaardig,’ zei ze, ‘ik kende haar eigenlijk niet. Ik had haar tot dusver maar één keer gezien, toen ik hier voor het eerst kwam. Ze praatte toen zo veel dat ik niet erg met haar op had. Maar zoals ze zich nu gedraagt, dat is wel bewonderenswaardig.’ ‘Ja,’ zei Stefano's moeder, ‘o, ja. Het is een geluk dat Mario haar heeft. Ze heeft een sterk karakter, ze had de kracht eerst nog hun zaken te regelen voor ze hem nareisde. Giustina en Michelina zijn toen naar Recco gegaan, om haar niet zo alleen te laten. Maar ze was daar niet op gesteld. Ze zei dat zij alleen echt verdriet had, dat het verdriet van de familie toch niet belangeloos was.’ ‘Dat verbaast me,’ zei Berta. ‘Het is toch werkelijk zo,’ zei Stefano's moeder, ‘je kunt er tante Michelina naar vragen, die heeft het ook gehoord.’ ‘Ik geloof het wel,’ zei Berta, ‘ik zou misschien ook liever alleen zijn.’ Ze stond op en begon de tafel af te ruimen. ‘Laat dat maar,’ zei Stefano's moeder, ‘je wilt misschien graag rustig een sigaret roken.’ ‘Nee,’ zei Berta. ‘Het ergste is dat we niet ongestoord aan waar het om gaat kunnen denken,’ zei Stefano's moeder. ‘Ja,’ zei Berta. ‘Je moet die dingen maar niet aan Stefano vertellen, hij heeft al genoeg verdriet.’ ‘O, nee.’

Stefano belde op naar Napels. Oom Mario's reis was goed verlopen, hij voelde zich niet te moe. Hij had oom Riccardo en tante Teresina al op bezoek. Mevrouw Leonetti had gezegd dat ze de volgende avond voor een paar dagen naar Castellina kwam in verband met haar zaken. Lucio zou tegelijk thuiskomen. ‘Dan blijft er dus niemand bij Mario,’ zei Stefano's moeder.

De buurman, mijnheer Chirò, kwam zeggen dat hij de volgende dag met de auto naar Napels moest en of er soms iemand van de familie wilde meerijden? Het kwam goed uit, hij kon mevrouw Leonetti en Lucio dan mee terug nemen. Er was nog een plaats in de auto. Tante Giustina weigerde dadelijk. Oom Luigi aarzelde. Hij wilde wel graag gaan. ‘Maar je moet je goed houden,’ zei Stefano's moeder, ‘ik weet niet of je je wel goed zult kunnen houden.’ Oom Luigi was daar zelf ook niet zeker van. Ze praatten wat zonder tot een conclusie te komen. Berta mengde zich er plotseling in. ‘Natuurlijk houdt hij zich goed, het is toch nodig?’ zei ze. Maar ze letten niet op haar. Oom Luigi besloot tenslotte te gaan. Mijnheer Chirò zou hem 's morgens vroeg komen halen.

Berta vroeg Stefano of ze wat zouden gaan omlopen. Hij vond het goed. Ze liepen de Parkweg op en groetten oom Luigi die op de stoep voor zijn winkel op een stoel zat. Berta drukte Stefano nog eens op het hart mevrouw Leonetti te waarschuwen voor tante Teresina en haar ook te zeggen dat ze tante Giustina moest sparen. De aandrang achter die bemoeienissen voelde verdacht. Stefano merkte het niet, hij vond wat ze voorstelde zelf ook het beste. ‘Mijn vader voelt niets,’ zei hij, ‘hij zegt: men moet zich bijtijds harden tegen de dood. Hij komt aan met filosofen.’ ‘Je vader heeft gelijk,’ zei Berta, ‘het is voor hem een tragisch geval en anders niet, persoonlijk heeft hij er niets mee te maken. Hij heeft groot gelijk.’

Het deed er nu niet zoveel toe. Ze wandelden zwijgend verder.

De volgende morgen regende het hard. De straat voor de deur was in een dikke gele rivier veranderd, langs het trottoir kolkte het. Aan de overkant hingen twee jongens om beurten aan een boompje, dat diep doorboog en niet lang meer tegen de behandeling bestand zou zijn. Stefano keek ernaar vanachter de deur, zijn hand aan de knop, in zichzelf vloekend.

Oom Luigi stond naast hem te wachten op mijnheer Chirò. De regen maakte hem nog zenuwachtiger. ‘Met zulk weer,’ zei hij, ‘hoe kun je rijden met zulk weer.’ ‘Op de grote weg zal het wel meevallen,’ antwoordde Stefano, ‘is dat hem niet?’ Een auto stond stil op een hoek. De weg voor het huis was onberijdbaar. ‘Ja,’ zei oom Luigi. Hij gebaarde naar de auto, groette haastig achter zich en holde de straat op. ‘Je jas!’ riep tante Giustina hem na, ‘het regent!’ Oom Luigi holde door de plassen, zijn arm boven zijn hoofd houdend om de regen af te weren. Stefano deed een stap naar buiten. ‘Hé!’ riep hij. De jongens bij het boompje stoven weg. Hij kwam weer binnen en sloot de deur. ‘Nu is Luigi zonder jas weg,’ zei tante Giustina, ‘met zulk weer.’

Ze riep Berta naar de keuken. Ze had haar inkopen op het aanrecht uitgestald, er was een groente bij waar Berta veel van hield en die juist vandaag voor het eerst van het jaar op de markt was geweest, en allerlei soorten fruit. Berta moest voelen aan de groente, hoe sappig die wel was. ‘Ach, er is zoveel goeds op de wereld,’ zei Stefano's moeder.

De dag duurde lang. Om tien uur bracht mijnheer Chirò mevrouw Leonetti, oom Luigi en Lucio thuis. Mevrouw Leonetti bedankte hem voor zijn vriendelijkheid. Oom Luigi stond schuw achter haar, de vragen van Stefano's moeder en tante Giustina afwerend. ‘Zonder jas!’ zei tante Giustina. Hij liep met Lucio door naar boven toen mevrouw Leonetti de deur sloot en de kamer inkwam.

Tante Giustina nam haar haar mantel af. Ze was ontdaan toen ze dezelfde blouse zag waarmee mevrouw Leonetti tien dagen geleden vertrokken was en die helemaal groezelig was geworden. ‘Och, Giustina,’ zei mevrouw Leonetti, ‘wie kan aan zulke dingen denken.’ Ze liep op Stefano's moeder toe om haar te omhelzen en barstte in snikken uit.

Ook Stefano's moeder en tante Giustina begonnen te huilen. Berta had er geen moeite mee mevrouw Leonetti een zoen te geven. Ze pakte haar te stevig beet en drukte met haar vingers in het weke vlees onder de armen. Ze keek toe hoe mevrouw Leonetti ging zitten, nog snikkend, en haar tas voor zich op tafel legde. Ze haalde er haar zakdoek uit en tegelijk een blauwe envelop. ‘Ik kan zelfs mijn post niet lezen,’ zei ze.

Berta ging met de anderen om de tafel zitten. Stefano's vader zat een beetje achteruit. Tante Giustina zat naast mevrouw Leonetti, gespannen.

‘Mijn zuster heeft me geschreven,’ zei mevrouw Leonetti ‘maar ik heb haar brief nog niet kunnen lezen, ik heb er geen moed toe -.’ Ze wachtte even, trok de brief uit de envelop en vouwde hem open. De hand waar ze hem in hield beefde. Ze liet hem zakken en schoof hem over tafel naar Stefano's moeder toe. ‘Leest u hem voor, mevrouw Emilia,’ zei ze, ‘u kunt dat zo goed. Ik kan niet.’ ‘Ik weet ook niet of ik wel kan,’ zei Stefano's moeder, vechtend met haar tranen. ‘Geeft u maar hier,’ zei Stefano kortaf. Hij pakte de brief. Hij begon niet dadelijk hardop te lezen, het schrift was moeilijk te ontcijferen. Mevrouw Leonetti keek argwanend naar hem. ‘Lieve Vanda, ik leef geheel met je mee in de verschrikkelijke ramp die je getroffen heeft, moge God je sterkte geven -,’ las hij. Hij hield op. ‘Dit woord kan ik niet lezen,’ zei hij. ‘Ik zal het zelf wel doen,’ zei mevrouw Leonetti.

Berta verschoof onrustig op haar stoel. Het was een lange brief. De inhoud kwam haar bekend voor. Mevrouw Leonetti's zuster bood aan haar man in Florence te gaan verzorgen, als dat nodig mocht zijn. ‘Het is buitengewoon dat mijn zuster mij dit aanbiedt,’ zei mevrouw Leonetti, ‘maar wat zou ik moeten beginnen, als mijn man ook ziek zou worden! Hij wil haar niet in huis hebben. Mijn dochter heeft haar man in Parijs. Ik zou zelf naar Florence moeten gaan.’ ‘Laten we dat nu maar niet hopen, dat uw man ook ziek wordt,’ zei Stefano's moeder. ‘Die zorg laat me geen ogenblik rust, terwijl ik aan Mario moet denken,’ zei mevrouw Leonetti, ‘nee, nee, God verhoede het.’ Ze borg de brief weg, al sprekend, Berta merkte nu op dat haar gezicht uitdrukkingsloos bleef onder de woorden. Het was grauw en vermoeid met lelijke vouwen, haast van dezelfde kleur als de groezelige blouse. Ze vertelde dat ze met mijnheer Chirò was gaan eten. Mevrouw Teresina had haar uitgenodigd, zei ze, maar die was niet zo jong meer en ze had haar geen overlast willen bezorgen. Ze had trouwens niet geweten of ze wel welkom was geweest. Riccardo en Teresina waren pas tegen etenstijd op bezoek gekomen, Mario had de hele ochtend uitgekeken naar bezoek, maar zelfs een telefoontje om te vragen hoe hij de nacht had doorgebracht had er niet afgekund. Hij had niet geslapen en zij dus evenmin. Ze moest er niet aan denken dat hij nu vannacht alleen was. 's Nachts vooral had hij haar zo nodig, met haar alleen kon hij zich laten gaan; als hij radeloos werd en om zijn moeder begon te roepen, dan was zij bij hem en kon hem verlichting geven. Maar ze had nu wel weg gemoeten. Haar zaken in Recco gedoogden geen uitstel meer en ze voelde zich ook bezwaard omdat haar koffers met linnengoed hier in huis nu zo in de weg stonden. - Stefano's moeder protesteerde. - Ze kon de spanning ook niet zonder onderbreking verdragen; ze had er eens even uit gemoeten, haar hart eens moeten luchten. Maar dat Mario nu vannacht alleen bleef. Ze moest er niet aan denken. Lucio meende het niet slecht, maar hij was nog jong, hij was onnadenkend, hij had zijn hoofd vol met andere dingen. -

Ze maakte haar zin niet af en glimlachte tegen Lucio die weer beneden was gekomen. Berta keek naar hem om. Hij stond voor in de kamer, onwillig. ‘Ik had geen schone kleren bij me,’ zei hij. ‘Mijn ondergoed en mijn sokken stonken. Ik ben veertien dagen weg geweest en ik zweette voortdurend. Het kon niet langer.’ ‘Je had toch wel een nieuwe onderbroek kunnen kopen verdomme,’ zei Stefano. ‘Ik loop ook al tien dagen in dezelfde kleren, daar denk ik niet aan,’ zei mevrouw Leonetti, ‘en je had je goed toch bij je verloofde kunnen laten wassen? Dat had ze zeker graag voor je gedaan.’ ‘Dat kon niet,’ zei Lucio stug, ‘het was te vuil.’

Stefano's moeder vatte de draad van het gesprek weer op. ‘Maar Giustina, Giustina had graag uw plaats bij Mario ingenomen,’ zei ze. Tante Giustina schrok op. ‘O, nee,’ zei mevrouw Leonetti, ‘dat kan niet. Dat is onmogelijk. Giustina kan niets voor Mario doen. Ze prikkelt hem maar. Ze zou ook niet de nodige kracht hebben, ze zou zich niet kunnen beheersen. Ikzelf -.’

Stefano's vader was opgestaan. Hij stond naast mevrouw Leonetti en stak zijn hand uit. ‘Goedenacht,’ zei hij zwaar. Berta kreeg ook een hand. De anderen letten er niet op.

‘O nee, het is waar, ik zou het niet kunnen uithouden!’ zei tante Giustina, ‘ik zou me niet kunnen beheersen als ik hem zo zag! En hij wil mij niet, hij heeft me nooit kunnen verdragen. Ik heb bij hem nooit iets goeds kunnen doen. Hij kan me niet uitstaan! Wat heb ik hem en Riccardo ook eigenlijk gekend? Ze waren zoveel ouder dan ik. Als Riccardo toen hij officier was met verlof kwam, vluchtte ik huilend naar mama, dat uniform, ik was bang voor hem!’ Ze snikte krampachtig. ‘Hij kan mij niet uitstaan. Niemand kan mij uitstaan!’ zei ze, ‘toen mama stierf, zei Carmela: “Jij blijft nu alleen, maar denk eraan, bij ons in huis kun je niet komen.” Of ik eraan dacht bij hun in huis te willen komen!’ ‘Mario heeft geen gemakkelijk karakter,’ zei mevrouw Leonetti bedaard, ‘maar u, Giustina, hebt ook uw eigenaardigheden. Uw broer Riccardo zegt dat het tussen u en Mario niet gaat omdat u hetzelfde onhandelbare karakter hebt.’ ‘Hij is gek,’ zei Stefano verontwaardigd. ‘Hij is niet gek, hij is een ploert!’ zei tante Giustina snikkend. Berta schrok. ‘Wat kent hij me! Wat weet hij van me! Ik, hetzelfde karakter als Mario! Ik die zo meegaand, zo opofferend ben -.’ Ze snikte en legde haar hoofd op tafel. Stefano's moeder naast haar maakte geen gebaar. ‘Giustina is uitgesloten,’ zei mevrouw Leonetti bedaard, ‘Sergio en Francesco hebben hun bezigheden. Riccardo en Teresina zijn niet jong meer. Niemand kan mijn plaats bij Mario innemen.’

Ze legde haar handen voor zich op tafel. ‘Ik ben vanmiddag gaan lunchen met Chirò,’ zei ze, ‘hij was allerhoffelijkst, hij stond erop dat ik zijn gast zou zijn. Ik moet dat te zijner tijd maar eens goedmaken met een kleedje voor zijn vrouw of zo. Woensdag in Rome heb ik me anders wel verbaasd. Riccardo ken ik, maar dat Sergio en Francesco -.’ Stefano en zijn moeder vielen haar tegelijk in de rede. ‘Stefano vertelde me dat al,’ zei zijn moeder, ‘hij zat op hete kolen -.’ ‘Ik kon niets doen, ze waren allemaal zoveel ouder,’ zei Stefano. Mevrouw Leonetti glimlachte. ‘Zo bedoelde ik het niet,’ zei ze, ‘jou neem ik het natuurlijk niet kwalijk. Ik zou het jou teruggegeven hebben. Alleen als lesje voor je ooms, ik had ze graag een lesje gegeven.’ ‘Ik had het een plezier gevonden te betalen!’ zei Stefano, ‘ik schaamde me voor iedereen. Maar ik, met zoveel ouderen aan tafel - ik kon het niet doen.’ ‘Men had althans ieder voor zich kunnen betalen,’ zei mevrouw Leonetti, ‘een zieke komen opzoeken en dan gaan eten op zijn kosten, neemt u mij niet kwalijk, maar dat is toch beneden alles. Ik moest die dingen misschien niet zeggen. Ik praat te veel, dat weet ik wel. Berta, je moet het mij maar niet kwalijk nemen.’ Ze legde haar hand op Berta's arm. ‘Ik heb zo veel vertrouwen in dit meisje,’ zei ze tegen Stefano's moeder, ‘het is me of ik met mijn dochter praat.’ Berta glimlachte en trok voorzichtig haar arm terug. Er viel een stilte. Berta schudde verbaasd haar hoofd. ‘Wat is er?’ vroeg Stefano. ‘Ik begrijp blijkbaar nergens iets van,’ zei ze, ‘ik dacht dat men mevrouw Leonetti liet betalen omdat het prettig voor oom Mario was gastheer te kunnen zijn.’

Men liet dat voor wat het was. Mevrouw Leonetti praatte verder. Het was één uur toen Stefano's moeder voorstelde om nu maar naar bed te gaan. ‘Zal ik het bed uit de logeerkamer naar mijn kamer brengen?’ vroeg tante Giustina, ‘dan bent u vannacht niet zo alleen.’ ‘Dat kan me niet schelen,’ zei mevrouw Leonetti. ‘Maar het is heus geen moeite, als u het akelig vindt om alleen te zijn?’ ‘Nee,’ zei mevrouw Leonetti ongeduldig, ‘ik kan heel goed in de logeerkamer slapen.’ ‘Nu, zoals u wilt,’ zei tante Giustina, teleurgesteld, ‘laat u de deur dan maar open. Als u wilt, kunt u mij dan roepen.’ ‘Och,’ zei mevrouw Leonetti, ‘ik ga eigenlijk maar liever op de divan in Mario's kamer slapen, net als anders. Daar voel ik me meer thuis.’

Oom Mario had mevrouw Leonetti gevraagd niet naar de kliniek op te bellen, omdat het spreken door de telefoon hem nerveus maakte en vermoeide. Ze zou hem de volgende ochtend vroeg telegraferen. Berta bracht haar koffie. Ze lag nog in bed, tante Giustina was bij haar om haar te vragen hoe ze geslapen had. Dat telegram moest opgegeven worden, zei mevrouw Leonetti, had meneer Luigi daaraan gedacht? ‘Maar ze slapen boven nog, het is zondag,’ zei tante Giustina onthutst. ‘Ze slapen nog, het is al half negen, wilt u soms tot twaalf uur wachten? En Mario in ongerustheid laten? Niemand geeft zich hier rekenschap van die dingen. Het is toch een kleine moeite, even een telegram op te geven. De telefoon staat boven, anders deed ik het zelf wel.’ ‘De telefoon?’ zei tante Giustina, ‘wilt u over de telefoon een telegram opgeven? Daar heb ik nog nooit van gehoord. Dat is zeker drie keer zo duur.’ ‘Dat kost precies hetzelfde, dat is een dienst van de ptt,’ zei mevrouw Leonetti, ‘je betaalt alleen het telefoontje.’ ‘Ik heb er nooit van gehoord,’ zei tante Giustina, ‘maar ik zal nu Luigi wakker gaan maken. Het is toch nog vroeg genoeg.’ ‘Wakker maken, dat is helemaal niet nodig, hem wakker te maken,’ zei mevrouw Leonetti geprikkeld. Berta had een krukje bij haar bed geschoven en zette daar de koffie op. ‘Stefano is op,’ zei ze, ‘als u mij de tekst van het telegram zegt, zal hij er zodra hij klaar is voor zorgen.’ Tante Giustina lette niet op haar. ‘Telefonisch een telegram opgeven. Daar heb ik nog nooit van gehoord,’ zei ze, ‘en waarom zegt u dat we tot twaalf uur willen wachten? Het is nu half negen. Luigi zal zeker dadelijk opstaan. Zo vroeg is het telegraafkantoor op zondag misschien niet eens open. Mario zal zo vroeg ook nog niets verwachten -.’ ‘U hebt geen zin iets te doen, u wilt geen hand uitsteken, dat is het!’ zei mevrouw Leonetti. Het koffiekopje trilde in haar hand. ‘Ik zal zelf wel gaan, ik zal nu wel dadelijk opstaan! Doet u geen moeite! Doet u vooral geen moeite!’ Het was een uitval precies zoals die van oom Mario, dacht Berta. Tante Giustina praatte zenuwachtig terug. Oom Mario placht dat tot het uiterste te brengen, maar zo ver ging mevrouw Leonetti niet. Ze was plotseling gekalmeerd, dronk haar koffie uit en gaf het kopje terug aan Berta. Ze overwoog even de tekst van het telegram. Berta herhaalde die en ging het Stefano zeggen. Ze liep door naar de keuken. Tante Giustina was opgewonden bezig alles aan Stefano's moeder te vertellen. Berta luisterde er zwijgend naar. Toen tante Giustina weg was, zei ze: ‘Het was een nerveuze uitval. Het was niet iets om op in te gaan.’ ‘Dat het ook altijd Giustina moet treffen die er niet tegenop kan,’ antwoordde Stefano's moeder, ‘ze had toch zo gemakkelijk zelf even naar het postkantoor kunnen gaan.’

Stefano's vader was in de kamer bezig stof af te nemen. ‘Kan ik dat niet doen?’ vroeg Berta. ‘Nee hoor,’ zei Stefano's moeder glimlachend. ‘Waarom kan ik nu nooit eens iets doen,’ zei Berta, plotseling kribbig. Ze pakte de stoffer achter Stefano's moeder weg en begon met krachtige halen te vegen. Stefano's vader hield op met afstoffen en keek naar haar. Ze veegde het stof naar de keuken, zoals ze tante Giustina had zien doen, en schepte het daar op een blik. Stefano's vader kwam haar na. ‘Heb je gezien hoe ze veegt?’ zei hij. Stefano's moeder glimlachte vergoelijkend. Zijn vader nam Berta de stoffer uit de hand. Het was eigenlijk geen stoffer, maar een zachte bezem van taai gras. ‘Zo moet je dat doen,’ zei hij. Hij veegde niet naar zich toe, maar luchtig langs zich heen. ‘Anders verslijt je de bezem meteen.’ ‘Ja,’ zei Berta. Ze hield haar handen even zoals het moest. Stefano's vader zette de bezem op zijn plaats. Berta ging op de dekenkist zitten wachten tot Stefano terug zou komen van het postkantoor.

Mevrouw Leonetti zat aan tafel met kasboeken voor zich toen Stefano en Berta oom Mario's kamer inkwamen. ‘We wilden een paar dingen met u bespreken,’ zei Stefano. ‘Ja?’ zei ze gretig. Ze gingen tegenover haar zitten. Het was donker in de kamer. Het licht dat door de serre achter hun binnenkwam viel scherp op mevrouw Leonetti's gezicht. Berta keek er enige ogenblikken strak naar.

Stefano was begonnen te praten. Berta viel in om te vertellen hoe tante Teresina zich in haar bijzijn had gedragen, maar het maakte geen indruk op mevrouw Leonetti. Stefano had gelijk, zoiets vond niemand erg. Ze zweeg en liet hem aan het woord. Hij herinnerde mevrouw Leonetti aan de dingen die tante Teresina tegen haarzelf had gezegd. ‘U ziet waar ze toe in staat is,’ zei hij, ‘u moet oom Mario tegen haar beschermen.’

‘Ja,’ zei mevrouw Leonetti, ingenomen met het vertrouwen dat ze haar toonden. Ze stond alleen, zei ze, niemand erkende haar positie bij oom Mario. - Ik begrijp dat hij zich zorgen maakt nu hij ziek is, had Teresina gezegd, hij heeft miljoenen, miljoenen, miljoenen aan kredieten uitstaan. - ‘Miljoenen, miljoenen, miljoenen! Begrijpen jullie? Daarom voel ik me hier niet gerust. Ik weet de weg in Mario's papieren en ik ben hier alleen in zijn huis, niemand controleert wat ik doe. Als na Mario's dood al die miljoenen niet gevonden worden, zal er gezegd worden dat ik ze verduisterd heb.’ ‘Dat is onzin,’ zei Stefano, ‘hoort u eens: als er moeilijkheden zijn met geld, zegt u dat dan aan mij. Daar zal ik voor zorgen. Als oom Riccardo zich voor dat schilderij voor de dokter wil laten betalen bijvoorbeeld -.’ ‘Dat heeft Mario al geregeld, denk ik,’ zei mevrouw Leonetti glimlachend. ‘Hoe dan ook,’ zei Stefano, ‘wat er ook is. Laat u alle geldzaken aan mij over. Ik zal oom Riccardo wel te woord staan, als dat nodig is.’ Mevrouw Leonetti glimlachte moederlijk. ‘Jou en Berta vertrouw ik, Stefano,’ zei ze, ‘de anderen kijken uit naar de erfenis. Gisteren was Francesco's oudste zoon met zijn zoontje in Napels, overgekomen uit Triëst. Waar was dat voor? Zo'n reis? Natuurlijk willen Francesco en Carmela hem op de voorgrond schuiven. Ik herinner me maar al te goed hoe het gegaan is toen je grootmoeder stierf. Francesco's aandeel was anderhalf miljoen. “Anderhalf miljoen! Dat is alles wat hij krijgt!” zei Carmela tegen wie het maar horen wou. En het land dat hij geërfd had dan, dat ze later als bouwgrond hebben kunnen verkopen? Daar heeft niemand ooit meer iets over gehoord. En Franco zelf vertrouw ik ook niet. Mijn dochter doorzag hem jaren geleden al. We waren toen eens tegelijk hier, Franco en zijn ouders en mijn dochter en ik. Ze bekeken Mario's hele huis. Ze dachten toen al aan wie alles later zou krijgen. - Dat is oom Mario's auto, zei Franco. - Je weet zelf ook, Stefano, dat Mario en ik de auto samen hebben gekocht van het kapitaal van de zaak. Mijn dochter vond dat te kras. - Dat is mijn moeders auto, kan ik evengoed zeggen, zei ze. - Pas op voor die mensen, moeder! zei ze later tegen mij. - We hebben altijd gemeenschappelijk kas gehouden, Mario en ik, en je moeder kan getuigen, Stefano, dat ik nooit iets voor mij zelf heb willen hebben. Mario wou eens een ring met briljanten voor me kopen. 300.000 lire kostte die. Ik zei, Mario, wat heb ik aan zo'n stukje glas? Hou je geld liever in je zak. Nooit heb ik hem onnodige uitgaven laten doen, je moeder kan het getuigen. Als hij zei dat ik een nieuwe winterjas nodig had, dan zei ik dat de oude nog wel een jaartje mee kon. En ik heb altijd gewerkt en meeverdiend. Wie van de anderen heeft dat voor haar man gedaan? Teresina, Carmela, Lella soms? Die bleven maar zitten wachten tot hun man thuiskwam met het geld. Geen van hun heeft ooit iets ingebracht, geen van hun heeft voor haar man gedaan wat ik voor Mario gedaan heb. Wat doet dat boterbriefje ertoe? Niemand kan mij iets verwijten -.’

‘Zeker niet!’ zei Berta. Dat was tenminste zo. Niemand had mevrouw Leonetti iets te verwijten. Als men in liefde om oom Mario bijeen moest zijn, dan hoorde mevrouw Leonetti daar ook bij. Niemand had iemand iets te verwijten. De enige keus die overbleef in de chaos van warmhartigheid en gemeenheid, was voor degeen die de meeste klappen kreeg. Dat was nog te beoordelen. Mevrouw Leonetti voelde zich bedreigd en deed een beroep op haar, maar mevrouw Leonetti treiterde tante Giustina. Dus was het: voor tante Giustina tegen mevrouw Leonetti, maar voor mevrouw Leonetti tegen Stefano's familie; tegen mevrouw Leonetti, die loog, maar ook tegen alle anderen die haar in het nauw dreven; en tegen Stefano's moeder die haar dit aandeed. Met een schok kwam ze tot die laatste conclusie. Zo voelde ze het: Stefano's moeder stelde haar bloot aan de chaos. Stefano's moeder dwong haar in deze positie van aan te moeten horen en niet te kunnen reageren, Stefano's moeder verwachtte van haar dat ze zo verstandig zou zijn.

Maar zo had ze het zelf toch gewild? dacht ze met spot, waarom anders had ze met Stefano mee willen gaan?

Ze keek even naar hem. Zijzelf had net zomin iemand iets te verwijten. Niemand had haar om deelname gevraagd. Ze had met Stefano mee gewild omdat ze van niets dat hem aanging buitengesloten wilde zijn. Maar nu onder de dreiging van oom Mario's dood Stefano's wereld zich zo verwarrend aan haar opdrong, deinsde ze ervoor terug.

Tegen laagheden die ze niet kende, broeiend onder een angst, zorg en verdriet, een verenigd zijn tegen de dood die ze ook niet kende, had ze geen verweer. In haar wereld gingen de mensen naar het scheen kuiser en rationeler dood.

Toen haar moeder stierf, herinnerde ze zich, had Stefano's moeder haar een condoleantiebrief geschreven. Ze had geklaagd over het lot van een vrouw die zo jong, nog geen vijftig, moest sterven. Het was Berta geweest of men over rauw vlees schuurde. Ze had ogenblikkelijk teruggeschreven dat ze geen rouwbeklag van wie ook wenste, dat ze bij haar aanstaand bezoek in Castellina behandeld wilde worden of er niets gebeurd was. Stefano had haar later gezegd hoe gekwetst zijn moeder daardoor was geweest. Ze had het toen in een enkele toespeling laten merken. Stefano's vader, herinnerde ze zich, was toen ze aankwamen aan het werk geweest in de tuin. Hij had zich zwaar opgericht en had haar de hand gedrukt en gecondoleerd.

De ingreep in het lot van een ander, klagen over een leven waarvan men niets wist, omdat de dood het gelijk had gemaakt aan alle andere levens, dat had haar zo geschokt.

- Iemand die doodgaat heeft evengoed recht op respect, had ze tegen Stefano gezegd. - Het lijkt wel of je niet voelt hoe verschrikkelijk het is, had Stefano geantwoord. - Ze keek naar hem. Hij praatte tegen mevrouw Leonetti.

‘Natuurlijk niet,’ zei hij, ‘als er mensen zijn die u zwart willen maken, trekt u zich daar dan niets van aan. U weet wie u vertrouwen kunt en wie niet. Hier in huis kunt u gerust zijn. Maar ik wilde u nog iets zeggen. U hebt gisteravond gezien hoe overstuur tante Giustina is, probeert u haar een beetje te sparen.’ ‘Het is niet nodig haar zo te laten voelen dat ze niets voor oom Mario kan doen,’ zei Berta met aandrang, ‘u begrijpt toch wat dat voor haar betekent! Ze heeft altijd voor hem gezorgd, ze zou nu niets liever willen dan hem verzorgen, en het enige wat ze voor hem kan doen is zich niet te laten zien!’

Stefano keek even verbaasd naar haar. ‘Giustina,’ zei mevrouw Leonetti bedachtzaam. Ze wilde daar wel over praten. ‘Giustina is nooit in staat geweest een tehuis voor Mario te scheppen. Of het nu onwil is of onmacht, wil ik niet beoordelen. Zeker, Mario heeft geen gemakkelijk karakter, maar Giustina's handen staan voor alles verkeerd. Het is maar goed dat ze niet getrouwd is, ze had geen huishouding aangekund. Ze weet hoe Mario op orde gesteld is. Maar als hij van huis is, dan komt het niet in haar op de kleerkast eens na te kijken, hij vindt zijn pakken terug zoals hij ze heeft weggehangen. Ze legt er zich niet op toe eens iets extra's voor hem klaar te maken, altijd is het dezelfde soep en biefstuk. En zoals ze daar dan met zijn tweeën zitten, in dat sombere hol van een kamer! Geen woord wordt er gezegd. Ze zetten de radio maar aan. En het is niet dat Mario niet op Giustina gesteld zou zijn, integendeel. Niemand mag haar te na komen. Al jaren geleden heeft hij zijn testament gemaakt, met het oog op haar. Ik heb dat voor de aardigheid eens ingezien, ze kan gerust zijn, de volle rente van het kapitaal is voor haar. Hij heeft het haar trouwens nooit aan iets laten ontbreken, ze hoeft maar te vragen. Maar ze is zo tactloos, ze kwam om geld als Mario juist de auto uit de garage haalde, of ze liep hem op straat na als hij een eindje omging. Dan kreeg ze een grof antwoord, nu ja, aan wie had ze dat te wijten? Maar geweigerd heeft hij haar nooit iets, daar sta ik voor in. En toch heeft ze altijd te klagen gehad. Toen Carmela haar onlangs uitnodigde, Carmela op wie Giustina zo gesteld is, weigerde ze “omdat ze geen kleren had”. Naar een feestje wilde ze niet “omdat ze geen geschikte jurk had”. Ze liet het voorkomen of Mario niet goed voor haar was. En daar is immers geen sprake van -.’ ‘Dat waren toch maar uitvluchten,’ zei Berta, ‘dat zijn van die dingen die je zegt om je ergens vanaf te maken.’ ‘Giustina klaagt altijd,’ zei mevrouw Leonetti, ‘ze is altijd ontevreden en traag. Om een voorbeeld te geven. Toen we voor Mario's vertrek naar Rome hier aankwamen, het was koud, toen had Giustina toch kunnen zorgen dat de haard brandde. Ze had er misschien niet aan gedacht. Maar ze denkt nooit aan zulke dingen. Nooit eens een attentie -.’ ‘Ze is verlamd door de angst dat het toch wel niet goed zal zijn,’ zei Berta.

Dat was de tweede keer. Haar hoofd gloeide. Op wiens gevoel dacht ze te werken? Geloofde ze soms dat mevrouw Leonetti vatbaar was voor dat argument? Daar was het immers om te doen, dat tante Giustina vernederd werd?

Maar het moest; mevrouw Leonetti moest getroffen en overtuigd worden. Waarom zaten ze hier anders?

Ze keek even oom Mario's kamer in en richtte haar blik toen weer op mevrouw Leonetti. Die had zich over de tafel gebogen naar Stefano en hield hem een kasboek voor. ‘Mario hield onze administratie altijd zo keurig bij,’ zei ze.

Stefano stond op. ‘Denk je eraan dat je bijtijds pakt?’ zei hij tegen Berta, ‘onze trein gaat om een uur.’ Ze maakte een beweging om op te staan. ‘Blijf jij nog wat bij me zitten, Berta,’ zei mevrouw Leonetti. Stefano ging de kamer uit. Mevrouw Leonetti las hardop bedragen en namen, nu eens het ene dan het andere kasboek openslaand. Berta begreep niet wat er van haar verwacht werd. Ze zat onbeweeglijk.

‘Ik wou je nog iets vragen, Berta,’ zei mevrouw Leonetti, ‘ik heb er ook met Luigi al over gesproken, maar ik aarzel nog. Hier in de kast staat een kistje met Mario's geld en waardepapieren. Ik weet waar het staat en heb er de sleutel van. Giustina heeft ook een sleutel, maar ze wist zelf niet waar die was. Ik dacht nu dat kistje te verzegelen, in tegenwoordigheid van jou en Stefano bijvoorbeeld, met het oog op verdachtmakingen. Dan kan niemand later zeggen dat ik iets ontvreemd heb.’ Berta knikte. Het was of ze erop gewacht had. ‘Ja,’ zei ze, ‘dat is een uitstekend idee. Dat moet u doen. Ik had nooit eerder aan zulke dingen gedacht, maar ik heb nu gezien dat er mensen zijn van wie men alles kan verwachten. U kunt beter maatregelen nemen! Ik zal het Stefano gaan zeggen.’ Mevrouw Leonetti had zo'n volmondige bijval niet verwacht en wilde het haar nog beter uitleggen. ‘Ik zal Stefano gaan roepen,’ zei Berta, ‘ik moet trouwens nog pakken.’ Ze liep de kamer uit.

Ze bleef staan in de slaapkamer. In de keuken hoorde ze praten, Stefano was erbij. ‘We hebben het speciaal voor jullie gekocht,’ zei zijn moeder. ‘Dat had je dan maar niet moeten doen,’ zei hij korzelig, ‘we kunnen niets meenemen.’ Berta deed de deur naar de keuken open. Stefano's vader en moeder en tante Giustina stonden om een koffertje heen dat opengeslagen op een stoel lag. Ze begreep dat er lekkere dingen voor hun in zaten. Elke keer als ze vertrekken moesten, stonden er zulke pakken voor hun klaar, maar “ik wil niet reizen als een landverhuizer”, zei Stefano dan, en meestal bleven de pakken staan. Ze riep: ‘Stefano.’ Hij hoorde het niet. Ze riep nog eens. Hij kwam naar haar toe. ‘Laat nu maar. Dat vinden ze prettig. En we kunnen het toch best meenemen,’ zei ze. ‘Ja. Goed,’ zei hij.

Mevrouw Leonetti had hun horen praten en kwam hun kamer in. Ze nam hun mee een eindje van de keuken af en herhaalde, fluisterend om niet door de anderen gehoord te worden, wat ze tegen Berta had gezegd. Stefano's gezicht verstrakte. ‘Dat is onzin,’ zei hij, ‘laten we tenminste elkaar kunnen vertrouwen. Haalt u zich nu niets in uw hoofd.’

Tante Giustina kwam bedrijvig binnen. ‘Berta -,’ zei ze. Ze had een zak in haar hand. Ze zag hun met hun drieën bij elkaar staan. ‘O,’ zei ze. Berta liep naar haar tas. ‘Ik was juist aan het pakken,’ zei ze binnensmonds, ‘ik weet niet of dat er nog bij kan.’ Tante Giustina keek in de tas en begon de zak erin te duwen. Stefano liet mevrouw Leonetti staan en liep naar de keuken.

Berta droeg de tas naar de voorkamer. Ze had niets meer te doen. Tante Giustina was nog bezig met het koffertje. Stefano stond voor het raam en at zoute krakelingen die hij in het buffet gevonden had. ‘Daar gaat de bus naar het station,’ zei hij, ‘de volgende nemen wij.’ Stefano's moeder zei: ‘Je bent misschien tekort gekomen, Berta, ik heb je dit keer niet naar behoren kunnen ontvangen. Je moet het mij maar niet kwalijk nemen.’ Mevrouw Leonetti antwoordde voor haar. ‘Berta begrijpt zulke dingen,’ zei ze.

Ze namen afscheid, zonder tranen. Stefano's vader bracht hun weg. Hij bleef staan tot ze een plaats in de trein gevonden hadden. ‘Goede reis,’ zei hij.

Het was gaan regenen. Ze reden langs de zee, die dik en modderig was en hoog opspatte langs de kust. Berta keek er gedachteloos naar. Ze schoof een raampje open toen de trein stilhield, maar het geluid van de golven was nauwelijks te horen, het vloeide ineen met de regen.

Toen ze in Bologna aankwamen, regende het niet meer. Stefano nam de twee tassen, Berta het koffertje. ‘Zullen we gaan lopen naar huis?’ vroeg ze. Hij vond het goed. Ze liepen een beetje moeilijk naast elkaar, gehinderd door hun bagage. ‘Wat een rotzooi,’ zei Stefano, ‘maar als hij dood is, maak ik ruzie, met oom Riccardo en tante Teresina en wie daar nog meer voor in aanmerking komen. Daar kunnen ze van op aan.’ ‘Ik ook,’ zei Berta, ‘dat toch tenminste.’

Stefano antwoordde daar niet op.

Tweede reis

Anderhalve maand later, op de dag voor Kerstmis, gingen Stefano en Berta weer naar Castellina. Oom Mario was in die tijd langzaam achteruit gegaan. Hij was een paar weken in Napels gebleven en toen naar huis gegaan. Lucio was hem gaan halen en had Stefano uit Napels een briefje geschreven waarin stond: ‘Geloof nergens iets van als je verhalen hoort over Mario's verblijf hier.’ Stefano had zijn wenkbrauwen gefronst toen hij dat las. Oom Mario zelf had hem ook geschreven. ‘Ik heb een hartelijke brief van Berta ontvangen,’ schreef hij, ‘en ik waardeer dat, al weet ze haar gevoelens niet uit te drukken zoals wij.’ Mevrouw Leonetti was na haar zakenreis naar Recco weer naar Napels gegaan en vandaar met oom Mario meegekomen naar Castellina. Ze was nu in Florence.

Het was lang mooi weer gebleven en Berta had ervan geprofiteerd door veel te wandelen. Ze had zich eigenlijk niet goed gevoeld en was dikwijls uitgeput thuisgekomen van die wandelingen, maar ze dwong zich om vol te houden. Ze probeerde paden die niet op de kaart stonden en soms in dicht kreupelhout of tegen een onbeklimbare helling doodliepen, dan probeerde ze het een volgende keer anders, tot de wandeling een succes werd. Stefano belde oom Mario geregeld 's avonds op. Berta wachtte dan in de hal van het telefoonkantoor op hem, een enorme marmeren zaal met rode fauteuils en koperen asbakken op standaards, tegelijk protserig en een beetje sjofel en sinister; misschien kwam dat door het cruë licht. Als er een fauteuil vrij was, stak ze een sigaret op. Ze keek naar Stefano als hij uit de cel kwam en aan de balie betaalde en stond op als hij zich omkeerde, zodat ze tegelijk bij de deur waren. Er was nooit iets bijzonders.

Ze namen een latere trein naar Castellina dan eigenlijk het plan was geweest. Stefano kon niet eerder weg van kantoor. Het was na middernacht toen ze aankwamen; het huis was vol overgekomen familieleden, maar die sliepen al. Oom Mario wachtte nog op hun, nerveus door hun uitblijven, en snikte van ontroering toen ze met hun jassen nog aan bij hem binnenkwamen. Het was een andere ontroering dan het in Rome geweest was, dacht Berta; toen was hij verslagen geweest door de ramp die hem trof, nu huilde hij uit zwakheid, uit koortsigheid, als een kind. Ze zag dat de inrichting van de kamer veranderd was. In de hoek tegenover oom Mario's bed stond een televisietoestel. De schilderijen waren zo opgehangen dat hij ze uit bed kon zien. Er hing een portret dat Berta nooit eerder gezien had, het moest oom Peppino's tweelingzuster Maria zijn, die als jong meisje was gestorven. Naast oom Mario's bed stond een kerststalletje en boven hem en elders in de kamer hing kerstversiering. Hij lag half opgericht in zijn kussens, met een donkerblauwe gehaakte omslagdoek met een doorgelopen rode rand om zijn schouders.

Stefano ging naast hem zitten en legde uit waarom ze zo laat waren. Het was eigenlijk een geluk geweest, zei hij, in de trein waar ze nu mee gekomen waren, hadden ze plaats gevonden; eerder op de dag zou het wel stampvol zijn geweest met mensen die op kerstavond thuis wilden zijn. Oom Mario knikte en liet zich geruststellen. ‘Morgen praten we verder,’ zei Stefano, ‘nu gaan we naar bed.’

Tante Giustina wees hun waar ze slapen moesten: Stefano in het tweede bed bij oom Mario, dat vroeger zijn bed was geweest, en Berta boven in de kamer naast de hare. Ze vond dat misschien niet zo prettig, zei Stefano's moeder, maar het kon nu niet goed anders, Lucio was naar Rome en oom Mario mocht 's nachts niet alleen zijn. - Het is best, zei Berta kortaf. - Ze deed toen ze alleen was het gaskacheltje uit dat tante Giustina voor haar bed had neergezet en zette de ramen open. De kamer was benauwd geworden.

Ze moesten morgen een briefje aan mevrouw Leonetti sturen, bedacht ze toen ze in bed lag. Ze zocht naar een formulering en herhaalde de woorden tot ze goed klonken. ‘Gisteravond zijn we aangekomen in Castellina om de kerstdagen door te brengen met oom Mario. Het spijt ons dat u hier niet kunt zijn, maar we weten dat u in gedachten bij ons bent.’ Ze stond op om het op te schrijven. Toen ze weer in bed lag, kon ze het nog niet vergeten. Het duurde lang voor haar opwinding zakte en ze insliep.

Ze was al klaar toen Stefano haar de volgende ochtend kwam roepen. ‘We moeten een briefje aan mevrouw Leonetti sturen,’ zei ze. ‘Dat zal oom Mario wel doen,’ zei hij. ‘Ja, maar wij ook. Dat zal ze prettig vinden en oom Mario ook.’ ‘O. Maar dat is niet zo eenvoudig,’ zei hij. ‘Ik zal het wel doen. Geef me maar briefpapier.’

Ze gingen naar beneden. In alle keukens in huis stond de kerstkalkoen op het vuur. Ook vandaag aten ze niet gezamenlijk. Het stelde Berta eigenlijk teleur. Ze begroette de familie. ‘Ik had Riccardo en Teresina misschien moeten uitnodigen voor het eten,’ zei Stefano's moeder, ‘maar het is al zo'n drukte in huis, ze zullen wel begrijpen -.’ Oom Riccardo en tante Teresina logeerden bij tante Teresina's zuster en zouden 's middags komen. Oom Mario wees Berta en Stefano de kerstversiering die oom Riccardo de vorige dag was komen aanbrengen. Daar had ik nu juist behoefte aan, zei hij schamper. Hij knikte toen Berta hem haar briefje liet zien en liet haar een gemeenschappelijke kerstkaart voor mevrouw Leonetti tekenen. Stefano moest de post op de bus gaan doen. ‘Voor het eten,’ zei oom Mario, ‘denk eraan, voor het eten. Laat die kaart niet slingeren.’ Stefano liep de kamer uit. ‘Onoprechte wensen wil ik niet,’ zei oom Mario binnensmonds. Berta hoorde het.

Er kwamen anderen bij oom Mario binnen. Berta liep naar de voorkamer. In de keuken was tante Giustina bezig. Stefano's moeder, Stefano en Stefano's nicht Laura zaten om de tafel. Ze ging bij hun zitten. Stefano's moeder beschreef gedempt, zodat oom Mario het niet zou horen, het verloop van zijn ziekte. Maar er was in de afgelopen weken nog allerlei van andere aard gebeurd, zei ze, en dat had het uiterste van hun krachten en zelfbeheersing gevergd. Ze kreeg hoogrode vlekken op haar wangen terwijl ze erover vertelde. ‘We hadden zo anders verwacht,’ zei ze, ‘we zijn ontsteld door mevrouw Leonetti's gedrag. We proberen nu maar, het tenminste zoveel mogelijk voor Mario verborgen te houden.’

Ze hechtte eraan haar verhaal ordelijk en duidelijk te doen en weerde ongeduldig tante Giustina af, die uit de keuken kwam lopen met nog meer details. Oom Mario's verblijf in Napels was een mislukking geworden. Al dadelijk waren de vijandelijkheden tussen tante Teresina en mevrouw Leonetti begonnen. Ze hadden ruzie gemaakt in oom Mario's bijzijn. Dat mevrouw Leonetti weigerde bij Riccardo en haar te komen logeren en in de kliniek wilde blijven, was ten hoogste aanstootgevend, had tante Teresina gezegd. (Stefano's moeder zei: dat moest ze zelf weten, of ze haar waardigheid als vrouw te grabbel wilde gooien.) Ze hadden elkaar opgehitst met verdachtmakingen van de overige familie, die belust was op de koopwaar en op een plaatsje in oom Mario's testament. Oom Riccardo had mevrouw Leonetti genegeerd, zó dat het oom Mario niet kon ontgaan. Bij hun aankomst in Castellina was mevrouw Leonetti in paniek geweest, oom Mario verbitterd en zwijgzaam. ‘Ik had me die kuur in Napels kunnen besparen,’ had hij alleen gezegd. Mevrouw Leonetti had hun de bijzonderheden verteld.

Ze hadden toen zo gedacht, zei Stefano's moeder, Mario nu tenminste hun liefde en zorgen te kunnen geven. Maar het was anders gegaan. Hij was erg verzwakt geweest en meestal in bed gebleven, en mevrouw Leonetti was rondgegaan door het huis. Ze had er tante Giustina bij geroepen. Alles wat Mario bezat, behoorde ook haar toe, legde ze uit, want alles was immers uit de gemeenschappelijke kas gekocht. Dat gold voor oom Mario's radio, zijn schrijfmachine, zijn extra voorraad linnengoed, maar ook voor kleerborstels, vaasjes, vulpotloden; alles wat hij bezat, was ook van haar. Het linnengoed, dat hij toch niet meer nodig zou hebben, had ze ingepakt en het was bij koffersvol - oom Mario's koffers - naar Florence gegaan. Hun gemeenschappelijke bankrekening had ze laten overschrijven op haar eigen naam. Hun koopwaar had ze weggehaald en opgeslagen in Recco. Oom Mario's kasregisters had ze in bewaring gegeven bij een notaris, dat hadden klanten in Recco haar zo aangeraden. Voor elk voorwerp waar ze aanspraak op maakte had tante Giustina strijd geleverd, maar tante Giustina was geen partij voor mevrouw Leonetti. Gelukkig was oom Mario zijn slaapkamer niet meer uit gekomen, zodat het verdwijnen van zijn linnengoed en koffers hem was ontgaan; maar de overschrijving van de bankrekening had hij gemerkt, toen de maandelijkse afrekening uitbleef en hij om inlichtingen had gevraagd. 's Avonds in bed had hij mevrouw Leonetti verwijten gedaan, tot laat in de nacht, Stefano's moeder had er niet van kunnen slapen. Maar de volgende ochtend was alles vergeven en vergeten geweest. ‘Ik weet niet hoe ze zich heeft kunnen rechtvaardigen,’ zei Stefano's moeder, ‘maar god zij dank dat ze het heeft gekund. Wij doen ook ons uiterste best om alles van haar te verdragen en het voor Mario te verbergen. Voor hem moet ze blijven wat ze altijd is geweest.’ ‘Een heilige,’ zei tante Giustina sarcastisch.

Een heilige, ja, die anderen hun gebrek aan scrupules kon verwijten. Een neef van tante Michelina was zo vriendelijk geweest haar bij het transport van de koopwaar en haar overige zakenreizen naar Recco behulpzaam te zijn. Ze had er zich bitter over beklaagd dat hij er in deze omstandigheden nog op uit was geweest van haar te profiteren: het benzineverbruik op die tochten, had ze gezegd, was groter geweest dan de afstand naar Recco en terug rechtvaardigde. ‘De hele dag stond Giacomino tot haar dienst!’ zei tante Giustina, ‘maar dat was nog niet genoeg, hij had ook nog stokstijf voor de deur moeten wachten, met zijn hand aan het portier van zijn auto, terwijl zij binnen met vreemden kletste over ons. Ze had hem in livrei moeten steken. Dat had ze met Mario ook maar moeten doen. Mario was haar compagnon niet, zegt ze, weten jullie dat? Ik vroeg wat dan wel, haar boekhouder, haar chauffeur? Haar vrijer zeker.’ ‘Dat doet er nu niet toe,’ zei Stefano's moeder korzelig. Berta keek op van de tafel om naar tante Giustina te kijken, die terugliep naar de keuken; ze bleef een ogenblik luisteren naar het rammelen van de borden. ‘Toen Mario thuiskwam,’ vertelde Stefano's moeder verder, ‘wilde mevrouw Leonetti dat de nieuwe flat boven voor hem in orde zou worden gemaakt. We legden haar uit dat dat erg bezwaarlijk was, voor Mario zelf die daar geïsoleerd zou zijn, voor Giustina die tientallen malen per dag de trappen op en af zou moeten, voor mij tenslotte - als het voor Mario beter was, zou ik dat offer natuurlijk graag brengen, maar ik zou daar nooit naar hem toe kunnen gaan. Maar ze hield vol: boven had hij licht en lucht, in die grafkelder wilde ze hem niet, zei ze.’ ‘Grafkelder,’ zei tante Giustina uit de keuken, ‘Mario heeft daar altijd gewoond. Voor hem is het altijd goed genoeg geweest.’ ‘Giustina zou hem daar geen ogenblik alleen kunnen laten, zeiden wij, en wie zou dan de boodschappen moeten doen? - Michelina kan de boodschappen doen, zei ze. - Maar Michelina heeft haar eigen bezigheden en is ook zo jong niet meer. - Wanneer het Michelina te veel wordt, kunnen Antonio of Luigi voor de boodschappen zorgen. - Antonio werkt op zijn land en Luigi heeft zijn winkel. - Die kan hij sluiten. - De winkel sluiten! - Ik zie het wel, zei ze, aan Mario wordt niet gedacht, u denkt alleen aan wat voor uzelf het gemakkelijkst is.’ - Dus heeft Giustina op een morgen de schuimrubber matrassen van boven gehaald om die om te ruilen met de veren matrassen van beneden. - Waar is dat voor? vroeg Mario. - Ik wissel de matrassen om. Je wilt immers liever boven zijn, zegt mevrouw Leonetti. - Hij was buiten zichzelf. Ze moest die matrassen terugbrengen, onmiddellijk. Later, toen hij met mevrouw Leonetti gesproken had, zei hij dat hij in zijn oude kamer beneden zou blijven slapen en naar boven zou gaan om zijn correspondentie te doen en naar de televisie te kijken. Hij is nog niet een keer boven geweest, natuurlijk. Dat kan hij helemaal niet. Ik weet niet of hij zich nu werkelijk zulke illusies over zijn krachten maakt of alleen maar ieder het zijne heeft willen geven.’

Er was nog meer. Giustina, had mevrouw Leonetti gezegd, hoefde zich Mario's dood niet aan te trekken. Ze bleef goed verzorgd achter, ze zou reizen kunnen maken en ze zou Mario's overhemden niet meer hoeven strijken, waar ze immers zo'n hekel aan had. Oom Mario had tante Giustina een wollen plaid cadeau willen doen, maar mevrouw Leonetti had hem van die extra uitgave weerhouden, zoals ze zelf voldaan tegen tante Giustina had gezegd. ‘Dat kon je nu nog wel begrijpen,’ zei Stefano's moeder, ‘ze dacht: binnenkort komen er zoveel wollen dekens vrij.’ Tante Giustina was oom Mario in Napels gaan opzoeken en mevrouw Leonetti had gezegd: ‘Wat moet u hier! Mario wil u immers niet om zich heen! U jaagt hem maar op, u maakt hem maar nerveus!’ - Tante Giustina kwam weer uit de keuken: ‘Ik rilde over mijn hele lichaam,’ zei ze, ‘toen ik bij hem naar binnen ging, maar hij zei: “Wat kom jíj doen?” - Toen was het meteen over.’

Bij de beledigingen van tante Giustina voelde Berta zich warm worden van verontwaardiging. De rest vervulde haar met een slapmakende weerzin, waaronder ze langzaam weerspannig werd. Ze duwde met haar vinger in de naad van het tafelblad, die door het kromtrekken van een van de helften wel een centimeter wijd was geworden, en zocht automatisch naar tegenwerpingen. Er viel niet veel tegen te werpen. Oom Mario was verkocht en verraden, dat was duidelijk. Maar er was iets in dit gefluister, iets in de eensgezinde verontwaardiging van de anderen, waaraan ze geen deel wilde hebben. Ze begreep ook telkens iets niet en dacht dat taalmoeilijkheden haar beletten alles goed te volgen. Ze dacht er lang over na hoe het kon dat het benzineverbruik op mevrouw Leonetti's tochten naar Recco groter was geweest dan overeenkwam met de afgelegde afstand en keek onderwijl verstrooid naar de pratende anderen, voelend hoe hun opwinding steeg. Toen ze eindelijk de oplossing gevonden had - Giacomino had in Recco nog eigen bezigheden afgedaan - spande ze zich weer in om te luisteren. Tante Giustina was bij de tafel komen staan. ‘Die foto van zijn rijbewijs,’ zei ze, ‘die hij bij Mummolo heeft laten maken.’ ‘Dat doet er nu niet toe,’ zei Stefano's moeder, ‘Giustina vond die foto bovenin het kistje en ze wist dat hij onderin gelegen had. Dus was het duidelijk dat mevrouw Leonetti 's nachts was opgestaan om de inhoud van het kistje na te kijken. Daarom heeft ze die eerste nacht dat ze hier was op de divan in Mario's kamer willen slapen en niet in het logeerbed boven, en dat terwijl ze zo gesteld is op haar comfort.’ - Was mevrouw Leonetti zo gesteld op haar comfort? dacht Berta, daar had ze nooit iets van gemerkt. - Mevrouw Leonetti had zich later trouwens zelf verraden, zei Stefano's moeder, ze was hevig opgewonden de kamer binnengekomen: ‘Het kistje met Mario's waardepapieren dat in de kast stond is weg!’ ‘Het moet er staan,’ had Stefano's moeder rustig geantwoord, ‘kijkt u nog maar eens goed.’ Tante Giustina was meegegaan. ‘Is dit het niet?’ Het had een plank hoger gestaan. Tante Giustina, tekende Stefano's moeder aan, had niet eens geweten waar oom Mario zijn geldpapieren bewaarde.

Berta schoof de tegenstrijdigheid terzijde, maar het leek of de draad van het verhaal daarmee brak. De verbanden die Stefano's moeder legde ontgingen haar. Laura en Stefano luisterden aandachtig. Mevrouw Leonetti had gezegd dat ze niet meer kon slapen zolang Mario's geld daar open en bloot stond, wanneer er later iets aan ontbrak zou men haar dat verwijten, zij had er immers nachtenlang ongestoord bij gekund. Het hielp niet of Stefano's moeder al zei dat als Mario zijn geld zo had laten staan, hij dat gedaan had omdat hij zijn broer en zusters vertrouwde, en dat zij op hun beurt mevrouw Leonetti vertrouwden. Dat het trouwens van geen belang was, dat ze nu eerst aan Mario zelf moesten denken. Ze was niet te kalmeren geweest. Ze had erop gestaan dat het kistje in hun aller tegenwoordigheid verzegeld werd, met op de strook haar handtekening en die van oom Luigi. Lucio, deskundig vanwege zijn rechtenstudie, had erbij toegezien en het was boven bij oom Luigi weggeborgen. Maar de volgende morgen was ze in alle vroegte en geheel overstuur de slaapkamer van Stefano's ouders binnengekomen. ‘Mevrouw, wat heeft u? Voelt u zich niet goed?’ had Stefano's moeder geschrokken gevraagd. ‘Wat hebben we gedaan! Wat hebben we gedaan! Als Mario ervan wist!’ ‘U hebt het zo gewild,’ had Stefano's moeder gezegd, ‘wij wisten dat Mario ons vertrouwde, ons was dat genoeg.’ ‘Wat heb ik gedaan! U bent nu safe. Maar ik!’ Het zegel was weer verbroken en het kistje op zijn oude plaats teruggezet. Oom Luigi was er met moeite van weerhouden mevrouw Leonetti een scène te maken.

Het verhaal was zijn climax voorbij. Stefano's moeder was nog zachter gaan spreken, ze zaten met hun hoofden naar elkaar gebogen om de tafel. Berta probeerde na te denken over de laatste episode. Laura zei: ‘Hoe is het mogelijk. Je kunt hieruit alleen nog maar opmaken dat ze niets om oom Mario geeft.’ ‘Nee -,’ zei Stefano's moeder. Berta bewoog plotseling en pakte een potlood op. Ze keek naar alle drie, Laura, Stefano's moeder, Stefano. ‘Dat doet ze wel. Je kunt ook overdrijven,’ zei ze. Ze draaide nerveus met het potlood. Tante Giustina zei gekwetst: ‘Berta zegt dat ik overdrijf.’ De andere drie zwegen. Berta voelde Stefano's boosheid. Stefano's moeder zei op een andere toon: ‘Sommige dingen moet je van dichtbij meemaken om ze te kunnen geloven. Het is helaas waar, pas in zulke omstandigheden blijkt wie je vrienden zijn en wie niet.’

Toen oom Riccardo en tante Teresina 's middags kwamen, zat Berta boven bij tante Michelina een sigaret te roken. Beneden kon dat niet, oom Mario had er last van. Ze ging naar beneden om hun niet later afzonderlijk te hoeven begroeten. Alle aandacht werd opgeëist door oom Riccardo's nieuwe zwarte dwergpoedeltje, dat toen oom Riccardo bij oom Mario naar binnen ging angstig onder het tafeltje kroop waar oom Riccardo zijn hoed op had gelegd. Berta ging mee naar binnen. Stefano bleef in de voorkamer.

Oom Mario zat in een grote groene leunstoel met een kring van bezoekers om zich heen. Naast hem werd plaats gemaakt voor tante Teresina. Berta werd voorgesteld aan een aantal mensen van wie ze er sommige moest kennen, er was een nicht van tante Teresina bij, eens door de familie tot vrouw voor Stefano bestemd, herinnerde ze zich. Stefano's moeder zat er ook en wees Berta op een stoel naast zich. Ze schoof de stoel wat achteruit, een klein beetje buiten de kring, en trok haar voeten op de sport. Het was kil in de kamer. Achter oom Mario stond een electrische radiator aan, waarin het water zachtjes ruiste. Berta's handen waren wit van de kou. Stefano's moeder zag het en wilde ze warmen tussen de hare. Ze weerde het af. ‘Ik heb het niet koud,’ zei ze.

Tante Teresina praatte met haar nicht. ‘Mijn zwak zijn schoenen,’ zei ze, ‘een mooi paar schoenen, daar kan ik moeilijk aan voorbijgaan. De elegantie van een vrouw wordt voor een groot deel bepaald door haar schoeisel. Verbeeld je, ik heb in een winkeltje in Napels, een marktzaakje waar niemand de moed zou hebben binnen te gaan, een paar schoentjes van schildpadleer gekocht. De man had ze al lang in de etalage staan, één paar, een kleine maat, verscheidene vrouwen waren erom gekomen maar ze hadden niemand gepast. Mij zaten ze als gegoten. Mevrouw, zei hij, wat staan ze u keurig, dat doet me nu zo'n plezier, ik zou ze u wel cadeau willen geven. 4000 lire heb ik ervoor betaald! De vrouw van de Zweedse consul, met wie wij goed bevriend zijn, was er jaloers van. Ik geef niet veel om kleren, ik doe maar wat aan, maar aan plompe schoenen heb ik een hekel. Dat vind ik zoiets onvrouwelijks.’ De nicht beaamde het. Berta bekeek glimlachend haar stevige, platte schoenen. Ze schoof haar rechtervoet een eindje over de vloer naar voren, tot hij op een rij stond met de voeten van de nicht.

‘Ja Mario, jij hebt de Zweedse consul en zijn vrouw ook nog gekend,’ zei tante Teresina. ‘Wat een geestig type is dat! Ik herinner me nog goed de eerste keer dat we die twee bij ons geïnviteerd hebben. We hadden veel gasten die dag, Riccardo houdt daarvan, soms belt hij me een uur voor etenstijd op: “Teresina, ik breng vandaag vijf eters mee”.’ ‘Een uur voor het eten,’ zei Stefano's moeder hoofdschuddend. ‘Je zou denken, hoe speel ik het klaar,’ zei tante Teresina, ‘maar ik weet altijd raad, ze hebben bij mij nog nooit de hond in de pot gevonden. Riccardo weet dat wel en hij maakt er misbruik van.’ ‘Dat moest hij toch niet doen,’ zei Stefano's moeder. ‘Die keer dat de Zweedse consul kwam, hadden we wel dertig gasten. Ik dacht, wat zal ik ze nu eens voorzetten? Jullie raden nooit wat ik gemaakt heb! Zo'n brutaliteit kun je alleen van mij verwachten. Bonensoep!’ ‘Bonensoep,’ zei Stefano's moeder verbaasd. ‘We hebben een grote eetkamer met een lange eikenhouten tafel, Mario weet dat wel, die had ik gedekt met een boerenbont kleed. Daarop ruwe aardewerken kommen, wat veldbloemen, alles heel landelijk, en een reusachtige aardewerken pot met een houten opscheplepel in het midden. Ik had de soep gemaakt zoals ik dat gewend ben, op zijn Castellinees, met wat tijm en wat tomaat. Ze hebben gesmuld. We hadden ook de procureur-generaal van Napels te gast die dag, die komt uit deze buurt, hij zei: “Weet je, Teresina, dat heb ik sinds mijn jeugd niet meer geproefd!” Geen boon bleef er in de pot. De vrouw van de Zweedse consul vroeg me dadelijk het recept.’

Berta glimlachte tevreden. Bonensoep met tijm en tomaat, ja zeker. Oom Mario zat doezelig, zijn hoofd wat voorover, in zijn stoel. In de andere kamer kefte het hondje. Oom Riccardo, die al te lang had stilgezeten, stond rumoerig op om te gaan kijken.

De andere bezoekers mengden zich nu ook in het gesprek. Er werd gepraat over bont, over antiekwinkeltjes in Napels, zo nu en dan vielen er namen van relaties van tante Teresina. Berta liet haar waakzaamheid verslappen. Ze had haar voeten weer onder zich getrokken en voelde hoe de kou in haar opkroop. Een kerstster van spiraaldraad trilde zachtjes onder de lamp.

Ze werd plotseling weer oplettend. ‘We hebben Peppino in Napels gezien,’ zei tante Teresina, ‘wat is dat toch voor geschiedenis met zijn zoon?’ ‘Onbegrijpelijk is dat,’ zei Stefano's moeder, ‘hoe een moeder zo hard kan zijn. Peppino vindt het verschrikkelijk, het is Lella die koppig blijft.’ ‘Koppig als een ezel,’ zei tante Teresina, ‘Lella is altijd zo geweest.’ ‘Ze heeft alles op alles gezet om Marco van dat meisje af te brengen,’ zei Stefano's moeder, ‘maar hij heeft voet bij stuk gehouden. Nu ze getrouwd zijn, weigert Lella nog haar te ontmoeten, hoe is het mogelijk.’ Tante Teresina schudde haar hoofd. ‘Het is toch nog een jonge jongen,’ zei ze, ‘maar wat een willetje al. Hij aardt naar zijn moeder blijkbaar. Er zal zo niet veel van hem terechtkomen.’ ‘Lella zal zeker redenen hebben gehad om te menen dat ze voor zijn bestwil handelde,’ zei Stefano's moeder, ‘ze moet er immers zelf onder lijden.’ Berta bewoog even. ‘Tante Lella is dom, kortzichtig en tyranniek,’ viel Laura in, ‘op Marco is niets te zeggen, dat is een verstandige, hardwerkende jongen. Je zal zo'n moeder hebben! Ik ben één keer bij oom Peppino thuis geweest, maar dat doe ik niet nog eens, ik zou het een volgende keer niet kunnen laten haar de waarheid te zeggen.’ ‘Dat moest je maar doen, dat zou heel goed zijn,’ zei tante Giustina. ‘Ik heb het Peppino gezegd zodra ik hem zag!’ zei oom Mario, ‘dat hij een schaapskop is die zich door zijn vrouw laat ringeloren. Als ik haar in handen kreeg. Ze zou ervan lusten!’ Tante Teresina lachte vermaakt. ‘Mario heeft het hem ongezouten gezegd,’ zei ze, ‘Riccardo en ik waren erbij. Ik wil niemand beledigen, ik ben trouwens zelf Castellinese, is het niet, maar zoiets kun je alleen in Castellina verwachten. Dat is typisch Castellina.’ ‘Er zijn in Castellina ook heel andere mensen,’ zei tante Giustina. ‘Die bekrompen opvattingen,’ zei tante Teresina, ‘een koe is verstandiger. Wat had ze eigenlijk op het meisje aan te merken?’ ‘Het is een erg eenvoudig meisje,’ zei Stefano's moeder, ‘haar vader is stucadoor.’ ‘Haar vader is stucadoor!’ zei tante Teresina, ‘daar vindt Lella zich te goed voor! Wiens dochter is zij dan wel? De jongen heeft trouwens geen opleiding gehad. Hij heeft niet meer dan lagere school, als ik het wel heb, en nu is de dochter van de stucadoor niet goed genoeg voor hem!’ ‘Het is bekrompen, natuurlijk, zulke standsvooroordelen,’ antwoordde Stefano's moeder, ‘een stucadoorsdochter kan evengoed een oppassend meisje zijn.’ Berta keek star naar de grond. ‘Was er niet ook nog iets anders?’ vroeg tante Teresina, ‘het meisje was, dacht ik, niet van onbesproken gedrag?’ ‘Dat werd gezegd ja,’ zei Stefano's moeder, ‘maar Stefano heeft er Marco naar gevraagd en die ontkende het absoluut. Stefano vertrouwt daarop, Marco is er niet de jongen naar om een meisje dat niet serieus is te kiezen.’ Ze knikte in Berta's richting, als om naar haar te verwijzen. Berta hief met een ruk haar hoofd op en staarde haar aan. ‘Godverdomme,’ zei ze onderdrukt.

Dat verstond toch niemand. Maar het was een formule, die bij een andere gelegenheid gewerkt had. Toen Stefano -. Bij oom Peppino en tante Lella was dat geweest. Hij was ineens over haar moeders dood begonnen. Ze hadden gevraagd hoe oud, en geklaagd over zo jong nog. ‘Godverdomme!’ had ze gezegd, stikkend in het stuk taart dat tussen haar vingers aan kruimels viel. Stefano had dat wél verstaan. Zijn moeder moest nu ook ophouden, onmiddellijk, met tante Teresina te spreken. Maar Stefano's moeder keek niet meer naar Berta. Ze keek tante Teresina aan, gedwee, gereed om het gesprek te vervolgen.

‘Er zal toch wel iets van aan zijn,’ zei tante Teresina, ‘zo'n jongen is ineens verliefd en dan is hij verblind. Ik begrijp Peppino niet. Hij is altijd zwak van karakter geweest, maar je zou denken dat nu hij de verantwoordelijkheid voor een gezin draagt -.’ ‘Peppino is te goed,’ zei Stefano's moeder, ‘hij wil Lella niet tegenspreken, ze heeft een zwak hart en driftbuien kunnen gevaarlijk voor haar zijn.’ ‘Het heeft Peppino altijd aan wilskracht ontbroken,’ vervolgde tante Teresina, ‘dat hij nog een vak geleerd heeft en zijn brood kan verdienen, heeft hij aan Riccardo en mij te danken, zonder ons was hij nu nog hulpje bij Mummolo.’ Berta lachte zenuwachtig om de rare naam. ‘Onder familie kan men de waarheid zeggen, nietwaar,’ zei tante Teresina, ‘Peppino's opvoeding is verwaarloosd, evenals die van Giustina, die niet in haar eigen onderhoud kan voorzien en van haar broers en zusters afhankelijk is. Jullie moeder kon de toestand na de dood van haar man niet meer aan. Ze was niet normaal meer, Riccardo en ik zeiden dat dikwijls tegen elkaar. Aan Peppino en Giustina zie je de resultaten. Riccardo heeft zich over Peppino ontfermd, dank zij ons heeft hij een vak geleerd. Hij had wel een tekenaanleg en Riccardo zou bereid zijn geweest nog veel meer voor hem te doen, als hij zelf maar wat had meegewerkt. Maar hij had geen greintje wil en liet zich toen al de wet stellen door Lella. Wij hebben nooit met dat huwelijk opgehad. Lella kon het niet verkroppen dat Peppino en zij alles aan ons te danken hadden. Wat Peppino dan nog geleerd had, wat hij aan kleren had, hun eerste inrichting, hun eerste baby-uitzet, alles kwam van ons. Maar zij zette Peppino tegen ons op. Riccardo liet Peppino zijn etsen afdrukken, zijn doeken prepareren en zulke karweitjes meer, daar verdiende hij een extraatje mee, nietwaar. Op een dag heeft hij zonder enige waarschuwing het werk in de steek gelaten, hij heeft het atelier laten openstaan met de sleutels op tafel! Gelukkig kwam een overbuurman ons waarschuwen. Ze hadden het wel leeg kunnen stelen. Voor zoiets zijn geen excuses.’ ‘Peppino was niet sterk in die tijd,’ zei Stefano's moeder, ‘hij kon dat extra werk misschien niet aan. Dat Giustina haar onderwijzeressenopleiding niet heeft afgemaakt, ja, daar heeft ze nog dagelijks spijt van. Ik voorspelde haar dat toen al, ik heb nog geprobeerd haar te doen volhouden -.’ ‘Tante Giustina had ook voor het huishouden te zorgen, ik weet wat het is, huishouden en studeren tegelijk,’ zei Laura. Tante Teresina glimlachte. ‘Lamlendigheid, dat is het woord ervoor,’ zei ze, ‘om niet te zeggen kwade wil. Weglopen zonder waarschuwen! Hij had Riccardo toch op zijn minst een briefje kunnen schrijven, als hij de moed niet had om het hem zelf te komen zeggen.’ ‘Blijkbaar beviel dat werk hem niet,’ zei Berta plotseling, schor maar luid. Tante Teresina keerde zich met een schok naar haar toe. ‘Wat?!’ vroeg ze. Berta keek haar star aan en herhaalde wat ze gezegd had. Het gesprek stokte. Ze stond op en liep naar de voorkamer. Ook daar was het vol mensen. ‘Goedenavond,’ zei ze. Ze zag vaag oom Sergio naar zich toekomen. Ze liep recht naar oom Riccardo. ‘Oom Riccardo,’ zei ze, ‘ik geloof dat oom Mario te moe wordt, het zou misschien beter zijn -.’ Oom Riccardo stond dadelijk op. ‘Natuurlijk, natuurlijk,’ zei hij. Hij liep naar de andere kamer. Berta pakte het hondje vast om te beletten dat het mee zou gaan. Het trilde, ze ging ermee op de dekenkist zitten en aaide het. ‘Was hij weer benauwd?’ vroeg Stefano. ‘Nee. Ze kletsten,’ zei Berta. Laura kwam binnen. Berta streelde het hondje. ‘Ze was in haar element, ze kon kwaadspreken!’ zei Laura. ‘Waarom heb je haar de gelegenheid gegeven?’ vroeg Berta. Ze was niet verlegen meer. Iedereen mocht het horen. Laura verdedigde zich, ze had tante Teresina toch juist tegengesproken, ze had Marco verdedigd. ‘Je had niets moeten terugzeggen!’ zei Berta, ‘je had haar niet de gelegenheid moeten geven! Je had over bonensoep moeten praten!’ Giacomino lachte. ‘Berta houdt niet van oom en tante,’ zei hij, ‘oom Riccardo vroeg haar daarstraks, wanneer komen jullie nu eens in Napels? - Dat komt wel, dat komt wel, zei ze.’ ‘Wat?!’ vroeg oom Sergio lachend. De deur van de andere kamer ging open. Alleen het hondje merkte het, het worstelde om los te komen. ‘O, ja,’ zei Berta verward toen ze oom Riccardo op de drempel zag en liet het los. Tante Teresina kwam achter hem aan. Er werd afscheid genomen, Berta liep naar de slaapkamer, toen weer terug naar de voorkamer, maar ze waren nog niet weg. Giacomino kwam bij haar staan. Hij wreef zijn handen. ‘Berta!’ zei hij, ‘we gaan bij tante Teresina logeren, we gaan bonensoep eten uit het rustieke servies.’ ‘Ah!’ zei Berta. Ze liep de voorkamer weer in. De auto was nog niet weg, er werd gewuifd, daarna kwam iedereen bij de deur vandaan. ‘Wat is er nu precies gebeurd?’ vroeg Stefano. ‘Teresina sprak kwaad van Lella en Peppino,’ zei zijn moeder, ‘je weet hoe ze is, er is natuurlijk wel reden tot kritiek, maar men hoeft het niet zo breed uit te meten. Het was erg onaangenaam. We hebben allemaal de vlucht genomen, Berta het eerst.’ Berta zette zich af en hees zich op de tafel. ‘Ik ben niet gevlucht,’ zei ze tegen Stefano, ‘ik ben gekomen om haar weg te jagen.’ Maar niemand besteedde daar aandacht aan. Men praatte door over tante Teresina's kwade tong. Berta schopte tegen de tafelpoot. ‘Waarom geven jullie haar de gelegenheid! Je moet niet met haar praten! Je moet over bonensoep praten!’ zei ze. Stefano's moeder zei: ‘Ik weet ook niet meer hoe het gesprek zo op Lella en Peppino kwam. Ik kon niets terugzeggen natuurlijk, Mario zat erbij.’ ‘Je moet niets zeggen! Je moet over bonensoep praten!’ zei Berta. Ze sprak luid en iedereen luisterde nu naar haar. Tante Giustina begon te lachen en liep weg naar oom Mario.

Er hing al etenslucht toen Berta beneden kwam. Ze zette water op voor haar thee. ‘We maken andijvie vandaag,’ zei Stefano's moeder, ‘houd je daarvan?’ ‘Jawel,’ zei Berta. ‘En ik wou dat je me een plezier deed, Berta.’ ‘Wat?’ ‘Jij moet vandaag eens een biefstuk braden. Ik doe dat maar op mijn manier, zoals wij het gewend zijn, maar jij vindt dat niet lekker. Stefano zegt dat jij het beter kan.’ ‘O, goed,’ zei Berta, ‘maar voor mij hoeft het niet.’ ‘Hoezo, voor jou hoeft het niet?’ ‘Het kan mij niet schelen.’ ‘Ach,’ zei Stefano's moeder teleurgesteld, ‘ik dacht juist, voor jou - ik wilde juist eens een lekkere biefstuk hebben voor jou.’ ‘Het kan me niet schelen,’ zei Berta, zenuwachtig wordend. ‘Ik weet niet wat ik voor jou nu eens moet klaarmaken,’ zei Stefano's moeder, ‘ik maak me er zo bezorgd over, dat je zo weinig eet als je hier bent. Thuis eet je vast niet zo.’ ‘Ik eet altijd weinig,’ zei Berta. Het deksel van het theebusje viel kletterend op de grond. ‘Hoepla!’ zei Stefano's moeder, ‘dat is ook zo'n onhandig dekseltje. Kun je erbij?’ Ze ging moeilijk opzij en verschoof een stoel. ‘Ik heb het al,’ zei Berta grabbelend. Ze kwam overeind en deed de thee in de pot. ‘Ik heb al ontbeten, Berta,’ zei Stefano's moeder, ‘het is voor mij nu een beetje laat. Ik heb een glas warme melk gedronken.’ Berta pakte een bord en een kopje en zette die op het aanrecht. ‘Je wilt toch niet hier eten?’ vroeg Stefano's moeder verschrikt, ‘dat is zo koud aan je handen.’ ‘Gemakkelijker zo,’ zei Berta. Ze pakte haastig wat ze verder nodig had. ‘Maar leg er dan tenminste een kleedje onder,’ zei Stefano's moeder. ‘Welnee,’ zei Berta. Stefano's moeder liep, steun zoekend aan de deurpost en aan de tafel, naar het buffet en haalde er het geel gestreepte servet uit. ‘Hier,’ zei ze, het openvouwend, ‘leg dat nu neer, je eet zo niet gemakkelijk.’ ‘Het is niet nodig,’ zei Berta, van haar thee drinkend. Ze pakte het servet beet en vouwde het onhandig weer op. ‘Het gaat best zo.’ ‘Er is ook kersenjam, als je die lekkerder vindt dan deze jam,’ zei Stefano's moeder. ‘Deze jam is heerlijk,’ zei Berta. Ze begon weer op te ruimen, nog kauwend op haar boterham. ‘Laat maar,’ zei Stefano's moeder, ‘maak je handen nu niet koud onder de kraan.’ Berta gaf geen antwoord. Ze spoelde de theepot om en zette hem op zijn plaats.

Ze bleef verlegen staan kijken naar de bezigheden van Stefano's moeder. ‘Het spijt me dat ik gisteren zo uitviel over mevrouw Leonetti,’ zei ze na enige tijd, ‘maar -.’ ‘Dat hindert niets hoor,’ zei Stefano's moeder glimlachend, ‘daar moet je niet over piekeren. Sommige dingen moet je meegemaakt hebben om ze te kunnen begrijpen.’ Berta zweeg. Ze had iets anders bedoeld. Ze leunde tegen de deurpost en keek de tuin in, nauwelijks een tuin te noemen, een betegeld binnenplaatsje waarvan een gedeelte opgehoogd was met aarde. Er stond een palmboom in en onder de palmboom verschillende plantjes. Sommige kwamen uit Hollands zaad dat Berta had meegebracht, er waren akeleien bij, die lang uitgeschoten waren en mismaakte bloemetjes voortbrachten buiten hun seizoen. ‘Wij zijn erg teleurgesteld in mevrouw Leonetti,’ zei Stefano's moeder, ‘we hadden zo gedacht -. Giustina en ik hadden als zusters voor haar willen zijn. We dachten aan haar verdriet. Zij zelf heeft de verstandhouding bedorven. Ik zweer je, Berta, we zouden haar als een zuster behandeld hebben als zij zich niet zo gedragen had. We proberen nu alleen nog te voorkomen dat Mario argwaan krijgt. Hij gelooft in haar en dat moet zo blijven. Hij was zo ontdaan toen hij gemerkt had van die bankrekening. Goddank heeft ze het weten goed te praten, al begrijp ik niet hoe.’

Berta zei niets. De etenslucht maakte haar wee. Stefano's moeder glimlachte of haar iets te binnen schoot. ‘Dat heb ik je geloof ik nooit verteld,’ zei ze, ‘toen Stefano ons schreef dat hij jou had leren kennen, overviel ons dat eerst wel. Je kunt dat nu wel begrijpen, is het niet, een Hollandse, voor ons was dat zo ver weg. En hij had er zo lang over gezwegen. Je kunt wel begrijpen dat we er een beetje bezorgd over waren. Mevrouw Leonetti was toen juist hier. Ik herinner het me nog goed, ik was met de afwas bezig en zij stond daar waar jij nu staat. Ze zei: “Ik ben blij dat u dat nu ook eens ervaart, wat het betekent verdriet van je kinderen te hebben.” Ik zei: “Mevrouw, wat zegt u nu? Ten eerste heeft Stefano niets verkeerds gedaan. En ten tweede, ik begrijp niet wat dat betekent, blij te zijn om het verdriet van een ander.” Mario en zij gingen een paar dagen later op reis en het kwam toen zo uit, ik weet niet meer waardoor, dat Giustina hun schreef en niet ik zoals gewoonlijk. Ze zei tegen Mario: “Ik weet wel waarom je zuster Emilia ons niet schrijft.” Ook een tweede brief was van Giustina. “Ik weet wel,” zei ze, “waarom Emilia niet schrijft!” “Waarom dan niet?” Ze vertelde hem wat ze tegen mij gezegd had en wat ik geantwoord had. “Dan heeft ze groot gelijk niet te schrijven,” zei Mario. Mevrouw Leonetti vertelde me dat later allemaal weer zelf, zo is ze dan ook weer, ze zegt alles.’

‘O,’ zei Berta. Ze pakte een glas van het aanrecht. ‘Wil je drinken?’ vroeg Stefano's moeder, zich omdraaiend naar de kraan. ‘Nee,’ zei Berta. Ze zette het glas neer en liep de kamer in. ‘Ga maar wat bij het vuur zitten,’ zei Stefano's moeder, ‘je zult het koud gekregen hebben.’

Berta draaide het gas uit. ‘Het spijt me, het stinkt nogal,’ zei ze, ‘ik hoop dat oom Mario er geen last van zal hebben.’ ‘Dat stinkt niet, dat geurt,’ zei Stefano's moeder. ‘Heeft zij het vlees gebakken?’ vroeg zijn vader, ‘wat is daar dan voor bijzonders aan?’ Hij stond half op om in de pan te kijken die Berta langs hem droeg. ‘Als jij er nu zelf eens flink van at,’ zei Stefano's moeder, ‘wat zou dat heerlijk zijn.’ Berta zette de pan snel naast Stefano neer.

Ze zaten nog aan tafel toen oom Riccardo kwam. Berta stond op om koffie voor hem te maken. Hij had een pakje bij zich. De vorige dag had hij al aangekondigd dat hij een electrische bel wilde aanleggen naast oom Mario's bed. Tante Giustina had het overbodig gevonden, er was altijd iemand bij hem en bovendien had hij de koperen tafelbel, die je in de andere kamer heel goed kon horen. Maar oom Riccardo was vastbesloten geweest. Hij gunde zich nu nauwelijks tijd voor zijn koffie, Stefano moest mee, ze moesten dadelijk aan het werk. Berta hielp afwassen, stofte wat af in de kamer en ging daarna besluiteloos op de dekenkist zitten. Ze hoorde oom Riccardo in de andere kamer aanwijzingen geven. Er werden meubels verschoven, daarna hoorde je het kloppen van een hamer. Oom Mario placht te slapen om deze tijd. Het kloppen hield op, ze hoorde praten, ook oom Mario mengde zich erin. Stefano kwam langs om Lucio van boven te halen. ‘Wat doe jij hier?’ vroeg hij. ‘Hou jij je maar bij je werk,’ zei Berta. Ze stond op, pakte een boek uit de kast en ging weer zitten. Ze verdiepte zich in het boek, de halfluide gesprekken van Stefano's ouders en tante Giustina werden tot een vaag rumoer, maar het kloppen van de hamer maakte haar rusteloos. Het werd langzamerhand te donker om te lezen. Ze zette het boek op zijn plaats terug en liep naar oom Mario's kamer.

Het tweede bed, waar Stefano nu in sliep, was weggeschoven. Stefano was in een hoek bezig spijkertjes in te slaan, terwijl Lucio hem bijlichtte met een zaklantaren. Oom Riccardo onderzocht of het al vastgespijkerde draad stevig zat, stralend van genoegen. Op de tafel lag een papier met schroefjes en onderdelen. Berta nam een stoel bij de tafel. Oom Mario lag half weggezakt in zijn bed, moeilijk ademend door de zuurstofbril. Ze legde haar handen om de randen van de tafel en bleef zo zitten. Stefano kwam een tang pakken. ‘Wordt oom Mario niet te moe?’ vroeg ze fluisterend. Stefano keek naar hem en schrok. Hij ging naar oom Riccardo en fluisterde iets tegen hem. Oom Riccardo keek naar oom Mario. ‘Welnee!’ zei hij luid, ‘Mario, je hebt er toch geen last van, wel?’ Oom Mario schrok op. ‘Nee,’ zei hij, ‘gaan jullie je gang.’ Oom Riccardo knikte tevreden. ‘Het is trouwens zo klaar,’ zei hij, ‘je zult zien wat een gemak je ervan hebt.’ Stefano praatte fluisterend met Lucio. Hij sloeg zo zacht mogelijk op de spijkertjes. Oom Riccardo kwam tegenover Berta aan de tafel zitten en begon te rommelen tussen de stukken in het papier. Hij schroefde wat in elkaar, hield het omhoog en schroefde het weer los. Hij stond weer op om te kijken hoe ver Stefano en Lucio waren. Berta volgde alles met haar ogen, onbeweeglijk, als een passagier op een stampend schip die door in gedachten de manoeuvres mee te doen meent een dreigende ramp te kunnen voorkomen. Oom Mario was in slaap gevallen.

‘Zullen we een ommetje gaan maken?’ vroeg Stefano. Berta pakte haar jas van de kapstok en trok hem aan terwijl ze naar de deur liep. Ze bleef daar wachten. Een hoge boerekar op twee wielen kwam voorbij, tussen de wielen liep een soort rode keeshond, een poemit. Dat was het typische honderas van Castellina, zei Stefano; de echte poemits hadden leeuwemanen, maar tegenwoordig waren het meest bastaards die je zag. Op de kale zandvlakte in het midden van het plein speelden twee andere honden. Er kwam een jongen op een fiets voorbij, daarna een klein jongetje met een stuk brood waarop een hoopje jam lag. Een tweede kar volgde, ook onder deze liep een poemit.

‘O, ben je al klaar?’ vroeg Stefano. Hij trok zijn jas aan. ‘Ga je zo uit?’ vroeg zijn moeder, ‘kijk eens hoe je schoenen eruit zien. Laat tante Giustina ze even poetsen.’ Stefano deed de deur open. ‘We gaan,’ zei hij, ‘tot straks.’ ‘Tot straks,’ herhaalde Berta. Ze liepen naast elkaar weg. Berta stapte onverwacht de stoep af, zodat Stefano moest uitwijken. Ze groetten oom Luigi voor zijn winkel. ‘Geef me een arm,’ zei Stefano.

Ze liepen zonder iets te zeggen de Ringweg af in de richting van het station. Stefano bleef plotseling staan. ‘Waarom lopen we zo belachelijk hard?’ vroeg hij wrevelig. Berta hield haar pas in. Ze liepen langzamer langs de fontein de Stationsweg op en gingen zitten op een van de halvemaanvormige bankjes die daar stonden. Het was lekker in de zon. Berta keek tussen de voorbijgangers door naar wat olijfbomen en hoge dennen in de verte. Ze staken sigaretten op en rookten zwijgend.

Het werd langzamerhand stiller op straat. Stefano keek op zijn horloge. ‘We gaan maar weer,’ zei hij. Bij de fontein sloegen ze linksaf en liepen de Ringweg verder af, langs de werkliedenvereniging. Stefano zei: ‘Die spanning in zijn oog die hij nu weer heeft. Het kan op blindheid uitlopen, zegt de dokter.’ Berta zei niets. ‘Elke dag is er een nieuw symptoom,’ zei Stefano, ‘je weet wat dat betekent, maar je zegt maak je geen zorgen, het is niets, het gaat wel weer voorbij. Ik heb een gevoel of ik hem verraad.’ Berta keek hem even aan. ‘Ja,’ zei ze. Ze liepen nu op de Parkweg. Er was niemand meer op straat, het was etenstijd.

Oom Mario sliep toen oom Riccardo en tante Teresina kwamen. Ze bleven met andere bezoekers in de voorkamer zitten wachten. Oom Riccardo speelde met het hondje, dat opgewonden kefte. Tante Giustina schrok toen de bel overging. ‘Ha, hij is wakker,’ zei oom Riccardo tevreden, ‘je hoort het goed hè.’ Hij ging naar binnen, de meeste anderen gingen mee. Berta overzag het toen iedereen zat. Tante Teresina, Stefano's moeder en tante Giustina waren in de voorkamer gebleven. Ze kon hun stemmen horen, maar niet verstaan wat ze zeiden.

Ze ging achter de tafel zitten met haar voeten op de sport van haar stoel. Tante Michelina gebaarde naar haar en wilde plaats voor haar maken bij de radiator. Er lag een wollen doek over en de andere vrouwen zaten eromheen, hun handen en knieën zo goed mogelijk bedekt met de doek. Berta gebaarde glimlachend terug dat ze het niet koud had, de glimlach vertrok haar gezicht en bleef daar nog enige tijd toen tante Michelina al niet meer keek. Ze dook in elkaar, haar ellebogen op het tafelblad.

Dichtbij haar zat een zesjarig jongetje, het kleinzoontje van oom Mario's beste vriend. Hij zat rechtop, zijn jasje en hoedje had hij aangehouden, en gaf keurige antwoorden op oom Mario's vragen over zijn klasgenootjes en zijn vorderingen op school. Het irriteerde Berta. Ze herinnerde zich de ruzie tussen oom Mario en die vriend, verleden jaar zomer, die nooit meer was bijgelegd omdat de vriend plotseling was gestorven. Stefano's moeder had daarvoor al gezegd, ‘dat Mario dat dokter Vico, met zijn hartkwaal, moet aandoen’. Ze probeerde te bedenken hoe het precies was geweest. Een nicht van tante Teresina was de aanleiding geweest, de nicht die Stefano had moeten trouwen, en de lift speelde er een rol in, herinnerde ze zich. O ja, oom Mario had gezegd ‘dat hij toen hij in de lift stond, de hele kwestie alweer vergeten was’. Ze keek naar het jongetje, hij zat nu stil met zijn handen op zijn knietjes, oom Mario praatte met zijn vader. - In die tijd ging hij elke avond bij dokter Vico televisie kijken en meestal was de nicht van tante Teresina, die een vriendin was van dokter Vico's dochter, daar dan ook. Ze gingen na afloop samen weg en oom Mario bracht haar naar huis. Maar op een avond had hij voor het eind van de uitzending weg gewild. Dokter Vico had hem tegengehouden. ‘Het is nog niet afgelopen, Mario,’ had hij gezegd, ‘wacht nog even, zodat je Rosa thuis kunt brengen.’ ‘Rosa thuisbrengen!’ had oom Mario geantwoord, plotseling snuivend van woede, in éénmaal de last afgooiend van dokter Vico's jarenlang overwicht, en hij had zich gehaast naar de lift. Hij had dokter Vico nooit meer bezocht. Dokter Vico had hem een briefje geschreven en hem aangeboden elkaar ergens, thuis, in een café, waar Mario maar wilde, te ontmoeten om het uit te praten. Maar oom Mario had gezegd dat er niets uit te praten viel. Hij kwam alleen maar niet meer, zei hij, om dokter Vico's dochter die dan voor koffie moest zorgen de overlast te besparen. Hij stuurde haar rozen om dat argument te versterken. Een paar maanden later had dokter Vico een beroerte gehad. Een gevolg van de ruzie was nog geweest, dat tante Giustina en dokter Vico's dochter met elkaar bevriend geraakt waren; in lange, bevredigende gesprekken hadden ze naar een mogelijkheid van verzoening gezocht en beiden de schuld van de ruzie aan het eigen familielid gegeven. -

De stemmen in de voorkamer waren zachter en sneller geworden. Berta voelde dat haar voeten verstijfd waren. Haar hoofd gloeide. Ze keek de kamer rond, van links naar rechts, het jongetje en zijn vader, Stefano, andere mannen, oom Mario in zijn leunstoel, de groep vrouwen bij de radiator. Ze luisterde ingespannen naar de onverstaanbare stemmen. Ze stond plotseling op en liep naar de voorkamer.

Tante Teresina, tante Giustina en Stefano's moeder zaten dicht op elkaar om het houtskoolvuurtje. Tante Giustina huilde, Stefano's moeder had hoogrode plekken op haar wangen. ‘Ik heb altijd gedaan wat ik kon, Berta kan dat ook getuigen!’ zei tante Giustina snikkend. ‘Mevrouw Leonetti -,’ zei tante Teresina. ‘Mevrouw Leonetti is over haar toeren,’ zei Stefano's moeder. ‘Ze hield zich in Rome heel goed, voor zover ik gezien heb,’ zei Berta. Tante Teresina keek snel en haatdragend opzij. Berta trok een stoel weg bij de tafel, ging zitten en stak een sigaret op. ‘Heeft die ingenieur in Rome oom Mario nog wel eens geschreven?’ vroeg ze aan Stefano's moeder. Ze drukte de sigaret uit, eraan denkend dat hij oom Mario hinderde.

‘Tante Teresina was vanmiddag tante Giustina en je moeder weer aan het pesten,’ zei Berta toen ze na het eten nog even wat liepen, achter de Parkweg langs om niemand tegen te komen. ‘Hoe dan?’ ‘Ik weet niet. Ik hoorde ze praten. Tante Giustina huilde.’ Stefano's lippen trokken strak. ‘Tuig,’ zei hij, ‘zij en mevrouw Leonetti.’ ‘Je oom Riccardo niet minder,’ zei Berta, ‘al was het maar omdat hij zo'n vrouw getrouwd heeft. Mevrouw Leonetti -.’ Ze haperde. ‘Nu ja. Ik weet niet.’ ‘Wat weet je niet?’ vroeg Stefano scherp. ‘Als mevrouw Leonetti zo'n rotmens is, waarom heeft oom Mario daar dan dertig jaar lang niets van gemerkt?’ Stefano haalde zijn schouders op. ‘Ik weet niet wat jou mankeert,’ zei hij, ‘zoals je dat die ochtend tegen mijn moeder zei. Je keek haar aan met een haat. Ik schrok ervan, dus je kunt je voorstellen mijn moeder.’ ‘Haat?’ vroeg Berta onzeker, ‘heeft ze dat tegen je gezegd?’ ‘Ze was ontdaan.’ ‘Ik bedoelde het niet tegen haar.’ ‘Daar leek het anders wel op.’ ‘Niet op die manier. Ik bedoelde wat ik nu net zei.’ ‘Dat begrijp ik niet. Ik geloof het trouwens ook niet. Dat verzin je maar.’ ‘Nee,’ zei Berta iets krachtiger, ‘als mevrouw Leonetti niet deugt, dan deugt er ook aan oom Mario iets niet.’ ‘Dat is theorie.’ ‘Je kunt niet van mevrouw Leonetti niets dan kwaads zeggen en van oom Mario niets dan goeds. Wat je van mevrouw Leonetti zegt, komt ook voor rekening van oom Mario. Dat kan niet anders.’ Stefano antwoordde niet. ‘Ik heb niets op met mevrouw Leonetti,’ zei Berta haastig, ‘maar je kunt minstens aannemen dat ze van oom Mario houdt.’ Haar stem trilde. Stefano merkte het. ‘Ik begrijp niet waarom je haar partij trekt tegen mijn moeder,’ zei hij wrevelig. ‘Dat doe ik niet,’ zei Berta, ‘ík zou niets met haar te maken willen hebben.’ ‘We hebben nu eenmaal met haar te maken,’ zei Stefano. ‘Doordat oom Mario dertig jaar lang niets gemerkt heeft,’ herhaalde Berta. ‘Hou nu maar op,’ zei Stefano. Berta zweeg. De grote ongelijke straatstenen hinderden haar, om niet tegen Stefano op te botsen moest ze een eindje van hem af blijven. ‘Ze is ook maar in een rotpositie,’ zei ze plotseling. ‘Dat heeft ze aan zichzelf te wijten,’ zei Stefano, ‘wat dacht je, mijn moeder en tante Giustina zouden haar op handen gedragen hebben.’ ‘Het spreekt vanzelf dat ze in paniek raakt,’ zei Berta heftig, ‘ze hoort er niet bij. Ik zou ook niet weten hoe ik me houden moest.’ Stefano zweeg. Berta bedwong zich. ‘O, goed,’ zei ze, ‘oom Mario mag niets weten, hij mag niet weten dat hij kanker heeft en hij mag niet weten met wie hij dertig jaar geleefd heeft.’ Maar Stefano werd niet woedend zoals ze verwacht had. Hij zweeg even en zei toen: ‘Ze heeft hem verraden, dàt neem ik haar kwalijk. Door zijn koffers mee te nemen en met die bankrekening. Ga nu maar dood, betekende dat.’

Ze liepen zwijgend verder, de Ringweg om en daarna langs de Parkweg terug naar huis. Berta zei, zonder angst dat hij het verkeerd op zou vatten: ‘Ik vind het niet prettig dat je moeder zo onderdanig doet tegen tante Teresina.’ ‘Nee,’ zei Stefano, ‘het lijkt wel of ze iets aan haar heeft goed te maken verdomme.’

‘Wat had tante Teresina vanmiddag?’ vroeg hij zijn moeder toen ze thuis waren. ‘Vanmiddag?’ ‘Ja, dat ze tante Giustina overstuur heeft gemaakt.’ ‘O, dat. De gewone praatjes over mevrouw Leonetti. Gelukkig kwam er iemand binnen, dat maakte er een eind aan.’

Berta was ingenomen met de kamer waar ze nu sliep. Het was een van de twee kamers van tante Giustina, die zelf in de andere sliep, terwijl deze gewoonlijk niet gebruikt werd. Een gedeelte van de dag ging ze er zitten. Het was er koud, tante Michelina had haar een gaskacheltje gegeven dat ze vlak bij zich had staan en ze trok een paar dikke sokken aan en haar kamerjas. Zo ging het nog beter dan elders in huis. Het houtskoolvuurtje beneden verwarmde nauwelijks.

Ze was naar boven gegaan om te lezen, maar er kwam niet veel van. Ze zat aan de zware eikenhouten tafel die in de tijd van Stefano's grootmoeder de eetkamertafel was geweest en probeerde na te denken. Ze dacht aan Stefano's moeder en voerde gesprekken met haar, maar ook nu ze die maar bedacht bleven ze vruchteloos. Het stilzitten benauwde haar tenslotte. Ze stond op om door de kamer te lopen. De vloer bestond uit zwarte en witte tegels, zeshoekig en in een zeshoekig patroon geschikt, je kon daar op verschillende manieren overheen stappen. Ze verschoof stoelen die haar daarbij in de weg stonden, ergerde zich toen aan zichzelf en zette ze weer recht. Er was van alles te zien in de kamer. Er hing een weldadigheidskalender met wenken en raadgevingen van Broeder Help-in-de-Nood en een foto van tante Giustina's petekind met een olijftakje erbij gestoken. Op een buffet met een linoleum bovenblad stonden twee namaakantieke gipsen koppen. Het kolenfornuis van Stefano's grootmoeder stond er, met erbovenop een gasstel dat gewoonlijk aangesloten was op de gashouder die nu Berta's kacheltje voedde. Naast het fornuis hing een goed onderhouden pannenbatterij. Mooi zo, dacht Berta, tante Giustina laat zich niet onvoorbereid verrassen. Het vrolijkte haar op. Ze bekeek zich, op haar ellebogen geleund, in de spiegel boven de marmeren toilettafel, en keek naar de foto van Stefano's grootmoeder die daar stond. Vier van die foto's waren er in huis. Ze ging weer zitten, voelde aan het tafelblad dat warm begon te worden en bekeek de kamer nu zo. De hoeken tussen de muren en het plafond waren niet recht, maar afgerond. Dat maakte de ruimte prettig besloten. Het plafond was beschilderd, de knapste schilder van heel Castellina had haar vader daarvoor laten komen, had tante Giustina haar verzekerd. Berta glimlachte. Stefano's grootvader was overleden toen tante Giustina veertien was en ze vertelde soms over hem, met het heimwee van het jongste, verwende dochtertje, een tijd die niet terugkwam maar waaraan ze nooit was ontgroeid.

Beneden zei Stefano's vader iets de tuin in. Tante Giustina was buiten bezig een nieuwe bak houtskool aan te steken. Berta hoorde het suizen van het gas in de kamer en als ze goed oplette ook het barsten en bladderen van de verf en de kalk, dat altijd doorging en tante Giustina's mooie plafond langzaam maar zeker bedierf. Er viel haar iets in. Ze kon oom Mario aanbieden om zijn groeten te gaan overbrengen aan mevrouw Leonetti in Florence.

Ze schoof haar stoel achteruit, bukte zich naar het kacheltje en begon haar handen te wrijven. Stefano zou tegenwerpingen maken, bedacht ze, maar ze zou er Stefano niet van tevoren in kennen. Het was een goed plan, dacht ze en lachte in zichzelf. Ze trok haar kamerjas en sokken uit, draaide het gas dicht en ging naar beneden.