Frida Vogels

De harde kern. Deel 2: Met zijn drieën

Colofon

ISBN 978 90 282 5505 0

Frida Vogels, De harde kern. Deel B. 2: Met zijn drieën. Van Oorschot, Amsterdam 1997 (6de druk) 

Amsterdam 1951

Voor mijn vader

Herinner je hoe klein ik was

en 's avonds sliep tegen je aan

en hoe je hand mijn vingers streelde -

Herinner je hoe of dat was:

zachtheid van duisternis,

gefluister,

de witte sikkel van de maan

die in het raam komedie speelde -

Herinner je, herinner je

hoe dat voorbij is en vergaan.

't Is een herinnering van lang geleden,

het is zelfs nauw meer een herinnering -

wat vage beelden:

Een schaduwstreep

waarin iemand komt aangereden

die ik niet goed kan onderscheiden;

maar 'k weet dat jij het bent nog voor de zon

het triomfantelijk verraden heeft. -

De blauwe keukendeur

waartegen ik wanhopig schopte

wanneer ik moeder bij het aanrecht bezig zag

en toch niet binnenkomen mocht. -

Ook als het regende was ik op straat

aan 't spelen. In het zand plantte ik mijn tol

onder een boom, het touw draaide ik er om

en dan sloeg ik hem voort tot aan de hoek.

Geen ander die dat zo goed kon als ik.

'k Zie nog de klok boven 't buffet:

't is vijf voor één; tot één uur moet ik wachten

- zie je, tot hier moet nog de wijzer gaan -,

ik hoor je in de andere kamer bezig.

Ik weet wel zeker dat die klok niet gaat.

En toen ik ziek was - mazelen - een telegram:

dat je niet komen kon die dag.

Het was met een rood zegeltje gesloten.

Toen stuurde je me ook dat spel

(er stond op ‘Bunte Transparente’): mooi gekleurd papier

en platen waar je 't wit van weg moest knippen,

waar je 't papier dan achter plakken moest.

Maar 'k vond het jammer, ik bewaarde 't liever

't was zo mooi glad, ik schoof het in en uit de envelop.

Later toen je toch kwam maakten we samen

die plaat met vissen die ik 't mooiste vond.

En een keer ging ik 's avonds naar je toe;

een grote jongen bracht me naar je kamer

over een donk're zolder; griezelig.

Maar 'k zag het licht dat door de kieren scheen.

Het is wel waar, het is al lang geleden.

Maar mijn pen, trouwe jachthond, apporteert de buit.

Terwijl ik schrijf

zie ik de dingen overnieuw gebeuren.

Zo vond ik eens onder een struik

zilverpapier. Het ritselde in mijn vingers

als dorre bladeren, maar geheimzinniger.

Bij ons vierde je Sinterklaas. Ik moest

mijn pakje zoeken onder de kastanje

op weg naar school. Alleen liep ik erheen, en 'k wist

dat je op me wachtte in de lichte kamer

onder de lamp, en hier in 't donker ook.

En o, toen kwamen er pantoffels uit het pak!

'k Heb niets gezegd. Maar moeder plaagde me,

die wist wel dat ik geen pantoffels hebben wou.

Op mijn verjaardag kwam je ook altijd.

Bij het ontbijt was er een brief, en 's avonds

dan kwam je zelf. Soms was je laat. Een keer

was 't weer zo slecht - ik dacht ‘misschien kom je wel niet’.

Het werd acht uur, en je kwam niet.

't Eten was ongezellig, alles koud geworden.

Ik zei: ik ga maar slapen, ik ben moe.

En toen kwam je toch nog, wat was je nat!

Je sliep bij ons. Zoveel plezier had ik nog nooit gehad.

Maar al die dagen later, als ik wist

dat ik je nu een hele tijd niet zag -

ja, dat duurde altijd wel lang.

Ik lag toen 's avonds bij moeder in bed

en zij vertelde me hoe alles was gegaan.

En ik moest steeds maar denken aan die keukendeur

en zag mijzelf, met een viooltje in mijn haar,

wachten op jou wanneer je 's avonds thuiskwam.

Nee, 'k wist het zeker, 'k hield het meest van jou.

En 'k zei ‘je plaagde me expres, nooit mocht ik binnen.

Expres. Expres. Expres. Je dee 't expres.’

En dan zei moeder weer hoe 't was gegaan. -

Zaterdagsavonds kreeg ik kokoskoek, of schuimpjes.

We wandelden nog laat, moeder vertelde

van toen ze klein was: Arnhem, haar vriendinnen,

haar tweede moeder van wie nooit iets mocht,

haar broer, die later zelfmoord had gepleegd.

(Van hem hing een portret op de kastdeur,

de binnenkant. Ik keek ernaar, iedere keer

dat die deur openging. Maar 'k zorgde wel

dat niemand anders iets ervan kon zien.)

En weer van jou. En hoe het was gegaan. -

't Was gek zoals die twee nu naast elkaar bestonden:

jij die de liefste op de wereld was

en dan die ander van wie moeder sprak:

die zomaar, onverwacht haar had getrouwd

- ‘En op de bruiloft

was ik zo wit als mijn japon.

Toen wist ik al wat er gebeuren ging.’ -

Die haar bedrogen had en ziek gemaakt.

Die haar met mij uit wandelen stuurde

in de stortregen, en naar bed ging onderwijl

met het dienstmeisje Ilse dat Bertjes moeder werd.

Die 's nachts mij bij zich nam liever dan haar.

Die haar sloeg toen mijn broertje komen moest.

Die erop rekende dat ze wel dood zou gaan

toen ze weer ziek werd, en toen veel beloofde,

beloften die hij later toch niet hield.

Die nu te weinig geld gaf, zodat ik

vaak kleren van mijn nichtje droeg. En die mijn broertje

alleen in de vakantie komen liet. -

En dat was jij dus? Maar dat kon toch niet.

En 'k zei ‘'k geloof er niets van, 't is mijn vader,

en als hij je in de steek liet had je 't vast verdiend.’

Hoe goed herinner ik mij alles nog

en hoe verraderlijk is de herinnering,

bij elke aanraking vervluchtigend -

Mijn pen, kom mij te hulp en jaag dit wild

op uit het struikgewas waar 't zich verschool!

Lang genoeg nu achtervolgt het mij,

lang genoeg jaag ik het vruchteloos.

Kom mij te hulp dat het niet weer ontkomt,

zet strikken uit, omsingel het met list,

drijf het tevoorschijn uit zijn toevluchtsoord,

vervolg het, kwel het, laat het nergens rust,

tot ik het zien kan en met één slag doden.

Bevrijd mij eindelijk van spokenangst, o woord.

Je woonde later niet ver van ons af.

Het huis in Blaricum - donker, geteerd;

een dikke laag van mossig riet;

een stramme wacht van dennetjes erom

en bij de voordeur twee rijzende sparren.

- Die dennetjes kapte je weg. Ze maakten 't donker. Jammer. -

En dan de tuin! Geen bloemen, bomen.

Noten en kersen, die vooral. Eén kerseboom

groeide dwars over 't pad. En appels. En een rode beuk.

In 't voorjaar zag je van de zolder niets dan wit,

blozend op 't kantig zwarte van de takjes.

Iedere vrijdagavond kwam ik toen

maar 't was niet prettig eigenlijk. Vaak was je moe

als je uit kantoor kwam. We hielden ons stil

want als je boos werd huilde Ilse. Dat was naar.

Liefst ging ik vroeg naar bed en kroop bij Bertje,

we praatten zachtjes. Hij zoog op zijn vingers,

dat was wel kinderachtig, maar 'k hield toch veel van hem.

Als 'k zondags bij je kwam gingen we fietsen.

Bertje kwam achterop bij mij. Dat slingerde.

Telkens als er iets aankwam dacht ik ‘nu gaat 't mis’,

maar 't is toch altijd nog goed afgelopen.

'k Was blij als we maar ergens gingen rusten

in een cafeetje, maar 'k gaf moeder gelijk:

dat was maar geldverspillen, die cafés,

en dat terwijl zij 't geld zo nodig had.

Nee, 'k zag het zelf, vader had wel veel geld,

en hij liet ons maar op één kamer wonen

en zondags hadden jullie cake bij het ontbijt;

nee, 't was niet eerlijk, moeder had gelijk.

's Avonds draaide je vaak de grammofoon.

‘Muziek’, 't werd met een zeker ritueel gezegd.

Vooral Beethoven. Als je luisterde

sloot je je ogen en je hoofd zakte achterover.

Krampachtig telde ik de blokken in 't tapijt

- een lange rand, 'k kwam 't aantal nooit te weten -

en zuchtte als het uit was. - ‘Prachtig hè.

Muziek - dat heft je uit boven je zelf.

Muziek - dat maakt je rein en tot iets groots in staat.’

Ik knikte en voelde me een paria.

Er was toen sprake van een derde broertje

dat Lodewijk zou heten (Ludwig kon niet,

dat was te Duits). Maar 't is niet doorgegaan.

Muziek - het was toch nog iets anders ook.

'k Vond eens een leeg blik, rond en blauw, op zolder,

en ik trok rietjes onder uit het dak

dikke en dunne -

dat was muziek, mooier kon het wel niet.

Achter het huis zat ik waar niemand wist,

en niemand hoorde ooit hoe mooi dat was.

Ik dacht dan hoe het later vast zou zijn:

ik had een speeltuig met snaren van riet, heel fijn,

niemand dan ik die daarop spelen kon;

en wie het hoorde werd tot tranen toe geroerd;

maar niemand hoorde ooit hoe mooi 't wel was.

Het was toen oorlog. Wij kregen een joodse jongen

in huis. Hij heette Philip. Ik weet nog

hoe ik hem zag voor 't eerst:

bruine plusfour, zowat zo groot als ik. Hij stond

bij 't hek van de achtertuin. Ik zag hem op zijn rug.

Een oom, kaal en een gouden bril, had hem gebracht.

Hij praatte vreselijk Limburgs, dat vond 'k gek.

Ik vond hem aardig. Of - vond ik hem aardig?

We trokken samen op. We deden alles samen.

Misschien hield hij van mij, ik niet van hem.

Heb ik wel ooit van iemand als van jou gehouden?

Heb ik wel ooit naar iemand als naar jou verlangd?

Hij had het land aan jou. Misschien terecht.

Dat dacht ik niet, dat durfde ik niet denken!

'k Viel heftig uit als hij je naam maar zei,

maar 'k noemde die zelf liever ook niet meer.

Ik zag je trouwens weinig in die tijd.

Eens kwam ik bij je; het was zomer; en jij zat

onder de bomen in een luie stoel.

Je had een tweka blouse aan en een korte broek.

Ik schaamde me.

*

Hout, vlammen, rook. De haard is zwart gerookt.

Een maar niet eens gepoogd gesprek

lijkt hoezeer werkelijkheid in this here flame -

Ik duw mijn ellebogen op mijn knieën,

watching the flame.

Dat voorste blok moet vallen op den duur.

Hoe lang -

Hoe lang geleden dat ik ook zo zat? -

Maar dat was anders. Vlammen niet, geen rook. -

Ik weet het. Vuurglans door een micaruit,

woorden. Glimlach op een verkeerd moment.

Ik had dezelfde kleren toen als nu.

Maar niet de schoenen.

Mijn schoenen heb ik van de zomer pas gekocht.

Die keer -

Maar meer, maar verder terug? -

Toen had ik vlechten. Met knipjes die ik steeds verloor.

Mijn haar aan één kant los over mijn schouder

zat ik plat op de grond. Watching the flame.

Mijn been slaapt. Ze praten, ik weet niet waarover.

‘Ik weet niet waarover’ dacht ik. (Watching the flame.)

‘Lekker strak voelt mijn huid. En mijn ogen. Maar pas op:

niet té dichtbij - 't kan makkelijk gaan schroeien,

't zou knetteren en sissen, net nat hout.

Dat voorste blok, zo daad'lijk valt het - kijk -’

Ik schrok. Het plofte op het rooster, ik sliep half.

Mijn been slaapt. Gek, ik vraag me af -

Met zijn drieën

Als we nog eens met zijn drieën konden zijn.
Ik zou aardbeien klaarmaken met slagroom.
We zouden het vieren,
het was altijd
wat niet alle dagen waar kon zijn.

Bussum, 1930-1934.

Mijn leven is begonnen met het fiasco van moeders leven. Ik geloof dat ik geen herinnering heb die niet daardoor is aangetast. En toch herinner ik me wel degelijk een tijd, een plaats, een oorsprong waarnaar ik mijn leven lang heb terugverlangd, maar ik geloof dat ik die herinnering van het begin af heb vervalst. Wat niet wil zeggen dat zo'n tijd nooit heeft bestaan: ook het Paradijs heeft bestaan.

*

Het allereerste wat ik van mezelf weet is dat moeder met haar buik vooruit door de straat liep, zo trots was ze erop dat ze een kind zou krijgen.

Het tweede is dat de mensen in de straat, diezelfde straat dus, hun hoofden bij elkaar staken en meewarig zeiden: ‘Zo zielig, dat jonge vrouwtje met dat achterlijke kind.’ Maar moeder had daarom gelachen en het nooit geloofd, hoe traag en sloom ik ook was, met mijn veel te grote hoofd dat altijd op mijn schouder bungelde.

‘Bolle! Je kop!’ zei vader. Dan schokte dat hoofd omhoog, om naar de andere kant weer opzij te zakken.

Ik praatte niet en ik liep niet; wel viel ik 's nachts uit mijn bed. Moeder schrok zich dood toen ze me op een ochtend niet vond, maar ik lag onder het bed in een hoek gerold rustig te slapen. Wat ik eindelijk kon, was me optrekken in de box.

Ik stond overeind in de box, mijn twee handen om de spijlen geklemd. Er werd me een koekje voorgehouden. Ik begon te blèren, ik had niet het benul het aan te pakken, of misschien was ik ook van mening dat dat niet kon. Eén hand werd losgemaakt en daar werd het koekje in gestopt; ik omklemde het, beet het uitstekende stuk eraf, bekeek langdurig de gesloten hand, opende die tenslotte, zodat het onvermijdelijke gebeurde, en begon weer te blèren. ‘Wat moet een klein kind toch ontzettend veel leren,’ dacht moeder, die in mijn verrichtingen geen domheid, maar ‘misschien een filosofische aanleg’ zag. Dat dacht ze weer toen ik wat later kersen leerde eten: ik kauwde op de kers ‘met een gezicht of ik het Wereldraadsel oploste’, spitste mijn lippen en ja hoor, daar had je de pit: ‘Pitje!’ riep ik verrukt en ‘hoogst overdreven’ uit.

Toen kon ik dus praten en was tweeëneenhalf; tegelijkertijd kon ik lopen en liep moeder overal kletsend na. ‘Je praatte meteen goed,’ zei moeder, ‘alles goed. Je zei alleen “chinezeltje” en je zei “smazzeltje” voor wasknijper, ik weet niet hoe je daaraan kwam.’ Van wasknijpers herinner ik me dat oma Mees, aan wie ik eeuwig een hekel heb gehad, er een op mijn neus wou zetten. Ik stopte een erwt in die neus en moest naar de dokter: ‘Nee dokter,’ zei ik beslist, ‘daar mag u niet aankomen. Dat is mijn neus.’ ‘Zelf doen! zelf doen!’ zei ik en wou zelf mijn kleren aantrekken, en ‘alles achterstevoren en binnenstebuiten,’ zei moeder, ‘maar je kreeg het aan.’ Ik trok vaders kamerjas aan, struikelde over de slippen en rolde van de trap; vader en moeder wikkelden me met angst en beven los uit de jas, maar ik kwam welgemoed tevoorschijn en zei: ‘Nog eens doen!’ En heel filosofisch is weer dat toen een hert een knoop van mijn jas at, ik beweerde dat het dat niet kon helpen, omdat ‘zijn pappie en mammie niet kunnen praten en hem dus niet hebben kunnen leren dat dat niet mag’.

Die dingen stonden in het ‘Babyboek’ dat vader en moeder over mij bijhielden. Mijn wekelijkse toename in lengte en gewicht, mijn eerste lachje, stapje en woordje, al mijn vorderingen van pasgeborene tot kleuter schreven ze er beurtelings in. Ik heb dat boek als kind meer dan eens in handen gehad, maar nu is het verdwenen.

Mijn laatste vroegste herinnering is aan licht. Vader tilde me op naar het lampje dat hij voor me had gemaakt. Het was een lantarentje met drie triplex wandjes waarin Bruintje Beer, Wim Das en Freddy Snuit waren uitgespaard en met doorschijnend gekleurd papier beplakt. Zo op vaders schouder zat ik juist ter hoogte van dat stralende wonderding; ik wou het beetpakken, ik stak mijn handen ernaar uit, en daar breekt de herinnering af.

*

Herinnering? -

Ik herinner me er niets meer van. Alles wat er rest van die tijd, zijn woorden. De beelden die ik nu nog voor me kan zien, worden opgeroepen door de woorden. ‘Ik’ is de mens die uit het kind van toen is gegroeid en tegen beter weten in zichzelf nog zoekt in dat kind; ‘nu’ is nu ik bijna vijftig ben, bijna zo oud als moeder ooit is geworden, en voor de derde en laatste keer mijn verhaal bij het begin begin. Maar ook de eerste keer dat ik dat deed, toen ik nog niet half zo oud was als nu en nog maar nauwelijks geen kind meer, was wat ik schreef al een bezwering in woorden.

En toen kon ik toch nog vragen, en ik wilde ook vragen; ik schreef wat ik toen schreef voor vader, maar heb het hem nooit laten lezen. Ik was tweeëntwintig en ging naar Parijs, toen ik dat op papier had; ik gaf alles op wat ik had, mijn vrienden, mijn studie; ik liet vader weten dat ik nu minstens een heel jaar lang niets meer van hem wilde zien of horen. Wat voorbij was, was voorbij, een nieuwe tijd begon.

Dat dacht ik, en het was ook zo, in de zeer beperkte zin waarin zoiets waar kan zijn. Reculer pour mieux sauter, dat doen de spoken van het verleden op zo'n ogenblik. Lang duurde het dan ook niet of ik werd verteerd door heimwee naar wat ik nooit had gehad, en lang duurde het daarna niet of het was mijn eigen schuld geworden dat ik het nooit zou krijgen. Op moeders catastrofe in Bussum volgde twintig jaar later mijn catastrofe in Bretagne. Thijs en ik zouden vaders en moeders leven beter overdoen, had ik gedacht toen ik naar Parijs ging, met de doormiddengeknipte foto van ons tweeën op de Dam in mijn koffer; en die gedachte heeft zich bewaarheid en gewroken, zoals dat gaat met een noodlot waar men in zijn onwetendheid mee speelt.

Na Bretagne ging ik uit Parijs weg naar Milaan. In Parijs liet ik niets achter, behalve een mislukking zo volslagen dat ik geloofde dat die een ander mens van me had gemaakt. Het leek me niet onbillijk als ik met de rest van mijn leven voor wat ik nu had aangericht zou moeten betalen. Ik nam al mijn voorzorgen om die fout tenminste nooit meer te maken; alsof de fout niet juist school in het geloof dat ik hem kon vermijden, en het kwaad dat je door de deur verjaagt niet terugkomt door de ramen. Maar ik geloofde nog, of weer, dat ik mijn leven met woord en daad kon besturen, legde een steen op het verleden en ging naar Milaan in een nieuwe huid. En binnen de kortste keren was ook dat spelletje werkelijkheid geworden: inderdaad, ik was een ander, maar natuurlijk ook precies dezelfde, en had me opnieuw aan gevoelens waar ik geen recht op had vergrepen.

Het verschil was dat ik nu niet meer kon vluchten. Ik begon langzamerhand een beter inzicht te krijgen in de reële macht van woorden, die een eigen, voorgevormde werkelijkheid meebrengen, al zal geen mens ooit de illusie opgeven dat hij de werkelijkheid met woorden naar zijn hand kan zetten. Illusie die trouwens door de feiten bevestigd wordt, voor de prijs van de illusie. Maar dat is het raadsel van de sfynx. Ik voor mij heb nog één keer in die illusie geloofd: toen ik Kanker schreef voor Stefano. En toen was ik toch waarachtig al vertrouwd genoeg met de spoken die ik verjoeg. Maar het is een feit, dat ik toen vier jaar lang heb geleefd van de verwachting dat ik ze zou bedwingen.

Ik geloofde, terwijl ik dat schreef, dat ik Stefano nu gaf wat ik had, me aan hem gaf zoals ik was; dat hij dat zou begrijpen en aanvaarden en dat dan - ja wat? Ik geloofde, kortom, dat ik mijn toekomst nog aan mijzelf had. Moeder was dood en Thijs wou me nooit meer zien; dat was het verleden. Ooit zou ik me daarvoor moeten verantwoorden, maar nu waren er een heden en een toekomst. Het heden was dat ik in mijn kamer zat en Kanker schreef, en dat Stefano me daar met mijn papieren zag zitten, maar nooit iets vroeg. De toekomst was dat ik zijn vertrouwen in me niet zou beschamen, nu eindelijk niet meer, dat vertrouwen dat ik overigens van het begin af had beschaamd.

Dat was dus naïef, maar het was wel oprecht. Ik voelde me terwijl ik dat schreef met hem verbonden. Ik doorzag niet dat de brug die ik bouwde van woorden tegelijk een barricade was van woorden. Ik schreef over mijn onmacht, mijn tekort, en het is waar dat die nog nooit zo reëel voor me waren geweest als ik ze nu maakte, zodat ik geloofde dat hij die realiteit zou begrijpen. Maar wat hij begreep, onmiddellijk en uitsluitend, was dat alles wat er reëel was in mijn verhaal zijn realiteit was; zodat hij me de eerste avond nadat hij het gelezen had al om mijn bevestiging daarvan vroeg, die ik hem niet kon geven.

Omdat ik dat niet onder ogen durfde zien en nu minder dan ooit meer kon vluchten; omdat ik voelde dat ik gedwongen zou worden het te begrijpen, des te hardhandiger naarmate ik me er langer tegen verzette, maar toch niet anders kon dan vluchten en me verzetten, begon ik toen voor de tweede keer aan dit verhaal, en bewerkstelligde een tweede catastrofe.

En nu?

Wat bezielt me om mijn verhaal nu nog eens van het begin af te willen vertellen, nu ik binnenkort al ouder word dan moeder ooit is geworden en de brokken van mijn leven ogenschijnlijk heb gelijmd?

De behoefte is hardnekkig, maar het wantrouwen ertegen minstens even sterk. Soms denk ik dat het is om moeders woorden, die ik zo lang zonder het zelf te weten trouw heb bewaard en in een tijd van radeloosheid terugvond; het verhaal van moeders leven, dat een opdracht aan mij bevat.

‘Jij bent mijn steunpilaar.’ Dat zei moeder tegen me toen ik een kind was. Op dat hachelijke fundament heb ik mijn leven gebouwd, dat dan ook keer op keer is ingestort. Heb ik nu, nu ik mijn leven als Berta naast Stefano heb beschreven en aanvaard, nu vader en moeder allebei dood zijn en het oude kwaad tussen Thijs en mij ook voorgoed begraven lijkt, - heb ik nu iets opgebouwd dat standhoudt?

Dat zou ik willen geloven, maar ik geloof het niet. Vader, moeder, Thijs, mijn broer, en ik, de ik die dit schrijft, Frida Vogels: daarmee is alles ooit begonnen. Zolang de gedachte daaraan me geen rust laat, mist Berta's leven naast Stefano, nog altijd, grond. Het bewijs is, dat ik mijn boek erover aan niemand durf laten lezen, ook al heeft het me met mijzelf verzoend, ook al put ik daaruit de moed om Berta in Frida te willen verankeren, om mijn leven vóór Stefano onder ogen te willen zien, op gevaar af wat ik nu toch bereikt heb weer te verliezen. Het bewijs is dat ik daar bang voor ben, en maar één manier weet om die angst te bezweren.

*

Ik stond bij het hek, gewassen, verschoond, met een viooltje in mijn haar, te wachten op vader die thuiskwam. De hele dag had ik in mijn trainingspak op straat gespeeld, maar nu stond ik daar te wachten in feestkledij. Ik zag iemand aan komen fietsen, aan het donkere eind van de straat, nog ver weg en onaanzienlijk; maar ineens, in een zonnestraal tussen twee huizen door, wás hij vader, nu al vlakbij me, sprong van zijn fiets en tilde me hoog op. Die schone jurk, dat geborstelde haar, dat viooltje vooral: dat is Ilse.

Ilse wou me altijd mooi maken, mijn haar borstelen, mijn nagels knippen. Ik wou dat niet. Ik liet me door haar met de haarborstel om de tafel nazitten en gilde: ‘Dit is mijn huis! Jij hebt niets over mij te zeggen!’

Wat er gebeurd was, in de duisternis tussen vaders lampje en die zonnestraal, was dat Ilse nu in mijn huis regeerde en moeder verdreven had. Hoe klein ik ook was, dat begreep ik en ik vocht.

Al is het moeder geweest die mij toen op haar beurt uit ons huis verjoeg. De blauwe keukendeur, waartegen ik wanhopig schopte, omdat ik moeder bij het aanrecht bezig zag en toch niet binnenkomen mocht: hoe lang heb ik me dat nog precies zoals het geweest is herinnerd? Die blauwe, ontvelde deur, dat schoppen, en mijn moeder: ongenaakbaar, achter glas. Tenslotte rende ik de tuin in om een plas te doen, en daar kwam moeder me toen na en gaf me een pak slaag.

Naast de tuin, naast ons huis was een paadje dat naar een bosje leidde. In die tijd heb ik het op me genomen om de heks die in dat bosje woonde te gaan zoeken. Ik nam Toosje, het vervelendste kind uit de straat, mee als mijn secondant; ook toen al: de eerste de beste, in mijn nood. Ik liep voorop, zij kwam achter me aan, maar de afstand tussen ons werd groter en halverwege vluchtte ze huilend terug. Alleen, in de steek gelaten, doodsbang maar roekeloos liep ik verder, het bosje in, naar de heks.

Ook ben ik vader toen uit Amsterdam gaan halen. ‘Ze vonden je terug langs de grote weg,’ vertelde moeder, ‘je lag te slapen, maar je was waarachtig al een heel eind op weg. En je wou niet mee terug, want je zei dat je vader moest gaan halen.’

Op een foto van ons huis in Bussum die ik altijd heb gehad, zijn het paadje en het bosje van de heks te zien. Een kaal, schriel bosje is het met wel degelijk een geheim. Het huis zelf is een typisch forensenhuis, in een dorp, maar voor mensen uit de stad, dat nieuw geweest zal zijn toen vader en moeder het betrokken. Een huis waar een straat bij hoort en toch afzonderlijk, alleen, goed verschanst achter te veel baksteen; naast de voordeur in de zijmuur loopt de muur van de voorgevel nog een eindje door, zodat je als je nog buiten de deur staat toch al binnen de muren van het huis bent. Op die loze voormuur staat het nummer: 37, en dat de straat de Lothariuslaan was ben ik nooit vergeten. In de tuin staat een bord: Te Huur. Van achteren bekeken blijkt de foto een ansichtkaart te zijn, met stippellijnen voor adres en postzegel, en ik weet nog hoe vreemd en onaangenaam ik dat vond als kind: alsof dat alleen al bewees dat dat huis, dat Te Huur stond, maar waar ik gewoond had, nooit mijn huis geweest kon zijn. En inderdaad: dat dát het huis van vader-moeder-en-Frida was heb ik me geloof ik nooit herinnerd, maar wel heb ik altijd als ik ernaar keek geweten dat er onheil is geschied.

Het laatste wat ik me van dat huis herinner is dat ik alleen in het grote bed sliep en vader me wakker maakte. Hij zette eten klaar op het tafeltje aan het voeteneind en tilde me uit bed. En toen aten we daar samen, tegenover elkaar, bij het lampje dat aan het hoofdeind brandde, en toen sliepen we samen, dicht tegen elkaar, in het grote bed.

Of nee, nog iets herinner ik me: ik had krielkipjes, en toen we weg moesten uit Bussum zouden die juist kuikentjes krijgen.

*

Het ‘Babyboek’, dat vader en moeder in Bussum van mij bijhielden, heb ik na moeders dood verloren gewaand. Maar een jaar nadat ik dit schreef vond ik het in Thijs' huis onverwachts terug.

De feiten bevestigen en weerleggen de herinnering, zoals dat gaat. Het is geen reden om iets aan mijn verhaal te veranderen. Herinnering is de getrouwe reconstructie van wat een leven eerder nooit zo is gebeurd. In het Babyboek lees ik bijvoorbeeld dat vader me ‘zo echt een vrouwtje’ vond, aanhankelijk en aanhalig behalve spraakzaam en gezellig; hij had zijn redenen om dat te vinden, zoals ik de mijne heb om me er niets van te herinneren. Mijn ‘allerliefste zoentjes’ waren trouwens voor moeder alleen; de ‘minder bevoorrechten’ (en dat waren dus Ilse en vader zelf) weigerde ik die pertinent. Ilse was al in huis toen ik leerde praten, zodat mijn eerste woordenschat half Duits blijkt te zijn geweest; ‘hübsch machen’, zei ik tegen haar en bedoelde dat ze mijn haar moest borstelen, geheel in strijd met de woeste scène in mijn geheugen. En die Toosje met wie ik de heks ging zoeken en die ik me met zo'n weerzin herinner, blijkt mijn hartsvriendin te zijn geweest; toen Toosje gezegd had dat ik niet lief was, wou ik door niemand meer lief gevonden worden. Dat het Toosjes moeder was die moeder uit de eerste hand over vader-en-Ilse inlichtte, omdat het haar opgevallen was dat vader op zondagochtenden als Ilse vrijaf had altijd ging fietsen en ze dat toen maar eens was nagegaan, zou een verklaring kunnen zijn en dan een onthutsende: hoe weinig ontgaat een kind?

En zo meer. Het is maar een greep. In het Babyboek schreven vader en moeder, Pappa en Mammie toen, over mij, bezegeling en onderpand van hun leven samen, dat misschien nooit heeft bestaan. Als iets de barst in mijn vroegste gevoelens zichtbaar maakt, is het dat boek.

Vaders lantarentje staat er niet in, maar moet zijn cadeautje voor mijn derde verjaardag zijn geweest. Die dag was moeder niet goed, maar maakte toch feest voor me: toen vader thuiskwam, paradeerde ik in mijn feestjurk en met twee vriendinnen om de verjaarstaart met drie kaarsjes. Maar de volgende dag ‘lag het arme, dappere Moedertje te bed en is héél erg ziek geworden’; ze moest weer naar het sanatorium, waar ik geboren was en waar vijf maanden later nu ook Thijs geboren zou worden (‘Gelukkig een zoon, dacht Pappa’, schrijft moeder over die gebeurtenis in het Babyboek, maar niet dat ze het sanatorium dit keer, nu ze vaders vrouw niet meer was, al baarde ze dan vaders zoon, van haar eigen geld had willen betalen en dat vader dat grif had aanvaard); ik werd een tijdje bij buren ondergebracht, kwam toen weer thuis, overdag door Ilse opgepast, 's nachts met vader alleen. De eerste nacht dat dat zo was, liep ik door het donkere, angstaanjagende huis naar vader toe om stilletjes in het grote bed te klimmen: ‘Ik heb maar niets gezegd,’ zei ik, toen hij 's ochtends wakker werd en mij daar naast zich vond. Dat aandoenlijke verhaal over ‘het onsportieve dikkerdje dat bang is in het donker’ schreef vader in het Babyboek, maar niet dat intussen (en het is voor het eerst van mijn leven dat ik dat zo cru bedenk) een dag of tien na mijn derde verjaardag en al dan niet in ons huis, Bertje was verwekt.

Nee, dat had ik nog nooit zo uitgerekend. Het is het Babyboek, met zijn idylle van Pappa en Mammie en Frivi, dat me ertoe drijft. Daarin lees ik tenslotte, door vader geschreven onder het hoofd ‘mopje van Fief’ (wat Ilse's naampje voor me was):

‘Mammie moet nu weer thuiskomen. Mammie is nu toch weer beter? En dan brengen we Ilse naar het sana toria. Dan doen we Ilse haar jurkje uit, en dan doen we haar haar kousjes uit, en dan doen we haar een pyjamaatje aan, en dan stoppen we haar in het rieten mandje.’

Wat heeft vader toen hij dat opschreef gedacht? Wat heeft moeder gedacht toen ze het las? Rieten mandje, dat was het wiegje dat naast moeders bed voor Thijsje of Elsje had klaargestaan en waar ik Thijsje tenslotte in vond, maar Elsje niet; waar mensen kunnen verschijnen, kunnen ze ook verdwijnen, zal ik zeker hebben gedacht.

Nee, ik zal nooit weten wat wie ook heeft gedacht. Op de allereerste bladzij van het Babyboek, op de dag van mijn geboorte, schreef vader, in zijn fraaiste hand:

‘U zeeg'ne God!

Hij stell'U tot een zegen!

Gezegend zij Uw hoofd, Uw hart, Uw wegen,

Uw aards, Uw eeuwig lot.’

Bloemendaal, 1934-1938.

Na vaders dood kreeg ik zijn dagboek in handen. Hij had me dat beloofd toen we samen in Urbino waren, in het jaar voor zijn dood, en ik er zo vast op gerekend had dat hij me nu over zichzelf (en wat ik daarmee bedoelde was: zijn leven met moeder) zou vertellen. Maar al was zijn woordenvloed in die tien dagen nauwelijks te stuiten, van wat ik gehoopt had kreeg ik niets te horen, en misschien dat de verhalen die ik zelf deed om hem te provoceren hem alleen maar intimideerden, want later zei hij tegen Thijs: ‘Frida heeft me verwijten gedaan over haar jeugd.’ Zo slecht had ik me dus verstaanbaar weten te maken. ‘Bedenk altijd dat ik vader niets te verwijten heb!’ zei moeder, die me nooit iets verzwegen heeft; maar ik wachtte op vader. Toen ik hem die keer eindelijk, op het allerlaatste moment, bekende hoe hij me ook nu weer - als altijd - teleurgesteld had, schrok hij, en beloofde me zijn dagboek. Maar ik moest hem de tijd laten, zei hij, omdat het hem moeilijk viel. Zodoende werd het me tenslotte door Ilse overhandigd, te laat en naar bleek, verminkt.

Ik heb Ilse daarvan beschuldigd. Ik vond niets van wat me beloofd was, maar wel uitgescheurde bladzijden. Ilse verklaarde me voor gek dat ik haar van zoiets verdacht, al gaf ze wel toe dat ze bladzijden die naar haar zeggen alleen haarzelf en vader aangingen vernietigd had. Maar: ‘Wat konden haar de lotgevallen van vader en mijn moeder schelen?’ en ‘Vader beloofde wel meer dingen die hij niet waar kon maken,’ schreef ze me. Dat was dus waar, maar dat had zij me niet te zeggen, noch sprak het zomaar vanzelf dat zij vóór mij en buiten mij om had gelezen wat vader mij had beloofd, en hoe dan ook: liever dan te geloven dat vader me weer bedrogen had, geloofde ik dat zij me bedroog. En dat doe ik nog, maar het doet er nu niets meer toe. Dat ik nooit iets van vader geweten heb dan wat ik zelf kon raden en er altijd voor teruggeschrokken ben dat ik het zo goed kon raden, dát is de waarheid waar het nu op aankomt. Hoe vaak heb ik niet van mezelf gedacht, en daar niets goeds mee bedoeld: ‘net vader’.

Nu, na al die tijd, heb ik die schriften weer voor de dag gehaald. Toen kon ik er niet verder in lezen. Ze lagen in mijn kast en soms dacht ik eraan, met een onbehaaglijk gevoel. Van de zomer, toen Thijs bij Stefano en mij logeerde, vroeg hij me erom. Ik bracht hem de stapel; die lag nu in de kamer waar hij toen sliep, voor hem en niet voor mij, en dat stelde me voor het ogenblik gerust. Hij las het eerst een schriftje dat Ilse me apart had nagestuurd omdat ze het eerst zelf nog eens had willen lezen en dat ik nooit ingekeken had: ‘Het is goed jò! Het is zo goed geschreven!’ zei hij en vertelde me zich verkneukelend een anekdote: hoe vader op kantoor een leugentje had verteld en dat aan de directeur was gaan opbiechten, en hoe de directeur toen had gezegd: ‘Zoiets komt voor bij een kind, maar bij iemand van uw jaren?’ Ik luisterde verrast; toen hij het schriftje uit had, las ik het ook, met het veilige gevoel dat hij me was voorgegaan. Maar ik zei: ‘Vind je dàt goed geschreven?’ ‘Goed geschreven, nou ja, goed geschreven,’ zei Thijs en ik voelde een distantie. We bedoelden verschillende dingen. Thijs heeft met vader gevochten en tenslotte vrede gesloten, zodat hij hem nu kan zien met zijn kwaliteiten en zijn gebreken, als een volwassen zoon; ik ben nooit opgehouden te veel van vader te verwachten en de teleurstelling in stilte te verbijten, zonder ooit te weten - ook nu nog niet - of ik mijn eigen tekort op hem verhaalde of omgekeerd. Dat verhaal van het leugentje was nu net het enige aardige in het hele schriftje, vond ik, en misschien zou ik het zonder Thijs' tussenkomst niet eens hebben opgemerkt. En toch weet ik ook zeker - een aanmatigende gedachte misschien - dat niemand zich vader zo levendig, zo als hij werkelijk was kan herinneren als ik.

Toen Thijs weer weg was, heb ik vaders dagboek dan eindelijk in zijn geheel - zijn verminkte geheel - gelezen. Het eerst zocht ik nu een aantekening op waarnaar in een schuin over de kaft van elk schrift geplakt strookje wordt verwezen. Daar vond ik:

Aan mijn kinderen.
Deze cahiers vormen geen dagboek maar bundelen wel notities van mijn vluchtig leven. Veel is kaf, maar ik weet, dat er zeldzame graankorrels onder zijn. Ook het kaf is interessant, èn om wat er in heeft gezeten, èn om ‘wat’ het er uit heeft geklopt èn (vooral) om wat er geworden is van wat er eens in gezeten heeft... Wil één van jullie deze cahiers bewaren (hij of zij, die er met het meeste behagen in heeft gelezen) èn... beheren? Al zou geen van jullie er wat in zien, geef ze dan dóór aan een volgende generatie. Want als historische documentatie van ‘een 20e eeuwer uit de middengroep’ hebben ze in ieder geval hun waarde. Hebben ze? Zo niet, lees dan ‘krijgen ze’!
Bij voorbaat hartelijk dank.

Zou ik toen ik vaders schriften voor het eerst in handen had de aanwijzing op die strookjes niet hebben opgevolgd? Het lijkt me ondenkbaar, en toch: van die opdracht herinner ik me niets. Wat daar staat, is dat Ilse gelijk had en dat vaders schriften nooit een boodschap speciaal voor mij hebben bevat; wat daar staat is ook, dat ik van ons vijven (‘ons vijven’ om het zo nu maar te zeggen) zeker niet degeen ben die er recht op heeft, want ik lees ze niet met behagen, maar met kwaadwilligheid. Ik lees ze ter bevestiging van een oordeel, een oordeel dat geen oordeel is, omdat ik niet eens een norm heb om mijn eigen gedrag aan te toetsen, laat staan dat van mijn vader; een oordeel dat dus niets anders kan zijn dan - nog altijd - het oordeel dat ik van hemzelf had willen horen. Maar een oordeel, dat had ik helemaal niet willen horen; ik had alleen maar willen horen hoe alles is geweest.

Wàt Ilse me ook ontstolen heeft, hoogstwaarschijnlijk niet het verhaal over zichzelf dat vader me nooit heeft gedaan. Maar daarom betreur ik het nog niet dat ik haar juist dat voor de voeten heb geworpen, in het radeloze briefje dat ik haar toen schreef, waarvan ik me nu herinner: ‘Ik vind het zo erg dat ik liever nooit meer wat met je te maken wil hebben’, en: ‘Als het niet waar is, vraag ik je om vergeving.’ Ik had er behoefte aan om naar Ilse uit te halen en precies om die reden, een al veel te lang opgekropte behoefte. Het was de klap, au fond, die moeder Ilse veertig jaar eerder in Bussum had willen geven, toen Ilse haar, net als mij nu, afhandig maakte wat ze in werkelijkheid niet eens bezat. En hoe gemankeerd en plaatsvervangend die klap dan ook was, hoe onbillijk, ridicuul en machteloos, in mijn wereld (de wereld die ik hier tracht te beschrijven) was hij verdiend en raak en herstelde een evenwicht. Sindsdien laat de gedachte aan Ilse me met rust.

Er speelt me nu een kwatrijntje door mijn hoofd dat niet ver van die opdracht aan zijn kinderen in vaders dagboek staat, geschreven kort na zijn eenenvijftigste verjaardag, op een ‘zonnige - en toch niet heldere’ dag:

‘Ach jij, mijn wonderlijke leven,

met al je onvervulde uren

van veel beloven, weinig geven...

Voor mijn part mag je eeuwig duren!’

Wat denk ik daarvan? Ik zou hem zo'n Lebensbejahung niet nazeggen, en moeder ook niet.

*

‘Ziezo, nu zijn we in Bloemendaal’, schreef moeder in juli 1934 in het Babyboek, dat ze waarachtig nog scheen te willen voortzetten, alleen met ons twee bij mevrouw Berkenrode of tante An of monna of hoe men die totaal onverwachte uitkomst in ons leven ook wil noemen aangeland; om zich groot te houden? als heimelijk beroep op vader? uit plicht jegens Thijs en mij? om nog iets van het oude te behouden, of juist als breuk en nieuw begin? In 1936 werd de scheiding uitgesproken; vader werd, zoals de wet toen vereiste, wegens overspel schuldig verklaard en kreeg een aantal financiële verplichtingen jegens ons opgelegd waaraan hij zich nooit heeft gehouden. Maar toen, kort na onze aankomst in Bloemendaal, schreef hij nog een dramatische brief, niet aan moeder echter, maar over moeders hoofd heen aan monna gericht: monna moest moeder ‘voorzichtig voorbereiden’ op de ‘Grote Zaak’, die was dat vader zijn huwelijk met haar per 1 oktober van dat jaar zou hervatten. Dat die brief, vol hoofdletters en dure eden, nu bij mij berust, komt doordat monna hem mij gaf ‘om het een beetje goed te maken’ toen vaders aan mij beloofde dagboek een loze belofte was gebleken (door wie zijn schuld dan ook); zij dacht ermee aan te tonen dat vader moeder niet in de steek had gelaten, ‘zoals de familie van der Ley altijd heeft beweerd’, omdat de waarheid immers was dat moeder wat vader haar toen aanbood zelf had geweigerd. ‘En dat kon ik ook wel begrijpen,’ voegde monna daaraan toe, ‘het was te zwaar voor haar.’

Te zwaar? Jawel, jazeker, maar wat had vader moeder dan nog te bieden; hoe stelde men zich dat uit de as herrezen huwelijk in godsnaam voor? Ilse had een half jaar voor onze komst in monna's huis Bertje gekregen en wachtte nu elders met hem op vader, zeker van haar zaak; het moet daarvóór zijn geweest dat ze op aanstichten van oma Mees en oom Bram en toch minstens met vaders medeweten door de vreemdelingenpolitie op de trein naar Duitsland werd gezet, maar ze kwam terug, en dat juich ik toe. Moeder van haar kant zei: ‘Met Bert in één huis wonen, dát wil ik in elk geval nooit meer.’

Misschien is dat hele krankzinnige plan vóór alles karakteristiek voor vaders verhouding tot monna, op wie hij zich van hun eerste kennismaking af met de volle overgave en dwingelandij van een kind verliet en voor wie hij omgekeerd hun beider leven lang nummer één is gebleven. Ik kan in vaders brief (niet aan moeder, maar aan monna, ik herhaal het) niets anders zien dan - doorleefd en doorleden, o zeker, maar toch - theater; en wat monna's rol daarin, die ik ook niet bewonder, betreft, beperk ik me tot een bewaard gebleven uitspraak van de dokter: ‘Als jullie dat vrouwtje willen vermoorden, moeten jullie dát vooral doen.’

Het doet er allemaal niets meer toe. ‘Ziezo, nu zijn we in Bloemendaal,’ schreef moeder en met die eerste Bloemendaalse aantekening, die meteen de laatste van het Babyboek is, begint ons leven met ons drieën. Ik treed erin op als pienter, eigenwijs en vooral ontzettend vermoeiend, omdat ik altijd in het middelpunt van de belangstelling wou staan; Thijs was nog zo heel erg klein: ‘Het leukst is hij, als hij door de spijlen van zijn bedje gluurt.’

‘Thijs? Spuugthijs!’ zei moeder, toen Thijs dan geboren was (en Bertje onderweg) en tante (‘tante’, ja, zonder nadere specificatie, tante die voor moeder zowel als voor mij een toevlucht is geweest) voor het eerst naar hem kwam kijken. ‘Maar Hannie, zo mag je niet praten.’ ‘Spuugthijs. Hij krijst en hij spuugt.’ Ook in het Babyboek, dat toen nog manmoedig werd voortgezet, kon dat niet verheimelijkt worden: ‘Gelukkig een zoon, dacht Pappa’ en ‘het hele sanatorium leefde mee’, staat daar weliswaar, maar ‘Thijsje dronk niet altijd even goed’ en ‘huilde 's nachts huizehoog’; na vier maanden was hij nog maar nauwelijks aangekomen, zodat de dokter werd afgedankt en hij de fles in plaats van borstvoeding kreeg, maar niets hielp, ‘meneertje Thijs bleef bezwaard’ en ‘spugen geen gebrek’. En dat is het laatste wat er over Thijs, of over mij (‘een echt straatkind geworden intussen’ en ‘het is te hopen dat Frida geen ongeluk krijgt, want ze past niet goed op’) tot onze aankomst in Bloemendaal wordt vernomen; wat er gebeurde, was dat Thijs evenals moeder longontsteking kreeg en dat zeker niet overleefd zou hebben als ze niet samen, allebei doodzenuwachtig en doodziek, naar oom Aarnout in Eindhoven waren gereisd, waar tante Laura Thijs wekenlang dag en nacht elk uur één lepel melk gaf en hij eindelijk tot rust kwam. ‘Terecht of ten onrechte heb ik altijd geloofd dat iemand wiens leven één keer aan een zijden draadje heeft gehangen daaraan zijn leven lang een speciale kwetsbaarheid overhoudt, zeker als dat in zo'n pril stadium gebeurt’, zo beschreef Thijs later zelf zijn intree in de wereld.

Ik werd, met luizen en diarree, door oom Chris en tante Bets in Dordrecht opgenomen. Wat ik me van dat verblijf herinner is dat oom Chris bulderend in de deur kwam staan als ik op de po zat en nog altijd niet klaar was, of dat Fietje als ik haar met tante Bets uit school ging halen zodra de schooldeur openging naar buiten vloog om mij de autoped - haar autoped - af te pakken, of dat ik bij Rob, die ziek was, op bed zat en hem ‘voorlas’, zoals vader het mij toen ik nog in mijn eigen huis woonde had gedaan; Rob hoorde dat geduldig aan en ik had een illusie van geborgenheid. Het was Rob die me vele jaren later een foto liet zien: een foto van vader met mij in oom Chris' familiekring. Ik was verbaasd. Dat vader mij daar toen is komen bezoeken, daar wist ik niets meer van. En ik moet er toch zo blij mee zijn geweest; maar ik moet ook toen al begrepen hebben, dat vader nu nog maar soms mijn vader was.

Hoe monna in vaders en ons leven verscheen, of omgekeerd, is een verhaal dat ik later vaak genoeg heb gehoord, zo'n heus gebeurd, uitentreuren verteld verhaal waarmee men de onbevattelijkheid van fatale gebeurtenissen voor het gemak overbrugt, tot het werkelijk iets schijnt te verklaren. ‘Gos’, door monna zo gedoopt, was de sleutelfiguur. Gos, ooit Guus Gossink en vaders studievriend, sindsdien onuitputtelijk in geniale bedenksels, was monna naar de keuken nagelopen, vol van het prachtige boek dat hij nu zou gaan schrijven. Een roman zou het worden waarin de hoofdpersoon, ingenieur van beroep, maar eigenlijk veel meer wijsgeer en dichter en groot bewonderaar van Nietzsche, ongelukkig getrouwd met een vrouw van betere stand maar naar geest en hart verre zijn mindere, seksueel onrijp bovendien, in één keer dat hele knellende burgerbestaan van zich afwierp en de vrijheid en de natuur verkoos in de gedaante van een lief jong meisje: de Duitse dienstbode, die...

‘Hè nee Gos! Nu niet weer een Duitse!’ had monna op dit punt geprotesteerd.

‘Maar als het nu een Duitse is!’ riep Gos klagend uit; en dat was het eind geweest van de roman, maar: ‘Breng hem maar eens mee,’ had monna gezegd, toen ze het hele verhaal had gehoord; en van het ogenblik af dat vader in Bloemendaal in monna's gang had gestaan, had het ‘geklikt’ tussen die twee. Het werd een verbond voor het leven. Wat monna voor vader en vader voor monna is geweest, is een zaak tussen hen; mij interesseert nu alleen dat Ilse in monna's huis van Bertje beviel en dat moeder, Thijs en ik vervolgens vier jaar lang in dat huis hebben gewoond, omdat wij met ons allen vaders problemen waren en monna vader die uit de hand nam.

‘Ik moest daar dus gaan kennismaken,’ vertelde moeder. ‘Ik zei zodra ik binnenkwam: ik kom hier niet uit vrije wil! ik word gestuurd! ik moet wel, als je dat maar weet! - En wat bleek later? Dat had An juist voor me ingenomen.’

Voor Thijs werd Bloemendaal ‘geluk, geborgenheid’. Zo zei hij het later zelf. Het was Thijs die monna haar naam van monna gaf: ‘Ik ben je moeder niet, Thijs.’ ‘Wel. Monna.’ Moeder was ‘Channie’. ‘Toch hield hij ook wel van mij,’ zei moeder daarvan. Maar monna regeerde Thijs' wereld, absoluut; bij monna kon Thijs niet in Sinterklaas geloven, want ‘monna was er toch al? Ik kreeg een stoel vol cadeautjes, dat kon toch alleen maar van monna zijn?’; bij monna liep hij met het tafelkleed over zijn schouders de kamer vol goedlachse hovelingen rond: ‘Ik ben een prins en ik woon in een café.’ - ‘Beseft een volwassene ooit ten volle wat hij voor een kind kan betekenen?’ vroeg hij zich daarover veertig jaar later af.

Nee, ten goede noch ten kwade. Hoe ik ooit, aan vaders of moeders hand, in Bloemendaal ben binnengestapt, daar weet ik niets meer van, maar ik weet wel dat ik tante An, met haar hele huis, vier zoons, twee honden en kat, familie en vrienden, dienstbode en naaister en al, van het eerste ogenblik af vierkant heb geweigerd. Ik hoef maar ‘tante An’ te zeggen om weer te voelen hoe formidabel tante An toen voor me was en hoe ik haar met mijn volle machteloosheid van klein kind heb gehaat. Dat ik niettemin later, toen ik geen kind meer was, die haat heb kunnen vergeten en monna heb kunnen ontdekken als een van de aardigste mensen die ik ooit heb gekend, is iets waarmee ik mezelf nog altijd feliciteer.

Ik had in tante An's huis een kamer op zolder. Ik weet nu dat Hans daar ook zijn kamer had en dat er verder een klein kamertje was waar Ab soms loden soldaatjes maakte. Maar in mijn herinnering was ik op die zolder helemaal alleen.

Als je de deur van mijn kamer in kwam, zag je recht voor je uit de wastafel. Links, direct naast de deur, was het bed achter oranje gordijnen. Tegenover de wastafel, veel verder naar links dus, het raam, en tussen de wastafel en het raam de vloer, leeg, naar het me nu toeschijnt, en bedekt met een grove prikkende mat. Waarom er gordijnen om het bed hingen weet ik niet; misschien had ik er zelf om gevraagd. Ze waren van een stevige, stugge stof, alsof je in een tent woonde. Boven het bed was een donkerrood bakelieten lampje met een hoedje als een paddestoel, dat ik van vader had gekregen, tegen een balk van het schuine dak geschroefd.

Als ik naar bed ging (ook dat in mijn herinnering alleen) inspecteerde ik die kamer. Ik keek eerst onder het bed: het was er donker, maar leeg. Ik liep naar de deur, deed het grote licht uit en rende op mijn blote voeten over de mat naar het bed, oranje verlicht. Ik kroop tussen de gordijnen door en schoof de spleet zorgvuldig achter me dicht. In bed trok ik mijn haar naar voren, stopte de dekens in om mijn nek en reikte met een blote arm vlug even omhoog om vaders lampje uit te doen. Nu lag ik veilig en beschut in het donker. Ik had niets verzuimd. Niets kon me overkomen. Maar terwijl ik me met die gedachte in slaap probeerde te sussen, hoorde ik ze komen, de dieven en de moordenaars, en al gauw was de kamer vol van hun geschuifel.

Eigenaardig: ik kende de oorsprong van die geluiden. Het was kraken van hout en ritselen van kalk. Maar dat ik dat wist stelde me niet gerust, integendeel zelfs. Het was het huis zelf, met zijn hout en zijn kalk, dat me belaagde en nu ik weerloos in het donker lag in zijn ware gedaante ontwaakte. Ik lag doodstil, proberend het niet te horen, tot de geluiden zo vlakbij waren gekomen dat ze me haast betastten en mijn angst zelf me roekeloos maakte.

Ik stak mijn arm uit, rillend van angst, en stak vaders lampje weer aan. Nu lag ik weer in mijn tent van oranje verlichte gordijnen. Ik kroop onder de dekens vandaan, liet me op de grond glijden en keek onder het bed. Niets. Lange, zwarte schaduwen, maar nee, heus, niets. Ik rende over de prikkende mat naar de deur en deed het grote licht weer aan. Niets. De kamer. De wastafel, de vale mat. Ik deed de deur naar de zolder open, stijf van angst.

Niets. Stil. Donker. Vaag zichtbaar, tegenover me, de witte muur, met de eeuwig schilferende, bladderende, ritselende kalk. Rechts van me de eigenlijke zolder met zijn krakende hanebalken, waar lange schaduwen in vielen. Het raam boven de trap, van buiten vaag verlicht, de trap die naar beneden leidde, waar de andere mensen nu sliepen. Het is nooit bij me opgekomen die trap af te gaan en om hulp te vragen. Integendeel: door tante An betrapt te worden, zou het ergste van alles zijn geweest. Ik keek, zonder van mijn plaats te komen. Ik deed de deur weer dicht, het licht weer uit en rende terug naar mijn oranje verlichte bed. Ik sliep in en droomde dat een heks me achterna zat, door een warrig bos, in steeds kleiner wordende kringen.

Eens bracht oma Mees een popje voor me mee. Het was een celluloid popje, zodat ik het niet stuk zou kunnen maken, want ik hàd al eens een pop van oma Mees gehad: die had ik, in Bussum nog, achter me aan de trap op gesleept en toen bij mijn volle verstand naar beneden gesmeten. Dat kreeg ik nog dikwijls te horen: nooit meer zou oma Mees mij iets moois geven. Maar in Bloemendaal bracht ze dat popje dat niet stuk kon voor me mee, omdat een meisje toch met poppen moest spelen. Ik nam het mee naar bed en ging er bovenop liggen; ik duwde er uit alle macht op, maar kreeg het niet stuk, maar eindelijk kreeg ik het toch stuk en gooide het gedeukte ding het bed uit.

Uit het raam van die kamer heb ik Sinterklaas gezien.

Het was Sinterklaasavond. De grote mensen en grote kinderen vierden beneden feest; voor Thijs en mij, had tante An gezegd, zou Sinterklaas de volgende ochtend komen. Maar bij die grote mensen was vader.

Ik hoorde ze beneden praten en lachen en kon niet slapen; ik ging in het donker voor mijn raam zitten. Buiten scheen de maan. Het witte gebouw van de School met de Bijbel, achter de vijver aan de overkant, baadde in het licht. En toen zag ik over het dak van dat witte gebouw Sinterklaas rijden.

Ik hield mijn adem in. Ik begon heel zachtjes van paardevoetjes trippeltrap, paardevoetjes stippestap te zingen. Het maanlicht overgoot het stappende witte paard. Daar reed Sinterklaas, en zelfs hij wist niet dat ik hier in het donker naar hem zat te kijken.

Dat was een geheim en ik heb het nooit aan iemand verteld, en ook het volgende niet. Op een avond, tegen de schemering, kroop ik rond onder de struiken tegenover tante An's huis, waar niemand me kon zien. Op de grond lag een reep dik, stijf zilverpapier.

Ik raapte het op en ging ermee onder een struik zitten. Ik hield het tussen twee vingers vast en zwaaide het voorzichtig heen en weer: het maakte een nog nooit gehoord, tinkelend, fonkelend geluid. Ik keek en luisterde en wiegde zachtjes mee, onuitsprekelijk gelukkig, onuitsprekelijk ongelukkig, ik weet het niet. Daar zat ik, op de zachte grond, weggekropen onder lage takken, met zingend zilver in mijn handen en iets anders was er op de hele wereld niet.

In tante An's huis waren vader en moeder er weer, maar ze waren er niet voor mij. Vader kwam er op bezoek en ik mocht dan ‘niet zo aan hem hangen, niet zo plakken’, zei tante An. En moeder was ziek, ze lag op de achterkamer boven in bed en ik mocht niet eens naar haar toe. Ik moet een onuitstaanbaar kind geweest zijn toen, maar hoe kon ik dat begrijpen? Ik gaf tante An de schuld. Die was de baas in dat huis waar ik helemaal niet wou zijn. Toen ik een tijdlang in Reins kamertje moest middagslapen, peuterde ik in mijn neus en smeerde de smurrie tegen het behang.

‘Ik woon hier maar op een ongelukje.’ Zo verklaarde ik mijn aanwezigheid in dat huis aan wie het maar horen wou. ‘De mevrouw van wie dit huis is is niet thuis en moeder is met Thijsje bezig.’ Zo wees ik een bezoeker de deur, die pats weer in het slot werd gegooid.

Dat is me verteld. Maar dit herinner ik me. Tante Miepie nam me op schoot. Tante Miepie kende ik helemaal niet. Ze knuffelde me en drukte me tegen zich aan en praatte onderwijl met tante An, tot ik onverhoeds zo hard ik kon in haar grote zachte borsten kneep. Ze gilde en duwde me van zich af en ik was zelf erg geschrokken, maar dat was toch zeker mijn tante Miepie niet? ‘Dat geniepige kind!’ zei tante An.

Dat kreeg ik meer te horen. Tante An stond met Thijsje op haar arm bij de keukendeur en praatte met mevrouw-naaister. Thijsje had een kruippak aan dat mevrouw-naaister voor hem had gebreid: het was donkerblauw met een opgerold boord met lichtblauwe strepen. Ik kwam erbij staan en zei: ‘Ik vind dat pak niet mooi. Die kraag is net een worst.’ Dat had ik tante An zelf horen zeggen. ‘Dat geniepige kind!’ zei tante An.

Ab liep met de poes onder zijn trui, die helemaal dik was van de poes, door de tuin en zong: ‘Katten moet je pesten! Frida moet je pesten!’

Ik kwam het tuinpad in de achtertuin op. Voor de keukendeur stond Truus, het dienstmeisje van tante An, en versperde me de weg. ‘Kan jij me niet gedag zeggen!’ zei ze. Ze torende voor me op, in haar krakende welvende schort, op de bovenrand waarvan een grote glimmende margriet zat gespeld. ‘Heb jij je tong verloren? Jij hebt anders praatjes genoeg!’ zei Truus, en ik fixeerde letterlijk in doodsangst de margriet.

Toen ik wat later bij tante Miepie ging logeren, kreeg ik warm water om mijn tanden mee te poetsen, een weekhartigheid waar ik absoluut niet van gediend was. Maar het moet ook tante Miepie zijn geweest met wie ik bij Ouddorp ging kamperen. Daarvan herinner ik me weliswaar in de eerste plaats de dorens in de duinen, de kwallen op het strand en de oorwurmen die 's nachts in mijn oren zouden kruipen, zodat ik nauwelijks durfde gaan slapen, maar ook een geweldige storm die de hele tent boven onze hoofden wegblies: midden in de nacht, in onze drijfnatte pyjama's, bij bliksem en donder en gierende regenvlagen, moesten we met onze stormlampen een goed heenkomen zoeken, en die woeste scène herinner ik me als een extatisch hoogtepunt.

*

In die tijd begon vader zijn dagboek.

Bloemendaal, 9 oktober 1935.
Eerste doelbewuste poging om de universiteit der zelfkennis te bezoeken!
Na een paar dagen van ongewone gezondheid overviel mij de oude plaag der zelfkwellingen e.t.q. weer. Wat betekenen die dwangvoorstellingen? Laat ik eerst trachten, er wat van te zeggen.
De last, die ze mij bezorgen, is als een pijnlijke jeuk. Hun aanhoudend getreiter veroorzaakt een algeheel onbehagen, zeurderig, plukkend en trekkend. Veroorzaakt? Zie verder! Wat hun inhoud betreft, deze is tweeërlei:
1. angst
2. zorg.
De angst is die van het ‘boze geweten’ - niet van mijn echte geweten, want ik voel mijn leven wel als noodwendig verlopen. Ook voel ik, dat mijn ‘zonde’ mij erop vooruit heeft doen gaan. Ik zou de periode van vóór de ‘zondeval’ niet terug wensen! En hoeveel heeft mijn verlaten van de weg van ‘zede’ en gebruik mij niet aan nieuws en rijks geschonken! Ik heb geleden, gedacht, geleerd. Schopenhauer, Nietzsche, Ter Braak, Montaigne - zou ik ze ooit ontmoet hebben zonder van het spoor van de kudde te zijn afgetrokken? Zeker had ik dan An, Hans, Ab, Kitty, Käthe, Frits en zovele anderen nooit beleefd, om nog niet eens te spreken van de eerste en enige Vrouw, die ik in mijn leven kende. Neen, mijn echte geweten, de natuur in mij veroordeelt me niet. Er is geen berouw (meer), op dit ogenblik is geen van de partijen, die bij mijn echtbreuk en vrije liefde betrokken zijn, ongelukkig. Hannie is er beter aan toe dan tevoren, Frida en Thijsje weten niet beter of 't hoort zo, Bertje zou er zonder mijn ‘ontrouw’ (aan wie? aan wat?) niet eens zijn en Ilse, de enige Vrouw in het conflict, is nu gelukkig en zou anders - misschien nu al getroost zijn maar toch zeker na een diep leed en ze zou háár in en bij haar passende man niet hebben.
Wat de kinderen betreft mag ik de zaak echter niet naar 't ogenblik beoordelen. Maar ben ik een profeet? Moet ik mij kwellen met zorgen, die nu alleen maar in mijn fantasie kunnen bestaan? Zijn er niet evenveel voor- als nadelen van hun plaats op de curve van Gauss door de rede op de balans te stellen? Ik had toch ook dood kunnen gaan of monnik kunnen worden of een soortgelijke zedelijke weg kunnen inslaan die hun feitelijke positie gelijk aan die van nu had gemaakt?

Moeder vertelde me later:

‘Ik was dus ziek. Iedereen dacht dat ik wel dood zou gaan. Bij het opmaken van de scheidingsacte is daar min of meer op gerekend. En ik dacht het zelf ook. Alles was zo rottig. Ik dacht niet dat ik er ooit nog overheen zou kunnen komen, ik dacht, nu komt er nooit meer iets anders dan rottigs. Ik ga dood, dacht ik. Maar toen heb ik gedacht: “Nee! Je bent nog niet klaar. Je hebt Frida en Thijs op te voeden.” - En ziet, Hannie ging niet dood.’

*

Ik zat in het bad te wachten tot tante An me zou komen wassen. Er dreven gekleurde celluloid eendjes en vissen in het bad. Maar daar keek ik niet naar om; ik wachtte op andere gebeurtenissen. De deur naar tante An's slaapkamer vloog open en Rein rende krijsend de badkamer in en door de deur naar de gang er weer uit, wat zich herhaalde tot tante An kwam om me te wassen en ik des duivels, maar bloot en nat in bad zat. Als ik gewassen en afgedroogd was, werden mijn haren geborsteld en mijn nagels geknipt: alles wat afviel, haren en nagels, moest bewaard blijven. Hoe tante An zich ergerde aan die manie, ontging me ook toen al niet. De haren gingen in een ronde bamboe doos en vormden tenslotte een grote zachte dot waar het deksel nog maar wiebelend bovenop zat, wat tante An gelijk gaf en mij beschaamd maakte. Maar natuurlijk volhardde ik toch in mijn uitzichtloze onderneming.

Tante An had trouwens altijd gelijk en ik had altijd reden om me te schamen, maar dat was nog geen reden om het daar niet naar te maken. Als ik een sinaasappel kreeg, wou ik die niet net als iedereen in partjes hebben, maar met schil en al doormidden gesneden om uit te zuigen: ‘Als je dat persé wilt,’ zei tante An, ‘ga je er maar de gang mee op, aan tafel gebeurt het niet.’ Ik liep kluivend en smakkend, met druipende vingers, de gang op en neer, langs het halfronde tafeltje met de spiegel en de telefoon naar de voordeur en weer terug, horend hoe ze binnen zaten te praten en te lachen. Als vader er was, keek ik in de brievenbus of de krant er al was; die bracht ik hem dan en had recht op zijn aandacht. Ik vroeg hem de namen van de letters en onthield ze goed. Door de titel van de krant heen stonden rare rode letters die je niet kon lezen (gotische letters waren dat, zei vader), maar al gauw las ik Bruintje Beer en de geheime berichten over de dieven en de moordenaars onder Bruintje Beer, diezelfde dieven en moordenaars die 's nachts in mijn kamer kwamen spoken. ‘Jij moet niet zo aan vader hangen, niet zo plakken!’ zei tante An, ‘als vader hier komt is hij moe, nu moet je hem eens met rust laten!’, maar al was tante An dan de baas in huis, als vader er was, was vader mijn vader. Eens holde ik hem naar het hek tegemoet; we wandelden samen pratend het tuinpad op en toen we bij de schuur kwamen, zei ik achteloos: ‘Moet je kijken zeg: daar zit Kas.’ Daar zat Kas, achter de schuur verstopt, klaar om vader met een geweldige schreeuw op zijn lijf te springen. Dat ik de pret bedierf heeft monna me later, toen ze monna voor me was geworden, meer dan eens verteld; ze zei er dan niet meer bij wat een klikspaan ze me toen had gevonden, maar begreep toch ook niet hoe veel reden ik had gehad om dat ogenblik van vader-en-Frida tot het uiterste uit te buiten. ‘Jij hebt ze achter de mouw,’ zei tante An in Bloemendaal eens tegen me; we stonden samen bij het hek aan de straat met de spaniël Bobby en ik begreep dat ik eigenlijk net zo was als Bobby, die vies rook en als je hem riep met zijn buik over de grond naar je toe kwam kruipen.

(Toen ik dat later aan monna vertelde, ontkende ze dat ze ooit zoiets van me had gedacht, laat staan gezegd, en dat stelde me teleur. Alsof er nooit een reden voor was geweest, en bovendien: als wat toen waar was nu niet meer waar mocht zijn, waarop berustte wat nu waar was dan?)

Eens toen ik vader net had horen binnenkomen, nam tante An me mee naar de achterkamer en zette me neer voor de klok. Ze wees me hoe de wijzers moesten staan voor ik naar vader toe mocht en liet me alleen. Ik bleef staan voor die klok, starend naar de wijzers, die niets meer met voorbijgaande tijd te maken hadden, horend hoe vader, mijn vader! in de voorkamer met tante An zat te praten, zo machteloos getergd als misschien niet eens in een droom.

*

Het was op de dag waarop vader zeventig geworden zou zijn dat monna me, ‘ter compensatie van de verdwenen dagboekbladen’, die brief van hem aan haar stuurde die het dramatische voornemen behelst om met moeder, maar over moeders hoofd heen, per 1 oktober 1934 ‘een nieuw leven’ te beginnen. Achteraf bedacht ik dat ik me niet blij genoeg met dat geschenk had getoond. Blij? Dat was ik dan ook niet. Als die brief iets laat zien, is het immers dat vader noch met moeder, noch met Ilse, noch met monna rekening hield; en dat hij zelf de eerste dupe was van zijn van elke werkelijkheidszin gespeende manoeuvres, verandert daar wel iets aan, maar niet genoeg. Nee, reden om blij te zijn had ik alleen omdat monna mij die blik in haar leven met vader gunde, dat leven dat voor hun alle twee - denk ik nu - misschien het beste geweest is wat ze hebben gehad.

Nu, dat ontging me dan ook niet. Dat het monna is geweest die de angel uit mijn wrok tegen vader heeft gehaald, zou ik dat niet weten? Ik voel in vaders brief verwendheid, verblindheid en emotionele chantage, maar monna kon vaders ‘ontsporingen’ (zoals zij het noemde) aanvaarden. Monna heeft me na vaders dood met hem en met mijzelf verzoend; monna vertelde me over hem en luisterde naar wat ik van mijn kant te vertellen had, zoals ik dat van vader zelf had verlangd. Dat monna me vertrouwde bewees me hoeveel ik, au fond, mijn leven lang van vader ben blijven houden. Ik kon hem bij haar zo zwart maken als ik wou, zij twijfelde daar geen ogenblik aan. En dat haar verklaringen van zijn karakter en gedrag mij dikwijls niet overtuigden, bracht mij van mijn kant niet in twijfel: ik voelde er geen ontduiken van de waarheid in, maar royaliteit. Monna was niet blind voor vaders fouten, maar in de mensen die ze lief had zag ze iets groots. En dat was precies wat ik nodig had: omdat ik als kind geloofd heb dat er op de hele wereld niemand was zoals mijn vader en dat gevoel nooit heb kunnen kwijtraken, hoe gebarsten en gescheurd het nu ook is, en misschien van het begin af is geweest.

*

Door twee van mijn Bloemendaalse herinneringen aan vader loopt die barst.

De ene is dat ik vader ging opzoeken in zijn kamer aan de De Genestetweg; de naam herinner ik me door het boekje, donkerblauw met gouden letters, dat ik bij tante An in de kast zag staan en waar ik naar keek omdat het iets te maken had met vader. Nu weet ik dat zij die kamer, vlakbij haar eigen huis, voor vader had gevonden, als pied-à-terre waar Ilse hem vrijelijk kon bezoeken; een arrangement dat later geperfectioneerd zou worden tot de even krankzinnige als rampzalige situatie in monna's huis aan de Stadhouderskade in Amsterdam, waar monna beneden, vader en Ilse met Bert, Isa en Lottie daarboven, en moeder, Thijs en ik daar weer boven woonden, zodat vader om zo te zeggen zijn hele leven onder handbereik had, alsof hij nooit had hoeven kiezen en nooit met het een voor het ander had moeten betalen. En toen heeft hij daar dan ook duur voor betaald, maar hij niet alleen.

In die kamer aan de De Genestetweg ging ik op een avond toen het al donker was naar vader toe. De jongen van beneden bracht me een grote, donkere zolder over. Maar ik had die jongen niet nodig. Voor me uit zag ik het licht dat door de kieren van vaders kamer scheen; daar wachtte hij op me, wist ik, en niets kon me gebeuren. Maar toen ik in die vreemde kamer tegenover vader stond, in het nauwe gangetje naast het grote bed, was ik ineens verlegen.

De andere is dat vader en ik samen gingen fietsen. Ik zat op mijn eigen zadeltje voor op de stang, zoals altijd, en bediende mijn eigen stuur, zoals altijd; eigenlijk waren dat de handremmen, maar die had vader niet meer nodig omdat de fiets nu een terugtraprem had. ‘Links-rechts,’ zei vader en ik stuurde mee, zoals altijd, maar het was niet zoals altijd. Dieren weten zulke dingen en kinderen ook.

Bij een groot huis in een tuin met bomen stapte vader af. Mensen liepen het hek in en uit. Ik bleef op de fiets zitten, die vader langs de oprijlaan voortduwde. Toen we bij het huis gekomen waren, tilde hij me op de grond en zette de fiets tegen een boom. Hij duwde de voordeur open, want je kon daar zomaar naar binnen lopen en het was dan ook geen gewoon huis: achter de deur was een lange, nauwe, met grijsgeschilderde planken afgeschotte gang vol mensen. Links waren ramen en rechts deuren en loketten. Vader zette me neer onder een raam en zei dat ik daar op hem moest wachten. Ik keek hem na terwijl hij tussen de andere mensen door de gang verder in liep, op een deur klopte en verdween.

Het raam zat te hoog om naar buiten te kunnen kijken. Ik kwam met mijn hoofd juist tot de vensterbank; ik drukte mijn schouders tegen de muur en maakte me klein. Ik was bang dat iemand me zou vragen wie ik was en wat ik daar deed, want dan had ik moeten zeggen: ‘Ik wacht op vader’, en dat mocht immers niet: het was een geheim. Dat wist ik, en ik wist ook dat het te maken had met Ilse en Bertje. Hoe ik aan die wetenschap kwam is me een raadsel, maar ik wist het, en toen ik vader eindelijk weer tussen de andere mensen door naar me toe zag komen keek ik de andere kant op, alsof ik hem nog niet zag. We gingen naar buiten en fietsten verder alsof er niets gebeurd was; ‘links-rechts,’ zei vader en ik stuurde mee, alsof hij niet wist wat ik wist, en dat wist hij ook niet en zelfs hij mocht het niet weten. Ik heb het nooit aan iemand verteld en nu nog duikt die gang soms op in mijn dromen.

Later hoorde ik van moeder de verklaring. Dat huis was het gemeentehuis geweest, waar vader heen had gemoeten om Bertje te echten. ‘Vader heeft hemel en aarde bewogen om Bertje te echten,’ vertelde moeder me toen, ‘hij heeft zelfs een petitie gericht aan de Koningin. Maar ze zijn daar ontzettend lastig mee. Onechte kinderen, dat geeft altijd hommeles. Zorg dat jij nooit een onecht kind krijgt, Frida.’

Zo vertelde moeder het me toen ik acht was en we samen in Laren woonden; echt, onecht, die woorden had ik toen al meer dan eens gehoord en een tijdlang heb ik beweerd dat Bertje mijn echte broertje was, liever dan Thijs, alsof ík iets aan Bertje goed te maken had.

Toen wij in Bloemendaal woonden, woonden Ilse en Bertje in een kippenhok in Blaricum, en eens heb ik daar gelogeerd. Dat kippenhok was echt een kippenhok, al was het natuurlijk wel zo gemaakt dat er mensen in konden wonen. Ik sliep er in Hertjes bed, dat mijn bedje van Bussum was en waar ik de lichtgroene (door Ilse aangebrachte) verf afkrabde; dat harde verflaagje, dat onder mijn nagel schoof, een eindje meegaf en dan barstte, herinner ik me, de hele dag door bleef de vinger onder die nagel pijnlijk. Bertje lag helemaal naakt op een dekentje in de zon, waaraan je wel zien kon dat hij Ilse's baby was; ik hoorde uit mijn bed de nachtegaal, die 's ochtends heel vroeg in de struik bij het hek zat te zingen; en oom Frits Nagtegaal, die een vriend van vader en Ilse was, maakte er een foto van me, op het heitje achter het kippenhok.

Later, toen Ilse, nu met al haar kinderen, weer in Blaricum woonde en vader daar in de weekends was, maar door de week bij tante An in Amsterdam, stond mijn foto uit het kippenhok op vaders bureau in zijn kamer bij tante An; ik sta erop met een afzakkende broek, afzakkende kousen, mijn handen op mijn rug en fronsend tegen de zon, een verstoord, balorig klein kind. Met wat voor gevoelens en gedachten heeft vader naar die foto gekeken? -

Die vraag brengt me op de tantes.

Zolang ik in Bloemendaal heb gewoond, ben ik naar moeders tantes in Haarlem gegaan. Dat sprak zo vanzelf, dat ik me niets meer herinner van de manier waarop. Ik weet alleen nog dat we bij het Schoutje uit de bus moesten stappen; pas veel later kwam ik erachter dat het Schoutje Schouwtje heette, en toen begreep ik ook dat die naam me altijd aangekondigd had dat hier de tantes woonden. Bij het Schoutje woonden de tantes, omdat tante Gré's man oom Rudolf immers schout-bij-nacht was geweest; er begon daar een andere, ouderwetse en deftige wereld en ik was er niet dezelfde Frida.

Bij de tantes was ik moeders kind en vader bestond er niet. Ik leerde er dat ‘de familie’ de familie van der Ley was, een deftige familie, waar ik trots op hoorde te zijn en verplichtingen aan had. Het is misschien vreemd dat ik dat zo voetstoots aanvaardde, maar een detail verraadt me al meteen: op het schuttersstuk van Frans Hals dat boven de canapé in de voorkamer hing heb ik tot niet zo heel lang geleden, onbegrijpelijkerwijs want hoe vaak is het me niet gewezen, de verkeerde voor de Van der Ley gehouden. Wie ik daarvoor aanzag was een man met een dikke, rooie kop, waar ik weinig sympathie voor had, maar ik dacht niettemin met voldoening: zo'n dikke kop heb ik ook. Maar die dikke kop heb ik van vader.

Het was bij de tantes welbeschouwd erg saai. Er gebeurden altijd precies dezelfde dingen. Tante Ge had tante Gré en tante Saar, maar tante Saar was ‘tante’) deed spelletjes met me, een van de drie ouderwetse spelletjes die ze had: Reversie, Belegering of Knibbelen. Ik was verzot op die spelletjes; ik kwam van de familie nu het meest tekort, en dus speelden tante en ik tien keer achter elkaar Reversie. De doos met Drosteflikken kwam op tafel; ik kreeg een flik en dan nog een, en ‘Twee,’ zei tante, ‘en dan gaat de doos weer dicht.’

We gingen naar Den Hout. We zochten de eerste anemoontjes; in het deksel van haar naaidoos bewaarde tante een lijst waarop van elk jaar de dag van de eerste anemoontjes stond, zodat je precies kon zien in welk jaar dat het vroegst en in welk het laatst was geweest, tot in de vorige eeuw. We gingen kijken naar de negen ‘rose beukjes’ die in een kring op een veldje stonden, in de lente doorschijnend rose in de avondzon, en ‘Dat tref je dat de zon nu juist schijnt,’ zei tante, ‘want als je de volgende keer komt, is het mooiste weer alweer voorbij’; of naar de geweldig dikke beuk die eigenlijk zeven beuken was; of naar die ene, laag over het pad hangende beuketak die elk voorjaar het eerst uitbotte; of naar de linden aan de westkant van het bos, die het moeilijk hadden in de gure zeewind en van alle bomen het laatst in blad stonden en het eerst weer verdorden. Nu ik het opschrijf is het of ik dat alles onnoemelijk vele malen heb beleefd, in een ritme van seizoenen dat niet bestaan kan voor een kind, wat misschien zo is omdat dat ritme tantes leven scandeerde en ik, in die tijd waarin mijn eigen leven zo verstoord was, de weldadige werking daarvan ondervond. In haar laatste levensjaar, toen ze stijf en halfblind was geworden, ging tante in Den Hout plat op de grond liggen om nog één keer de anemoontjes te kunnen zien; en toen ze dood was, vroeg ik naar die lijst. Maar zoals dat gaat met zulke kostbare, nietige dingen, wist niemand me te zeggen waar die gebleven was.

Andere keren gingen we de stad in. Eerst gingen we naar het stadhuis, waar de Hollandse graven hingen, met hun zwaarden op of neer; daar haalde tante een stapeltje gele enveloppen af waar ‘Schoolmelk’ of ‘Klompen’ op stond, en dan liepen we de hele stad door om die bij de arme mensen af te geven. Tante wees me alles wat er te zien was, de gevelstenen, de hof jes,

‘Dit Is Het Hof
Van Dirk Van Bakenes
Voor Vrouwen Acht
En Twee Maal Zes’

(dat raadsel mocht ik elke keer weer oplossen), het Bakenesser torentje aan het grachtje daar vlakbij, dat ik mooi vond, de Bavo, en ook die vond ik mooi natuurlijk; daar waren de registers van burgemeesters en schepenen waar Van der Ley's op stonden en ons familiewapen op de gebrandschilderde ramen. Bij de tantes thuis hing het portret van grootvader van der Ley, met wie ik honderd jaar min één dag scheelde: ‘Als het precies honderd jaar was geweest,’ zei tante, ‘had ik je een aandenken gegeven.’ Ik vond het jammer, niet zozeer om het cadeautje als om die eeuw precies. Grootvader van der Ley was anders mijn grootvader niet, natuurlijk, maar moeders grootvader en de vader van opa, tante Gré en tante Saar.

Tante Saar was tante, maar tante Gré was de baas in huis. Dat begreep je zo. Nu kan ik ook zeggen waarom: tante Gré, met haar geestige, ronde gezicht, was behalve de oudste de persoonlijkheid van de twee. Ik zag op tegen tante Gré en dat deed tante Saar waarschijnlijk ook. Tante Gré was nummer één: alle mooie dingen in huis waren van tante Gré. Het étagèrekastje in de voorkamer bijvoorbeeld, dat ik prachtig vond: een halfrond kastje van glas en verguld houtsnijwerk met rode fluwelen plankjes, waar het familieporselein in stond en de mooie dingen die tante Gré's kinderen uit Indië voor haar hadden meegebracht. In de achterkamer stond de bruine glazenkast met tante Saars porselein erin, maar daar keek ik niet naar om. Van veel dingen had je er zo twee in huis, een mooi van tante Gré en een lelijk van tante Saar, en met hun twee zelf was het eigenlijk net zo.

Ook van de twee slaapkamers boven was de mooiste van tante Gré. Daar stonden het schip waar oom Rudolf, de schout-bij-nacht, mee gevaren had, precies nagemaakt, en een echte Indische gong van koper en ebbehout, die een zware, omfloerste, lang naklinkende galm gaf als je er met de gongstok tegen sloeg. Maar in die kamer kwam ik bijna nooit. In tante Saars kamer aan de achterkant kwam ik daarentegen graag. Er was een balkon; ik zat voor de balkondeuren in tantes schommelstoel, waar gekleurde wollen balletjes aan hingen, en schommelde heen en weer terwijl tante de kamer aan kant maakte. Ik keek over de rand van het balkon in de tuin, of ik las in het boek van Janneke en de klok:

‘O, wat tikt die boze klok:
jokkebrok, jokkebrok.’

‘Mag ik het boek mee naar huis nemen?’ vroeg ik tante. ‘Nee,’ zei tante, ‘als je weggaat gaat het de kast weer in, tot de volgende keer.’ Altijd vroeg ik dat en altijd kreeg ik hetzelfde antwoord, en zo hoorde het ook; als ik wegging, keek ik er zelf op toe dat tante het boek weer in de kast zette, voor de volgende keer.

Ik hielp tante met tafeldekken. Dat was een nauwkeurig werkje. De borden precies in het midden voor elke stoel, de servetten links, de messeleggers rechts bovenaan de borden, de messen, vorken en lepels precies zoals het hoorde op de messeleggers. Ik vulde de waterkaraf die tante al voor me had klaargezet aan het fonteintje in de gang; de kristallen karaf van tante Gré die zo mooi fonkelde onder de lamp kwam haast nooit op tafel, en eigenlijk had ik trouwens liever de gewone. Die staat nu in mijn huis in Bologna, met een barst erin maar toch nog bruikbaar. Tante Gré kookte onderwijl. Als ze in een erg goed humeur was, ging ze flensjes bakken; ik stond dan naast het fornuis met de beslaglepel klaar, goot één lepel beslag op de dampende boter en mocht de flensjes die mislukten opeten, maar er mislukte er nooit een. Dan mocht ik er toch een opeten, in vieren gevouwen op een keukenschoteltje, zoals je ze aan tafel niet at. Als alles klaar was, mocht ik de gong naast het fonteintje in de gang luiden, een gong van klingelende koperen staafjes die niets te maken had met de echte. Na het eten deed tante Gré een hazeslaapje in de grote stoel naast de tuindeuren en tante Saar en ik wasten af; tante deed dat in een heel klein ovalen afwasteiltje en het viel me ook toen al op hoe verschrikkelijk klein dat teiltje was. Het eerste bord dat uit het sop kwam mocht ik niet afdrogen, want daar kwamen straks de messen en vorken op te liggen; ik droogde vlugger af dan tante waste en als er weer iets schoon uit de teil kwam en ik al klaar stond met de doek, zei tante ‘de werkverschaffing’.

Zulke dingen als dat kleine afwasteiltje had je in het huis van de tantes meer. Boven was er bijvoorbeeld niet eens een gewone wc, maar een houten plee. In de portiek stond een vierkant stoeltje met twee leuningen haaks op elkaar, waar je eigenlijk onmogelijk op kon zitten; tante gebruikte ouderwetse woorden, zoals ‘jelui’ en ‘podding’ en ‘rücksack’, en ze kende niet eens kennen en kunnen uit elkaar. Dat was raar, en in de kelder van het huis rook het raar en vies, een lucht die je zodra je de voordeur in kwam al een beetje rook. Maar al die dingen, zelfs de vieze lucht, hadden met ‘deftig’ te maken; vroeger, vertelde moeder me, had er in de kelder van de tantes altijd een hele muis rookvlees gehangen, omdat vleeswaar aan plakjes kopen niet deftig was. Deftig was soms raar, begreep ik, maar deftig was dat je alles net zo deed als deftige mensen het altijd al hadden gedaan, en wie dat raar vond was niet deftig. Dat trok me aan.

Als ik bij de tantes in de voorkamer zat, tante Gré op de gebreide stoel in de erker, tante Saar op de stoel met de hoge rug achter in de kamer, ikzelf op de canapé onder het schuttersstuk, dan wist ik heel goed wat deftig was. Deftig waren de met gitten bestikte zwarte bandjes die de tantes om hun hals droegen, deftig waren de zwarte reticuletjes met hun zakdoek erin die ze elk op hun stoel hadden liggen, deftig was de koperen pendule onder de glazen stolp op de schoorsteen met de familieportretjes eromheen; en deftig was bijvoorbeeld ook tante Sophie d'Argenteuil d'Isnières (een moeilijke naam, maar dat was een barones) die bruine bonen kookte voor de hele week en die opat op een hoek van haar Perzische tafelkleed, en als ze de laatste dag soms een beetje zuur smaakten, gaf dat niet. Tante An en vader vonden zoiets natuurlijk idioot. Daarom zweeg ik bij tante An over de tantes, zogoed als ik bij de tantes over vader zweeg, en had daar mijn goede redenen voor. Want hoe idioot ‘deftig’ dan misschien ook was en hoe boven alles verheven vader, het ontging me niet dat de tantes op vader neerkeken, en erger: dat vader van zijn kant opzag tegen de tantes. Dat was meer dan ik verwerken kon, en in mijn hart moet ik me opgelucht hebben gevoeld als tante An de draak stak met de manieën van de tantes.

's Avonds legde ik met tante Gré patiences, dat wil zeggen, tante Gré legde patiences en ik moest haar daarbij helpen, want ze zag haar kansen altijd over het hoofd. Als het niet uitkwam, speelde ze vals, want, zei ze, ‘ik kan niet tegen mijn verlies’. Daar begreep ik niets van. Nooit en nooit, dacht ik bij mezelf, zou tante Saar dat doen. We dronken nog een kopje thee en dan ging ik naar bed. Ik sliep in het zijkamertje boven de keuken; als ik in bed lag, kwam tante Saar me nog een nachtzoen brengen, een prikzoen, met al die harde haartjes op haar kin. Als tante de kamer weer uit was, mocht ik zelf het licht aan het koordje dat boven het bed hing uittrekken; ik gooide het porseleinen knopje zo ver mogelijk van me af, zodat het in het donker nog lang langs de muur heen en weer bleef zwaaien.

Eens nam tante me mee naar Sinterklaas. Die was op bezoek bij Vroom & Dreesmann. We gingen met de lift naar boven. Sinterklaas zat, of tenminste zo herinner ik het me, in een grote, halfdonkere, lege zaal; alle kinderen mochten in optocht langs hem lopen en hem een handje geven en kregen dan een cadeautje van Zwarte Piet. Bij de uitgang van de zaal, op een soort overloop waar het weer licht was, zat een juffrouw achter een tafeltje en daar kreeg je nog een glaasje ranja. Toen ik het jaar daarop niet meer aan Sinterklaas geloofde en het feest dus met tante An en de jongens mee mocht vieren, hielp tante me met mijn pakjes: cadeautjes, rijmpjes en surprises waren allemaal even saai en afgezaagd, iets wat me ook toen al niet helemaal ontging, maar voor iedereen had ik wat en wat had ik zonder tante moeten beginnen? Tante was mijn steun en toeverlaat in de wereld, net zo als ze dat ooit voor moeder was geweest, toen die een kind was dat geen moeder had; voor iedereen in de familie die haar nodig had, was tante tante.

*

Tante is heel oud geworden en heeft moeder overleefd. Voor moeders vijftigste verjaardag had ze een wollen naaizak voor op reis gehaakt, met haar halfblinde ogen, maar die heeft ze moeder niet meer kunnen geven. Ze vroeg mij na moeders dood of ik hem nu hebben wilde en oom Staats (uit Indië teruggekomen en bij tante ingetrokken, de laatste van de familie die zijn heil bij tante zocht) moest haar het antwoord in haar oren schreeuwen: ‘Frida zegt dat ze hem heel graag wil hebben, tante!’ Ze had wel wat steken laten vallen en oom Staats had haar moeten helpen met de voering, die een lap was van een interlock hemd, maar die zak gebruik ik nog altijd.

Ze stierf niet zo heel lang daarna, in een paar dagen, aan een verkoudheid, kort nadat Thijs voor het eerst bij Stefano en mij in ons eigen huis was komen logeren; voor het eerst en voor lange tijd voor het laatst, omdat Stefano naar zijn mening door Thijs beledigd werd en hem ons huis ontzegde. Stefano had ongelijk, maar het was in de eerste plaats mijn schuld; het voorval is me nog zo pijnlijk dat ik het uitstel om erover te schrijven, al zal dat voor het eind van dit boek toch moeten gebeuren. Toen vertrouwde ik het, in mijn wanhoop, tante toe, zo oud als ze was, en had onmiddellijk nadat ik dat gedaan had erge spijt.

Die avond waren Stefano en ik in het Piccolo Teatro in Milaan om Knecht van twee meesters te zien. De voorstelling was meesterlijk, meeslepend; ik keek, in de ban van een tot het ondragelijke stijgende beklemming. Ik wist niet dat tante ziek was, maar ik wist dat ze stierf, op datzelfde moment, zo zeker of ik bij haar zat, zoals het had moeten zijn; elke vezel van mijn lichaam op het rode pluche scheen in zichzelf verdeeld en trok naar tante. Ik zei er Stefano niets van. Dat Thijs toen wel bij tante was, hoorde ik pas later.

*

Al gauw na mijn komst bij tante An ging ik naar de kleuterschool. Wat een geweldige teleurstelling dat was, weet ik nog goed.

Vader had me voorbereid. Als je naar school gaat, ga je leren, had vader gezegd, en dus stapte ik zodra ik de klas in kwam op een plankje met blauwgekafte boekjes af. Maar nee, zei de juffrouw verschrikt, die waren voor de grote kinderen, en ik werd tot mijn diepe verontwaardiging op een bruin tapijtje neergezet waar ik van rose blokken de rose toren moest bouwen. Later mocht ik bij wijze van bijzondere gunst erbij komen zitten toen de juffrouw de grote kinderen klokkijken leerde, met een kartonnen klok waarvan ze de wijzers verzette, maar klokkijken kon ik allang. Het enige wat ik me herinner in die kleuterklas geleerd te hebben is veters strikken; dat kon ik maar niet leren, ik trok ze altijd weer los of juist in de knoop, maar eindelijk leerde ik het toch.

In het begin nam Rein me voor op de step mee naar school, maar al gauw wou hij dat niet meer, omdat ‘je om vier uur met je vriendinnen bleef kletsen en hem liet wachten’, naar monna me later zei; dat ik vóór Michèle vriendinnen had geloof ik niet, maar dat ik me na school voor Rein onvindbaar maakte geloof ik meteen. Er kwam toen een meisje speciaal om mij te brengen en te halen; ze kwam in tranen thuis en ik kwam wat later alleen thuis, want als ze zei dat ik door moest lopen bleef ik staan, en als ze zei dat ik moest blijven staan liep ik door, en zelf herinner ik me nog precies de plaats waar ik bijna onder een auto kwam: het geluid van gierende remmen, de glimmende bumper vlakbij, en een boze meneer. Ook herinner ik me: ‘Als je me een cent geeft, loop ik door, en anders blijf ik hier staan’; ik bleef dus staan, op die stoeprand, waar ik later door een van de jongens van tante An gevonden werd en waar ik als ik mezelf ook maar enigszins ken van eeuwigheid tot amen zou zijn blijven staan. Ik werd toen alleen naar school gestuurd en dat ging goed.

Het was een heel eind; ik heb het onlangs teruggezien en het bleek werkelijk een heel eind. Als ik het dorp uit was, moest ik de Molslaan af, een laan met bomen waar je tussen twee met mos begroeide aarden wallen liep, zodat de Molslaan niet voor niets zo heette. Op die aarden wallen zag ik voor het eerst het sterretjesmos, dat ik zo mooi vond; het glansde, ik streek er met mijn hand overheen en zei zachtjes ‘sterretjesmos’. Aan het eind van de Molslaan kwam het Kopje, een afgeplat duin met een muziekkapel erop en de snoepkraam van Hardebol ernaast, en vóór het Kopje had je Thysses Hof nog, waar moeder me toen ze niet ziek meer was mee naartoe nam om me de namen van de planten te leren: onze-lieve-vrouwebedstro en maagdenpalm en vooral de teunisbloem, die als het avond werd zijn gele blaadjes openvouwde terwijl moeder en ik op het pad naar hem stonden te kijken. Bij mij in de klas had je trouwens Liesje Thysse. Na het Kopje moest ik linksaf; aan de rechterkant van de weg begon nu het Bloemendaal se Bos en links had je dan al gauw de school. De kleuterklas was het eerste wat je van deze kant komend zag, een rond gebouwd, serre-achtig lokaal.

Eén keer ben ik te laat gekomen. Ik kwam bij school en er was niemand meer buiten; door het raam zag ik de andere kinderen binnen bezig, alles ging gewoon zijn gang, maar zonder mij. Ik wist niet wat ik moest doen en verstopte me onder de rododendronstruiken onder het raam; daar werd ik later door de conciërge Koets, in zijn grijze conciërgejas, gevonden. Koets nam me aan zijn hand mee de school in; hij bracht me tot midden in de klas. Daar stond ik, alle kinderen waren stil geworden en keken naar me, en ik deed een plas in mijn broek. Er was die dag niets meer met mij te beginnen en juffrouw van Wijngaarden, die niet de echte juffrouw, maar een ‘kwekeling’ was, moest me thuisbrengen. Ze nam me bij mijn hand en nam me mee de school uit; zodra we op straat waren, rukte ik me los, rende de straat over en ging op de andere stoep lopen. Juffrouw van Wijngaarden zei niets. Ze bleef op haar stoep lopen, keek zo nu en dan eens naar me en zo liepen we met de straat tussen ons in naar huis. Toen we tante An's straat in kwamen, liep ik naar haar toe en pakte haar hand; we liepen samen het hek van tante An's huis door en het tuinpad op, de honden blaften, juffrouw van Wijngaarden belde aan en leverde me af aan tante An. Juffrouw van Wijngaarden is de eerste mens die ik dankbaar ben geweest. Ze staat op een foto van die kleuterklas die ik nog heb: een lief gezicht boven een kanten kraagje. Ikzelf zit op die foto links vooraan, alleen en zonder werkje omhanden, en kijk de beschouwer van onderuit aan, met een donkere, schuwe blik. Van het kleine kind op die foto heb ik altijd gehouden.

Ik heb nog eens helemaal alleen middenin de klas gestaan; dat was op Kerstmis. We hadden een kerstboom in de klas en vierden feest; alle kinderen mochten om beurten onder de boom komen en aan een kaarsje een grijs vuurwerkstaafje afsteken. Sommige kinderen zwaaiden het hunne woest in het rond, maar dat deed ik niet; ik hield het heel stil en keek verdroomd, verrukt naar die sterretjesregen. Zo'n ogenblik zou je willen terughalen en bewaren, maar dat kan niet. Toen alle kinderen aan de beurt geweest waren was er nog één staafje over, en dat mocht ik afsteken. Ik begreep niet waaraan ik dat uitzonderlijke voorrecht te danken had; daar stond ik, middenin de klas, terwijl alle andere kinderen naar me keken, en zwaaide mijn extra staafje houterig heen en weer.

Zat ik nog in de kleuterklas toen ik eens door Molly, die dik was, achterop de fiets genomen werd en haar met Ansje, die mager was, hoorde praten over hun gewicht? Molly woog vierendertig kilo en Ansje zevenentwintig kilo, hoorde ik met ontzag; dat je zo over jezelf kon denken, was nog nooit bij me opgekomen. Maar wel dacht ik in het geheim aan andere cijfers. Als ik eens op 1 januari van het jaar 2000 precies was geboren, in plaats van op 9 januari 1930: aan het begin van een helemaal nieuwe, schone tijd, die met mij begon.

*

‘13 Juni '36 Vader†’, staat er in vaders dagboek. ‘Juli-Aug. Hein in nood.’

Dat opa dood was, herinner ik me nog goed. Ik zou toen juist bij opa gaan logeren. Moeder en ik liepen op de weg die van het Kopje naar de Dorpsstraat ging, een weg waar ik anders nooit liep. We liepen op het fietspad naast die weg, onder de bomen, en daar zei moeder tegen me: ‘Je gaat niet bij opa logeren. Opa is dood.’

Er zijn verschillende redenen te bedenken waarom dat zo'n indruk op me heeft gemaakt. Maar als mijn idee dat de ervaring van een klein kind, of van het kleine kind dat ik was tenminste, een uitslaande naald is die de spanningen om hem heen registreert en tegelijk de groeven trekt voor zijn eigen karakter later, - als dat idee juist is, dan was het vooral omdat opa's dood zowel voor moeder als voor vader een ingrijpende gebeurtenis was. Opa had van moeder gehouden en andersom; zijn dood verbrak een laatste band tussen haar en vader en bezegelde tegelijk iets tussen hun twee waar Ilse buiten stond. En wat de dood van zijn vader voor vader betekend heeft -.

‘Opa is gestorven van verdriet,’ vertelde moeder me later. ‘Bert was er met Ilse vandoor, Anneke had een ongelukkig kind, Hein gapte in de zaak; toen is hij zelf in de boeken gaan knoeien, en toen kon hij het niet meer aan.’

Zo moet het wel ongeveer zijn geweest en zo moet vader het ook ongeveer hebben gevoeld. De laatste keer dat ik vader gezien heb, wilde hij me over opa's dood vertellen, en als ik ooit tegenover vader tekortgeschoten ben, dan toen.

We waren die dag gaan fietsen in het Amsterdamse Bos, op zijn initiatief, bij wijze van late repliek van onze fietstochten vroeger. Toen ik hem bij de bushalte waar we afgesproken hadden aan zag komen lopen, trof het me opeens hoe oud hij nu al was: vermagerd, vervallen, ondanks zijn rode kleur, met die vlossige plukken wit haar. Maar ‘wat een meesterlijke blazer heb jij aan!’ zei hij dadelijk van mijn nieuwe blauwe blazer, een te laat vervulde kinderwens, en ‘fietsen verleer je nooit,’ zei hij stellig, toen ik daar twijfel aan opperde, na al die jaren. Hij had gelijk. Ik fietste als de beste. Hij had de tocht uitgestippeld en stapte herhaaldelijk af om zich van de juiste richting te vergewissen; ik wachtte over mijn stuur geleund af, zoals vroeger, met het verschil dat we nu nergens meer heen gingen en al die zorg dus overbodig was. ‘Dit is het bruggetje van Heemskerk,’ zei hij, toen we over dat bruggetje reden, en ‘dat is het huisje van Mees!’ liet hij daar vrolijk op volgen, zwaaiend naar het huisje naast de Bosbaan met de uitgekiende tijdopname-apparatuur die hij daar indertijd had aangebracht en van de Olympische Spelen in Berlijn afgekeken. In de boerderij dronken we thee en kregen een koekje bij die thee; hij vroeg me of hij om nog meer zulke koekjes zou vragen, omdat hij zich zorgen maakte dat ik zo weinig at, maar dat hoefde niet. Toen we weer buiten waren, gaf ik een suikerklontje aan een eend en de eend wandelde met me mee; aan een klein kind dat daarnaar kwam kijken, gaf ik een op het pad opgeraapt viooltje. Vader stond al met zijn fiets bij het hek, keek naar mij, de eend, het kind en het viooltje en vond dat allemaal heel goed. We fietsten het Bos weer uit, in de schemering nu al, en konijnen zaten langs ons pad en namen niet de moeite weg te springen.

Die avond - Ilse was niet thuis - zat ik in de leren stoel in vaders kamer, met alle documenten - ‘necrologieën’ had hij ze genoemd - die hij voor me aangedragen had op schoot, en hij stond achter die stoel en wees me bij en verklaarde. ‘Het is zo jammer dat ik de rede van Carrière niet in zijn geheel heb bewaard,’ zei hij spijtig, ‘die was zo uitstekend. Carrière noemde mijn vader een gaaf mens. Ja, dat was hij, dat is zeer goed uitgedrukt: een gaaf mens’, en ik ergerde me. ‘Het is wel de moeite waard om dat allemaal te bewaren,’ zei hij, een beetje onzeker, een beetje in zichzelf gekeerd, en ik voelde me beschaamd. ‘Ik verveel je toch niet?’ vroeg hij, verschrikt, en ik zei: ‘O nee.’ Het was niet dat ik niet met hem meeleefde; o ja, en zelfs oneindig veel, maar ik verlangde iets anders van hem, dat ik niet kreeg, en dat maakte dat ik wat ik wel kreeg kleineerde. Hij nam me de papieren weer af en legde ze weg.

‘Mijn vader is gestorven van verdriet,’ zei hij. ‘Hij kon niet meer tegen zijn leven op. Dat is een erfelijke trek. Mijn grootvader is gestorven op de dag waarop zijn vrouw gestorven was: 's avonds ging hij in zijn grote leunstoel zitten en sliep in. Ikzelf heb mijn tweede hartinfarct gehad toen ik hoorde dat Ilse kanker had. Zo is het met mijn vader ook gegaan.

Ja, je weet - je weet hoe dat is gegaan. Hein gapte in de zaak. En toen is mijn vader in de boeken gaan knoeien. Hij heeft niemand iets over zijn zorgen gezegd. Had hij dat maar wel gedaan. Ik wist alleen dat zijn boekhouding niet klopte, dat hij er niet meer uit kon komen; ik heb toen speciaal boekhouden geleerd om hem te helpen en ben zijn boeken nagegaan. En het kon niet anders, er was in geknoeid. Ik zei tegen hem: “Ik begrijp het niet - er is in geknoeid.” “Zie jij dat ook al, zei hij, jij die nog maar pas boekhouden hebt geleerd!”

Ja. Hij wist zich geen raad meer. Toen hij ziek geworden was, het leek helemaal niet ernstig, ben ik hem gaan opzoeken. Ik had een pak tijdschriften bij me, dat vond hij altijd zo leuk. Het Leven, Panorama, zo'n een beetje schuin Frans blaadje dat je toen had, hoe heette dat ook weer - daar moest hij altijd zo om lachen. Hij zei: “Weet je wat ik nu eigenlijk het liefst zou willen? Het kan natuurlijk niet, ik kan in de zaak niet gemist worden, maar eigenlijk zou ik nu het liefst drie weken hier op mijn bed blijven liggen.” Van dat bed is hij niet meer opgestaan.

Daarvoor was er iets gebeurd dat ik me altijd ben blijven verwijten. Ik heb daar ontzettend berouw over gehad. Een paar weken eerder was ik op een avond doodmoe thuisgekomen uit kantoor. Ik had toen veel zorgen -. Ook op kantoor had ik het moeilijk. Geen persoonlijke moeilijkheden!’ (Hij wachtte even, tot ik dat had beaamd.) ‘Maar enfin, ik had het dus moeilijk. Die avond kwam ik zo moe thuis, dat ik tegen Ilse zei: “Ik heb absoluut geen zin in eten, ik ga meteen naar bed.” “Dan zal ik een bordje pap voor je maken,” zei ze. Nou goed. Pap. Ik kleedde me uit. Toen werd er opgebeld, en het was mijn vader. Hij zei: “Ik ben een avondje in Amsterdam, kan ik aankomen?” Ik zei: “Wat komt dat nu ontzettend slecht uit. Ik ben doodmoe. Ik stond juist op het punt naar bed te gaan.” Hij zei natuurlijk, o jongen, dat geeft niets, ga jij maar rustig naar bed, we zien elkaar heus wel eens een andere keer. En de volgende keer was het aan zijn bed met die tijdschriften.

Had ik hem toen maar wel laten komen. Had ik dat maar wel gedaan. Ilse was dol op hem. Die zou hem dolgraag ontvangen hebben.

Ja, had ik dat maar wel gedaan. Maar er zijn dingen - van sommige dingen kun je alleen maar berouw hebben. Je kunt er nooit meer iets aan doen, je kunt niets anders dan er berouw van hebben.’

Zijn stem en zijn handen beefden terwijl hij me dat vertelde en het scheelde niet veel of hij barstte in snikken uit. En ik begreep hem natuurlijk; toen hij zei: ‘Ilse was dol op hem’, begreep ik precies de strekking van zijn verhaal. Maar dat zei ik niet. Ik beaamde, dat er dingen zijn, waarvan je alleen maar berouw kunt hebben. Maar ik dacht onderwijl:

‘Opa is gestorven van verdriet. Oom Hein gapte in de zaak. Jawel. Maar jijzelf? Ilse was dol op opa, zeg je. Jij had geen persoonlijke moeilijkheden, zeg je. Maar moeder zei: “Opa hield van mij, die koos mijn partij.” Weet je dat? Natuurlijk weet je dat. Waarom zeg je dat dan niet?’

Het lag me voor in de mond om die dingen te zeggen, maar ik zei ze niet.

Toen ik naar huis ging, en hij me in de gang in mijn jas hielp en toen ook nog maar een eindje met me mee liep, zei hij: ‘Ik zou je over je moeder vertellen. Dat ben ik niet vergeten. Maar jij maakt het me niet gemakkelijk; je zou het me wat gemakkelijker moeten maken door eerst zelf eens wat te vertellen.’ Ik nam het hem kwalijk, in mijn arrogantie, dat ik de eerste zou moeten zijn; ik vond dat hij over de brug moest komen. ‘Je moet het alleen maar doen als je er zelf behoefte aan voelt, anders heeft het geen zin,’ zei ik dus en hij zei: ‘Ik heb er wel behoefte aan.’ Maar dat was de laatste keer dat ik vader zag, en samen over moeder praten hebben we dus nooit meer gedaan.

Ik vroeg monna eens: ‘Maar vader en moeder zullen het toch ook wel eens goed gehad hebben samen? Het zal toch niet altijd ellende zijn geweest? Dat had ik van vader willen horen.’ Maar als dat al ooit zo geweest is, wist monna er ook niets van te vertellen, want het verhaal dat ik toen te horen kreeg was hoe vader en moeder eens samen een reisje waren gaan maken: moeder had de mooie jurk aangetrokken die vader haar gezegd had aan te trekken, maar, zag hij toen ze in de trein zaten, binnenstebuiten.

Onlangs vond ik in een oud albumpje van tante vaders en moeders trouwfoto, die ik nog nooit had gezien en die mijn stoutste verwachtingen overtrof, als ik dat zo mag uitdrukken, zo weinig geeft wat daar is afgebeeld gestalte aan welke realiteit dan ook. Vader staat er achter moeders stoel, een trotse, ridderlijke bruidegom; moeder zit voor hem in haar witte jurk, een teer en schuchter bruidje; beiden staren in de lens als ontrolde zich daar een apotheose van jong geluk. Ik zie in dat tafereel bevestigd dat vader en moeder nooit in hun leven samen hebben geloofd en Thijs ziet precies het omgekeerde; wat de waarheid was, zal geen mens ooit weten. En toch, daar is die foto: twee mensen die op dat moment over hun levens hebben beschikt.

*

Het was opa Mees die moeder op haar bruiloft vroeg: ‘Kind, wat heb je? Je ziet zo wit. Je voelt je toch wel goed?’, en toen hij dat gevraagd had, kreeg moeder een bloedneus, die de hele bruiloftstafel in opschudding bracht. Zo hoorde ik het als kind van moeder, maar Thijs hoorde later van Thea, moeders vriendin (die zich de bloedneus uit medisch oogpunt herinnerde, omdat tante Laura ‘tamponeren! tamponeren!’ had geroepen, terwijl Thea tamponeren juist heel verkeerd had geleken) dat opa en oma Mees niet eens op de receptie aanwezig waren geweest, omdat oma van der Ley ze ‘te burgerlijk’ had gevonden en vader daar blijkbaar in had berust. Dat verhaal kan ik naast me neerleggen, hoewel -.

Op een foto loop ik tussen opa en oma Mees in voor de Gevangenpoort in Den Haag. Opa is een aardige oude man, oma een burgerdame, en ikzelf ben een zoet klein meisje in een wit jurkje en jasje en met een alpinopetje op mijn blonde krullen. Maar dat ik toch niet alleen maar een pop was, is te zien aan de handjes. Opa krijgt een vol knuistje - zou vader zeggen - van me en oma niet meer dan twee stijf uitgestoken vingers, die zij van haar kant dan ook bij de pols heeft vastgepakt. Inderdaad: van opa hield ik veel, en van oma helemaal niet.

Ik herinner me een spelletje dat opa met me deed. Hij sneed de korstjes van zijn brood en legde die op de rand van zijn bord; als oma even niet keek, griste ik ze weg om ze met een vuurrood hoofd in mijn mond te proppen. Dat hadden opa en ik samen zo afgesproken, want, had opa me verteld, hij kon niet zo goed meer kauwen, maar moest van oma toch zijn boterhammen altijd helemaal opeten. ‘Maar als ik er niet ben, hoe doe je dan?’ vroeg ik bezorgd en opa liet me de tafella zien: daar gingen de korsten dan in. Toch had oma wel gezag over me, want: ‘Vanavond eten we snijbonen’, herinner ik me. ‘Ik hou niet van snijbonen.’ ‘Zoals ìk ze klaarmaak, hou je er wel van,’ zei oma en daar had ik blijkbaar niet van terug, want het was waar. Na het eten rookte opa een dikke sigaar en blies blauwe kringen uit, die opstegen naar het plafond om precies om de voet van zijn glas weer op tafel neer te dalen; nooit heb ik meer een mens ontmoet die dat kon. Ook het huis herinner ik me nog heel goed, een huis zo groot dat je erin kon verdwalen: op de eerste verdieping was een geweldige zaal die de toonzaal heette, met een rood tapijt, piano's, en grote planten in versierde potten; in de twee hoeken bij het raam stonden twee enorme paarse stoelen waar je bovenop kon klimmen, maar niet gewoon in zitten. Naast de toonzaal was een zijkamertje waar op een zwarte, leren sofa de pop zat die van tante Anneke was geweest; bij wijze van bijzondere gunst mocht ik daar van oma soms mee spelen, maar ik wou niet met die pop spelen. Uit de eetkamer beneden kwam je door een deur met een matglazen ruit en een afstapje erachter in de keuken, waar Martha was, die mank was; daar vond ik het gezellig, maar ik mocht er van oma niet komen. En achter de keuken had je de werkplaats, waar ik ook alleen maar als opa me meenam mocht komen: er was daar altijd elektrisch licht aan, er stonden piano's en werkbanken waar mannen aan bezig waren en er hing een vreemde, lekkere lucht die ik later weer rook in de werkplaats van oom Hein.

Toen ik in de lente na mijn derde verjaardag bij opa en oma ging logeren, kreeg ik uitslag. Oma nam me mee naar de dokter. ‘Hoeveel eieren heb jij met Pasen gegeten?’ vroeg die, en: ‘Dertien!’ zei ik trots. ‘Jij mag niet zo jokken!’ zei oma, ‘waar haalt het kind het vandaan!’ en vader viel me desgevraagd af, tot mijn verbijstering, want het was wel degelijk waar: ik had vader al die eieren zien eten en had net zoveel eieren willen eten als vader. Bij diezelfde gelegenheid kreeg ik van oma een koffertje: er zaten een kam, een borstel, een spiegeltje en zo meer in en die gooide ik er verachtelijk uit, maar het koffertje zelf vond ik prachtig en sjouwde ik overal mee naar toe. Ik kwam er eerst in Dordrecht bij oom Chris en tante Bets en toen in Bloemendaal bij tante An mee aan.

Toen ik uit mijn eigen huis weg moest, veranderde het huis van opa en oma niet, en dat zal wel de reden zijn waarom ik er zo'n duurzame herinnering aan heb. In Urbino vertelde ik vader erover en hij luisterde verrast: het klopte allemaal precies, hij kon haast niet geloven dat ik dat zo goed onthouden had, en ik besefte voor het eerst dat vader in dat huis een kind was geweest.

*

19 Oct. '36.
Ik neem afscheid van Katwijk in gezelschap van Theun de Vries' Rembrandt. Ik ben droevig en ook wat angstig, maar niet meer zó dicht bij het nulpunt van vitaliteit. De veilige beslotenheid van dit ruime huis aan zee te moeten verlaten doet mij pijn en maakt mij bang - dit huis met mijn kleine, warme Ilse, die van hier uit nu ook mijn wettige vrouw werd, dit huis, waarin mij An ontving, is mij als een moeder geweest. Een moeder heb ik òf nooit gehad òf ik heb haar pijnlijk verloren...
En God?
Heb ik ook U verloren? God, verlaat mij niet, al moest ik U verlaten...
Laatst, in Leiden-zoals-het-geweest-moet-zijn rondwandelend, vond ik een richtsnoer, nadat het goede samenzijn met Frits in Blaricum mij het ‘laat de dingen door je héén gaan’ had doen horen. Nadat het zondagochtendgesprek met Frits op de rand van zijn bed mij had doen voelen, dat God zoeken ook ligt in praten met een vriend over God verloren hebben. Het richtsnoer: als een kind door het leven gaan, open en vol verwachting, zonder kritiek op het lelijke (de Victoriaanse burgerherenhuizen op de Leidse singels met het enkele begroeide stukje bolwerk van eeuwen her) dat een kind zal aanvaarden omdat het er is, maar vol vreugde over het mooie... envol-... liefde.
Vandaag, met Theun's geheimzinnige Rembrandt (denk aan de vliegende nevelflarden om het lantaarnlicht in de eerste nacht van je hierzijn, met An buiten en toch in het huis) is er een tweede richtsnoer:
Niet forceren. Dulden, met een goede glimlach. Wachten. Ook ik ben opgespoten door die ontzettende, vormende, stille kracht die in mijn baan steeds aan en in mij werkt. Wachten. Durée créatrice.
Is wachten niet een vorm van geloven? Is God, de oorsprong, het geheim, een andere dan God, de regènt, tot wie ik bad, aan wie ik vroeg, God, die doel-en-einde ‘was’?
Buiten: regen en sissend-ademende wind. Het huis wordt geschud en maakt een geluid alsof een kar voorbij rijdt. De wind en de zee ruisen en zwijgen beurtelings - een ruisen vol kracht en een zwijgen dat vol geluid is - zwijgen alléén als vermindering van geluid -.
Hier zit ik achter de kachel, met jenever en slechte sigaren. Voor Nietzsche heb ik nu nòch kracht nòch gezondheid genoeg. Ik neig tot deemoed - de worm, die zich kromt om minder kwetsbaar oppervlak bloot te geven. En tòch geloof ik in Zarathustra! Toch hoop ik eens weer het wonder van genezen te ondergaan.
Dus - ik geloof.
Ik wil niet ‘verneinen’ maar begrijp het beter dan ooit.
Er zijn lui, die groter gewichten kunnen tillen dan ik. Ik wil niet meer méédoen. Ik voel mij klein en zwak en toch deel aan de ‘ungeheure gestaltende stille Kraft’, de ‘innere’ -.
Nietzsche moet ik, misschien, lange tijd laten staan. Ik moet zijn tegenpool opzoeken, Pascal, Thomas, Augustinus wellicht. Ik zal misschien de Oxfordbeweging gaan gadeslaan. De bijbel lezen. Sjestow - een verzoening en een troost?
Als ik weer in Amsterdam ben moet ik Rembrandt's werk op mij laten inwerken. En dat boek van Theun de Vries moet ik hebben. Rembrandt is voor Theun de Vries wat de vader is voor Titus... de vader, rustig slapend met het bange zoontje in de boerderijkamer. Groot, goed, ongepeild en soms veilig.

- ‘Goed geschreven? Vind je dat goed geschreven?’ vroeg ik Thijs, met wrok. Maar hij zei: ‘Vader wou nu eenmaal altijd graag op een voetstukje staan’, en zo aardig had ik het nooit kunnen zeggen. -

Vader had haar en zijn vriend Frits Nagtegaal als getuigen bij zijn tweede huwelijk willen hebben, vertelde monna me later, maar toen weer afgezien van Frits Nagtegaal, omdat die er misschien toch ‘wat van had willen maken’, zodat monna alleen was overgebleven en bij het gemeentehuis voor een rijksdaalder een tweede getuige had gehuurd. Toen de plechtigheid gedaan was, kwam de bode naar haar toe: ‘Er bestaat nu gelegenheid om het jonggetrouwde paar te feliciteren.’ ‘Ik wil ze niet feliciteren.’ ‘Wat! Wilt u het paar niet feliciteren?’ ‘Daar hebben ze mij nu juist voor genomen, dat ik ze niet zou feliciteren!’

Het was prachtig weer geweest, hoewel al oktober, en vader had voorgesteld om nog wat te gaan zwemmen, maar Ilse had geen badmuts gehad. In de winkel bleken alle badmutsen al opgeruimd, want het seizoen was immers voorbij; stapels dozen waren overhoop gehaald en tenslotte was er toch nog een badmuts tevoorschijn gekomen, maar toen bleek dat de badpakken al met de bagage waren weggestuurd. En toen was vader in zijn eentje nog maar wat gaan zwemmen, in zijn onderbroek.

*

Voor mijn zesde verjaardag maakte tante An het kabouterhuis voor me. ‘Ze wist zelf ook wel dat ze niet altijd aardig tegen je was,’ vertelde moeder me later, ‘ze wou het goedmaken.’ Het was het huis van het boek dat ik had: dat boek heette Het Kabouterhuis, op de kaft zag je dokter Hansa komen aanrijden op zijn kameel, en ik had het van vader gekregen. Alle kabouters uit het boek woonden, van wol gemaakt, in tante An's kabouterhuis en iedereen bewonderde moeder Elisabeth met haar wijde rokken en wit kanten mutsje en de baby met zijn rose gezichtje en kanten sleepjurk. Maar ik hield niet van moeder Elisabeth, misschien omdat ze me aan tante An zelf deed denken, en miste Rolf en zijn dochtertje Mia, die samen op avontuur waren gegaan: ze waren omlaaggegleden langs de tafelpoot en voorgoed verloren geraakt in een spleet van de suitedeuren, waar de kleinste reus soms nog met zijn vinger naar ze voelde. Ooit, als het reuzenhuis afgebroken zou worden, zouden ze daar weer uit tevoorschijn komen. Er was elektrisch licht in het kabouterhuis, met een rose schemerlampje op een koperen voetje dat ik prachtig vond; dat licht had vader gemaakt.

Op een middag zat ik met tante An alleen in de kamer; tante An naaide of las en ik zat op de grond en deed het licht in het kabouterhuis aan en uit, aan en uit, alweer: als ik mezelf ook maar enigszins ken, van eeuwigheid tot amen aan en uit. Maar: ‘Nou schei je eens uit met dat licht!’ zei tante An; ik stond op en liep de kamer uit en naar het kabouterhuis heb ik nooit meer omgekeken. Later verhuisde het naar zolder. ‘Ze heeft toch wel karakter,’ zei tante An, met spijt.

En ‘Ze heeft toch wel lef,’ zei Ab ook, als hij me in de achtertuin zag schommelen; ik zette de schommel zo hoog mogelijk op om op het ogenblik dat de touwen slap hingen eraf te springen, zoals ik Ab zelf zag doen. Ik viel en deed me pijn, maar deed het dadelijk weer.

Ab liep door de tuin met de poes onder zijn trui en zong: ‘Katten moet je pesten! Frida moet je pesten!’, maar Ab kon dingen die niemand anders kon en ik bewonderde hem. Hij kon knikkerbergen maken en loden soldaatjes en vooral de knikkerbergen vond ik prachtig. Als je in een gat in de top van de berg een knikker liet vallen, rolde die door tunnels en over galerijen, binnendoor en buitenom naar beneden. Ik probeerde ook om knikkerbergen te maken, maar ze waren niet te vergelijken met die van Ab. Ook kon Ab op zijn handen lopen en zomaar tegen de muur van het huis op klimmen, langs de regenpijp; dat kon ik natuurlijk niet, maar ik klom wel zoals Ab deed op het dak en zat in mijn eentje op de nok. Eens liep Ab op zijn handen over het strand en vond met zijn hoofd zo vlak boven de grond een speldje van een hondje; dat raapte hij met één hand op en reikte het omhoog naar mij. Ik voelde me hogelijk vereerd.

Hier ergens, bij het versmade kabouterhuis, mijn eenzame roekeloze toeren, de knikkerbergen, de loden soldaatjes en het hondje, hoort de eerste van mijn twee Bloemendaalse herinneringen aan Thijs. Thijs, die bij tante An leefde als een prins, zodat hij tegen mij kon zeggen: ‘Wie loopt daar door mijn tuintje?’ en ‘Je mag wel wonen in het huis van monna en mij’, terwijl hij toch mijn broertje was. Ik van mijn kant zei: ‘Het huis van tante An en de jongens en Thijsje.’

Thijs, voor wie de jongens toen hij kruipen kon de Babyrace organiseerden: aan het ene eind van de gang werd een snoepje gelegd, aan de andere kant werd Thijs neergezet, en dan namen ze met hun stopwatch op hoe snel hij het snoepje bereikte. Thijs, die ze in zijn trapauto achter hun fietsen bonden en in vliegende vaart het parkje aan de overkant rond sleurden, tot vlak langs de rand van de vijver en met een haal op het allerlaatste moment weer omhoog; dat heette de Dodenrit en tante An vond het eigenlijk niet goed. Thijs, die als de groenteboer Driessen kwam op de bok van de kar tot het eind van de straat mocht meerijden en door de jongen van Driessen weer werd teruggebracht. En zo meer.

Die dingen zijn me merendeels verteld en hoe jaloers ik erop was herinner ik me ook niet meer. Het moet een tweeslachtige jaloezie zijn geweest, omdat Thijs weliswaar mijn broertje was, maar het huis van tante An het huis waar ik niet wou wonen. Hoe dat zij, één scène herinner ik me nog heel goed.

Thijs zat in zijn rode trapauto op het grintpad naast het huis en ik keek naar hem. Tante An stond aan de deur. ‘Dat is Thijs zijn trapauto,’ zei ze, ‘daar ben jij te groot voor. Dat zie je toch zelf.’ ‘Thijs zijn auto’, zei Thijs tevreden. Hij zat uit alle macht te trappen, maar kon niet wegkomen over het rollende grint; de auto rolde alleen maar wat heen en weer. Hij toeterde met de rubber toeter en draaide het stuur naar links en naar rechts. ‘Dus ik wil je er niet meer in zien,’ zei tante An, ‘ik heb het je nu twee keer gezegd. Je laat Thijs met rust.’ Ze ging naar binnen. Ik bleef staan. Thijs toeterde en trapte. Het kon hem niet eens wat schelen dat de auto niet van zijn plaats kwam. ‘Zal ik je duwen?’ vroeg ik, maar hij lette er niet op. Hij zat in zijn auto, prinsheerlijk. Ik keek er verlangend naar. ‘Kom, dan zal ik je duwen,’ zei ik. Ik liep naar hem toe, legde mijn handen op de glimmende rode lak en zette me af op het grint. ‘Monna!’ riep Thijs, ‘ze zit weer aan mijn auto!’ ‘Stil nou,’ zei ik, ‘ik zal je duwen. Dan rij je echt. Dat is toch veel leuker.’ ‘Monna! Monna!’ gilde Thijs. Tante An kwam naar buiten. ‘Nou is het uit,’ zei ze, ‘ga naar boven, naar je kamer. Bah, wat ben je toch kinderachtig, kun je Thijs nu geen ogenblik met rust laten.’ ‘Ik wou hem alleen maar duwen,’ protesteerde ik, ‘hij kan zelf de auto niet van zijn plaats krijgen. Ik mag hem toch wel duwen.’ ‘Hou je praatjes maar voor je,’ zei tante An. Ze keek. Ik ging naar binnen en liep langzaam de trap op. Tante An kwam ook binnen. ‘Schiet een beetje op,’ zei ze. Thijs toeterde.

Even duidelijk als ik Thijs nog in zijn rode auto kan zien, zie ik Els en Yoma op een avond naast elkaar op de canapé in tante An's voorkamer zitten. Els was donker en Yoma juist heel blond; Yoma had een gele jurk aan en ze waren allebei danseressen van het Bewegingskoor. Wat Yoma betreft, is daar ook alles mee gezegd, maar Els ben ik nooit meer vergeten.

Veel later, toen ik met monna bevriend was geraakt (ik geloof werkelijk wel dat ik dat mag zeggen) zei ze eens tegen me: ‘Ik heb één keer in mijn leven een vriendin gehad en dat was Els.’ Dat moet het geweest zijn, behalve natuurlijk dat Els mij mocht, waardoor er met Els' komst iets in het huis van tante An veranderde.

Het eerste wat ik me daarvan herinner, is dat ik naast Els' stoel in de tuin stond en toekeek hoe ze kruisjes op mijn merklap borduurde. Een hele rij keurige, rode kruisjes verscheen daar in een handomdraai, naast de drie of vier scheve, beduimelde, telkens weer uitgehaalde die ik zelf had gemaakt. Ik stond naast Els en keek en wou wel dat het eeuwig duurde; zolang het duurde, voelde ik me thuis.

Net zo stond ik naast Els als ze aardappelsla maakte. Niemand kon dat zo lekker als Els. ‘Aardappelsla moet je de dag van tevoren maken,’ zei ze tegen me, ‘dan wordt het pas echt goed’; ik keek toe hoe de olie druppel voor druppel in de mayonaise drupte en voelde me thuis.

‘Els zei: “Het is altijd maar Thijs, Thijs en naar Frida wordt niet gekeken”,’ vertelde moeder me later, en ja, dat heb ik gevoeld. Eens liepen Els en ik samen door het huis om te zoeken waar de kat iets had gedaan, het rook zo vies. Maar toen we in mijn kamer kwamen, rook je het erger, en toen ontdekte Els spuug in de wasbak en aan mijn haar. Ze zei niets en waste alles uit en ik hoefde me niet te schamen.

Een tijdlang lag Els in tante An's kamer boven ziek. Ze had haar knie beschadigd met dansen. Ik mocht niet bij haar naar binnen, maar omdat Els tegen me gezegd had dat ik platvoeten had en dat op mijn tenen lopen daar goed voor was, liep ik eindeloos op mijn tenen de gang voor Els' deur op en neer, en zelfs nu nog loop ik soms op mijn tenen en denk aan Els.

Op een avond in de schemering kwam ik de achtertuin in. Al tante An's vrienden zaten daar op witte stoelen in een grote kring bij elkaar. Ik liep er in het halfdonker naar toe, over het gras; ik hoorde Els zeggen: ‘Jullie zeggen nu wel dat Frida zo onaardig is, maar Frida ís helemaal niet zo onaardig.’ Ik bleef staan, keerde om en liep ongezien weer weg en heb het nooit tegen iemand gezegd, maar nu had ik het van Els zelf gehoord, dat het daar in tante An's huis ook helemaal mijn huis niet was.

En dat is al. Els is in Auschwitz vergast. Later zei monna meer dan eens spijtig hoe jammer het was dat ze de mooie kommetjes die ze in Bloemendaal van Els had gekregen niet meer had, en die kommetjes herinnerde ik me ook nog heel goed: roodgelakte kommetjes waren het met een zwart knopje op het deksel, zes. Ze bestonden nog ergens, iemand had ze monna ontfutseld, maar de juiste toedracht kwam ik nooit te weten.

Bij monna kreeg ik toen ook een foto van Els te zien, dansend met het Bewegingskoor. Ik herkende haar, ja natuurlijk, maar niet met mijn ogen en verstand: met een veel dieper, overrompelend gevoel, misschien zoals een dier de mens bij wie hij hoort herkent. Toen monna dood was, vroeg ik Hans naar die foto en kreeg hem van hem cadeau; hijzelf stond er ook op, in de groep tegenover Els. ‘Els vertelt ons een verhaaltje,’ lichtte hij de scène toe, ‘en wij luisteren daarnaar.’ En ja, dat ze dat doet kun je zien, aan haar houding en gebaar en gezicht, haar hele wezen dat iets uitdrukt en overdraagt, al weet je niet wat.

Op mijn eerste dag op de grote school, naar moeders keus de montessorischool en meteen in de tweede klas bij juffrouw van Beek omdat ik al te ver was voor de eerste, lagen er op alle tafeltjes rose kaartjes met onze namen. Elk kind moest zelf zijn eigen naam zoeken. Ik vond de mijne op een tafeltje dat tegen een ander tafeltje stond met een naam erop die ik niet kende; ik liep dus weer weg, alsof ik nog zocht, zodat juffrouw van Beek me tenslotte naar mijn tafeltje bij dat vreemde kind toe moest brengen. Maar dat vreemde kind was Michèle en Michèle werd mijn vriendin in de volle zin van het woord, al waren we pas zes.

Het was een moeilijke naam die ik daar gelezen had: Michèle Lecoultre Janssen. Een parvenunaam, verklaarde moeder me later: die mensen heetten gewoon Janssen en hadden Lecoultre erbij gekocht voor de deftigheid. Dat dat precies het tegendeel van deftig was, begreep ik heel goed. Ook was Michèle katholiek: op een ochtend zag ik haar vader aan de ontbijttafel zitten en een kruis slaan met zijn kale hoofd boven zijn zachtgekookte eitje. Dat een kind van zes of zeven zoiets zou opmerken, lijkt me nu vreemd, maar enfin, zo herinner ik het me. Patsers, katholiek, pestten de jongens van tante An me dus met mijn nieuwe vriendin, maar dat kon me niet eens wat schelen. Ik had Michèle, en het hele huis van tante An was daarnaast lucht.

Al gauw ging ik alle dagen uit school bij Michèle spelen. Michèle woonde in een groot huis met een grote tuin. In de tuin waren een vijver, een tuinhuisje of prieel, en een wip. In het huis was een grote zolder met een rekstok en ringen. De tuin en de zolder waren van ons. Michèle had twee oudere zusjes, Maud en Agnes, en een jonger broertje Piet, maar daar hadden wij niets mee te maken. Zo herinner ik het me. Wij twee samen bewoonden een ontoegankelijke, aparte wereld, waar de andere mensen niets van merkten dan soms de schim van onze kousevoeten op het gewapende glas van het bovenlicht van de hal, waar je net als op zwak ijs niet op mocht lopen, maar dat deden we toch. Aan wat er in die wereld voorviel, denk ik nu met verbazing terug.

Het eerste wat me invalt, is dat we pissebedden dresseerden. Dat idee was van mij. Ik was van mening dat je met alle dieren kon praten, als je maar wilde. En dus zette ik pissebedden op een plankje en tikte ze met een stokje voorzichtig aan, waarbij ik uit alle macht ‘oprollen! oprollen!’ dacht; als ik maar hard genoeg dacht, zouden de pissebedden me begrijpen en zich tot een balletje oprollen. Maar ze begrepen me niet en moesten voor straf in een kommetje water, waar ze zich dadelijk oprolden en er gauw weer werden uitgevist. Dagen, weken heb ik met inspanning van al mijn krachten pissebedden bepreveld en zomin als Michèle ooit getwijfeld aan de juistheid van mijn hypothese; dat het niet lukte, kwam alleen maar doordat ik niet hard genoeg dacht.

Minder ver daarvan af dan het lijkt stonden andere ondernemingen. Het autorennen bijvoorbeeld. We verstopten ons in de struiken langs de straat, om op het allerlaatste moment tevoorschijn te springen en vlak voor de aansuizende auto langs naar de overkant te rennen; om het extra moeilijk te maken, deden we dat op de hoeken en het mag een wonder heten dat we het ongedeerd hebben overleefd, zogoed als de mensen in de auto's trouwens, maar die bestonden toen niet. Of het vangen van Roet. Roet was de hond van de buren. Op een dag kwam ik somber op school en zei tegen Michèle: ‘Vanmiddag moeten we Roet vangen.’

Dat dat moest, begreep Michèle ook meteen. Roet was een grote zwarte bouvier waar we allebei bang voor waren, en Roet treiterde ons al lang. Als wij in onze tuin aan het spelen waren, rende Roet in zijn tuin naar buiten, recht op ons hek af, en begon daar verwoed te graven. Dat moest afgelopen zijn. Om vier uur liepen we samen naar huis, bedrukt door de taak die ons wachtte. We kropen door Roets gat onder het hek door en verstopten ons in Roets tuin. Het duurde lang voor er iets gebeurde; het schemerde al, maar eindelijk vloog de keukendeur toch open en rende Roet naar buiten, vervaarlijker dan ooit. Die angstaanjagende aanblik herinner ik me, en hoe hij snuivend en grommend vlakbij ons kwam en wij hem uit onze hinderlaag besprongen; we pakten hem om zijn nek, sleurden hem mee naar dat gat dat hij zelf gegraven had, trokken hem onder het hek door en bonden hem aan een boom. Daar stond hij, in onze macht, maar nu wisten we niet meer wat we met hem moesten doen en lieten hem beteuterd weer lopen.

Dat tarten van God en het lot: dat was ik. Ik veroorzaakte scheuring en chaos, maar Michèle bracht harmonie. Michèle borduurde nu mijn merklap voor me, zodat Els dat niet meer hoefde te doen, want zelf bracht ik er niets van terecht. Van niets wat handigheid, soepelheid, evenwicht vereiste bracht ik iets terecht, en Michèle kon dat juist allemaal heel goed. Wat meer was, ze gaf mij er een aandeel in, waardoor de wereld minder onherbergzaam werd.

Op een middag stonden we op onze stelten tegen de muur van het huis geleund, met onze rug in de wingerd. Dat wil zeggen, Michèle's stelten waren haar stelten, maar de mijne waren die van Agnes, die Michèle zolang voor me had weggepakt. We stonden daar en keken naar Maud, die op het tuinpad bezig was. Maud was een groot meisje dat al op het Kopje zat, de meisjesschool. Ze had witte tenniskleren aan. Ze stond over haar fiets gebukt en maakte haar racket vast; ze richtte zich op, pakte haar stuur, beklom met een paar hinkstapsprongetjes de fiets en reed weg. Maud was een echte nuf.

‘Zo als Maud worden wij nooit,’ zei Michèle beslist. Ze gaf een zetje met haar schouders tegen de muur en wandelde op de hoogste sport van haar stelten weg. Ik keek haar na. Dat wou ik ook. Maar ik kon het niet en viel om. Ik keek verlangend naar Michèle die over het paadje tussen twee geschoren buxushaagjes van me wegliep en probeerde weer op de stelten te klimmen, nu op de laagste sport. En opeens ging het goed. Daar liep ik op mijn houten benen achter Michèle aan het paadje af, tussen die geschoren haagjes, mijn leven niet zeker, maar zo trots als een pauw en zielsgelukkig.

En zielsgelukkig voelde ik me ook toen we op een herfstavond samen op straat touwtjesprongen, door de dorre bladeren. Het was donker en nevelig, de lantarens brandden in een blauwe lichtkring; ik hield de linker klos van het touw in mijn hand en Michèle de rechter, het touw draaide achter ons omhoog en veegde voor ons over de grond met een ritselend geluid, en wij sprongen eroverheen, precies gelijk, zonder ons één keer te vergissen.

Hoe absoluut, al het andere uitsluitend dat alles voor me was, kan ik afmeten aan die ene keer dat ik niet met Michèle mocht blijven spelen. Ze had een bloedneus gehad en lag op de divan met een wit gezicht. Om het goed te maken, gaf mevrouw me een reep uit een la die helemaal vol repen lag; met die reep in mijn hand liep ik naar huis, zo ongelukkig of ik de eeuwigheid had verloren in plaats van die ene dag.

Ik kwam dikwijls te laat thuis van Michèle. Iedereen zat al aan tafel als ik binnenkwam en ik sleepte gauw mijn krukje aan. Eens rolde ik in mijn haast met krukje en al over de grond en toen werd tante An toch boos! Ik weet het nog. We aten zuurkool.

Eén keer is Michèle bij mij in tante An's huis komen spelen. We gingen naar boven naar mijn kamer. We speelden doktertje; ik was ziek en moest op de prikkende mat gaan liggen. Zulke spelletjes deden we anders nooit en het was helemaal niet leuk.

Maar één keer althans heb ik in het huis van tante An precies mijn eigen zin gedaan, al is het me verteld en herinner ik het me niet. Dat moet op mijn achtste verjaardag zijn geweest, mijn laatste in Bloemendaal. Ik kreeg kinderen te eten en daar was Michèle natuurlijk bij; we aten uit mijn kinderservies, dat moeders kinderservies was geweest, en grote mensen mochten helemaal niet binnenkomen. De jongens van tante An zouden voor kelner spelen, maar die stuurde ik ook weg; even later kwam Ruud, over wie meer, huilend de kamer uit, en toen Kas stiekem om de deur keek, zat ik midden op de tafel en schepte de andijvie op. Maar ik loop vooruit.

Ruud was mijn Indische neefje, die toen ik zeven was met verlof naar Holland kwam en de rol van schurk in mijn herinneringen speelt. Hij was tante Gré's kleinzoon en woonde dat jaar met oom John en tante Saartje in het hoekhuis tegenover de tantes; ik ging er met tante kijken toen het huis nog leeg was en er werklui bezig waren. Ruud was net zo oud als ik en ik heb me zeker op zijn komst verheugd; zijn fotootje op de schoorsteen van de tantes, een bruin, halfnaakt jongetje temidden van tropische gewassen, herinner ik me nog heel goed.

Dat oom John en tante Saartje uit Indië kwamen, kon je trouwens wel merken. In hun huis was er boven de keuken een kamertje (net zo'n kamertje als dat waar ik in het huis van de tantes sliep) waar een tafel stond die geen tafel, maar een altaar was, want oom John was Rozenkruiser en daarom was dat kamertje eigenlijk een kerk. Tante Saartje had bijzondere stenen, die je altijd bij je moest dragen: als je gezond en gelukkig was, glansden ze, en als je ziek of verdrietig was, werden ze dof. We gingen picknicken in het bos van Groenendaal en tante Saartje gooide Ruud en mij met zwemringen om in de vijver, waar we ronddreven tussen de waterlelies; oom John had een auto met een kattebak waar Ruud en ik in zaten, in vliegende vaart, temidden van stofwolken en motorknallen. Dat was leuk; maar Ruud, die mijn neefje was, was mijn vijand, en spande tegen mij samen met de jongens van tante An.

Als moeder en ik bij oom John en tante Saartje gingen eten, mocht ik van tante Saartje op Ruuds olifant zitten, want Ruud zat aan tafel niet op een stoel, maar op een olifant. Maar Ruud kon dat niet hebben, want het was zijn olifant, zodat we halverwege de maaltijd van plaats moesten wisselen, en als hij bij tante An kwam spelen, zette hij me ook die halve gunst betaald.

Eens vond ik toen in tante An's tuin een erg mooi steentje: het was rood met een gouden stip erin en misschien ook wel zo'n wondersteentje. Ik liet het Ruud zien. ‘Geef eens hier,’ zei hij. Ik gaf het hem en hij gooide het zo ver mogelijk weg; dagenlang heb ik er nog naar lopen zoeken.

Eens sloten Ruud en de jongens van tante An me op in de wc. Het was de wc boven, waar ik naartoe was gehold omdat Kas die beneden aldoor bezet hield. Terwijl ik er bezig was, hoorde ik ze achter de deur lachen en scharrelen, en toen ik klaar was, kon ik er niet meer uit.

Ik drukte uit alle macht op de deurkruk, maar die ging niet naar beneden. Ze waren weggegaan en ik hoorde ze in de tuin. Ik keek door het raampje naar buiten: daar waren ze allemaal, speelden op het grasveld en deden of ik niet bestond. Ik deed het raampje open en keek omlaag. Diep onder me was het platte dak van de serre. Ik wrong me naar buiten en liet me zo goed en zo kwaad als het ging op dat plat vallen; ik strompelde naar de rand en gleed langs de regenpijp naar beneden.

Ze waren geschrokken. Ze hadden niet gedacht dat ik dat zou durven. Kas nam me mee, het huis weer in en de trap op. Daar stond in de gang een stoel op twee poten tegen de wc-deur geleund; op de leuning van die stoel balanceerde een hamer, die de deurkruk tegenhield. Kas lichtte de kruk op en de hamer viel. ‘Zie je nou hoe stom jij bent?’ zei hij minachtend, ‘dat had je alleen maar hoeven doen, in plaats van je benen te breken.’

Tante liet in dat jaar Ruud en mij allebei een kastanje planten, Ruud in haar voor- en mij in haar achtertuin. De kastanjes schoten op en groeiden uit tot flinke bomen, waar tantes tuintje eigenlijk te klein voor was, zodat eerst Ruuds en toen mijn boom weer werd omgehakt. Toen ik later hoorde dat Ruud volhield dat er maar één kastanje, de zijne, was geweest en dat hij daartoe de mijne die het langst had geleefd had geannexeerd, kon ik me daar nog altijd kwaad om maken; zodat het verhaal van hoe ik hem op mijn achtste verjaardag samen met Michèle de deur uit heb geschopt, me nu nog met voldoening vervult.

Juist op woensdagmiddag als we vrij hadden van school, kon ik nooit bij Michèle gaan spelen. Om twaalf uur mocht ik dan niet naar huis, maar moest naar de gymnastiekzaal voor ritmische gymnastiek; als ik daarvan thuiskwam, had iedereen al gegeten en stond alleen mijn bordje met boterhammen op de tafel klaar; en als ik die boterhammen op had, moest ik naar de tandarts, want mijn tanden groeiden schots en scheef. De tandarts was eigenlijk nog het minst vervelende van de woensdagmiddag. In de wachtkamer stond een prachtig aquarium en soms kreeg ik een spanen doosje met suikerpepermuntjes, wat je nergens anders dan bij de tandarts had. De ritmische gymnastiekles daarentegen vond ik verschrikkelijk.

‘Alle kinderen vinden mijn lessen heerlijk, alleen Frida niet!’ zei Ruth Boehme. Aan Ruth Boehme, die een vriendin was van tante An, had ik toch al hevig het land. ‘Trek je balkonnetje in!’ zei ze op de les als ze je buik bedoelde, en ik barstte van ergernis. ‘Ik begrijp niet hoe iemand Ilse mooi kan vinden,’ zei ze overigens ook, ‘ze heeft een figuur als een peer’, maar dat kon me niet met haar verzoenen. Alle mensen bij tante An, Els ook, zeiden dat die lessen zo goed voor me waren omdat ik een slechte houding had, maar het enige wat ik er - ten overvloede - leerde was me voor die houding schamen. En als ik dan thuiskwam, uit mijn humeur, en dat eenzame bordje boterhammen op tante An's tafel zag staan, kon ik wel huilen om de verloren, vergooide middag.

Maar toen het eindelijk vakantie was, kwam ik samen met Michèle uit school, met mijn gympak en gymschoenen bij me. Ik bond alles met de veters bij elkaar en slingerde het rond, en toen, zo hard ik kon, naar boven in een boom, en daar bleef het aan de takken hangen.

Michèle schijnt zelfs vader uit mijn herinnering te verdringen, maar het moet in die tijd zijn geweest dat ik mazelen had. Ik had mazelen, en vader zou komen.

Ik lag niet in mijn eigen bed, maar in de achterkamer op de eerste verdieping, die geloof ik moeders kamer was; de zon scheen naar binnen op mijn bed, en zo wachtte ik tot vader zou komen. Maar toen kwam tante An de kamer in en bracht me een pakje en een telegram.

Het telegram was een dichtgevouwen geel papiertje met een rood zegeltje erop. Ik maakte het zegeltje voorzichtig los, zonder het te scheuren, en vouwde het telegram open. Bovenaan stonden dingen in kleine letters die je niet hoefde te lezen, maar dan kwam er een open vlak met stippellijnen en daarop stond, in hoofdletters getypt, wat je wel moest lezen. Ik las langzaam wat daar stond. Het was raar en eigenlijk fout. Onderaan stond vader en middenin stond stop, maar dan moest je toch verder lezen. Wat stop betekende, begreep ik maar al te goed.

Ik vouwde het telegram weer netjes dicht, plakte het zegeltje weer vast, legde het op het tafeltje naast mijn bed en maakte het pakje open. Er kwam een mapje uit waar bunte transparente op stond. Daarin zaten velletjes doorschijnend gekleurd papier en tekeningen in dikke zwarte lijnen op karton. Daar moest je het wit van wegknippen, begreep ik, en dan het gekleurde papier erachter plakken. Ik keek door zo'n gekleurd papiertje: nu was de hele kamer rood.

Tante An kwam binnen met de schaar en de lijmpot. Maar ik had geen zin om de bunte transparente te maken. Ik wou liever alles net zo bewaren als vader het me had gestuurd. Ik maakte het mapje weer dicht, legde het weg en ging weer liggen, met het telegram in mijn hand op het laken. Daar lag ik, ik was ziek, de zon scheen nog altijd naar binnen, maar vader zou niet komen en als hij soms gedacht had dat dat gewichtige papiertje me de teleurstelling zou vergoeden, had hij zich vergist.

Moeder was er in Bloemendaal bijna niet. Of tenminste, ze was er wel, als ze niet ziek was, maar ze had geen macht. Het was daar het huis van tante An. Voor Thijs was moeder ‘Channie’; voor mij moeder, natuurlijk, maar mijn herinneringen aan haar zijn schaars. Ik herinner me Thysses Hof met het onze-lieve-vrouwebedstro en de maagdenpalm en de teunisbloem en dat is een prettige, intieme herinnering. En ik herinner me, vaag, iemand die in tante An's huis te druk praatte en lachte, een ‘opgewonden standje’ zoals moeder zelf later zei. In de zomer dat Ruud in Holland was, werd moeder weer ziek.

Is het toen geweest dat Kas me eens meenam naar het dak? Hij had een hele rol serpentines bij zich. Al die serpentines gooide hij uit over de tuin; de blauwe lucht dreef vol kleurige, waaiende slingers. Ik stond naast hem in de dakgoot, boven de versierde wereld, en ik had me juist zo verdrietig gevoeld.

Het was toen, in elk geval, dat ik bij Ilse en Bertje ging logeren, in een huisje aan de Gooiersgracht in Laren. Ik heb daar een eigenaardig precieze herinnering aan, waarvan het eigenaardigste wel is dat vader er niet in voorkomt.

Het was dus aan de Gooiersgracht. Vlakbij waren de Witte Bergen. Wat verderop langs de Gooiersgracht (die helemaal geen gracht was, maar een met struiken overgroeide greppel) stonden wagens waar zigeuners in woonden. Ik kroop onder de struiken in de greppel en bespiedde de zigeuners, en toen vond ik een gentiaan. Dat wil zeggen, ik zag dat prachtige blauwe kelkje dat zomaar, bijna zonder steeltje uit de grond kroop en fluisterde tegen mezelf: ‘Dat is nu een Gentiaan’, alsof het bloempje zelf me zijn naam had genoemd; dat was een wonder en ik zei er niemand iets van. Ik zat in Ilse's tuin, achter haar huis, waar lupines en vingerhoedskruid groeiden; vingerhoedskruid was giftig, dat wist ik van moeder, en er groeide heel veel vingerhoedskruid, rose en geel. In de schuur vond ik een groot, rond, blauw biscuitblik (merk Huntley & Palmer); ik trok rietjes van verschillende lengte en dikte uit het dak en trommelde daarmee op het blik. Het maakte heel zachte, onuitsprekelijk mooie muziek, en ook dat was een geheim. Ilse maakte chocolademelk voor Bertje en mij, maar ik zei dat ik geen melk wou, ik wou alleen de cacao en de suiker door elkaar geroerd hebben; zo kreeg ik het ook, al spotte Ilse ermee. Terwijl ik dat droge, krakende mengsel opat, dacht ik aan het vingerhoedskruid.

Als gezegd, ik herinner me dat alles eigenaardig precies: de Witte Bergen, de Gooiersgracht, de zigeuners, de Gentiaan in de greppel, het giftige kruid, de bijna onhoorbare, bijna onaardse muziek; en nu geloof ik dat dat huisje het huisje van de heks was, dat ik in Bussum had gezocht.

In de herfst werd moeder weer beter en lag in een rusthuis in Bloemendaal om aan te sterken.

Het rusthuis was een geelgekalkte, ouderwetse villa vlak bij het station. Beneden was de salon, roodbehangen en met veel schemerlampen, waar de zusters over de radio luisterden naar de zangeres Jo Vincent. Tante An vond Jo Vincent een gruwel en voor één keer waren we het eens: ik schuifelde gegeneerd, maar moeder luisterde naar Jo Vincent zonder een spier te vertrekken. Moeders kamer was boven, een klein kamertje boven de trap. Er was een tuin, winters kaal en nat, maar er stond een witte tuinbank in waar ik soms zat; daar kreeg ik een schaaltje Haagse bluf van de zuster, wat ik nog nooit had gegeten en heerlijk vond. Bij het rusthuis en de zusters hoort mijn tweede Bloemendaalse herinnering aan Thijs.

Ik was door de zusters uitgestuurd om melk te halen en had Thijsje bij me. Toen we terugliepen met de volle melkkoker, begon het plotseling te hagelen.

Grote hagelstenen kletterden op ons neer. We stonden midden op straat; geen mens was er te zien. Thijsje begon te huilen en klampte zich aan me vast. Daar stond ik, met in mijn ene hand die koker en mijn andere arm om Thijsje, verlaten en misschien wel erg bang, maar vóór alles bereid om de hele wereld te trotseren.

Wat het rusthuis onvergetelijk heeft gemaakt, zijn echter de rolschaatsen die ik er op mijn achtste verjaardag van moeder kreeg.

Moeder en ik waren boven op moeders kamer. Moeder lag in bed. In de kamer was nog kerstversiering. Ik maakte mijn verjaarspakje open: er kwamen rolschaatsen uit. Die had ik juist zo graag willen hebben.

‘Mag ik ze proberen?’ vroeg ik moeder. ‘Ja,’ zei moeder, ‘als je heel zachtjes doet, zodat de andere mensen er geen last van hebben.’ Ik ging op de rand van moeders bed zitten en bond de rolschaatsen onder. Over de wreef ging een riempje en van voren moest je ze met een sleuteltje aandraaien. Moeder keek toe. ‘Leg dat kleedje maar zolang opzij,’ zei ze. Ik legde het kleedje in een hoek, onhandig op mijn rolschaatsen, en rolde de kamer door, me afzettend aan de meubels. Terwijl ik dat deed, vertelde moeder me dat zij en ik samen in Laren zouden gaan wonen.

Ze legde het me allemaal precies uit. In de paasvakantie zou ze beter zijn en dan zouden wij samen naar een pension in Laren gaan. Thijsje zou zolang nog bij tante An blijven, want daar had hij het goed, maar als moeder weer echt sterk geworden zou zijn, zouden we een eigen huis nemen en dan zou Thijsje daar ook komen wonen. We zouden meteen beginnen om voor dat huis met ons drieën te sparen.

Ik luisterde en rolde zachtjes heen en weer, maar toch niet zachtjes genoeg, want de zuster kwam kijken en zei dat ik nu moest ophouden. Ik ging weer op de rand van moeders bed zitten en bond de rolschaatsen af. Ik deed ze terug in de doos en legde het kleedje weer waar het hoorde. ‘Ik vind het goed om met jou in Laren te gaan wonen,’ zei ik tenslotte, ‘maar nu krijg ik nooit meer een vriendinnetje.’ Dat kwam wel uit ook. Een vriendinnetje heb ik in Laren nooit meer gehad.

En dat was het eind van Bloemendaal, al bleven we er nog de hele winter, maar nu ik wist dat ik er gauw weg zou gaan, woonde ik eigenlijk al niet meer in het huis van tante An. Van die winter herinner ik me vooral de school, mijn klas, waar na de paasvakantie alles gewoon door zou gaan, maar zonder mij.

Ik zat nu in de vierde klas bij meneer de Boer. Op een dag verloor ik daar twee melktanden tegelijk, die bebloed in mijn zakdoek lagen, geen alledaagse gebeurtenis. Meneer de Boer werd soms erg driftig; hij werd dan vuurrood en schreeuwde: ‘We zitten hier toch al als haringen in een ton!’ Om elf uur 's ochtends moest ik terug naar de klas van juffrouw van Beek, die ooggymnastiek met me deed; ik liep bedrukt de trap af, want het plakkaat met de almaar kleiner wordende letters die ik met één oog dicht moest lezen, kende ik al lang uit mijn hoofd, maar dat durfde ik niet te zeggen. Moeder zei: ‘Het is erg aardig van juffrouw van Beek dat ze al die moeite voor je doet.’ Meneer de Boer kon erg mooi tekenen; hij maakte voor alle kinderen om de beurt een tekening in hun geschiedenisschrift, je mocht zelf zeggen wat je hebben wou en ik koos een voorhistorisch mens die in een boom woont, nog voor de paalwoningen waren uitgevonden. Ik stond erbij terwijl meneer de Boer de tekening maakte: het werd een grote boom waarin dat mannetje met een ronde rug tegen een dikke tak lekker zat te slapen, en onder de boom kwam een boot van een uitgeholde boomstam te liggen.

Op een dag werden alle kinderen in de gymnastiekzaal geroepen, waar meneer de Swaan, het hoofd van de school, een brief voorlas die Sjoerd Wiersma die naar Leeuwarden was verhuisd aan de hele school had geschreven. Je had Sjoerd en Klaas Wiersma gehad en Klaas had bij mij in de klas gezeten, maar toen hij weg was gegaan, had dat niets geen verschil gemaakt. Ik luisterde naar de brief: er stond eigenlijk niet veel bijzonders in, maar eigenlijk was hij ook niet meer voor mij bestemd, en ik vroeg me beklemd af of ik als ik in Laren woonde ook zo'n brief zou moeten schrijven.

In de tollentijd van dat jaar, 1938, liepen moeder en ik samen door het parkje tegenover het huis van tante An. We praatten over iets gewichtigs, over Laren, denk ik, en ik had mijn tol bij me en probeerde die onder het praten door hier en daar op te zetten. Maar dat lukte me niet, en vroeger toen ik nog heel klein was en we nog in Bussum woonden had ik kunnen tollen als de beste.

Door een klaphekje kwamen we het parkje weer uit en op straat; ik plantte mijn tol in een regenputje langs het trottoir. Dat was een goede plek, wist ik vanouds. Ik draaide het touw van mijn zweep eromheen en trok. De tol vloog de straat over en rolde aan de overkant in de goot.

Ik ging hem oprapen. ‘Zie je wel,’ zei ik tegen moeder, ‘ik kan niet tollen.’ ‘Probeer het nog maar eens,’ zei moeder. Maar ik had geen zin meer. ‘Weet jij nog,’ vroeg ik, ‘dat ik vroeger toen ik nog maar heel klein was en we nog in Bussum woonden de hele straat uit kon tollen en weer terug?’ ‘Ja,’ zei moeder, ‘je stond de hele dag op straat. Een straatmadelief was je.’

Straatmadelief. Dat woord had ik al meer gehoord. Maar dat had er nu niets mee te maken. Ik voelde aan de tol in mijn zak. ‘Een meisje op school kan met zes ballen ballen,’ zei ik. ‘Dat is knap,’ zei moeder, ‘dat moet jij ook maar leren.’ ‘Ik kan niet ballen,’ zei ik. ‘Dan moet je oefenen,’ zei moeder. Oefenen? Maar vroeger in Bussum had ik toch juist heel goed kunnen tollen? Tot de lantaarnpaal aan het eind van de straat waar vader 's avonds vandaan kwam en terug tolde ik, niet eens de grote kinderen in de straat hadden het zo goed gekund als ik. Ik werd boos op moeder. ‘Toen ik nog heel klein was en we nog in Bussum woonden, kon ik heel goed tollen,’ herhaalde ik. ‘Je bent het verleerd,’ zei moeder.

We gingen voor de laatste keer naar tante; onze bus was nog een gewone, maar op het stationsplein in Haarlem stonden nieuwe bussen met platte neuzen klaar die zouden gaan rijden als ik er niet meer was. Voor de vakantie begon, werd er een foto van de hele school gemaakt: ik zat naast Michèle, voor het laatst. Van mijn afscheid van Michèle herinner ik me niets, of het moest dat in een boom gegooide gympak zijn.

Op mijn laatste schooldag zocht ik na vieren met meneer de Boer mijn spullen bij elkaar. Alle andere kinderen waren al weggegaan. Ik liep naar huis, met mijn volle tas; ik kwam langs de snoepkraam van Hardebol, die juist aan het sluiten was, en kreeg van Hardebol King's Schoolatlas van Nederland cadeau, omdat ik nooit meer terug zou komen.

Laren, Tafelbergweg, 1938-1942.

Intussen is het eerst 4 en toen 9 januari 1980 geweest en ben ik ouder dan moeder en vijftig geworden. Ik heb daar erg tegenop gezien.

Toen moeder pas dood was, vijf dagen voor haar vijftigste verjaardag en nu haast drieëntwintig jaar geleden, wou ik niet slapen, omdat zij niet sliep, nooit meer, en het oog op mij gericht hield. Ik lag wakker en probeerde me alles wat ik van haar wist te binnen te brengen, alsof dat me nu opgedragen was en ik het nooit meer mocht vergeten. Het was in het huis in Arnhem waar Thea, moeders vriendin, toen haar dokterspraktijk had en waar Thijs nu woont. Op een van die nachten hoorde ik het hekje van Thea's huis aan de overkant, waar Thijs sliep, klappen en was er zeker van dat hij was opgestaan en naar moeder ging. Ik stond ook op en liep door de verlaten stad naar de rouwkamer waar moeder opgebaard lag; het was in een Indisch-achtige villa, achter braakliggend land, dichtbij een spoorwegviaduct. Altijd als ik Nederland binnenkom rijd ik langs die plaats, maar het is er nu al lang heel anders geworden, er staan kantoorgebouwen aan een drukke straat. De maan scheen, of tenminste zo zie ik het nu voor me: dat flauwverlichte, van verre zichtbare witte gebouw, waar niemand was en waar ik toch heen geroepen werd. Er was niemand, inderdaad niet, binnen niet en buiten niet. Ik liep eromheen en bleef staan onder het raam waarachter moeder lag; ik betrok daar de wacht, zoals ik het - leek het me nu - mijn leven lang voor moeder had gedaan, een ontrouwe wacht, en ook dit keer verliet ik mijn post, maar toen ik Thea's straat weer in kwam en naar dat hekje dat niet geklapt had keek, voelde ik me niet ontrouw. Ik ging weer naar bed, maar bleef wakker, die nacht tenminste nog.

Dat is nu allemaal al zo lang geleden. Maar nu ikzelf bijna vijftig werd, leek het of ik er terugkwam, en zelfs of ik al die jaren naar niets anders onderweg was geweest. Ik stond weer aan een grens die ik niet overschrijden mocht, maar toch overschrijden zou, en kon weer een paar nachten niet slapen. Ik dacht aan alles wat ik nu al vergeten ben, en toch niet vergeten kan, zodat ik me niet van de herinnering kan bevrijden; aan het grote feest dat moeder op haar vijftigste verjaardag had willen vieren en waar ik niet eens bij had willen zijn, omdat tussen Thijs en mij de ramp in Bretagne lag en ik hem niet wilde of niet kon ontmoeten. Tenhemelschreiend leek dat feest me nu, zo goed als moeders hele laatste levensjaar trouwens, sinds ze ons op onze eigen benen had gezet - hoe dan ook - en zelf bij Thea was gaan wonen, van zorgen bevrijd en schijnbaar zo goed als nog nooit. Schijnbaar, zeg ik, want dat laatste jaar telde niet meer; het was het jaar waarvan ze zelf zei: ‘Ik heb mijn leven gehad, ik heb mijn twee kinderen opgevoed; Frida is klaar, Thijs is nog niet helemaal klaar, die heeft mij nog wel nodig. Maar ik heb mijn leven gehad en als ik het hoekje omga, lach ik.’ En nu kon een kind zien dat dat jaar haar laatste en niet echt meer was geweest. Ze was terug in Arnhem, terug bij Thea, terug in een tijd waarin wij er niet waren, alsof wij niet haar leven waren geweest; verkleed in die smeeroliegroene leren jas die ze toen droeg, een jas waarin ze de mevrouw was met die groene jas, maar ook in dat zwarte fluwelen meisjesjurkje met het kleine borduurseltje aan de hals waar ik zo van hield, maar wel om kon huilen, omdat het verzuimde en verlorene immers nooit meer goed te maken is. Ik zei het haar, op een morgen dat we samen naar de groenteboer liepen, zij naast me in die jas; ze vroeg me een beetje verlegen hoe ik hem vond en ik zei, uitbarstend, ‘lelijk!’. Ze begreep me; ze keek naar de jas en zei dat het een erg dure jas was geweest en dat ze hem samen met Thea had gekocht. ‘Thea vindt dat ik nu meer van mijn leven moet genieten,’ zei ze, ‘omdat ik dat nooit heb gedaan.’

En toen zei ik haar dus dat ik voorlopig niet meer bij haar zou komen, omdat, naar ik zei - alsof ik mijn leven nog zelf bestuurde, zoals zij dat altijd van me had gevraagd -, het voor Thijs beter was, en voor mijzelf misschien ook, als we elkaar nu een lange tijd niet zagen; ik had het op die scheiding aangestuurd, zei ik, omdat ik begrepen had dat ik geen goede invloed op hem had. ‘Maar dat is dan toch erg egoïstisch van hem?’ zei ze, met een stem die beefde, en mijn hart kromp. Ze bracht me naar het station toen ik wegging, met dat belachelijke hondje van Thea, dat zijn ochtendloopje moest hebben, maar dat was ook om mijn vertrek in te passen in het leven van alledag; en toen ik de controle al door was, begon ze opeens te snikken. ‘Je geeft me niet eens een zoen!’ Zodat ik terugliep, en haar die zoen gaf, geheel tegen de gewoonte, op haar betraande gezicht, en toen weer wegliep en nu voorgoed, terwijl zij daar staan bleef in die jas en met dat hondje. Aan geen levend mens heb ik dat ooit kunnen vertellen. Maar ik kwam niet meer bij haar, desondanks, noch zou ik gekomen zijn voor haar vijftigste verjaardag. Uit egoïsme? Ik had Stefano nu immers. Thea zal niet verzuimd hebben moeder daarop te wijzen: ‘Ze is nu verliefd, ze heeft het te druk met zichzelf.’ Ik had nog juist kracht genoeg, na de ramp in Bretagne, om de illusie van ver hoog te houden, als altijd. ‘Mij gaat het goed; ik kan het aan.’ Maar moeder werd geen vijftig, ze was al vijf dagen dood op die elfde maart en Thijs en ik hadden haar samen begraven.

Samen, zeg ik, wij tweeën alleen met de kist voor ons uit waarop het bosje narcissen lag dat ik voor moeder had gekocht, voor de laatste keer en nooit meer met ons drieën; en toen we weer thuis waren, in moeders lege kamer, moeders kamer waar haar geur ons nog tegemoetkwam, ontdekte ik dat ook wij twee niet met haar mee hadden gemogen, zodat ik niet wist of ik wanhopiger was omdat ik zelfs dat verkeerd had gedaan of omdat moeder ons zelfs dat niet had gegund. Ik zat in de vensterbank met haar briefje in mijn handen en Thijs stond tegenover me, in de ontredderde wereld.

Dat alles kwam nu, nu ikzelf vijftig zou worden, terug; en daarom was ik niet blij met de koeken Abraham die Thijs (zoals een nieuwbakken traditie het wil) voor mijn vijftigste verjaardag naar Bologna voor me meebracht. Ik bedacht dat het misschien de allereerste keer was dat Thijs me onbedoeld in wat ons allebei lief was kwetste, en ik bedacht ook dat ik me daar juist over moest verheugen, omdat hij nu, eindelijk (zoals het al zo lang had moeten zijn), niet alleen en niet voor mij was gekomen, maar iemand bij zich had van wie hij hield. En daar verheugde ik me ook over, maar ik dacht ook aan mezelf. Het was op de avond van de eerste januari van dit jaar; zij twee hadden de kerstvakantie in ons huis in Bologna doorgebracht terwijl wij twee in Castellina bij Stefano's moeder waren, zoals altijd; in de nieuwjaarsnacht had er in Castellina een storm gewoed zoals ik nog nooit een storm had meegemaakt, en 's morgens was Stefano naar de omvergeworpen, ontwortelde bomen, de onherstelbare ravage gaan kijken. En nu zaten we hier gevieren om de tafel, voor het eerst. In een hoek van de kamer stond de Abraham, die ik geen blik had gegund, in een andere hoek het piepkleine kerstmannetje dat ik toen wij weggingen voor hen had achtergelaten. Ik schaamde me, omdat ik ziek was van spanning en omdat Stefano en ik onderweg alweer ruzie hadden gehad, als je die opkruipende kilte tussen ons tenminste ruzie kon noemen, en ik keek naar hun twee en zei tegen mezelf dat het zo goed was.

Twee dagen later, op 3 januari, maakten we met ons drieën een wandeling, Thijs, Paulien en ik. Er lag sneeuw; op een plaats waar de weg steil afliep en nu glad was, stond een geslipte auto. Er stonden een man en een jongen bij, die ons vroegen of we wilden helpen duwen om de auto weer op de weg te krijgen.

Thijs nam de leiding. Hij vroeg of de auto op de rem stond. Dat bleek niet het geval. De jongen zette hem op de rem en legde ook wat aarde onder de voorwielen zodat die niet terug zouden kunnen glijden, een zo klein handje aarde dat ik me daarover verbaasde. We duwden met vereende krachten; Thijs zei tegen mij: ‘Doe jij dat nu maar niet’, omdat ik immers half ziek was en ik antwoordde: ‘Laat ik de krachten die ik heb nu ook maar gebruiken’; de auto kwam inderdaad weer op de weg. Wij drieën wilden nu doorlopen, maar de jongen wou nog meer. Hij wilde de auto een eind achteruit laten gaan, tot waar de weg niet meer helde, om daar te kunnen starten. Hoe dat moest was me onduidelijk, maar ik begreep dat hij onze hulp vroeg en was bereid die te geven; ik zei dus tegen Paulien die naast me stond: ‘Hij wil dat we de auto helpen tegenhouden’, en riep ook naar Thijs, die al was doorgelopen: ‘Hij wil dat we de auto helpen tegenhouden!’ Thijs kwam aanlopen. Intussen duwde de jongen de auto al achteruit, met zijn hand door het open deurtje aan het stuur; de auto begon te glijden, gleed met toenemende snelheid de weg af en dook toen opzij van de weg omlaag, de sneeuw in. Thijs was erachter verdwenen. Paulien begon te gillen. ‘Thijs! Thijs!’ Ze holde de sneeuw in. Ik riep ook ‘Thijs!’. Ik kon niet bevatten wat er gebeurd was of gebeurde, maar zag haarscherp versplinterde details, alsof de kern van mijn bewustzijn verduisterd was en alleen een gedeelte dat randverschijnselen waarnam functioneerde. Ik zag Thijs dus in elkaar gerold in de sneeuw zitten, met die wollen puntmuts van hem op die kleurig afstak tegen de sneeuw, en Paulien haar armen om hem heen slaan en in snikken uitbarsten; nu hief hij traag een arm op en bewoog die door de lucht; mijn blik schoof hogerop en ik zag het openstaande, rode deurtje van de auto, klem tegen een boomtak, en tussen die tak en het deurtje de hand van de jongen. De jongen zei, eerst zacht, ‘mijn hand!’ en toen harder, gillend, ofschoon nog steeds eigenlijk zacht, ‘mijn hand! mijn hand!’. ‘Zijn hand!’ herhaalde ik; de man en ik stonden nu achter de auto en trokken er uit alle macht aan. Het hielp bijna niets, maar ik voelde toch een heel klein schokje; de jongen trok aan zijn hand; de hand kwam los. Thijs en Paulien stonden nu rechtop in de sneeuw; Paulien snikte en Thijs hield haar in zijn armen, hij zei: ‘Huil maar, ja, ik begrijp het best hoor.’ De jongen vroeg: ‘Is hij gewond?’ Ik zei: ‘Ze dacht dat hij eronder was gekomen.’ Nu stonden Thijs, Paulien en ik met ons drieën bij elkaar op de weg; Paulien klemde zich met haar vrije hand aan mij vast. De jongen keek naar zijn hand, bleekpaars en bebloed, en schudde hem. ‘Zou hij gebroken zijn?’ vroeg hij. ‘Kunt u hem bewegen?’ vroeg ik. Hij bewoog de hand en alle vingers. ‘Dan is hij niet gebroken,’ zei ik, ‘maar u moet er toch mee naar de dokter gaan.’ De vingers begonnen te zwellen. Ik keek omlaag naar zijn broekspijpen van lichtgrijs ribfluweel; ze trilden, zwiepten bijna. Zijn gezicht was doodsbleek. Ik zei: ‘Hou een handje sneeuw tegen je voorhoofd.’ Het leek even of hij dat wilde doen, maar toen zei hij: ‘Het is mijn hand. Mijn hand doet pijn.’ ‘Ja,’ zei ik. Thijs zei nu: ‘Politie!’ Ik zei tegen de jongen: ‘U moet er iemand bij halen. U moet het niet zelf meer proberen.’ ‘Ja,’ zei hij en liep al weg, terug de weg op, gedwee, zonder zelf iets te beslissen. ‘Het beste!’ riep ik hem achterna. Hij keerde zich om, nu al een eindje boven ons: ‘Ja! Ja! Het beste! Veel geluk voor ons allemaal!’

Wij drieën wandelden verder. Terwijl we verder liepen, trok de duisternis langzaamaan weg en onthulde wat had kunnen gebeuren. Aanvankelijk praatten we druk. Thijs zei hoe ontzettend stom het was geweest zoiets te proberen en dat hij dat nooit gedaan zou hebben; hij onttrok zich daarmee echter niet aan de verantwoordelijkheid en herhaalde hoe ontzettend stom het was geweest. Hij zei, op vragende toon: ‘Stefano zou dat nooit gedaan hebben?’ en ik zei: ‘Nee, Stefano zou dat misschien niet gedaan hebben.’ Paulien zei: ‘Ik zag je helemaal niet meer!’ Ik zei ook: ‘Ik zag je helemaal niet meer.’ Thijs zei: ‘Ik dacht, nu breekt mijn arm.’ Hij zei tegen mij: ‘Ik zag jou aan die auto trekken, ik dacht, die is gek geworden.’ En zo nog het een en ander. Tenslotte zwegen we. Paulien liep weer voorop, zoals het ook voor er iets gebeurde was geweest. We keken naar het besneeuwde landschap; de zon stond al laag; het licht was geel. Vooral waar het rechtovereindstaande vlakken bescheen zag je dat. Paulien wees naar een huis, alleen op een heuvel, naar de zon toegekeerd: ‘Kijk, wat mooi.’ Ja, het was mooi. De weg slingerde om de heuvel heen. We zwegen. De voorstelling van wat had kunnen gebeuren stond voor me, allesoverheersend, als in die verschrikkelijke droom waarin het liefste wat ik op de wereld had tot mijn straf verpletterd werd. Precies zo had het kunnen gebeuren. Ik liep naast Thijs met die obsessie, proberend me ervan los te rukken. Onverwachts sloeg hij een arm om me heen.

Daar liepen we. Ik voelde me veilig, beschermd, gelukkig, maar niet spontaan; ik probeerde mijn stappen aan te passen bij de zijne, wat niet lukte, al nam ik reuzenstappen. Hij voelde ongetwijfeld dat ik me forceerde. Maar hij nam de arm niet weg. Alsof het nu mijn beurt was om getroost te worden; zoiets. Paulien keek even om en zag ons zo, keek toen weer voor zich. Thijs zei: ‘Paulien! Je tasje staat open.’ Ze deed het dicht en zei: ‘O. Dat is niet belangrijk.’ Thijs zei, of hij stilletjes lachte: ‘Het is ook niet belangrijk Paulien.’ Ik weet niet meer wanneer hij de arm wegnam. Toen hij hem weggenomen had, zei hij: ‘Paulien.’ Paulien bleef staan tot we weer met ons drieën bij elkaar waren; hij nam haar hand. Ze keek naar hem en zei: ‘Er hangt een druppel aan je neus.’ Hij zei: ‘Dat is óók niet belangrijk Paulien.’ ‘Nee,’ zei ze, ‘maar het lijkt me zo lastig.’ Hij lachte weer eventjes. Ik liep daarnaast. De fantasieën plaagden me nog, maar het was geen obsessie meer. Ik voelde nu dat wat had kunnen gebeuren verkeerd was in iets geheel anders, dat wèl gebeurd was, en misschien voelde hij dat ook, want hij zei: ‘Dat was nu echt een on-geluk.’ Ik zei: ‘Het is zoals Paulien zegt, je loopt niets vermoedend te wandelen en een ogenblik later -.’ Een ogenblik later is er iets gebeurd. Er was iets gesmolten, dat nu weer verhardde, en dat had ons aaneengesmeed.

Veel later (het lijkt werkelijk veel later, al was het diezelfde avond), toen we met ons vieren met hun koffers in de bus naar het station stonden, zei Thijs tegen mij: ‘Ik denk nog steeds aan dat ongeluk.’ Ik zei: ‘Ik ook.’ Ik dacht er op dat ogenblik niet aan, maar het gevoel dat het gewekt had was zo allesoverheersend.

De dag daarop was het 4 januari. De dag daar weer op was het eerste wat ik wakkerwordend dacht: ‘Het is gebeurd, het ergste is voorbij.’ Ik verbaasde me erover dat het zo'n gewone, alledaagse dag was. Die avond begon het weer te sneeuwen.

Ik ging 's avonds laat nog even uit. De sneeuw viel in te grote, smeltende vlokken. Ik liep ertegenin en veegde herhaaldelijk de druipende sneeuwlaag weg van mijn bril en mijn jas. Maar het was toch wit en stil; een plantsoentje met een paar bomen, waar de sneeuw ongerept lag en kraakte onder mijn voeten, gaf me even een illusie. Toen ik thuiskwam, had Stefano niet gemerkt dat ik weg was geweest; toen we in bed lagen zei ik hem dat het sneeuwde. De hele nacht en de hele volgende ochtend duurde het, pas tegen twaalf uur hield het sneeuwen op en werd de lucht wit en helder. Ik ging weer uit; ik wilde de tuin van palazzo Hercolani zien, die ik ook aan Thijs en Paulien had willen laten zien, maar hij was toen gesloten geweest en we hadden er door een zijhek naar staan kijken. De tuin was weer gesloten en ik ging weer naar dat zijhek. Ik stond daar zoals ik er met Thijs en Paulien had gestaan, maar nu met mijn voeten diep in de nog ongerepte sneeuw; de bomen in de tuin bogen onder hun last. Terwijl ik daar door de spijlen van het hek naar keek, voelde ik me onverwachts verzoend.

Even tevoren had ik het me weer herinnerd. ‘Jij bent klaar, Thijs is nog niet helemaal klaar.’ Dat had moeder toen ze doodging tegen me gezegd, en nu, nu ik op datzelfde punt waar zij toen stond aangekomen was - hetzelfde? ja, hetzelfde - nu was Thijs ook ‘klaar’, zoals zij het toen had bedoeld. Ik dacht weer aan ons ongeluk, drie dagen eerder, en beschouwde het als een teken: ik had geen gebod overtreden. Op het punt waar moeder niet verder had gekund, nam ik de draad op en maakte af wat zij niet had afgemaakt. Het klinkt geëxalteerd, en dat is het misschien ook wel, maar de vrede die ik voelde (kijkend naar de besneeuwde tuin van palazzo Hercolani) was echt. Ik geloof dat ik geen goed mens ben, zei ik tegen mezelf, maar ik heb toch gedaan wat ik kon. De zon scheen op de diep doorbuigende besneeuwde takken, sneeuw gleed omlaag en plofte op de grond. Ik keerde me af, waadde door de sneeuw terug naar de straat en liep naar huis, voorzichtig, oppassend om niet uit te glijden, iemand op leeftijd, nog niet echt oud, maar iemand wiens leven krimpt.

En weer drie dagen later was het 9 januari; die avond sprak ik, zoals ik me voorgenomen had, met Stefano over mijn boek, waar hij nooit naar heeft getaald. Dat deed hij nu ook niet, maar ook dat scheen me nu zoals het moest zijn; dat hij me aanhoorde, was genoeg. Toen we klonken, op mijn feestdag, zei ik dat het was op Thijs en Paulien, maar ik zei er niet bij wat ik dacht. Dat Thijs juist nu, dacht ik - laat, maar nog niet te laat - gevonden had wat hij zijn leven lang had gezocht - iemand met wie hij zijn leven kan delen -, een zoeken waarin ik mijn leven lang een aandeel heb gehad, zodat onze levens verknoopt zijn, ten goede of ten kwade, wie zal het zeggen? - dat die band tussen ons twee nu doorgesneden werd, was het laatste wat mij nog kon gebeuren; ik dacht dat ik Thijs' huwelijk beleefde in moeders plaats, en nu was ik werkelijk ouder geworden dan moeder.

Er valt me nu nog iets in. Twee lentes geleden, in de lente vóór hij Paulien leerde kennen, beklommen Thijs en ik een berg. Het was mijn initiatief, omdat ik dat toen durfde; het was toen ik mijn boek over mijn leven met Stefano af had en er eindelijk vrede mee kon hebben dat ik niemand ooit gegeven heb wat hij van me vroeg, omdat ik toch heb gegeven wat ik had.

We gingen vroeg weg. Urenlang regende het hard. We klommen, onkenbaar gemaakt door onze regenkleren, hij met de capuchon van zijn jek over zijn hoofd voorop, ik achter hem aan. Eindelijk hield de regen op. Hij deed zijn capuchon af en ik deed mijn regenkapje af; we gingen naast elkaar lopen. De zon brak door en onthulde een nieuw landschap; legers wolken dreven weg onder onze voeten. Hij keek van opzij naar me en zei: ‘Wat ga jij toch op je moeder lijken.’

Dat, en zo gezegd, ontroerde me onuitsprekelijk, temeer omdat ikzelf wel eens hetzelfde van hem en vader heb gedacht, en een ogenblik was het of we daar met ons vieren liepen, zoals het had moeten zijn.

*

Van onze aankomst in Laren, mijn eerste indrukken daar, herinner ik me niets, of het moest zijn dat ik dacht, in mijn hovaardij: ‘Ik woon overal vier jaar: in Bussum vier jaar, in Bloemendaal vier jaar, nu blijf ik hier ook vier jaar wonen.’ En ik herinner me de dag waarop moeder en ik uit Bloemendaal heen en weer reisden om me op te geven op school; in de trein zei een mevrouw tegen moeder: ‘Dat kind zal nooit wennen tussen die arbeiderskinderen’, wat ik zelf niet meer weet, maar later meermalen van moeder heb gehoord; de school was gevestigd in een laag, langgerekt gebouw dat meer een schuur of een stal leek en dat de kinderen en hun ouders, zei moeder, zelf hadden helpen bouwen; en de deur werd niet opengedaan door een conciërge, maar door een meisje net zo oud en met net zulke vlechten als ik, en later wist ik dat dat Lies was geweest en dat ik gelijk had gehad toen ik zei dat ik in Laren nooit meer een vriendinnetje zou krijgen. Daarvan afgezien, is het eerste wat ik me van Laren herinner: moeder en ik. In Laren begon ons leven met ons drieën, al waren we vooreerst nog maar twee, maar dat zou immers niet zo blijven.

We hadden in het pension van mevrouw Slager een kamer op het zuiden met een overdekt balkon en daarnaast een klein kamertje voor mij. Mijn kamertje was op het noorden en ik beweerde dat ik altijd kamers op het noorden wou hebben, omdat ik de pest had aan de zon. Uit het raam van moeders kamer zag je het dak van de schuur van hotel Blom. Onder de dakpannen nestelden mussen. Iets anders zag je uit dat raam niet en dus hadden we geen vitrages nodig; moeder liet ze wegnemen. Dat zal mevrouw Slager wel raar gevonden hebben.