Fjodor Dostojewski

De jongeling (Verzamelde werken deel 8)

vertaald door Paul Rodenko

Colofon

ISBN 978 90 282 5508 1

Fjodor Dostojewski, Verzamelde werken. De jongeling (vert. Paul Rodenko). Van Oorschot, Amsterdam 1956 

De jongeling
Eerste deel

Eerste hoofdstuk

I

Ik kon geen weerstand bieden aan de drang om de ze geschiedenis van mijn eerste schreden op het levenspad neer te schrijven - al had ik het eigenlijk net zo goed kunnen laten... Van één ding ben ik intussen zeker: dat ik nooit van mijn leven meer een autobiografie zal gaan schrijven, al zou ik honderd jaar worden. Je moet wel erg verkikkerd op jezelf zijn om zonder schaamte over je eigen persoontje te kunnen schrijven. Ik kan me alleen hiermee verontschuldigen dat ik niet schrijf uit dezelfde motieven waaruit anderen het doen, nl. om een pluimpje van de lezer te krijgen. Dat ik plotseling op het idee kwam om woord voor woord alles op te schrijven wat er het afgelopen jaar met me gebeurd is was het gevolg van een innerlijke drang: zozeer was ik getroffen door alles wat er had plaatsgevonden. Ik noteer daarbij alleen de gebeurtenissen zelf en doe mijn uiterste best om alle bijkomstigheden te vermijden, en vooral ook elke literaire opsmuk. Een literator kan dertig jaar lang schrijven en tenslotte weet hij zelf niet, waarover hij nu eigenlijk al die jaren geschreven heeft. Ik ben geen literator en wil er ook geen zijn. Ik vind het ongepast en onsmakelijk om het diepste van mijn ziel in fraaie woorden op hun literaire markt te brengen... Hoewel ik ergens het vervelende gevoel heb dat het toch niet helemaal zonder ‘gevoeligheden’ en ‘zielsontledingen’ zal gaan, misschien nog wel van de banaalste soort: dat is nu eenmaal de perverse uitwerking die elke literaire bezigheid op de mens heeft, zelfs wanneer hij alleen maar voor zichzelf schrijft. Al die ontledingen en overdenkingen kunnen zelfs ongelooflijk banaal zijn, omdat de dingen waar je zelf waarde aan hecht voor een ander waarschijnlijk niet de minste waarde hebben. Maar enfin. In ieder geval is dit dan meteen het voorwoord, zodat ik verder niet meer op die dingen hoef in te gaan. Ter zake - al valt het allesbehalve mee om ter zake te komen, ja om überhaupt ergens toe te komen.

II

Ik begin mijn aantekeningen - of ik zou ze althans willen laten beginnen - met de dag van de negentiende september van het vorige jaar, de dag dus waarop ik kennismaakte met...

Maar om zomaar, voordat iemand nog ergens iets van af weet, te vertellen wie ik toen ontmoette - nee, dat lijkt me idioot. Trouwens, de hele stijl van deze zinnen is idioot! Ik zou geen literaire fraaiigheden gebruiken, maar ik doe niets anders, al van mijn eerste woorden af. Trouwens om verstandig te schrijven is de goede wil alleen blijkbaar niet voldoende. Ik merk bovendien dat het in geen enkele europese taal zo moeilijk is om te schrijven als in het russisch. Nu ik het bovenstaande nog eens over heb gelezen merk ik dat ik toch eigenlijk veel verstandiger ben dan hetgeen ik schrijf. Ik heb dat trouwens vaker opgemerkt, ook in mijn conversatie met anderen, en heb mij daar het hele afgelopen jaar al aan geërgerd.

Al wil ik dan mijn verhaal met de negentiende september laten beginnen, ik moet toch eerst een paar woorden zeggen over wie ik ben, waar ik tot nu toe geleefd heb en wat voor gedachten ik zo ongeveer in mijn hoofd had op die ochtend van de negentiende september; dan is alles de lezer, en misschien ook mijzelf, duidelijker.

III

Ik ben gymnasiast, d.w.z. ik heb net mijn eindexamen gedaan en ben nu eenentwintig jaar. Ik heet van mijn achternaam Dolgoroeki, want mijn wettige vader is Makar Iwanow Dolgoroeki, een voormalig lijfeigene van de adellijke familie Wersilow. Volgens de wet is dus alles in orde maar in werkelijkheid ben ik helemaal niet zijn zoon. Dat zit zo: tweeëntwintig jaar geleden bezocht de grondbezitter Wersilow (mijn natuurlijke vader) zijn landgoed in de provincie Toela. Hij was toen vijfentwintig jaar en ik vermoed dat hij in die tijd geestelijk nog niet helemaal volgroeid was. Het is merkwaardig dat deze man, die van mijn kinderjaren af al zo'n enorme indruk op me maakte en die op mijn hele geestelijke ontwikkeling zulk een beslissende invloed gehad heeft dat mijn hele toekomst er wel door bepaald zal zijn - dat die man tot op de dag van vandaag in welhaast ieder opzicht voor mij een volkomen raadsel is gebleven. Maar hierover later, dat kan ik niet zo in een paar woorden uitleggen. Ik zal het in deze notities trouwens vaak genoeg over hem moeten hebben.

Hij was toen, op zijn vijfentwintigste jaar, juist weduwnaar geworden. Hij was getrouwd geweest met een vrouw uit een voorname maar niet erg rijke familie, ene Fanariotow, die hem een zoon en een dochter had geschonken. Ik weet van die eerste vrouw, die hij zo vroeg verloor, niet veel bijzonderheden en het weinige dat ik weet is nog vrij dubieus; trouwens er zijn meer dingen uit het leven van Wersilow die mij niet helemaal duidelijk zijn geworden, waarschijnlijk omdat hij tegenover mij altijd erg trots, hooghartig, gesloten en wat onverschillig ook was, hoewel hij zo nu en dan een vreemd soort nederigheid aan de dag legde. Ik wil alleen nog opmerken, om hem als mens vast even te karakteriseren, dat hij in zijn leven drie maal een vermogen heeft opgesoupeerd, en het waren geen geringe, alles bij elkaar zo om en nabij de vierhonderdduizend roebel en misschien nog wel meer. Op het ogenblik bezit hij natuurlijk geen sous meer.

‘God weet waarom’ hij toen naar ons dorp kwam: zo drukte hij het tenminste zelf uit toen ik hem er eens naar vroeg. Hij had zijn kleine kinderen niet bij zich, die logeerden ergens bij familie; dat was zo zijn hele leven lang zijn manier van doen, zowel met zijn wettige als met zijn onwettige kinderen. Er was enorm veel personeel op het landgoed, waaronder ook de tuinman Makar Iwanow Dolgoroeki. Ik wil hier meteen opmerken, om er voor eens en voor altijd van af te zijn, dat niemand zich wel ooit zo geërgerd zal hebben aan zijn achternaam als ik het mijn hele leven lang gedaan heb. Het is natuurlijk idioot maar het is nu eenmaal zo. Iedere keer als ik ergens naar school ging of met mensen in aanraking kwam die ik als kleine jongen wel antwoord moest geven op hun vragen, kortom bij al zulk soort gelegenheden vond het eerste het beste onderwijzertje, de eerste de beste huisleraar, schoolinspecteur of pope het beslist nodig, zodra hij gehoord had dat ik Dolgoroeki heette, te vragen:

- Vorst Dolgoroeki?1

En iedere keer moest ik al die mensen die niets beters te doen hebben weer antwoorden:

- Nee, gewoon Dolgoroeki.

Dat ‘gewoon’ maakte me ten slotte bijna gek. 't Is overigens een typisch verschijnsel dat er zover ik me herinner werkelijk geen enkele uitzondering op die regel was: iedereen stelde dezelfde vraag. Sommigen interesseerden zich kennelijk helemaal niet voor het antwoord; ik zou trouwens bijgod niet weten wat ze er aan hadden. Maar iedereen zonder uitzondering vroeg het. En wanneer ze dan gehoord hadden dat ik ‘gewoon’ Dolgoroeki heette, namen ze me op met een botte en dom-onverschillige blik waaruit bleek dat ze zelf niet wisten waarom ze het eigenlijk hadden gevraagd, en gingen heen. M'n schoolkameraden hadden wel de grofste manier van vragen. Nietwaar, hoe ondervraagt een scholier een nieuweling? De verwarde, verlegen nieuweling is immers de eerste dag dat hij op school komt - wat voor school het ook is - altijd het slachtoffer: hij wordt door iedereen gecommandeerd en gepest en men behandelt hem als een knechtje. De een of andere stevige, dikke knaap gaat breeduit voor het slachtoffer staan en neemt hem een tijdlang met een strenge, hoogmoedige blik op. De nieuweling staat zwijgend, voor hem, kijkt hem, als hij geen lafaard is, een beetje schuins aan en wacht af wat er verder zal gebeuren.

- Wat is je achternaam?

- Dolgoroeki.

- Vorst Dolgoroeki?

- Nee, gewoon Dolgoroeki.

- O, gewoon... Stommeling!

En hij heeft gelijk: niets is zo stom als Dolgoroeki te heten zonder vorst te zijn. En die stommiteit moet ik buiten mijn schuld mijn hele leven met me meeslepen. Later, toen het me al danig begon te vervelen, antwoordde ik op de vraag of ik vorst was altijd:

- Nee, ik ben de zoon van een huisknecht, een gewezen lijfeigene.

En toen het me tenslotte helemaal tot hier zat antwoordde ik op de vraag of ik vorst was met vaste stem:

- Nee, gewoon Dolgoroeki. Ik ben de onwettige zoon van mijn vroegere landheer, meneer Wersilow.

Dat had ik in de zesde klas van het gymnasium bedacht, en hoewel ik al gauw voelde dat het dom was, bleef ik het toch een tijdlang volhouden. Ik herinner me dat een van mijn leraren - als enige trouwens - eens opmerkte dat ik vol zat met ‘rancuneuze sociale ideeën’. In het algemeen keken de mensen me na zo'n antwoord een beetje peinzend aan, een reactie die ik hoogst krenkend vond. Tenslotte zei een van mijn schoolkameraden, een spitse knaap met wie ik overigens nauwelijks één keer in het jaar een paar woorden wisselde, met een ernstig gezicht en een wat zijdelingse blik:

- Zulke gevoelens pleiten natuurlijk voor je en je mag er gerust trots op zijn; maar in jouw plaats zou ik toch niet te veel te koop lopen met je onwettige geboorte... je zet er een gezicht bij alsof je jarig bent!

Van dat ogenblik af hield ik er mee op mij te beroemen op het feit dat ik een onwettig kind ben.

Nogmaals, het russisch is een moeilijke taal om in te schrijven: ik heb nu drie hele bladzijden volgeschreven over het feit dat ik me altijd zo geërgerd heb aan mijn achternaam en intussen heeft de lezer natuurlijk allang geconcludeerd dat ik me alleen maar zo erger omdat ik geen vorst ben maar gewoon Dolgoroeki. Maar nog eens haarfijn uit te leggen hoe het precies in elkaar zit en misschien zelfs een zelfrechtvaardiging zoeken... nee, dat zou ik toch te vernederend vinden,

IV

Nu bevond zich onder het personeel op het landgoed, dat behalve Makar Iwanow nog een heel stel mensen omvatte, ook een meisje, en nauwelijks was dat meisje achttien jaar geworden toen de vijftigjarige Makar Dolgoroeki plotseling het voornemen te kennen gaf met haar te trouwen. Personeelshuwelijken werden, zoals bekend, in de tijd van de lijfeigenschap alleen met toestemming van de landheer gesloten, en soms ook eenvoudig op zijn bevel. Het landgoed stond toentertijd onder toezicht van ‘tantetje’; dat wil zeggen ze was geen tante van mij maar zelf grondbezitster, alleen werd ze - ik weet niet waarom - door iedereen haar leven lang ‘tantetje’ genoemd, niet zomaar als vriendelijke aanspreekvorm maar überhaupt, en ook door de familie Wersilow, met wie ze overigens misschien wel in de verte verwant was. Ze heette eigenlijk Tatjana Pawlowna Proetkow. Ze bezat toen nog, in dezelfde provincie en hetzelfde district, een vijfendertig lijfeigenen. Niet dat zij de zaak nu direct beheerde maar als buurvrouw hield ze toezicht op het landgoed van de Wersilows (dat vijfhonderd zielen telde) en naar ik gehoord heb deed haar toezicht niet onder voor het beheer van een gestudeerd rentmeester. Overigens gaan haar bekwaamheden mij verder niet in het minst aan; ik zou alleen nog willen zeggen - en ik zeg dit niet om bij haar in het gevlij te komen - dat deze Tatjana Pawlowna een nobele en originele geest had.

En deze Tatjana Pawlowna deed niet alleen niet de minste moeite om de sombere Makar Dolgoroeki (men zegt dat hij toen erg somber was) van zijn huwelijksplannen af te brengen, maar integendeel moedigde ze hem om de een of andere reden nog aan ook. Sofja Andrejewna (zo heette dat achttienjarige meisje, dat wil zeggen mijn moeder) was al enige jaren wees; haar overleden vader, die eveneens tot het huispersoneel van de Wersilows behoorde en die een grote verering koesterde voor Makar Dolgoroeki en ook bepaalde verplichtingen aan hem scheen te hebben, had deze zes jaar geleden op zijn sterfbed, naar men zegt niet meer dan een kwartier voor zijn laatste ademtocht, bij zich laten roepen en hem in aanwezigheid van de geestelijke en het hele personeel, terwijl hij op zijn dochter wees, hardop en duidelijk gezegd: ‘Voed haar op en trouw met haar’. Iedereen had deze woorden duidelijk verstaan, al zou men ze desnoods, zo kort voor zijn sterven, als ijlen kunnen beschouwen (en overigens had hij als lijfeigene toch niets in te brengen). Enfin, wat Makar Iwanow betreft weet ik niet goed hoe hij nu eigenlijk later met haar getrouwd is, ik bedoel of hij het met genoegen of alleen maar uit plichtsgevoel deed. Het meest waarschijnlijke is dat hij er volkomen onverschillig bij bleef. Hij was een man die toen al de kunst verstond zich ‘te laten gelden’. Niet dat hij erg belezen was of veel onderwijs genoten had (al kende hij de hele liturgie uit zijn hoofd en met name ook een aantal heiligenlevens, maar meer van horen dan van lezen), en ook hoorde hij niet tot de kategorie die men als ‘plattelandsfilosofen’ zou kunnen aanduiden; maar hij had doodgewoon een eigenzinnig karakter - eigenzinnig op het gevaarlijke af. Hij praatte op besliste toon, gaf dogmatische oordelen ten beste en leidde tenslotte een ‘eerzaam leven’, volgens zijn eigen curieuze uitdrukking; hiermee is zijn portret in die tijd getekend. Natuurlijk werd hij door iedereen geacht, maar men zegt dat niemand hem eigenlijk goed uit kon staan. Dat werd anders toen hij niet meer bij de Wersilows in dienst was: toen werd hij door iedereen beschouwd als een soort heilige, als iemand die veel geleden had. Dit is iets wat ik heel pertinent weet.

Wat mijn moeder betreft weet ik alleen dat Tatjana Pawlowna haar tot haar achttiende jaar bij zich hield, ondanks het aandringen van de rentmeester die haar naar Moskou in de leer wilde sturen, en haar een zekere opvoeding gaf, d.w.z. dat zij haar leerde naaien, knippen, hoe zij zich als meisje te gedragen had, en zelfs een beetje lezen. Schrijven heeft mijn moeder nooit behoorlijk geleerd. In haar ogen was het huwelijk niet Makar Iwanow allang een vaststaande zaak en alles wat er toen met haar gebeurde vond zij best en uitstekend; tijdens de huwelijksplechtigheid was ze zo kalm als men in zo'n geval maar zijn kan, zó kalm dat zelfs Tatjana Pawlowna haar een koude vis noemde. Dit alles over hoe mijn moeder toen was heb ik van Tatjana Pawlowna zelf gehoord. Wersilow kwam precies een half jaar na dit huwelijk in het dorp aan.

V

Wat ik alleen maar wilde zeggen is dat ik er nooit achter ben gekomen, ook niet door gissingen, hoe het precies tussen mijn moeder en hem begonnen is. Ik ben volkomen bereid te geloven dat er zoals hij me het vorig jaar zelf vertelde - blozend, hoewel hij aan de andere kant over dit alles op een losse, elegante salontoon sprak - helemaal geen ‘romance’ tussen hen geweest was en dat alles ‘zomaar’ gegaan was. Ik geloof graag dat het zomaar gegaan is, en de uitdrukking ‘zomaar’ is inderdaad voortreffelijk; maar toch heb ik altijd willen weten waarmee het nu eigenlijk precies begonnen is. Ik voor mij heb dat soort onfrisse geschiedenissen altijd gehaat; ik haat ze nog steeds en het is dan ook beslist niet alleen maar schaamteloze nieuwsgierigheid van mijn kant dat ik er meer van wil weten. Ik moet hier opmerken dat ik mijn moeder tot het vorig jaar toe zo goed als niet kende; als klein kind al werd ik bij vreemden ondergebracht omdat Wersilow dat zo gemakkelijker vond (daar kom ik straks trouwens nog op terug), en daardoor kan ik me absoluut niet voorstellen hoe zij er toen uitgezien heeft. Wanneer ze zelf niet uitgesproken knap was, waardoor kon ze dan iemand als Wersilow (zoals hij in die tijd geweest moet zijn) hebben aangetrokken? Deze vraag is daarom zo belangrijk voor mij, omdat daarin een bijzonder interessante kant van deze man naar voren komt. Daarom, en niet uit een soort perverse nieuwsgierigheid, houdt die vraag me bezig. Hij zelf, die sombere en gesloten man, die wanneer hij zag dat het nodig was zulk een beminnelijke rondborstigheid aan de dag kon leggen die hij joost-mag-weten waar vandaan haalde (uit z'n zak zou je haast zeggen) - hij zelf vertelde mij dat hij toentertijd een heel ‘dom jong hondje’ geweest was, niet zozeer uit sentimentaliteit, maar ‘zomaar’, waarschijnlijk ook door de lektuur van Anton Goremyka en Polinka Saks,2 twee literaire werken die in hoge mate hebben bijgedragen tot de geestelijke vorming van de toen in Rusland opgroeiende generatie. Hij voegde er aan toe dat het misschien door Anton Goremyka kwam dat hij zich toen naar zijn dorp had begeven - hij voegde het er zelfs heel serieus aan toe. Op wat voor manier kon dit ‘domme hondje’ het toch met mijn moeder hebben aangelegd? Zeker, ik stel me nu meteen voor hoe de lezer - al heb ik er maar één - in een schaterlach uitbarst en mij een allervermakelijkste puber vindt, die in zijn stomme naïveteit meent over dingen te kunnen oordelen en filosoferen waar hij geen verstand van heeft. Ja inderdaad, dat heb ik niet al zeg ik dat volstrekt niet uit trots want ik weet hoe dom het is wanneer een slungel van eenentwintig nog zo weinig ervaring blijkt te bezitten. Ik zou die lezer alleen willen zeggen dat hij er zelf niets van begrijpt en dat zal ik bewijzen. Het is waar, van vrouwen weet ik niets en wil ik ook niets weten, want ik heb mezelf beloofd me mijn leven lang niets van ze aan te trekken. Maar toch weet ik heel goed dat de ene vrouw de man door haar schoonheid of met andere middelen in een oogwenk verleidt, terwijl men de andere om zo te zeggen een half jaar lang moet ‘verwerken’ om te weten te komen wat er nu eigenlijk in zit: en om zo'n vrouw door te krijgen en verliefd op haar te worden, daarvoor is het niet genoeg om alleen maar te kijken en tot alles bereid te zijn, maar men moet er bovendien nog een zeker talent voor hebben. Daarvan ben ik overtuigd al heb ik er verder helemaal geen verstand van: als het niet zo was zou men onmiddellijk alle vrouwen tot het niveau van eenvoudige huisdieren moeten degraderen en ze alleen als zodanig houden. Misschien zouden heel wat mannen dat trouwens zo gek nog niet vinden.

Uit verschillende bronnen weet ik met zekerheid dat mijn moeder geen schoonheid was, al heb ik haar portret uit die tijd, dat nog ergens bestaan moet, nooit gezien. Het was daarom onmogelijk dat hij op het eerste gezicht op haar verliefd geraakt kon zijn. En wanneer hij alleen maar een beetje ‘vermaak’ gezocht had dan had Wersilow wel een andere kunnen uitzoeken, temeer omdat er een daarvoor geknipt persoontje bij de hand was: het ongetrouwde kamermeisje Anfisa Konstantinowna Sapozjkow. En het moest voor een man die om zo te zeggen met Anton Goremyka op zak aankwam toch wel erg stuitend zijn om zijn privileges als landbezitter te misbruiken om de heiligheid van het huwelijk aan te tasten, ook en juist waar het een huwelijk van zijn eigen onderhorigen gold. Dit nog temeer omdat hij, zoals ik al zei, over Anton Goremyka nog maar een paar maanden geleden, d.w.z. twintig jaar later, met grote ernst sprak. En Anton werd alleen nog maar een paard afhandig gemaakt, terwijl het hier om een vrouw ging! Er moet dus wel iets bijzonders zijn voorgevallen waardoor mej. Sapozjkow haar kansen verspeelde (nou ja, ik bedoel natuurlijk dat zij eigenlijk de winnende partij was). Ik heb het afgelopen jaar, op die momenten dat er met hem te praten viel (want er viel niet altijd met hem te praten) een paar keer geprobeerd een antwoord op mijn vragen van hem los te krijgen en het is me daarbij opgevallen dat hij zich, ondanks al zijn mondaine zelfverzekerdheid en de afstand van twintig jaren, daarbij helemaal niet op zijn gemak voelde. Maar ik bleef net zo lang aandringen tot hij mij een antwoord gaf. Tenminste, ik herinner me dat hij op een keer, op die toon van geblaseerde tegenzin die hij zich wel vaker tegenover mij permitteerde, vagelijk iets mompelde van: dat mijn moeder zo'n soort onbeschermd persoontje was, zo iemand op wie je niet zozeer verliefd wordt - nee dat helemaal niet -, maar met wie je plotseling om een of andere reden medelijden krijgt, om haar weerloosheid misschien, of, tja, waarom eigenlijk? Daar komt niemand ooit achter waarom, maar je blijft dat gevoel lange tijd houden; en ongemerkt ga je je aan haar hechten... ‘Kortom beste jongen, soms is het zo dat je je er dan niet meer van los kunt maken’. Dat was wat hij me zei; en wanneer het werkelijk zo zat dan moet ik zeggen dat hij in die tijd helemaal niet zo'n dom hondje was als hij zelf beweert. Dat was precies wat ik wilde weten.

Overigens trachtte hij me meteen daarop wijs te maken dat mijn moeder hem lief had gekregen uit ‘onderworpenheid’ - het ontbrak er nog maar aan dat hij zei: uit plichtsgevoel, als lijfeigene! Dat loog hij alleen maar omdat het zo meer ‘sjiek’ stond, dat loog hij tegen zijn eigen eer en geweten, tegen zijn eigen fatsoen in!

Dat alles heb ik natuurlijk verteld om als het ware mijn moeder voordeliger te doen uitkomen om het zo maar eens te zeggen, terwijl ik toch, zoals ik al opmerkte, absoluut niets van haar afweet zoals ze toen was. En dat niet alleen maar ik weet zelfs heel precies hoe volslagen onmogelijk het is om in de opvattingen van dit milieu door te dringen, in die bedroevende opvattingen waarin zij sedert haar kinderjaren was vastgeroest en waar zij zich haar leven lang niet van heeft kunnen losmaken. En desondanks gebeurde het ongeluk. Dat is waar, ik merk dat ik hier een verzuim moet herstellen: door al mijn gefilosofeer heb ik vergeten een feit te vermelden dat ik juist vóór alles had moeten laten uitkomen, ik bedoel: dat het bij hen meteen begon met het ongeluk (ik hoop dat de lezer niet zo hypokriet zal zijn om niet dadelijk te begrijpen waar ik het over heb). Om kort te gaan, het begon volgens het traditionele schema van de landheerlijke amourette - al had volgens dat schema mej. Sapozjkow meer voor de hand gelegen. Maar hier moet ik hem in bescherming nemen en van te voren verklaren dat ik mijzelf volstrekt niet tegenspreek. Want immers waarover, mijn God wáárover had een man als Wersilow toentertijd met een persoon als mijn moeder kunnen práten, zelfs al was zijn liefde nog zo groot geweest? Ik heb wel van sommige verdorven types gehoord die wanneer ze iets met een vrouw beginnen vaak genoeg geen stom woord zeggen, wat natuurlijk het toppunt van monsterlijkheid en weerzinwekkendheid is; maar Wersilow had toch, ook wanneer hij het gewild had, moeilijk anders met mijn moeder kunnen beginnen. Had hij soms moeten beginnen met haar Polinka Saks te verklaren? Bovendien, de russische literatuur zal haar toen wel koud gelaten hebben; het schijnt integendeel, volgens zijn eigen woorden (dat vertelde hij me toen hij toevallig eens een wat mededeelzamer bui had), zo gegaan te zijn dat zij zich in allerlei hoekjes verstopten, elkaar op de trappen opwachtten en, wanneer er iemand langskwam, met rode gezichten als twee ballen van elkaar sprongen; ja de ‘tyran van een landbezitter’ beefde voor de geringste werkster ondanks al zijn heerlijke rechten. Maar al begon het dan volgens het traditionele schema, het resultaat was, ja, anders, en ook weer niet anders, in ieder geval blijft het in de grond van de zaak onverklaarbaar. Het wordt zelfs nog veel duisterder. Alleen het tijdsbestek waarin zich hun liefde afspeelde vormt al een raadsel, want het eerste dat mensen als Wersilow plegen te doen wanneer zij hun doel bereikt hebben, is de vrouw in de steek te laten. Maar er gebeurde iets heel anders. Met een aardig vlindertje van een dienstmeisje te zondigen (maar mijn moeder was niet zo'n vlindertje) was voor een verdorven ‘jonge hond’ (en ze waren allemaal even verdorven, zonder uitzondering, of zij zich progressief dan wel conservatief noemden) niet alleen mogelijk maar zelfs onvermijdelijk, vooral wanneer men daarbij nog zijn romantische positie van jonge weduwnaar in aanmerking neemt en het feit dat hij niets te doen had. Maar om zijn leven lang verliefd te blijven - dat ging over de schreef. Ik durf er niet voor instaan dat hij werkelijk van haar hield, maar een feit is het dat hij haar zijn leven lang achter zich aan heeft gesleept.

Ik heb mijn moeder heel wat onbescheiden vragen gesteld, maar er is er één, de allerbelangrijkste, die ik haar toch niet rechtstreeks heb durven voorleggen, hoewel ik het afgelopen jaar op heel vertrouwelijke voet met haar geraakt ben, terwijl ik bovendien als een lompe, ondankbare vlegel meende dat zij schuldig waren tegenover mij en mij daarom tegenover haar volkomen ongegeneerd gedroeg. Het is de volgende vraag: hoe is zij, mijn moeder zelf, die al een half jaar getrouwd was en die daarenboven zo verstrikt zat in haar traditionele opvattingen omtrent het huwelijk - zo verstrikt, zou ik bijna zeggen, als een hulpeloze vlieg in een web -, zij die haar Makar Iwanowitsj bijna als een soort godheid vereerde - hoe is zij in een luttele twee weken tijds tot zulk een zonde kunnen komen? Zij was toch geen liederlijke vrouw, mijn moeder! Integendeel, ik moet duidelijk vooropstellen dat men zich een zuiverder ziel als zij toen was en zoals zij ook haar hele leven gebleven is moeilijk in kan denken. Misschien zou men het hierdoor kunnen verklaren dat zij niet bij vol bewustzijn handelde, ik bedoel niet in de zin die de advocaten van tegenwoordig er aan hechten wanneer zij hun rovers en moordenaars verdedigen, maar zo dat zij handelde onder de suggestie van een machtige indruk die een eenvoudige van geest soms op fatale en tragische wijze in zijn ban kan brengen. Wie weet, was ze wel dodelijk verliefd geworden op... de coupe van zijn kleren, op zijn parijse coiffure, zijn uitspraak van het frans - juist van het frans waarvan zij geen jota begreep -, de romance die hij bij de piano zong; misschien was ze verliefd geworden op iets dat zij nog nooit gezien of gehoord had (en hij was een bijzonder knappe man) en van daaruit meteen halsoverkop op de hele man met alles wat er aan coiffures en romancen bij hoorde. Ik heb gehoord dat zoiets wel voorkwam bij dienstmeisjes ten tijde van de lijfeigenschap, en juist bij de meest ingetogenen. Dat kan ik begrijpen en je moet wel een schoft zijn om te beweren dat dat alleen maar voortkwam uit het systeem van de lijfeigenschap en het daaruit voortvloeiende gevoel van ‘nederige onderworpenheid’. Daarom moest deze jonge man dus wel een bijzonder sterke en pure aantrekkingskracht bezeten hebben om een tot dusver zo zuiver wezen en, wat meer zegt, een wezen dat zo in alle opzichten van hem verschilde, dat als het ware uit een hele andere wereld, een heel ander land kwam, te verleiden en in het verderf te storten. In het verderf - dat moest ze toch duidelijk zien, en ik hoop dat mijn moeder het ook haar leven lang begrepen heeft. Alleen op het ogenblik zelf dacht ze waarschijnlijk helemaal niet aan verderf; maar zo is het nu eenmaal altijd met zulke ‘weerloze’ schepsels: ze weten dat het hun verderf is en toch lopen ze er in.

Na hun zonde kregen zij onmiddellijk berouw. Hij vertelde me op zijn wat badinerende manier hoe hij aan de schouder van Makar Iwanowitsj had geweend, die hij speciaal voor die gelegenheid bij zich had laten komen. Wat haar betreft, zij lag intussen ergens eenzaam in haar kleine kamertje...

VI

Maar genoeg van al die vragen en pijnlijke details. Na mijn moeder van Makar Iwanow vrijgekocht te hebben, vertrok Wersilow al spoedig en van die tijd af sleepte hij haar, zoals ik hierboven al schreef, bijna overal met zich mee, behalve in die gevallen waarin hij er voor langere tijd vandoor ging. Dan liet hij haar meestal achter onder de hoede van tantetje, d.w.z. Tatjana Pawlowna Proetkow, die in zulke gevallen altijd ergens vandaan opdook. Ze leefden in die tijd nu eens in Moskou, dan weer in andere steden of op diverse landgoederen, zelfs in het buitenland, en tenslotte vestigden ze zich in St. Petersburg. Maar over dit alles later - of ook niet, 't is tenslotte niet erg belangrijk. Ik wil alleen nog zeggen dat ik een jaar na het afscheid van Makar Iwanowitsj ter wereld kwam, weer een jaar later mijn zuster en tenslotte, een jaar of tien, elf daarna, nog een ziekelijk jongetje, mijn jongste broer, die na enkele maanden al doodging. Met de moeilijke geboorte van dat jongetje kwam er ook een eind aan de jeugd en frisheid van mijn moeder, tenminste zo heeft men mij verteld: van toen af aan begon ze snel oud te worden en te sukkelen.

Met Makar Iwanowistj werd het contact intussen nooit verbroken. Waar zich Wersilow met mijn moeder ook bevond, of zij een paar jaar achtereen op dezelfde plaats woonden of op reis waren, zonder mankeren stuurde Makar Iwanowitsj zijn ‘gezin’ een bericht over hoe hij het maakte. Er ontstonden zodoende wonderlijke verhoudingen die toch iets ernstigs en waardigs hadden. In het gewone feodale leven zou zoiets al gauw een komische bijsmaak gekregen hebben, dat weet ik wel; maar hier was dat niet het geval. Zijn brieven arriveerden twee keer per jaar, niet meer en niet minder, en leken precies op elkaar. Ik heb ze gezien: er staat weinig persoonlijks in; integendeel, ze bevatten zo mogelijk alleen plechtige verslagen van de meest alledaagse gebeurtenissen en geven uitdrukking aan de meest alledaagse gevoelens (wanneer men die term tenminste op gevoelens kan toepassen). Ze beginnen steeds met zijn eigen gezondheidstoestand, dan komen de vragen over de gezondheid van zijn ‘gezin’, daarna zijn beste wensen en tenslotte zijn plechtige groeten en vaderlijke zegen - en daarmee is het uit. Juist in die algemeenheid en onpersoonlijkheid zien mensen van zijn klasse naar het schijnt het toppunt van wellevendheid en hogere omgangsvormen. ‘Aan onze beminnelijke en geachte echtgenote Sofja Andrejewna onze onderdanige groeten’... ‘Voor onze lieve kindertjes onze vaderlijke, eeuwigdurende zegen’. De kinderen werden allen in volgorde van leeftijd met name genoemd, ik inbegrepen. Ik moet daarbij opmerken dat Makar Iwanowitsj niettemin schrander genoeg was om aan de aanspreekvorm ‘de Hoogwelgeboren Heer, de hooggeachte Heer Andrej Petrowitsj’ nooit het gebruikelijke ‘mijn weldoener’ toe te voegen; maar overigens deed hij hem steevast in elke brief zijn alleronderdanigste groeten toekomen, verzocht hem zich in zijn gunst te mogen blijven verheugen en smeekte Gods zegen over hem af. Mijn moeder beantwoordde de brieven van Makar Iwanowitsj prompt en ook altijd precies op dezelfde wijze. Wersilow nam vanzelfsprekend geen deel aan deze correspondentie. Makar Iwanowitsj schreef uit alle mogelijke uithoeken van Rusland, uit steden en uit kloosters waarin hij soms geruime tijd verbleef. Hij was nl. wat men noemt een ‘strannik’ geworden, d.w.z. een het hele land doorzwervende pelgrim. Nooit vroeg hij ergens om, maar wel kwam hij geregeld zo één keer in de drie jaar een paar dagen ‘thuis’, waarbij hij altijd bij mijn moeder logeerde die in deze gevallen steeds haar eigen woning had, gescheiden van die van Wersilow. Daarop zal ik later nog terug moeten komen maar hier wil ik alleen nog even opmerken dat Makar Iwanowitsj nooit breeduit op een of andere divan in de zitkamer ging liggen maar zich bescheiden in een hoekje achter een kamerscherm placht te installeren. Hij bleef ook nooit erg lang, meestal een dag of vijf, hoogstens een week.

Ik heb nog vergeten te zeggen dat hij enorm trots was op zijn achternaam Dolgoroeki. Een belachelijke stommiteit natuurlijk! En het allerstomste was wel dat die naam hem zo beviel juist omdat er een vorstengeslacht Dolgoroeki bestond. Hoe kan iemand tot zulke averechtse opvattingen komen!

Wanneer ik zostraks gezegd heb dat het hele gezin steeds bij elkaar was dan bedoel ik dat natuurlijk met uitzondering van mij. Ik was als het ware uitgestoten en bijna direct na mijn geboorte bij vreemden ondergebracht. Niet dat daar een speciale bedoeling achter stak maar het was nu eenmaal zo gelopen. Toen zij mij ter wereld had gebracht was mijn moeder nog jong en aardig om te zien, en daarom had hij haar nodig terwijl een kleine schreeuwlelijk als ik alleen maar een blok aan het been was, vooral wanneer zij op reis waren. Zo kwam het dan dat ik tot mijn twintigste jaar mijn moeder nauwelijks gezien heb, behalve een keer of twee, drie heel vluchtig. Dat is niet aan een tekort aan moederlijke genegenheid toe te schrijven maar aan de hooghartige houding die Wersilow tegenover anderen aannam.

VII

Nu over iets heel anders.

Een maand daarvoor, d.w.z. een maand voor die negentiende september, toen ik nog in Moskou woonde, besloot ik mij geheel van hen los te maken en definitief op te gaan in mijn eigen idee. Ik onderstreep het zinnetje ‘op te gaan in mijn eigen idee’, want deze uitdrukking geeft misschien het best de kern van mijn gedachte weer - de gedachte waarvoor ik op deze wereld leef. Wat ik bedoel met die ‘eigen idee’ dat zal nog vaak genoeg ter sprake komen. In de van dromen vervulde eenzaamheid van mijn langdurig verblijf in Moskou begon die idee al in de zesde klas van het gymnasium vorm aan te nemen en van die tijd af heeft zij mij practisch geen ogenblik losgelaten. Zij slokte mijn hele bestaan op. Ook vroeger had ik al in dromen geleefd, ja van mijn prilste kinderjaren af leefde ik al in een bepaald soort dromenrijk; maar met het opduiken van deze voornaamste, alles verslindende idee namen mijn dromen vastere, meer konkrete en meer samenhangende vormen aan: van domme, kinderlijke fantasieën groeiden zij uit tot weloverwogen plannen. Het gymnasium had mij in mijn dromen niet gestoord, het stoorde dus ook mijn idee niet. Ik moet er echter aan toevoegen dat ik het laatste gymnasiumjaar bepaald een slechte leerling was terwijl ik daarvoor altijd een van de eersten was, en wel als gevolg van mijn idee waaruit ik een - misschien verkeerde - conclusie had getrokken. Zo was het dus niet zozeer het gymnasium dat storend werkte op mijn idee maar eerder mijn idee op het gymnasium, terwijl die idee trouwens ook een universitaire studie in de weg stond. Na mijn eindexamen nam ik onmiddellijk het besluit om radicaal met allen en alles, desnoods met de hele wereld, te breken, hoewel ik toen nog maar twintig jaar oud was. Ik schreef via de mij bekende tussenpersonen naar de mensen in St. Petersburg dat ze mij nu eindelijk met rust moesten laten, dat ze mij geen geld meer voor mijn levensonderhoud moesten sturen en dat ze mij het best helemaal konden vergeten (dat wil zeggen, natuurlijk, voor zover ze ooit wel eens aan mij dachten); tot slot voegde ik er nog aan toe dat ik ‘onder geen voorwaarde’ naar de universiteit zou gaan. Ik stond immers voor een onvermijdelijk dilemma: of de universiteit en verdere ontwikkeling, waarbij ik het onmiddellijke in praktijk brengen van mijn ‘idee’ echter voor vier jaar zou moeten uitstellen - of mijn ‘idee’. Ik koos zonder aarzelen de laatste, want ik was met mathematische zekerheid van de onfeilbaarheid er van overtuigd. Wersilow, mijn vader, die ik niet meer dan één keer in mijn leven gezien had, en dan nog maar even toen ik nog maar net tien jaar was (maar in dat ene ogenblik heeft hij niettemin een blijvende indruk op me gemaakt), - Wersilow, aan wie mijn brief overigens helemaal niet gericht was geweest, schreef mij eigenhandig terug dat ik naar St. Petersburg moest komen waar hij me een baan bij particulieren zou bezorgen. Deze uitnodiging van zulk een koude trotse man die mij zo hooghartig en nonchalant behandeld had en die mij, na me eenmaal verwekt en daarna bij vreemden ondergebracht te hebben, niet alleen helemaal niet kende maar daarover zelfs nooit enige spijt getoond had (maar wie weet had hij misschien van mijn hele bestaan alleen maar een heel vage en onduidelijke voorstelling, want zoals later bleek kwam het geld voor mijn levensonderhoud in Moskou niet eens van hem, maar van anderen); de oproep, zeg ik, van deze man die zich zo plotseling van mijn bestaan rekenschap gaf en mij met een eigenhandig geschreven brief vereerde - deze uitnodiging oefende zulk een aantrekkingskracht op mij uit dat zij mijn hele verdere toekomst bepaalde. Wat me onder andere in zijn briefje (één enkel kantje van klein formaat) bijzonder beviel was dat hij met geen woord over de universiteit repte, me niet vroeg om mijn besluit te herzien en me geen verwijten maakte dat ik niet wilde studeren - kortom, dat hij met geen van die flauwiteiten aankwam die ouders in zulke gevallen plegen te debiteren, terwijl dit aan de andere kant toch juist niet zo'n aardige trek van hem was omdat daaruit nog duidelijker zijn onverschilligheid tegenover mij bleek. Ik besloot ook hierom aan zijn uitnodiging gevolg te geven omdat het mijn idee volstrekt niet in de weg stond. ‘Laten we maar eens kijken, zo redeneerde ik: in ieder geval hoef ik maar voor een tijdje bij ze te blijven, voor heel even maar desnoods. En zodra ik merk dat deze stap, hoe klein hij ook is en met hoeveel reserves ondernomen, mij niettemin van mijn hoofddoel afleidt, dan breek ik onmiddellijk met ze, laat alles schieten en trek me in mijn schulp terug.’ Juist, dat is het woord: in mijn schulp! ‘Zoals een schildpad zich onder zijn schild verbergt’ - die vergelijking beviel me bijzonder. ‘Ik zal niet alleen zijn, zo vervolgde ik mijn gedachten terwijl ik die laatste dagen in Moskou als in een roes rondliep - nooit zal ik meer alleen zijn zoals ik het tot nu toe gedurende al die vreselijke jaren geweest ben; ik heb immers mijn idee, die ik nooit in de steek zal laten, zelfs niet wanneer ik het bij die mensen daar naar mijn zin zou hebben, zelfs niet wanneer ik er gelukkig zou zijn en ik misschien wel tien jaar bij ze zou blijven!’ Juist deze houding, moet ik echter dadelijk opmerken, juist deze tweeslachtigheid van mijn voornemens en doelstellingen die zich reeds in Moskou begon af te tekenen en waar ik mij ook in St. Petersburg geen ogenblik van kon losmaken (want ik geloof dat er geen dag was in St. Petersburg waarop ik mij niet een definitieve termijn stelde om met ze te breken en weg te gaan) - deze tweeslachtigheid dan is vermoedelijk een van de voornaamste oorzaken geweest van de vele onvoorzichtigheden die ik dat jaar begaan heb, van veel gemene, zelfs ploertige en natuurlijk ook doodgewoon stomme handelingen.

Men moet bij dit alles bedenken dat ik plotseling tegenover een vader kwam te staan, een situatie die ik nog helemaal niet kende. Die gedachte alleen al benevelde me volkomen tijdens mijn voorbereidingen voor de reis, in Moskou, en daarna in de trein. Niet zozeer omdat hij mijn vader was - ik was trouwens helemaal niet op tederheden gesteld - maar omdat die man niets van mij had willen weten en me vernederd had, terwijl ik al die jaren tot uitputtens toe (als ik het zo mag uitdrukken) van hem droomde. Van mijn prilste jeugd afgingen al mijn dromen naar hem uit, hielden zich min of meer rechtstreeks met hem bezig of kwamen in ieder geval uiteindelijk op een of andere manier bij hem terecht. Ik weet niet of ik hem haatte of liefhad, maar een feit is dat mijn hele toekomst, alles wat ik van het leven verwachtte met hem in verband stond; en dat gebeurde helemaal vanzelf en hield gelijke tred met mijn ontwikkeling.

Er was nog een andere faktor die een machtige invloed had op mijn besluit om uit Moskou te vertrekken, een mogelijkheid waarvan de verlokking reeds toen, of eigenlijk al drie maanden voor mijn vertrek (toen er dus nog geen sprake was van St. Petersburg), mijn hart sneller deed kloppen! Ik werd namelijk ook hierom naar deze onbekende wereld getrokken omdat ik er meteen binnen kon treden als heer en meester over het lot van anderen - en wat voor ‘anderen’ nog wel! Maar, let wel, het waren edelmoedige gevoelens die in mij gloeiden, gevoelens die niets met machtswellust te maken hadden - dit om te voorkomen dat men mijn woorden verkeerd zou opvatten. Het ging er om dat Wersilow waarschijnlijk denken zou (wanneer hij zich tenminste verwaardigde iets over mij te denken): kijk, daar heb je een klein jochie dat net van het gymnasium komt, een puber die net komt kijken en van de ene verbazing in de andere valt. Terwijl ik intussen zijn diepste geheimen kende en een allerbelangrijkst document in handen had voor het bezit waarvan hij (daar ben ik nu volkomen zeker van) een paar jaar van zijn leven gegeven zou hebben, wanneer hij toen had geweten dat ik het had. Ik merk overigens dat ik in raadsels spreek, want hoe kun je gevoelens beschrijven zonder de daarbij horende feiten te vermelden? Op alles wat ik toen dacht en voelde kom ik bovendien nog uitvoerig genoeg terug, maar dan op de juiste plaats; daarvoor heb ik tenslotte de pen ter hand genomen. Zomaar in het wilde weg schrijven heeft geen zin, dat zou op koortsdromen of voorbijtrekkende wolken lijken.

VIII

Om tenslotte eindelijk tot de datum in kwestie te komen wil ik alleen nog in het kort en om zo te zeggen terloops vermelden dat ik hen allen, d.w.z. Wersilow, mijn moeder en mijn zuster (die ik voor het eerst in mijn leven zag), in uiterst moeilijke omstandigheden aantrof, zoniet in de allerbitterste armoede dan toch op de rand er van. Daarover had ik in Moskou al gehoord; maar ik had me de toestand toch niet zo erg voorgesteld als wat ik te zien kreeg. Ik was van mijn kinderjaren af gewend geweest deze man, deze ‘toekomstige vader van mij’ als door een soort stralenkrans ontgeven te zien en ik kon hem me niet anders indenken dan als iemand die overal de eerste plaats innam. Wersilow had nooit met mijn moeder in één huis gewoond, maar had altijd voor haar een afzonderlijke woning gehuurd: een kwestie natuurlijk van het meest voze en benepen ‘fatsoen’. Maar nu woonden ze allemaal bij elkaar in de houten zijvleugel van een huis ergens in een zijstraatje in de buurt die naar het Semjonow-regiment is genoemd. Al hun bezittingen hadden ze al beleend zodat ik zelfs mijn moeder, zonder dat Wersilow er van wist, mijn geheime zestig roebel gaf. Ik zeg geheime, want ik had ze in de loop van twee jaar gespaard van mijn zakgeld, waarvoor ik maandelijks vijf roebel toegestuurd kreeg, en ik was met het sparen begonnen op de dag zelf dat mijn ‘idee’ vaste vorm had aangenomen; daarom mocht Wersilow van dat geld dan ook niets weten. Daarvoor was ik als de dood.

Maar mijn bijdrage was niet meer dan een druppel op een gloeiende plaat. Mijn moeder werkte en ook mijn zuster had naaiwerk aangenomen; Wersilow deed niets, had kuren en leefde bijna nog geheel op de oude voet, zonder van allerlei oude gewoontes die nogal wat geld kostten af te willen zien. Maar mijn moeder, mijn zuster, Tatjana Pawlowna en de hele familie van Andronikow (een drie maanden geleden overleden bureauchef die ook de zaken van Wersilow beheerd had) die uit een onnoemelijk aantal vrouwen bestond vereerden hem als een afgod. Ik kon me dat niet voorstellen. Ik moet hierbij opmerken dat hij negen jaar geleden een onvergelijkelijk veel eleganter en voornamer indruk maakte. Ik heb al gezegd dat hij in mijn dromen was blijven voortleven als omgeven door een soort stralenkrans, en daarom kon ik me niet indenken hoe men in luttele negen jaar zo kon verouderen en aftakelen: het stemde mij droevig en gaf me tegelijk een gevoel van medelijden en schaamte. Van de eerste indrukken die mij bij mijn aankomst troffen was het weerzien van hem misschien wel de pijnlijkste. Overigens was hij nog allesbehalve een oude man, hij was niet ouder dan vijfenveertig; en bij nadere beschouwing vond ik dat er nu eigenlijk een meer fascinerende schoonheid in zijn trekken lag dan zoals ik mij hem van vroeger herinnerde. Hij was minder briljant, uiterlijk minder knap, minder gedistingeerd ook dan toen, maar het leven had zijn gelaat zo getekend dat het er iets veel en veel interessanters en boeienders door kreeg.

Intussen vormde de armoede maar een tiende of twintigste deel van de tegenslagen waar hij mee te kampen had, dat wist ik heel goed. Behalve de armoede was er nog iets oneindig veel ernstigers - en dit helemaal afgezien van het feit dat er nog altijd hoop bestond dat hij het proces om een erfenis zou winnen dat al een jaar lang hangende was tussen hem en vorst Sokoljski en dat hem in de naaste toekomst een landgoed ter waarde van zeventigduizend roebel, of misschien nog wel meer in het vooruitzicht stelde. Ik heb hierboven al gezegd dat Wersilow in zijn leven al drie erfenissen had opgesoupeerd, en nu zou de vierde hem wel weer uit de brand helpen. De zaak zou zeer binnenkort voorkomen; met het oog daarop was ik dan ook naar St. Petersburg geroepen. Maar om op deze verwachting ook geld los te krijgen was niet zo gemakkelijk, niemand wilde ze iets lenen en dus moesten ze voorlopig gebrek lijden.

Maar Wersilow kwam ook nergens meer aan huis, al ging hij soms een hele dag op stap. Hij was al meer dan een jaar uit de society uitgestoten. De historie die daarachter stak was mij, ondanks al mijn pogingen om er meer van te weten te komen, in hoofdzaak volkomen duister gebleven hoewel ik toen al een volle maand in St. Petersburg woonde. Was Wersilow schuldig of onschuldig? Deze vraag was voor mij van het grootste belang en daarvoor was ik ook naar St. Petersburg gekomen! Iedereen had zich van hem afgewend, ook alle invloedrijke personen uit de voorname kringen met wie Wersilow zijn leven lang altijd bijzonder goed had kunnen opschieten. Dit was een gevolg van geruchten die de ronde deden omtrent de buitengewoon laffe en - wat in de ogen van de ‘beau monde’ nog erger is - ‘onbehoorlijke’ houding die hij ruim een jaar geleden in Duitsland aan de dag gelegd zou hebben; er was zelfs sprake van een oorvijg die hem toen volkomen in het openbaar toegediend zou zijn - en wel door een van de vorsten Sokoljski die ik zojuist noemde - zonder dat hij daarop met een uitdaging geantwoord had. Zelfs zijn kinderen (zijn wettige bedoel ik), een zoon en een dochter, keerden zich van hem af en gingen apart wonen. En inderdaad bewogen zijn zoon en dochter zich in de hoogste kringen, dank zij de protectie van de Fanariotows en de oude vorst Sokoljski (de vroegere vriend van Wersilow). Trouwens wanneer ik hem zo die hele maand lang observeerde kreeg ik de indruk van een hooghartig man die niet zozeer door de society was uitgestoten als dat hij zelf de society van zich gestoten had - zo'n zelfbewuste en onafhankelijke indruk maakte hij. Maar had hij het recht zich zo te gedragen? Dat was de vraag die mij pijnigde! En ik moest de waarheid zo gauw mogelijk weten, want ik was immers gekomen... om een oordeel over deze man te vellen. Voorlopig verborg ik mijn krachten nog voor hem, maar ik moest hem of aanvaarden of hem geheel van mij stoten. En dat laatste zou mij toch te zwaar gevallen zijn, dat is juist wat me zo kwelde. Ik moet nu eindelijk met een volledige bekentenis voor de dag komen: ik hield van die man!

Intussen leefde ik met hen in dezelfde woning, werkte en had moeite om grofheden die mij op de tong lagen te bedwingen. Soms lukte me dat ook niet. In die maand dat we samenleefden raakte ik er iedere dag meer van overtuigd dat ik mij voor een definitieve opheldering in geen geval tot hem kon wenden. Deze trotse man was voor mij een volslagen raadsel waardoor ik mij tot in het diepst van mijn ziel beledigd voelde. Ja, hij was zelfs heel aardig tegen me en zat vol grapjes, maar ik had eerder een fikse ruzie gewild dan zulke grapjes. Al mijn gesprekken met hem hadden altijd op de een of andere manier een dubbelzinnig karakter, d.w.z. van zijn kant legde hij er waarschijnlijk eenvoudig een soort verborgen spot in. Van het begin af aan, meteen bij mijn aankomst uit Moskou al, scheen hij mij niet au sérieux te nemen. Ik kon maar niet begrijpen waarom hij dat deed. Zeker, hij bereikte er mee dat hij voor mij een onoplosbaar raadsel bleef; maar ik zou mij nooit zover vernederen om hem te vragen mij meer au sérieux te nemen. Daarbij had hij een bepaalde vreemd-onweerstaanbare manier van optreden waartegenover ik mijn houding helemaal niet wist te bepalen. Om kort te gaan, hij behandelde me als een onnozel knaapje dat net komt kijken - iets wat ik bijna niet verdragen kon al had ik van te voren geweten dat het zo zou lopen. Het gevolg was dat ik zelf ook ophield serieuze gesprekken te zoeken en voorlopig maar afwachtte, waarbij ik zelfs bijna helemaal niet meer sprak. Ik wachtte op een bepaalde persoon met wier aankomst in St. Petersburg ik misschien voorgoed achter de waarheid zou komen; daar had ik mijn laatste hoop op gevestigd. In ieder geval bereidde ik me al op de definitieve breuk voor en nam vast alle noodzakelijke maatregelen. Het speet me om moeder, maar... ‘of hij of ik’ - dat was wat ik haar en mijn zuster wilde voorstellen. Zelfs de dag van de eventuele breuk had ik al vastgesteld; intussen echter ging ik gewoon dagelijks naar mijn werk.

Tweede hoofdstuk

I

Op die datum van de negentiende zou ik mijn eerste salaris krijgen over de eerste maand van mijn ‘particuliere betrekking’ in St. Petersburg. Over deze betrekking had niemand mij mijn mening gevraagd: het was geloof ik al op de dag zelf van mijn aankomst dat men er me zonder meer naar toe stuurde. Dat was wel een erg grove manier van doen en ik was eigenlijk verplicht geweest te protesteren. Het bleek een betrekking te zijn in het huis van de oude vorst Sokoljski. Maar als ik toen meteen had geprotesteerd was het ook meteen tot een breuk gekomen, waarvoor ik weliswaar helemaal niet bang was maar wat toch mijn wezenlijke belangen geschaad zou hebben; daarom nam ik de betrekking voorlopig zwijgend aan: door mijn zwijgen meende ik in ieder geval mijn waardigheid te kunnen ophouden. Ik moet hier dadelijk in het begin verklaren dat deze vorst Sokoljski, een rijk man die de rang van ‘geheimraad3’ had, in geen enkel opzicht geparenteerd was met de moskouse vorsten Sokoljski (een al sinds enkele generaties verarmde familie die geen enkele rol meer speelde), met wie Wersilow in proces was. Ze droegen alleen toevallig dezelfde naam. Desalniettemin stelde de oude vorst erg veel belang in hen en was zelfs bijzonder gesteld op een van die vorsten, de oudste stamhouder van hun geslacht om zo te zeggen, een jong officier. Wersilow had tot voor kort nog een enorme invloed gehad op deze oude man en was zeer met hem bevriend geweest, al was het een enigszins wonderlijke vriendschap, want zoals ik al gauw ontdekte was de arme vorst doodsbang voor hem, en niet alleen in de tijd dat ik bij hem in betrekking kwam, maar altijd al, zolang zij bevriend waren geweest. Overigens zagen zij elkaar allang niet meer; de eerloze handeling waarvan men Wersilow beschuldigde had immers juist betrekking op de familie van de vorst. Maar op zeker ogenblik was Tatjana Pawlowna opgedoken en door haar bemiddeling had ik mijn betrekking bij de oude gekregen, die een ‘jonge man’ zocht om hem bij zijn dagelijkse besognes terzijde te staan. Bovendien bleek ook dat hij er erg op gebrand was om Wersilow een genoegen te doen en zo de eerste stap te doen tot een eventuele toenadering; en Wersilow van zijn kant had het hem gepermitteerd. De oude vorst had dit alles geregeld tijdens de afwezigheid van zijn dochter, de weduwe van een generaal, die hem die stap nooit zou hebben toegestaan. Daarover later, voorlopig wil ik alleen opmerken dat deze vreemde verhouding tot Wersilow mij frappeerde, daar zij in zijn voordeel scheen te spreken. Het gaf te denken dat het hoofd van de beledigde familie Wersilow nog steeds hoogachtte: wat kon dit anders betekenen dan dat de geruchten die er over het eerloze gedrag van Wersilow verspreid waren onjuist of op zijn minst voor verschillende uitleg vatbaar waren? Ook deze omstandigheid droeg er voor een deel toe bij dat ik niet protesteerde tegen de wijze waarop men mij mijn betrekking opdrong; ik hoopte juist door die betrekking over dit alles meer te weten te komen.

Die Tatjana Pawlowna speelde in de tijd dat ik haar in St. Petersburg aantrof een vreemde rol. Ik was haar al haast helemaal vergeten en had helemaal niet gedacht dat zij een persoon van zoveel invloed zou zijn. Ik had haar vroeger, tijdens mijn verblijf in Moskou, een keer of drie vier ontmoet en zij dook altijd godweet vanwaar en in opdracht van wie op wanneer ik ergens ondergebracht moest worden: in het armzalige kostschooltje van Touchard eerst, of tweeënhalf jaar later, toen ik naar het gymnasium ging, bij de onvergetelijke Nikolaj Semjonowitsj. Wanneer ze kwam bracht ze de hele dag met mij door, keek mijn ondergoed en kleren na en ging met mij de stad in om al het nodige voor me te kopen, kortom zij bracht mijn hebben en houden op orde tot het laatste pennemesje toe. Daarbij liep ze de hele tijd nijdig tegen mij te mopperen en te schelden, gaf mij hiervoor een berisping en daarvoor een standje, examineerde mij en stelde me allerlei fantastische modeljongetjes uit haar familie- en kennissenkring ten voorbeeld, die stuk voor stuk veel beter waren dan ik, terwijl ze mij daarbij - 't is waarachtig! - gevoelig kneep en zelfs zo ver ging me een paar maal een stomp toe te dienen, die pijnlijk genoeg aankwam. Wanneer ze mij dan in mijn nieuwe omgeving geïnstalleerd had, verdween ze weer spoorloos voor enkele jaren. En zo was zij dan ook bij mijn aankomst in St. Petersburg weer dadelijk aanwezig om mij ergens onder te brengen. Het was een klein, uitgedroogd mensje met een spits neusje, als de snavel van een vogel, en scherpe vogeloogjes. Voor Wersilow deed zij alles, ze diende hem als een slavin en vereerde hem als was hij de paus zelf, niet uit zwakheid maar uit overtuiging. Al spoedig merkte ik tot mijn grote verbazing dat zij overal en door iedereen met opvallende onderscheiding behandeld werd, en wat meer zegt, dat men haar werkelijk óveral kende. De oude vorst Sokoljski behandelde haar met ongewoon respect, evenals zijn huisgenoten, evenals de zo trotse eigen kinderen van Wersilow, evenals de Fanariotows - terwijl zij intussen toch van naaien en wassen (ze waste een soort kant) leefde en voor verschillende winkels werkte. Ik had al dadelijk bij de eerste woorden ruzie met haar, omdat ze al meteen, net als zes jaar geleden, haar gewone scheldtoon tegen mij aansloeg; van dat ogenblik af hadden we geregeld iedere dag ruzie. Dat nam intussen niet weg dat wij ook wel eens gewoon met elkaar praatten en ik moet bekennen dat ik haar tegen het eind van de eerste maand toch aardig begon te vinden, waarschijnlijk om haar onafhankelijk karakter. Ik heb haar dat overigens niet meegedeeld.

Ik had direct begrepen dat mijn baantje bij die zieke oude man alleen maar bedoeld was om hem wat ‘verstrooiing’ te geven en dat daarin mijn enige taak lag. Dat was natuurlijk vernederend voor mij en ik was dan ook van plan geweest om dadelijk mijn maatregelen te nemen; maar al gauw maakte die oude zonderling een indruk op me die ik helemaal niet verwacht had, iets van medelijden zou men zeggen, en tegen het eind van de maand had ik mij op een onverklaarbare manier aan hem gehecht, in ieder geval gaf ik mijn oorspronkelijke plan om grof tegen hem te zijn op. Hij was overigens niet ouder dan zestig jaar. Maar in dit verband moet ik een geschiedenis vermelden, die een anderhalf jaar daarvoor had plaatsgevonden. Hij had toen nl. plotseling een aanval gekregen, dat wil zeggen hij had, toen hij op reis was, in een vlaag van verstandsverbijstering een of ander schandaal veroorzaakt waarvan het gerucht St. Petersburg bereikt had. Zoals de gewoonte is in zulke gevallen bracht men hem gauw-gauw naar het buitenland, maar een vijf maanden later dook hij plotseling weer op, helemaal gezond, al had hij dan wel ontslag uit de dienst genomen. Wersilow verzekerde mij op ernstige, ja zelfs heftige toon dat er geen sprake was geweest van verstandsverbijstering en dat hij alleen maar een zenuwinzinking had gehad. Deze heftige toon van Wersilow viel me dadelijk op. Ik moet trouwens opmerken dat ik zelf ook geneigd was zijn mening te delen. De oude man leek op zijn hoogst misschien zo nu en dan wat al te lichtzinnig, wat niet erg bij zijn leeftijd scheen te passen en waar hij vroeger naar men zei nooit blijk van had gegeven. Ik hoorde dat hij ergens een of andere adviserende functie bij de overheid had gehad en dat hij zich bij de uitvoering van een speciale opdracht zelfs heel bijzonder had onderscheiden. Maar hoewel ik hem nu al een maand lang kende, kon ik mij eenvoudig niet voorstellen dat hij enig talent in die richting zou hebben. Men meende te constateren (hoewel ik er nog niets van gemerkt had) dat er zich bij hem na de bewuste aanval een ziekelijk te noemen trouwlust had ontwikkeld; hij zou in de loop van die anderhalf jaar zelfs al een paar keer van plannen in die richting blijk gegeven hebben. Men zou hiervan in de societykringen op de hoogte zijn, hetgeen bepaalde partijen in hoge mate zou interesseren. Maar aangezien deze neiging in 't geheel niet overeenkwam met de belangen van bepaalde personen uit de naaste omgeving van de vorst, werd de oude man van alle kanten angstvallig in het oog gehouden. Zijn eigen gezin was maar klein: hij was al twintig jaar weduwnaar en had maar één kind, een dochter, de generaalsweduwe die elke dag uit Moskou verwacht werd, een nog jong vrouwtje met een karakter waarvoor de vorst kennelijk bevreesd was. Maar daarentegen hield hij er een zwerm van verwanten in diverse schakeringen op na, vooral van de kant van zijn overleden vrouw, die allemaal even grote armoedzaaiers waren, en verder een menigte protégé's en protégéetjes, die hij de een of andere weldaad had bewezen en die allemaal op een hapje van zijn erfenis rekenden en daarom ook allen de generaalsweduwe hielpen met het toezicht houden op de oude man. Deze had daarenboven nog een zonderlinge eigenschap die zich al in zijn jonge jaren manifesteerde en waarvan ik niet goed weet of men er nu om moet lachen of niet: de manie om arme meisjes uit te huwelijken. Hij had dit nu al vijfentwintig jaar lang gedaan: dochters van verre verwanten, stiefdochters van neven of achterneven van zijn vrouw, peetdochters, ja zelfs de dochter van zijn portier bracht hij aan de man. Hij begon met ze nog als kleine meisjes in zijn huis op te nemen, voedde ze met behulp van goevernantes en franse leraressen op, deed ze vervolgens in de beste meisjespensionaten en huwelijkte ze tenslotte uit, waarbij hij dan nog voor de bruidsschat zorgde. Al die mensen krioelden voortdurend om hem heen. Zijn pleegdochters kregen natuurlijk weer dochters en al die meisjes verdrongen zich weer om ook als pleegdochter aangenomen te worden: overal moest hij als peetvader optreden en de hele zwerm kwam hem op zijn naamdag gelukwensen, wat hem altijd buitengewoon veel plezier deed.

Toen ik bij hem in betrekking kwam merkte ik al dadelijk dat zich in de geest van de oude man de pijnlijke overtuiging had genesteld - en het was moeilijk om het niet op te merken - dat alle mensen hem wat vreemd begonnen aan te kijken, dat zij niet meer op dezelfde manier met hem omgingen als vroeger, dat zij hem niet meer als een gezond mens behandelden; een overtuiging die hem zelfs in het vrolijkste gezelschap niet verliet. De oude werd achterdochtig en begon in elke blik iets verdachts te zien. Het idee dat men hem nog steeds voor krankzinnig versleet kwelde hem blijkbaar zeer; zelfs mij keek hij soms met een wantrouwende blik aan. En wanneer hij te weten zou komen dat iemand een dergelijk gerucht over hem verspreidde of bevestigde dan zou deze zachtmoedige man waarschijnlijk zijn doodsvijand worden. Dit is van belang en ik verzoek de lezer deze omstandigheid niet te vergeten. Ik voeg er aan toe dat het deze omstandigheid ook was die al direct de eerste dag mijn besluit bepaalde om niet grof tegen hem te zijn; zelfs deed het me plezier wanneer ik er zo nu en dan in slaagde hem wat op te vrolijken of verstrooiing te geven. Ik geloof niet dat deze bekentenis enige blaam op mijn waardigheid kan werpen.

Het grootste gedeelte van zijn vermogen was belegd in effekten. Hij was - maar pas na zijn ziekte - aandeelhouder geworden van een grote en overigens zeer solide vennootschap. De zaak werd door anderen geleid, maar hij interesseerde er zich erg voor, bezocht alle vergaderingen van aandeelhouders, werd tot lid van het oprichterscomité gekozen, nam aan alle beraadslagingen deel, hield lange redevoeringen, opponeerde, critiseerde en maakte zich op alle mogelijke manieren druk, en dit alles met kennelijk plezier. Hij hield erg van het houden van redevoeringen: daarbij kon tenminste iedereen zien dat zijn hersens in orde waren. En in het algemeen trouwens hield hij er bijzonder van om ook in zijn meest intieme particuliere leven in ieder gesprek allerlei diepzinnigheden of bonmots te vlechten, iets wat mij volkomen begrijpelijk lijkt. Beneden in zijn huis had hij een soort eigen kantoor ingericht, en een administrateur regelde daar zijn zaken, hield zijn boeken bij en beheerde tevens de huishouding. Deze administrateur, die daarbij ook nog in rijksdienst was, kon zijn werk alleen gemakkelijk af; maar op speciaal verlangen van de vorst werd ik ook nog aangenomen, zogenaamd om de administrateur bij te staan. Maar ik werd al meteen bij mijn aankomst naar het particuliere vertrek van de vorst gedirigeerd, waar ik vaak volkomen werkeloos zat met zelfs voor de schijn geen papieren of boeken voor me.

Ik schrijf nu als iemand die allang ontnuchterd is en in veel opzichten welhaast als een belangeloos toeschouwer tegenover deze hele geschiedenis staat. Maar hoe moet ik de pijnigende onzekerheid weergeven (die ik me nu weer heel levendig herinner) die mij toen kwelde, en vooral mijn opgewondenheid van toen, die mij voortdurend als in een troebele koortsdroom deed verkeren waardoor ik nachten lang niet kon slapen van ongeduldig verlangen naar de oplossing van de vele raadsels die ik mijzelf had opgegeven.

II

Om geld te moeten vragen is altijd een ellendige geschiedenis, zelfs wanneer het om je eigen salaris gaat: hoeveel te meer dan nog wanneer je ergens diep in je hart voelt dat je het helemaal niet verdiend hebt. Intussen had ik de vorige avond gehoord hoe mijn moeder met mijn zuster had zitten fluisteren - want Wersilow mocht het niet weten: ‘het zou hem maar gekrenkt hebben’ - en zij schenen van plan te zijn een ikoon, waaraan mijn moeder om de een of andere reden bijzonder gehecht was, naar de lommerd te brengen. Ik zou een salaris van vijftig roebel in de maand ontvangen, maar had geen flauw idee hoe en wanneer ik het in handen zou krijgen; bij het aanvaarden van mijn betrekking had niemand me daar iets over gezegd. Een dag of drie daarvoor had ik de administrateur beneden aangetroffen en geïnformeerd tot wie men zich hier moest wenden voor zijn salaris. Hij keek me alleen maar aan met de glimlach van iemand die zich ergens over verwondert (hij mocht me niet) en vroeg:

- Hoezo? Krijgt u dan salaris?

Ik dacht dat hij er na mijn bevestigend antwoord aan toe zou voegen: ‘Waarvoor dàt?’ maar hij antwoordde alleen droogjes dat hij ‘er niets van af wist’ en boog zich weer over zijn gelinieerd schrijfboek, waarin hij allerlei cijfers overschreef van allerlei papiertjes die naast hem lagen.

Het was hem overigens niet onbekend dat ik toch wel iets deed. Twee weken geleden had ik precies vier dagen zitten zwoegen op een werk dat hij mij zelf gegeven had: ik moest zogenaamd iets uit het klad in het net overbrengen, maar het kwam er op neer dat ik bijna het hele stuk opnieuw moest opstellen. Het ging om een hele reeks ‘gedachten’ van de vorst, die hij wilde voorleggen aan het comité van aandeelhouders. Ik moest van dit alles een samenhangend geheel maken en de stijl wat bijvijlen. Ik zat daarna een hele dag met de vorst over het manuskript gebogen; hij debatteerde daarbij op heftige toon met mij maar was tenslotte toch heel tevreden, alleen weet ik niet of hij het geschrift tenslotte ingediend heeft of niet. Een paar brieven, ook van zakelijke aard, die ik op zijn verzoek voor hem schreef, zal ik maar buiten beschouwing laten.

Het vragen naar mijn salaris vond ik ook hierom vervelend omdat ik al van plan was om deze betrekking op te geven: ik had namelijk zo'n voorgevoel dat de omstandigheden er mij toch onvermijdelijk toe zouden dwingen om hier weg te gaan. Toen ik die ochtend ontwaakte en mij boven op mijn kamertje aankleedde, voelde ik dat mijn hart hevig begon te kloppen, en al deed ik nog zo onverschillig, toen ik het huis van de vorst betrad voelde ik opnieuw dezelfde opwinding: immers, deze morgen zou die persoon, die vrouw hier arriveren van wie ik opheldering verwachtte omtrent alles wat mij kwelde! Dat was namelijk de dochter van de vorst, mevrouw Achmakow, de jonge generaalsweduwe waarover ik al sprak en die in bittere vijandschap met Wersilow leefde. Eindelijk heb ik nu haar naam neergeschreven! Ik had haar natuurlijk nog nooit gezien en kon me zelfs niet voorstellen hoe ik met haar zou spreken, en of ik het überhaupt zou doen; maar ik had zo'n gevoel (en misschien was het ook wel gegrond) dat met haar aankomst ook de nevel zou opklaren die de persoon van Wersilow nog altijd voor mijn ogen verhulde. Het was mij die dag niet mogelijk me te beheersen: het ergerde me ontzettend dat ik al dadelijk van het begin af aan zo beschroomd en onbeholpen optrad; ik was ontzettend nieuwsgierig, terwijl ik tevens - en in hoofdzaak - van mezelf walgde: zo werd ik gemarteld door drie verschillende gevoelens tegelijk. Ik herinner me die hele dag nog van a tot z!

Van de vermoedelijke aankomst van zijn dochter wist mijn vorst nog niets en hij verwachtte haar waarschijnlijk pas over een week uit Moskou. Maar ik had het heel toevallig de vorige avond gehoord: Tatjana Pawlowna, die juist een brief van de generaalsweduwe had ontvangen, liet er zich waar ik bij was tegenover mijn moeder iets over ontvallen. Hoewel ze fluisterend en in bedekte termen spraken, raadde ik waarover ze het hadden. Ik zat ze natuurlijk niet af te luisteren; maar ik móést wel meeluisteren toen ik zag hoe mijn moeder bij het bericht over de aankomst van die vrouw plotseling zo hevig geagiteerd werd. Wersilow was op dat ogenblik niet thuis.

Ik wilde het niet aan de oude man vertellen, omdat ik in die tussentijd heel goed had gemerkt hoe benauwd hij was voor haar komst. Hij had zich zelfs een dag of drie tevoren, al was het dan wat schuchter en vaagjes, laten ontvallen dat hij om mij haar aankomst vreesde, d.w.z. dat hij om mij herrie zou krijgen. Ik moet hier echter aan toevoegen dat hij in familie-aangelegenheden niettemin zijn onafhankelijkheid als heer des huizes wist te bewaren, vooral waar het financiële kwesties betrof. In het begin had ik hem voor een oud wijf gehouden; maar later moest ik mijn mening in die zin veranderen dat hij, hoezeer hij ook een oud wijf bleef, niettemin soms iets vertoonde dat, al was het niet direct echte mannelijkheid, in ieder geval stijfkoppigheid genoemd kon worden. Op sommige ogenblikken legde deze schijnbaar zo vreesachtige en toegevende man een eigenzinnigheid aan de dag waar practisch niets mee te beginnen viel. Wersilow heeft mij dat later uitvoerig verklaard. Als curiositeit wil ik nog vermelden dat wij bijna nooit spraken over de generaalsweduwe, ik bedoel dat we het als het ware vermeden om over haar te spreken: vooral ik vermeed het, terwijl hij het op zijn beurt vermeed om over Wersilow te praten, en ik had ook dadelijk door dat hij me toch niet zou antwoorden wanneer ik hem een van de delicate vragen zou voorleggen die mij zo interesseerden.

Wanneer iemand zou willen weten waarover wij deze hele maand hadden gesproken dan moet ik antwoorden: over van alles en nog wat eigenlijk, maar altijd toch wel over enigszins vreemde dingen. Wat mij in hem erg beviel was de bijzondere openhartigheid waarmee hij mij behandelde. Soms keek ik hem hoogst verbaasd aan en stelde mezelf de vraag: ‘Hoe kan die man ooit een hoge functie bekleed hebben? Je kunt hem zo in ons gymnasium stoppen, het liefst nog in de vierde klas - en je zou een allergeschiktste schoolkameraad aan hem hebben’. Ook keek ik vaak met verwondering naar zijn gezicht: hij had wanneer men hem zo zag een uiterst serieus (en bijna mooi) gezicht, scherp en smal; hij had dicht, grijs krulhaar en een open blik en was over het algemeen wat schraal gebouwd, maar toch van een goed postuur. Maar zijn gezicht had de vreemde, onaangenaam en zelfs bijna onfatsoenlijk aandoende eigenschap om plotseling van buitengewone ernst te vervallen in een uitdrukking van overdreven vrolijkheid, wat iemand die hem voor het eerst zag als volkomen ongerijmd trof. Ik sprak er met Wersilow over, die nieuwsgierig naar me luisterde; hij scheen niet te verwachten dat ik in staat zou zijn zoiets op te merken en antwoordde wat nonchalant dat de vorst dat pas na zijn ziekte had en waarschijnlijk ook pas de allerlaatste tijd.

Bij voorkeur spraken wij over twee abstracte onderwerpen: over God en Zijn bestaan - dat wil zeggen of Hij bestaat of niet - en over de vrouwen. De vorst was een zeer religieus en gevoelig mens. In zijn kabinet hing een reusachtige ikoon met een lampje er voor. Maar soms kwam er plotseling iets over hem - en even plotseling begon hij dan aan het bestaan van God te twijfelen en de vreemdste dingen te beweren, kennelijk om een antwoord van mij uit te lokken. Ik stond vrij onverschillig tegenover dit onderwerp en praatte maar zo in 't algemeen wat mee, maar toch raakten we er op de duur altijd beiden door verhit, en zonder enige aanstellerij. In het algemeen herinner ik me die gesprekken nog vandaag de dag met groot genoegen. Maar zijn liefste gespreksthema wras toch nog altijd de vrouw en aangezien ik me juist minder tot dat thema aangetrokken voelde, was ik in dit opzicht geen goede gesprekspartner voor hem, wat hem soms werkelijk verdriet scheen te doen.

Juist op die ochtend begon hij zodra ik binnenkwam een gesprek van dien aard. Ik trof hem in een opgewekt humeur aan, terwijl ik hem de dag daarvoor juist in een opvallend neerslachtige stemming (wat er de oorzaak van was weet ik niet) had verlaten. Intussen moest ik die dag beslist de kwestie van het salaris met hem afhandelen, - vóór de aankomst van bepaalde personen. Ik vermoedde dat wij die dag beslist gestoord zouden worden (niet voor niets immers klopte mijn hart zo), - en dan zou ik waarschijnlijk niet meer over het geld durven beginnen. Maar omdat er niet over geld werd gesproken en ik ook niet wist hoe ik het gesprek er op moest brengen, ergerde ik me natuurlijk over mijn eigen domheid, en ik herinner me nu dat ik op een gegeven ogenblik, geïrriteerd door een wat al te ‘leutig’ ingeklede vraag van hem, in één ruk met buitengewone heftigheid mijn opvattingen over de vrouwen begon uiteen te zetten. En het gevolg daarvan was dat hij, door mij meegesleept, steeds verder op het thema inging.

III

- ...Ik hou niet van de vrouwen omdat ze grof zijn, omdat ze onhandig zijn, omdat ze onzelfstandig zijn en omdat ze onfatsoenlijke kleren dragen! zo besloot ik enigszins onsamenhangend mijn lange tirade.

- Maar jongen, wees genadig! riep hij uit en schaterde van plezier, hetgeen me nog driftiger maakte.

Ik ben alleen toegeeflijk waar het om kleinigheden gaat, maar op essentiële punten geef ik nooit toe. Bij kleinigheden, bepaalde sociale omgangsvormen bijvoorbeeld, kan men alles van me gedaan krijgen, een trek die ik altijd in mezelf verwens. Uit een stinkend soort goedmoedigheid ben ik soms bereid geweest om de eerste de beste fat gelijk te geven, alleen omdat ik mij liet strikken door zijn hoffelijkheid, of ging ik een debat aan met een of andere idioot, wat nog onvergeeflijker is. Dat komt allemaal omdat ik mij geen vaste houding weet te geven en ergens in een vergeten hoekje ben opgegroeid; en wat ik mij ook voorneem, de volgende dag gebeurt weer hetzelfde. Dat is ook de reden waarom het soms weinig scheelde of men hield mij voor een jongetje van zestien. Maar in plaats van te trachten mijn karakter meer vastheid te geven, geef ik er ook nu nog de voorkeur aan om nog verder in mijn hoekje te kruipen, en zelfs als een echte misantroop te zeggen: ‘Ben ik onbeholpen? Goed - vaarwel dan!’ Ik zeg dit in volle ernst en eens en voor altijd. Overigens schrijf ik dit alles helemaal niet met het oog op de oude vorst, en ook niet naar aanleiding van ons gesprek van toen.

- Ik praat niet om u te amuseren, schreeuwde ik hem bijna toe, ik spreek alleen mijn overtuiging uit!

- Maar hoe zit dat dan? Waarom zijn de vrouwen zo grof en zo onfatsoenlijk gekleed? Dat is iets nieuws voor me.

- Ja ze zijn grof. Gaat u maar naar de schouwburg, gaat u maar naar de boulevard. Iedere man weet wat rechts is, kom je een man tegen dan wijkt hij naar rechts uit en ik wijk naar rechts uit en we lopen eenvoudig langs elkaar heen. Maar een vrouw, dat wil zeggen een dame - ik spreek over dames - loopt pal op je af, zonder je ook maar te zien, net of je als man beslist verplicht bent opzij te springen en de weg voor haar vrij te maken. Ik wil dat best doen tegenover een zwakker schepsel, maar waarom doet ze alsof het haar récht is, waarom is zij er zo van overtuigd dat ik verplicht ben voor haar opzij te springen? - dàt is nu juist wat ik beledigend vind! Ik spuw dan ook altijd op de grond wanneer ik er zo een tegenkom. En dan schreeuwen ze nog dat ze vernederd zijn en eisen ze gelijke rechten; wat zijn dat voor gelijke rechten wanneer iedere vrouw mij maar op de tenen kan trappen of me zand tussen m'n kiezen strooien?

- Zand?

- Ja; omdat ze onfatsoenlijk gekleed zijn - alleen een verdorven individu zal dat niet opmerken. In de rechtszalen worden de deuren gesloten wanneer het over onwelvoeglijkheden gaat: waarom staat men zulke dingen dan wel toe op de openbare weg waar nog meer mensen er getuige van zijn? Ze vullen zich van achteren openlijk op met frou-frou om maar te laten zien dat ze belle femme zijn - openlijk! Ik moet het wel opmerken en elke jonge man zal het opmerken, en zelfs een kind, een jongen die net komt kijken zal het opmerken; nou, dat is een schandaal. Laten oude dégénéré's er van genotteren en met de tong uit de mond achter ze aandraven maar er zijn ook reine jonge mensen wier reinheid bewaard moet blijven. Het enige wat je daarom kunt doen is spuwen. Kijk maar eens hoe zo'n vrouw over de boulevard loopt met een queu van anderhalve meter lang, waarmee ze het stof van de straat opveegt; wanneer je toevallig achter haar aanloopt moet je of proberen haar zo vlug mogelijk in te halen of je moet gauw opzij springen - anders veegt ze je een kilo zand in je neus en je mond. Bovendien is zo'n queu nog van zijde gemaakt en zij sleept hem wel drie kilometer ver over de keien, alleen maar omdat het mode is, terwijl haar man op een of ander departement werkt voor vijfhonderd roebel per jaar: ziet u, daar gaan de centen naar toe! Daarom heb ik altijd gespuwd, hoorbaar gespuwd en gescholden.

Hoewel ik dit gesprek nu in een wat humoristische stijl weergeef en in overeenstemming met mijn karakter van toen, denk ik er tegenwoordig nog net zo over.

- En is het altijd goed afgelopen? vroeg de vorst geïnteresseerd.

- Nou, ik spuw en loop door. Natuurlijk merkt ze het wel, maar ze laat niets blijken, ze zeilt majestueus verder zonder het hoofd om te draaien. Ik heb maar één keer hooglopende ruzie gehad met twee dames, beiden met queu, die aan het flaneren waren - d.w.z. ik gebruikte natuurlijk geen gemene woorden, maar ik zei alleen hardop dat zo'n queu een belediging is.

- Heb je dat werkelijk gezegd?

- Jazeker. In de eerste plaats treedt zo'n dame de maatschappelijke conventies met voeten, en in de tweede plaats maakt zij stof, terwijl de boulevard toch voor iedereen is; ik loop er over, een ander loopt er over, een derde, Fjodor, Iwan, doet er niet toe. Zo heb ik het gezegd. Ik hou trouwens niet van de manier waarop vrouwen lopen, vooral niet als je ze van achteren ziet; dat heb ik ook gezegd maar in meer bedekte termen.

- Beste vriend maar op zo'n manier kun je je ernstige moeilijkheden op de hals halen; ze hadden je immers voor de rechtbank kunnen slepen!

- Niets er van. Op welke gronden? Er liep alleen maar iemand naast ze die een beetje in zichzelf praatte. Ieder mens heeft het recht om zomaar in de lucht zijn mening uit te spreken. Ik sprak in abstracto zonder mij tot ze te wenden. Ze zochten zelf twist met me: zij begonnen te schelden en ze scholden met heel wat gemenere woorden dan ik het had gedaan: ik was een snotjongen en men moest me zonder eten laten zitten, ik was een nihilist en ze zouden mij aan de politie overleveren en ik viel ze alleen lastig omdat ze alleen waren, twee weerloze vrouwen, maar wanneer ze een man bij zich gehad hadden dan zou ik direct het hazenpad hebben gekozen. Ik verzocht ze koelbloedig mij met rust te laten, ik zou wel aan de overkant gaan lopen. Maar om te bewijzen, zei ik, dat ik niet bang was voor hun mannen en bereid een uitdaging te aanvaarden, zou ik ze op twintig passen afstand blijven volgen tot aan hun woning, waarna ik voor hun woning zou blijven staan en op hun mannen wachten. En zo deed ik ook.

- Is 't waarachtig?

- Het was natuurlijk een stommiteit maar ik had me nu eenmaal opgewonden. Zo moest ik door de hitte meer dan drie kilometer achter ze aansjouwen tot aan de uiterste rand van de stad, waar ze een houten gebouw van één etage binnengingen (het zag er, moet ik erkennen, keurig uit); door het raam kon men in het huis zelf allerlei bloemen zien, twee kanaries, drie hondjes en ingelijste gravures. Ik bleef zowat een half uur midden op straat voor het huis staan. Zij keken een keer of drie heimelijk naar buiten en lieten toen alle jaloezieën zakken. Tenslotte kwam er uit het poortje een of andere ambtenaar op leeftijd te voorschijn die naar zijn uiterlijk te oordelen een tukje had gedaan waaruit men hem gewekt had; hij had niet direct een nachtgewaad aan maar toch wel iets erg huiselijks. Hij bleef voor het poortje staan met de handen op zijn rug en begon naar me te kijken - en ik naar hem. Daarna wendde hij zijn blik van mij af om me even later opnieuw aan te kijken, en plotseling begon hij tegen me te glimlachen. Ik draaide mij om en ging weg.

- M'n waarde, het lijkt wel iets uit Schiller wat je daar opgevoerd hebt! Ik heb er me altijd al over verwonderd: zulk een roodwangige, kerngezonde jongen als jij er een bent - en dan zulk een afkeer, want dat is het woord toch wel, van vrouwen! Hoe is het mogelijk dat de vrouw op jouw leeftijd niet een zekere indruk op je maakt? Toen ik nog maar elf jaar was mon cher, merkte mijn goeverneur al op dat ik te veel naar de beelden in het Zomerpark keek.

- U wilt blijkbaar bijzonder graag dat ik eens naar de een of andere Joséphine van hier ging en u daarna uitvoerig verslag uitbracht, 't Is nergens voor nodig; ik heb zelf ook al op mijn dertiende jaar gezien wat een naakte vrouw is, van top tot teen; en sedertdien boezemt het mij alleen weerzin in.

- Heus? Maar cher enfant, een mooie, frisse vrouw geurt alleen maar naar appels, wat is daar voor weerzinwekkends aan?

- Vroeger, toen ik nog in het pensionaat van Touchard was, voor mijn gymnasiumtijd dus, had ik een vriendje, Lambert. Hij sloeg mij altijd omdat hij meer dan drie jaar ouder was dan ik, terwijl ik zijn knechtje was en z'n schoenen voor hem uittrok. Toen hij aangenomen werd, kwam abbé Rigaud hem feliciteren met zijn eerste communie en beiden vielen elkaar onder tranen om de hals, waarbij de abbé hem met allerlei gebaren hevig tegen zijn borst drukte. Ik huilde ook en was erg jaloers. Toen zijn vader stierf vertrok hij en twee jaar lang zag ik hem niet weer tot ik hem op zekere dag op straat tegenkwam. Hij zei dat hij me zou komen opzoeken. Ik zat toen al op het gymnasium en woonde bij Nikolaj Semjonowitsj. Hij kwam de volgende ochtend, het me vijfhonderd roebel zien en zei dat ik met hem mee moest gaan. Hoewel hij me twee jaar geleden sloeg, had hij mij toch altijd nodig en niet alleen voor zijn schoenen; maar ik was degeen aan wie hij alles vertellen kon. Hij vertelde me nu dat hij het geld diezelfde dag uit het geldkistje van zijn moeder had weggenomen met behulp van een sleutel die hij had laten namaken: want al het geld van zijn vader behoorde hem wettelijk toe en zij had niet het recht het hem te weigeren; en verder dat gisteren abbé Rigaud bij hem geweest was om hem de les te lezen - dat hij binnen was gekomen, voor hem was gaan staan en in snikken was uitgebarsten, waarbij hij ontzet zijn handen ten hemel had geheven: ‘maar ik haalde mijn mes te voorschijn en zei dat ik hem zou vermoorden’ (hij sprak het uit als: vermochden). We gingen naar de winkelwijk van Koeznetzkij Most. Onderweg vertelde hij dat zijn moeder een verhouding had met abbé Rigaud, dat hij er achter was gekomen maar dat het hem geen barst kon schelen, en dat alles wat men over de communie zei nonsens was. Hij zei nog een hele hoop meer, maar ik was bang. Aan de Koeznetzkij Most kocht hij een dubbelloopsgeweer, een jachttas, patronen, een rijzweep en tenslotte nog een pond lekkers. We reden verder om buiten de stad te gaan schieten en kwamen onderweg een vogelkoopman met kooitjes tegen; Lambert kocht een kanarie van hem. Toen we bij het bos aankwamen liet hij de kanarie vrij, want wanneer zo'n vogel een poosje in een kooi gezeten heeft kan hij niet ver meer vliegen, en begon er op te schieten maar zonder succes. Hij schoot voor de eerste maal in zijn leven, maar had allang een geweer willen kopen, bij Touchard al hadden wij beiden gedroomd over een geweer. Hij leek buiten zichzelf van opwinding. Hij had ongelooflijk zwart haar, een wit gezicht met rode wangen, zoals men het wel op maskers ziet, een lange gebogen neus, kenmerk van de Fransman, witte tanden en zwarte ogen. Hij bond de kanarie tenslotte met een draadje aan een tak vast en vuurde op een duim afstand uit beide lopen tegelijk, waarop het vogeltje in honderd veertjes uiteenstoof. Daarop keerden we terug, huurden een kamer in een hotel en begonnen te eten en champagne te drinken. Toen kwam er een dame binnen... Ik herinner me nog dat ik erg onder de indruk was van haar sjieke kleren, haar groen-zijden japon. En toen heb ik dan alles gezien... waarover ik u sprak... Later toen we weer aan het drinken waren, begon hij haar te pesten en uit te schelden; zij zat er ongekleed bij: hij had haar haar kleren afgenomen, en toen ze ruzie begon te maken omdat ze zich weer wilde aankleden begon hij haar uit alle kracht met de rijzweep over haar naakte schouders te slaan. Ik stond op, pakte hem bij zijn haren en wierp hem met één snelle beweging op de grond. Hij greep een vork en stak me in mijn dij. Toen kwamen er op het geschreeuw mensen aanlopen en ik wist me uit de voeten te maken. Sedertdien wekt het bij mij alleen weerzin op om aan naakte vrouwen te denken; heus, ze was een schoonheid...

Naarmate ik sprak veranderde de gelaatsuitdrukking van de vorst van vrolijk tot heel bedroefd.

- Mon pauvre enfant! Ik was er altijd al zeker van dat je in je jeugd veel ongelukkige dagen gehad moet hebben.

- Maakt u zich daar alstublieft geen zorgen over.

- Maar je bent eenzaam geweest, je hebt het me zelf gezegd, en die Lambert... zoals je hem beschreven hebt: dat kanarievogeltje, die aanneming met tranen en omhelzingen en dan, niet veel meer dan een jaar later, dat verhaal van hem over zijn moeder en de abbé... O mon cher, het vraagstuk van de jeugd in onze tijd is eenvoudig verschrikkelijk! Zolang die onschuldige gouden krullebolletjes in hun eerste kinderjaren voor je uit huppelen en je aankijken met hun lichte lach, hun lichte ogen - dan zijn het net engeltjes van God of sierlijke vogeltjes; maar later... maar later zou het soms beter geweest zijn als ze helemaal niet opgegroeid waren.

- Wat bent u ineens sentimenteel, vorst! U doet net of u zelf kleine kinderen hebt. U hebt toch geen kleine kinderen meer en zult ze immers nooit meer hebben?

- Tiens! - in een oogwenk was zijn gehele gezicht veranderd - Aleksandra Petrowna heeft juist... drie dagen geleden, he-he... Aleksandra Petrowna Sinitski... je kent haar trouwens, je schijnt haar een week of drie geleden hier ontmoet te hebben... nou stel je voor, drie dagen geleden zei zij plotseling, als antwoord op een grap van mij... ik had namelijk gezegd dat ik, als ik nu ging trouwen, er tenminste gerust op kon zijn dat ik geen kinderen meer zou krijgen... toen zei zij dus plotseling, en nog wel op een echt boosaardige toon: ‘Integendeel, u krijgt ze natuurlijk: juist bij iemand als u komen ze onvermijdelijk, u zult zien dat ze zelfs in het eerste jaar al komen!’ He-he! En iedereen scheen om de een of andere reden te denken dat ik plotseling zou trouwen; maar al was het dan onvriendelijk gezegd, je moet toegeven dat het een geestige opmerking is.

- Geestig - maar ook beledigend.

- Och, cher enfant, men kan zich niet door iedereen beledigd voelen. Ik stel in de mensen niets zozeer op prijs als esprit, een eigenschap die blijkbaar aan het verdwijnen is; maar wat de een of andere Aleksandra Petrowna zegt - wie zou zich daar iets van aantrekken?

- Wat, wat zei u ook weer? onderbrak ik hem. Men kan zich niet door iedereen... dat is het! Niet ieder is het waard dat men hem aandacht schenkt - een prachtig principe! Dat was juist wat ik nodig had. Ik zal het opschrijven. U zegt soms alleraardigste dingen, vorst.

Hij glom van genoegen.

- N'est-ce pas? Cher enfant, de ware esprit verdwijnt hoe langer hoe meer. Eh, mais... C'est moi, qui connaît les femmes! Geloof me, het leven van iedere vrouw, wat zij verder ook beweren mag, is niets dan een eeuwig zoeken naar iemand aan wie zij zich onderwerpen kan, een drang tot onderwerping om zo te zeggen. En let wel - op die regel is geen uitzondering.

- Volkomen juist, geweldig! riep ik vol enthousiasme uit. Op een ander ogenblik zouden we ons meteen in de filosofische implicaties van dit thema verdiept hebben, zeker een vol uur lang, maar plotseling was het mij alsof ik ergens door gebeten werd en ik voelde dat ik hevig bloosde. Ik had ineens zelf de indruk dat ik hem door mij zo enthousiast over zijn bonmot te tonen, gunstig wilde stemmen ten opzichte van de geldkwestie en dat hij dat ongetwijfeld ook zou denken wanneer ik met mijn vraag voor de dag kwam. Ik wil dit hier nadrukkelijk vermelden.

- Vorst, ik verzoek u beleefd mij nu de vijftig roebel te willen uitbetalen die u mij over deze maand schuldig bent, gooide ik er plotseling uit, en op zulk een geprikkelde toon dat het bijna grof klonk.

Ik herinner me (zoals ik mij die hele ochtend tot in de kleinste details herinner) dat er zich daarop tussen ons een in zijn laagbijdegronds realisme bepaald weerzinwekkende scène afspeelde. Hij begreep eerst niet wat ik wilde, keek me lang aan en begreep maar niet over wat voor geld ik het had. Natuurlijk kon hij zich ook niet voorstellen dat ik een salaris zou moeten hebben - waarvoor immers? Hij begon me daarna weliswaar te verzekeren dat hij het vergeten was en toen het eenmaal tot hem was doorgedrongen waarover het ging, wilde hij direct de vijftig roebel te voorschijn halen, maar hij deed het met zulk een zenuwachtige haast dat hij er zelfs een rood hoofd van kreeg. De situatie was mij nu duidelijk; ik stond dus op en verklaarde kortaf dat ik het geld nu niet meer aan kon nemen, dat men me blijkbaar bij vergissing gezegd had dat ik een salaris zou krijgen - of misschien had men me ook wel opzettelijk bedrogen, opdat ik de betrekking niet zou weigeren -, en dat ik thans maar al te goed begreep dat ik helemaal geen recht had om iets te ontvangen omdat ik er niets voor gedaan had. De vorst schrok en trachtte mij er van te overtuigen dat ik juist enorm veel voor hem gedaan had, dat ik nog veel meer te doen zou krijgen en dat vijftig roebel eigenlijk zo belachelijk weinig was dat hij me, integendeel, nog meer zou geven: want dat was zijn plicht en zo had hij het ook met Tatjana Pawlowna afgesproken, maar hij had dit alles ‘op een onvergeeflijke wijze vergeten’. Ik stoof toen op en verklaarde hem onomwonden dat het onwaardig van mij zou zijn om een salaris te ontvangen alleen maar omdat ik hem bezighield met aanstotelijke verhalen over hoe ik achter twee queu's aanliep; dat ik niet geëngageerd was om hem te amuseren maar om te werken, en dat er wanneer er geen werk was dan maar een eind aan moest komen enz. enz. Ik had er geen idee van dat iemand zo hevig kon schrikken als hij schrok van deze woorden. Het eindigde er natuurlijk mee dat ik ophield hem tegen te spreken en hij me toch de vijftig roebel in de hand drukte: tot op de dag van vandaag stijgt het bloed me naar het hoofd wanneer ik er aan denk dat ik het geld toen heb aangenomen! Alles in de wereld schijnt nu eenmaal met een of ander laf compromis te moeten eindigen, maar het allerergste was wel dat hij er bijna in slaagde mij er van te overtuigen dat ik. het onbetwistbaar verdiend had; en ik was Zo stom om wat hij allemaal te berde bracht nog te geloven ook, en daarna was het bepaald niet meer mogelijk om het geld niet aan te nemen.

- Cher, cher enfant! riep hij uit, waarop hij me kuste en omarmde (en ik moet bekennen dat het maar weinig scheelde of ik was zelf, joost weet waarom, in tranen uitgebarsten; ik kon me nog maar net inhouden en zelfs nu, nu ik dit schrijf, bloos ik nog) - ‘Beste jongen, ik kan je tegenwoordig niet anders dan als een familielid zien, je bent in die ene maand als een stuk van mijn eigen hart geworden! Onze ‘monde’ is alleen maar ‘monde’ en verder niets. Mijn dochter Katerina Nikolajewna is een schitterende vrouw en ik ben trots op haar, maar, beste vriend, maar al te vaak heeft ze me heel erg pijn gedaan... En dan heb je die meisjes (elles sont charmantes) en hun moeders die me op mijn naamdag komen opzoeken - nou, die brengen alleen hun borduurwerk mee maar zelf weten ze niets te zeggen. Ik heb nu al borduurwerk genoeg voor zestig kussens van ze gekregen, allemaal met een hond of een hert er op. Ik ben erg op ze gesteld maar met jou is het wat anders, jij bent een soort... ja, eerder nog een broer dan een zoon voor me, en ik hou er vooral van wanneer je mij tegenspreekt: je bent literair ontwikkeld, je hebt veel gelezen, je bent tot enthousiasme in staat...

- Ik heb niets gelezen en ben helemaal niet literair ontwikkeld. Ik heb alleen maar gelezen wat me toevallig onder handen kwam en de laatste twee jaar heb ik helemaal niets meer gelezen en ik ben ook niet van plan nog ooit iets te lezen.

- Waarom niet?

- Ik heb andere plannen.

- Cher... het zou jammer zijn, wanneer je aan het eind van je leven net als ik zou moeten zeggen: je sais tout, mais je ne sais rien de bon. Ik weet in ieder geval beslist niet waarom ik heb geleefd! Maar... ik voel me zo aan je verplicht... en ik zou zelfs willen...

Hij brak plotseling op een wat vreemde manier af, zakte lusteloos in elkaar en verviel in gepeinzen. Na een hevige opwinding (en zo'n opwinding kon bij hem ieder ogenblik voorkomen ook zonder een duidelijke aanleiding) leek het gewoonlijk of hij een poosje zijn gezonde verstand kwijt was of een soort bewustzijnsinzinking had; hij placht zich overigens altijd weer snel te herstellen, zodat het hem verder geen schade deed. We zaten zo een minuut lang zwijgend tegenover elkaar. Zijn onderlip, die erg dik was, hing slap omlaag... Waar ik me nog het meest over verwonderde was wel dat hij plotseling over zijn dochter was begonnen, en nog wel zo openhartig. Ik schreef dit natuurlijk toe aan zijn opgewonden toestand.

- Cher enfant je bent toch niet boos dat ik je met jou aanspreek nietwaar? hoorde ik hem plotseling zeggen.

- Helemaal niet. Ik moet bekennen dat ik in het begin, de eerste keren, wel wat gepikeerd was en u ook met jij en jou wilde antwoorden, maar ik zag in dat het dom van mij was omdat u mij immers niet tutoyeert om me te vernederen, is het niet zo?

Hij luisterde al niet meer en was zijn vraag blijkbaar weer vergeten.

- En, hoe gaat het met je vader? vroeg hij toen plotseling, terwijl hij zijn peinzende blik naar mij ophief.

Het was of er een schok door me heenging. In de eerste plaats sprak hij over Wersilow als over mijn vader, iets wat hij zich tegenover mij nog nooit had gepermitteerd, en in de tweede plaats begon hij zomaar een gesprek over Wersilow wat ook iets volkomen nieuws was.

- Hij zit zonder geld en heeft de pest in, antwoordde ik kort terwijl ik intussen brandde van nieuwsgierigheid.

- Ja die geldkwestie. Vandaag wordt zijn zaak voor het gerecht beslist; vorst Serjozja komt straks, die zal wel nieuws hebben. Hij beloofde dat hij direct van het gerecht hierheen zou komen. Hun hele toekomst hangt er van af; het gaat om zestig- tot tachtigduizend roebel. Natuurlijk heb ik Andrej Petrowitsj (d.i. Wersilow) altijd het beste toegewenst en het schijnt wel dat hij het proces zal winnen en de vorsten geen cent krijgen. Wet is wet!

- Komt het vandaag voor? riep ik verbijsterd uit.

De gedachte dat Wersilow zelfs te nonchalant was geweest om me dat te vertellen trof mij diep. Dan heeft hij het dus ook niet aan moeder verteld, misschien wel aan helemaal niemand, dacht ik meteen; wat een wonderlijk karakter!

- Is vorst Sokoljski dan in St. Petersburg? vroeg ik, getroffen door een andere gedachte.

- Sinds gisteren. Hij is regelrecht uit Berlijn gekom en, speciaal voor deze dag!

Ook dat was voor mij een hoogst belangrijk bericht. ‘Dus ook hij komt vandaag aan, zei ik bij mezelf, de man die hem de oorvijg gegeven heeft!

- Nou, en wat dan? vervolgde de vorst, terwijl plotseling weer zijn hele gelaat veranderde. Hij zal weer Gods woord verkondigen, net als vroeger, enne... waarschijnlijk weer achter de meisjes aan, achter de bakvisjes, he-he! Daarbij schiet me net een bijzonder grappige anekdote te binnen... He-he!

- Wie verkondigt Gods woord? Wie zit er achter de meisjes aan?

- Andrej Petrowitsj natuurlijk! Geloof maar, hij kleefde toen aan ons allen als een pleister: wat we aten wilde hij weten, waaraan we dachten... In ieder geval scheelde het niet veel. Hij maakte ons bang en trachtte ons te bekeren: ‘Wanneer je religieus bent, waarom ga je dan niet in een klooster?’ Hij zou het bijna van ons geëist hebben. Mais quelle idée! Ook al zou hij ergens gelijk gehad hebben, dan nog zou het wel wat te veel verlangd zijn. Het was zijn speciale liefhebberij om mij met het laatste oordeel bang te maken, mij in het bijzonder.

- Ik heb daar nog nooit iets van gemerkt hoewel ik nu al een maand bij hem woon, antwoordde ik. Ik luisterde in de grootste spanning en het ergerde me verschrikkelijk dat hij nog niet helemaal bij was en zo onsamenhangend zat te zwetsen.

- Hij spreekt er op het ogenblik alleen niet meer over, maar heus het is zo. Hij is ontegenzeggelijk een scherpzinnig, briljant mens, veelzijdig ontwikkeld, alleen: is zijn geest wel op de juiste manier ontwikkeld? Dit alles gebeurde na zijn driejarig verblijf in het buitenland. En ik moet bekennen dat ik er erg door geschokt was... zoals iedereen trouwens... Cher enfant, j'aime le bon Dieu... Ik geloof, ik geloof naar beste krachten - maar toen raakte ik werkelijk buiten mezelf. Goed, laten we aannemen dat ik een wat lichtvaardig argument gebruikte, maar ik deed het expres omdat ik me ergerde - en bovendien was de kern van mijn tegenwerping even serieus als zij het van het begin van de wereld af geweest is: ‘Wanneer het hoogste wezen, zeg ik, bestaat, en wel in persoon, en niet in de vorm van een of andere geest die over de schepping is uitgegoten, als een soort vloeistof of zo (want dat is nog moeilijker te begrijpen), waar leeft Hij dan?’ M'n vriend c'était bête, dat weet ik wel, maar in de grond van de zaak komen toch alle tegenwerpingen hierop neer. Un domicile - dat is een zaak van belang. Hij werd ontzettend boos. Hij is daar in het buitenland katholiek geworden.

- Zoiets heb ik ook al horen beweren. Onzin natuurlijk.

- Ik verzeker 't je bij alles wat heilig is. Bekijk hem maar eens goed... Enfin je zegt dat hij veranderd is. Nou, maar je had moeten meemaken hoe hij toen tegen ons allen tekeerging. Wil je wel geloven dat hij zich aanstelde alsof hij een heilige was wiens beenderen later als relikwieën bewaard zouden worden? Hij vroeg ons rekenschap van onze gedragingen, ik zweer het je! Relikwieën! En voilà une autre! 't Is tot daaraantoe wanneer een monnik of kluizenaar zoiets zou... maar nee een man die 's avonds in rok uitgaat en alles... en ineens heeft hij het over zijn relikwieën! Een vreemde wens voor een man van de wereld, en een vreemde smaak lijkt mij. Ik kan er natuurlijk niets op zeggen: bij heiligheid en zulk soort dingen is zo veel mogelijk... Trouwens dit alles is de l'inconnu, maar voor een man van de wereld is zoiets toch eigenlijk ongepast. Wanneer mij op een of andere manier iets dergelijks zou overkomen, of laat ik zeggen dat men mij zoiets aanbood, nou ik zweer dat ik er voor bedanken zou. Ik zie me al vandaag nog in m'n club dineren, en morgen ineens - kom ik binnen als verschijning, met een aureool om mijn hoofd! Ik zou me onsterfelijk belachelijk maken! Dat heb ik hem ook allemaal uitgelegd... Hij droeg toen boeteketenen onder zijn kleren.

Ik werd rood van woede.

- Hebt u zelf die ketenen gezien?

- Zelf heb ik ze niet gezien, maar...

- Dan verklaar ik u dat dit alles leugens zijn, dat dit een net van gemene lasterpraatjes is waarin zijn vijanden hem willen vangen, of liever gezegd één vijand, zijn grootste en meest onmenselijke vijand, want hij heeft maar één vijand: dat is uw dochter!

Nu werd de vorst op zijn beurt kwaad.

- Mon cher, ik verzoek je uitdrukkelijk in de toekomst nooit meer waar ik bij ben de naam van mijn dochter in verband met deze onsmakelijke geschiedenis te noemen!

Ik stond op. Hij was buiten zichzelf; zijn kin beefde.

- Cette histoire infâme!.. Ik heb er niet aan geloofd, ik heb er nooit aan willen geloven maar... iedereen zegt mij: geloof het, geloof het, en ik...

Op dat ogenblik kwam er plotseling een lakei binnen en kondigde bezoek aan; ik ging weer op mijn stoel zitten.

IV

Er kwamen twee dames binnen, meisjes nog. De ene was de stiefdochter van een neef van de overleden vrouw van de vorst of iets van dien aard, een pupil van hem voor wie hij al een bruidsschat gereserveerd had en die overigens (ik noteer dit vast met het oog op later) ook zelf geld bezat; de andere was - Anna Andrejewna, de dochter van Wersilow die drie jaar ouder was dan ik en met haar broer bij de Fanariotows woonde. Ik had haar tot dusver nog maar één keer in mijn leven gezien, vluchtig, op straat, hoewel ik met haar broer, al was het eveneens vluchtig, al in Moskou in botsing was gekomen (het is best mogelijk dat ik in het vervolg nog schrijf over deze botsing, tenminste als ik er ruimte voor overhoud want eigenlijk is het de moeite niet waard). Deze Anna Andrejewna was al sedert haar kinderjaren de favoriete van de vorst (Wersilow en de vorst kenden elkaar al erg lang). Ik was zo in de war door het zojuist voorgevallene dat ik zelfs niet opstond toen zij binnenkwamen terwijl de vorst dadelijk overeindkwam en ze tegemoet liep; en daarna schaamde ik me om nu alsnog op te staan en dus bleef ik zitten waar ik zat. Wat me vooral in verwarring bracht was dat de vorst nog maar drie minuten tevoren zo tegen me uitgevaren was dat ik nog altijd niet wist of ik nu weg moest gaan of niet. Maar de oude was volgens zijn gewoonte alweer alles vergeten en fleurde helemaal op bij het zien van de meisjes. Zijn gelaatsuitdrukking veranderde zo snel dat hij zelfs nog tijd had mij een geheimzinnig knipoogje te geven en me vlak voor hun binnenkomen haastig toe te fluisteren:

- Let op Olympia, bekijk haar goed, góéd hoor je, ik vertel 't je straks...

Ik bekeek haar aandachtig genoeg en kon niets bijzonders aan haar ontdekken: het was een niet erg groot meisje, enigszins gezet en met opvallend rode wangen. Ze had overigens een heel aardig gezicht, van het type dat vooral bij materialisten in de smaak valt. Er sprak misschien een zekere goedheid uit maar niet zonder reserve. Ze zou wel niet door bijzondere intelligentie uitblinken, althans niet door intelligentie in de hogere zin van het woord want wel blonken haar ogen van slimheid. Ze was niet ouder dan negentien. In één woord, er was niets opmerkelijks aan. Bij ons op het gymnasium zouden we gezegd hebben: een kussentje. (Wanneer ik haar zo gedetailleerd beschrijf dan is dat ook alleen maar met het oog op wat later volgt).

Trouwens alles wat ik tot dusver met een op het eerste gezicht onnodige overvloed van details beschreven heb verwijst naar de toekomst waar die details van belang zullen blijken te zijn. Alles krijgt later zijn betekenis, daarom kon ik niet anders schrijven dan ik gedaan heb; en wanneer iemand het vervelend vindt laat hij die stukken dan overslaan.

De dochter van Wersilow was een volkomen andere persoonlijkheid. Ze was lang en slank, misschien zelfs wat aan de magere kant; haar gezicht was smal en opvallend bleek, maar met weelderig zwart haar omlijst; ze had grote donkere ogen die je diep aankeken, smalle helrode lippen en een frisse mond. Ze was de eerste vrouw die mij door haar manier van lopen geen afkeer inboezemde; maar misschien kwam dat omdat ze zo smal van figuur was. Men kan niet zeggen dat er goedheid uit haar gelaatstrekken sprak, maar wel voornaamheid; ze was tweeëntwintig jaar. Uiterlijk leek zij in niets op Wersilow en toch vertoonde ze als door een mirakel een merkwaardige overeenkomst in gelaatsuitdrukking. Ik weet niet of men haar knap kan noemen; dat is een kwestie van smaak. Ze waren beiden zeer eenvoudig gekleed zodat het niet de moeite waard is er een beschrijving van te geven. Ik verwachtte dat Wersilows dochter mij meteen, hetzij met een blik hetzij met een gebaar, zou beledigen en had er me al op voorbereid; haar broer had mij immers in Moskou al dadelijk bij onze eerste ontmoeting in het leven beledigd. Ze kon mij niet van gezicht kennen maar had natuurlijk gehoord dat ik de vorst gezelschap hield. Al wat de vorst dacht en deed werd door die hele troep verwanten en ‘belanghebbenden’ met de grootste interesse gevolgd en als een belangrijke gebeurtenis beschouwd - hoeveel te meer dus zijn plotselinge vriendschap voor mij. Ik wist stellig dat de vorst zich erg interesseerde voor de toekomst van Anna Andrejewna en een bruidegom voor haar zocht. Maar voor haar was het moeilijker een geschikte bruidegom te vinden dan voor de borduur-meisjes.

Het liep echter anders want tegen alle verwachting in keek Anna Andrejewna, nadat zij de vorst de hand gedrukt had en een paar opgewekte banaliteiten met hem gewisseld, mij met ongewone nieuwsgierigheid aan en toen ze zag dat ik ook naar haar keek knikte zij me plotseling met een glimlach toe. Het is waar dat ze eigenlijk pas binnen was gekomen en men haar knikje dus kon opvatten als het automatische gebaar dat men bij het binnenkomen tegeneen vreemde maakt, maar aan de andere kant was haar glimlach zo vriendelijk dat hij toch wel opzettelijk zo bedoeld moest zijn. En ik herinner me dat dit mij een buitengewoon prettig gevoel gaf.

- En dit... en dit is mijn lieve jonge vriend Arkadi Andrejewitsj Dol... begon de vorst wat hakkelend, toen hij zag dat zij me toeknikte en ik nog steeds bleef zitten - en plotseling brak hij af: misschien omdat hij zich geneerde om ons aan elkaar voor te stellen (we waren immers eigenlijk broer en zuster). Het ‘kussentje’ groette mij eveneens; maar ik stommeling sprong ineens driftig overeind in een vlaag van valse, volkomen zinloze trots die alleen op eigenliefde berustte.

- Excuseer vorst, ik heet niet Arkadi Andrejewitsj maar Arkadi Makarowitsj, voegde ik hem scherp toe waarbij ik helemaal vergat eerst een buiging voor de dames te maken. De duivel hale dat ongelukkige ogenblik!

- Mais... tiens! riep de vorst al uit en tikte met z'n vinger tegen zijn voorhoofd.

- Waar bent u op school geweest? hoorde ik plotseling ergens naast mij zeggen; die onnozele vraag, op een kinderlijk-lijzige toon gesteld, kwam van het ‘kussentje’ dat recht op me af kwam.

- In Moskou, op het gymnasium.

- Ach ja, dat heb ik gehoord. Geven ze daar goed les?

- Heel goed.

Ik stond nog steeds en sprak als een soldaat die rapport moet uitbrengen.

De vragen van het meisje waren ongetwijfeld niet bijster intelligent maar toch slaagde zij er in mijn domme uitval te maskeren en de vorst uit zijn verlegenheid te redden. Deze luisterde intussen al met een opgewekte glimlach naar een of ander vrolijk verhaal dat Anna Andrejewna hem in het oor fluisterde en dat klaarblijkelijk niet op mij betrekking had. Maar de vraag was: hoe kwam dit meisje, dat ik helemaal niet kende, er toe voor mij in de bres te springen en te trachten mijn stommiteit weg te moffelen? Men kon zich bovendien onmogelijk voorstellen dat ze zich alleen zomaar tot mij gewend had: er stak duidelijk een bedoeling achter. Daarvoor keek ze mij te nieuwsgierig aan, alsof zij wilde dat ik ook zoveel mogelijk notitie van haar nam. Dit alles overwoog ik pas later, en - ik bleek me niet vergist te hebben.

- Wat? Vandaag? riep de vorst plotseling uit en sprong verschrikt overeind.

- Wist u dat dan niet? verbaasde Anna Andrejewna zich. Olympe! De vorst wist niet dat Katerina Nikolajewna vandaag aankomt. We kwamen haar juist opzoeken omdat we dachten dat ze met de ochtendtrein was aangekomen en allang thuis was. Maar we zagen haar net op het bordes: ze kwam regelrecht van de trein en zei dat we maar naar u moesten gaan, ze zou zelf direct komen... Trouwens, daar is ze al!

Er ging een zijdeur open en - daar verscheen die vrouw!

Ik kende haar gezicht al van een prachtig portret dat in het kabinet van de vorst hing; ik had dat portret die hele maand door bestudeerd. Haar zelf zag ik nu een minuut of drie in hetzelfde kabinet van de vorst en al die tijd liet ik geen oog van haar af. Maar wanneer ik het portret niet gekend had en iemand me na die drie minuten gevraagd had: ‘Hoe ziet zij er uit?’ - dan zou ik niets hebben weten te antwoorden, want het was of alles in mij verduisterd was.

Ik herinner me van die drie minuten alleen dat er een werkelijk bijzonder mooie vrouw verscheen, dat de vorst haar kuste en bekruiste en dat zij toen plotseling - heel openlijk, terwijl ze nauwelijks binnen was - haar blik naar mij wendde en me aankeek. Ik hoorde duidelijk hoe de vorst, die blijkbaar naar mij gewezen had, met een vaag lachje iets mompelde over een nieuwe secretaris en mijn achternaam noemde. Zij wierp op een arrogante manier het hoofd in de nek, nam mij met een vuile blik op en glimlachte zo brutaal-minachtend dat ik voor ik het zelf besefte een stap vooruit deed, naar de vorst toeliep en er bevend over al mijn leden, hakkelend en met mijn tanden klapperend uitstiet:

- In dat geval... ik heb nu andere dingen te doen... Ik ga.

En ik draaide mij om en liep de deur uit. Niemand zei een woord tegen me, zelfs de vorst niet; ze keken me alleen maar aan. De vorst vertelde mij later dat ik zo wit had gezien dat hij er ‘eenvoudig bang van geworden was.’

Nou, dat was niet nodig!

Derde hoofdstuk

I

Inderdaad, het was nergens voor nodig om bang te worden: alle pietluttige details verdwenen in het licht van overwegingen van hogere orde en een allesoverheersend gevoel stelde me voor al het andere schadeloos. Ik liep in een soort extase de kamer uit. Toen ik de straat opkwam was ik in een stemming om te gaan zingen. Het leek wel of ook het weer meedeed: het was een stralende morgen met veel zon, voorbijgangers, lawaai, beweging, vrolijke gezichten, gedrang. - Wat? Had die vrouw mij dan niet beledigd? Van wie zou ik zulk een blik, zo'n onbeschaamde glimlach hebben verdragen zonder onmiddellijk op de een of andere desnoods nog zo bête manier - dat doet er niet toe - te protesteren? Let wel, ze was al binnengekomen met de gedachte om mij zo snel mogelijk te beledigen zonder dat ze me nog ooit gezien had: in haar ogen was ik immers een ‘geheime afgezant van Wersilow’, en zij was er toen en nog lang daarna van overtuigd dat Wersilow haar hele toekomst vast in de handen hield en dat hij de middelen bezat om, wanneer hij het wenste, haar onmiddellijke ondergang te bewerkstelligen door middel van een bepaald document; althans, zij vermoedde sterk dat hij het in zijn bezit had. Het was tussen hen dus een duel op leven en dood. En kijk - ik was niet beledigd! Er had een belediging plaatsgevonden maar ik had er niets van gevoeld! Integendeel - ik was zelfs blij! Ik was gekomen om haar te haten maar voelde zelfs al dat ik van haar begon te houden. ‘Ik weet niet, zei ik bij mijzelf, of een spin de vlieg die hij in zijn net wil vangen zou kunnen haten. Lief klein vliegje! Ik geloof dat men zijn slachtoffer liefheeft, of althans kan liefhebben. Ik tenminste hou van mijn slachtoffer: ik ben er bijvoorbeeld ontzaglijk mee in mijn schik dat zij zo mooi is. Ik ben er ontzaglijk mee in mijn schik, mevrouw, dat u zo hoogmoedig en trots bent: wanneer u minder pretenties had gehad zou ik lang niet zo'n plezierig gevoel gehad hebben. U hebt mij uw verachting laten blijken en ik triomfeer; wanneer u zo ver gegaan was mij daadwerkelijk in het gezicht te spuwen zodat het slijm over mijn wangen liep, waarachtig, zelfs dan zou ik waarschijnlijk niet eens boos geworden zijn, omdat u... mijn slachtoffer bent - het mijne, niet het zijne. Wat een fascinerende gedachte! Nee, het bewustzijn over een geheime macht te beschikken is toch oneindig veel aangenamer dan openlijk te kunnen domineren. Wanneer ik een honderdvoudig miljonair was dan zou ik het waarschijnlijk juist prettig vinden om in mijn alleroudste kleren rond te lopen zodat men mij voor een arme schooier zou houden die, wie weet, straks zijn hand zou uitsteken om een aalmoes te vragen, en mij met ruwheid en verachting bejegenen: ik zou voldoende hebben aan het bewustzijn alleen van mijn macht.’

Zo zou ik mijn gedachten van toen, mijn vreugde en veel van wat ik daarbij verder onderging ongeveer kunnen weergeven. Ik wil er alleen aan toevoegen dat het zoals ik het nu opschrijf allemaal misschien wat oppervlakkig lijkt: in werkelijkheid was alles veel dieper en tegelijk ingetogener. Misschien ben ik ook nu in mijn innerlijk ingetogener dan men uit mijn woorden en daden zou opmaken; God geve het!

Misschien heb ik er erg verkeerd aan gedaan me aan het schrijven te zetten: binnen-in je blijft toch altijd onvergelijkelijk veel meer achter dan wat er in woorden uitkomt. Je gedachte, al is het nog zo'n gedachte-van-niets, lijkt zolang hij alleen maar van jou is altijd veel diepzinniger - maar zodra je hem in woorden probeert uit te drukken krijgt hij iets belachelijks en minderwaardigs. Wersilow vertelde me dat het ook wel eens precies omgekeerd kan zijn, maar dat zou alleen bij slechte mensen voorkomen. Die liegen alleen maar en dat valt ze gemakkelijk; maar ik probeer de waarheid te schrijven - en dat is verduiveld moeilijk!

II

Op die datum van de negentiende ondernam ik nog een andere ‘stap’.

Voor het eerst sedert mijn aankomst had ik geld op zak: de zestig roebel, die ik in de loop van twee jaar gespaard had, had ik immers zoals ik hierboven al schreef aan mijn moeder gegeven; maar al een paar dagen tevoren had ik besloten op de dag waarop ik mijn salaris ontving een ‘experiment’ te ondernemen waarvan ik allang gedroomd had. En juist gisteren had ik een bericht uit de krant geknipt waarin publiekelijk bekend werd gemaakt dat ‘bij vonnis van het St. Petersburgse kantongerecht’ enz. enz. op ‘negentien dezer om twaalf uur v.m. in de stadswijk Kazan, sectie zo-en-zo, perceel no. zoveel de inboedel van Mevrouw Lebrecht bij opbod verkocht zal worden’, en dat ‘de goederen, niet getaxeerde inventaris, te bezichtigen zijn op de dag van de veiling’, enz. enz.

Het was even na enen. Ik haastte me te voet naar het aangegeven adres. Aan een izwoztsjik4 had ik al in geen drie jaar meer gedaan - dat was een regel die ik mezelf had opgelegd (anders had ik die zestig roebel ook niet kunnen sparen). Ik was nog nooit op een openbare verkoop geweest, dat had ik mezelf nog niet toegestaan; en hoewel de ‘stap’ die ik nu ondernam alleen maar een ‘experimenteel’ karakter droeg, had ik mij toch voorgenomen er alleen toe over te gaan wanneer ik het gymnasium had afgelopen, wanneer ik met iedereen gebroken had, in mijn eigen schulp gekropen was en me werkelijk vrij had gemaakt, 't Is waar dat ik me nog lang niet in mijn eigen ‘schulp’ bevond en nog lang niet vrij was; maar ik wilde die stap ook alleen ondernemen bij wijze van proef - alleen maar om eens te kijken, om als het ware eventjes te dromen; daarna zou ik er misschien voor lange tijd niet op terugkomen, d.w.z. tot ik er serieus aan zou beginnen! Voor alle anderen was dit alleen een kleine, onnozele veiling maar voor mij - de eerste balk van het schip waarmee Columbus Amerika ging ontdekken. Zo voelde ik het toen.

Toen ik het juiste perceel gevonden had, stak ik de binnenplaats over zoals in de aankondiging stond aangegeven en betrad de woning van mevrouw Lebrecht. Deze bestond uit een vestibule en vier vrij kleine, vrij lage kamers. In de eerste kamer, wanneer men uit de vestibule kwam, stond een hele menigte mensen, zeker wel dertig; de helft ongeveer bestond uit kooplieden terwijl de anderen op hun uiterlijk afgaande of zomaar nieuwsgierigen waren of verzamelaars of mensen die door mevrouw Lebrecht zelf gestuurd waren; men zag er zowel handelaars en joden, die speciale aandacht hadden voor de gouden voorwerpen, als enkele ‘net’ geklede mensen. Zelfs het gezicht van sommige van deze heren kan ik me nog nauwkeurig voor de geest halen. Precies in de deuropening van de kamer rechts was een tafel geschoven zodat de toegang tot die kamer versperd was: daar bevond zich de te veilen inboedel. Links was een andere kamer waarvan de deur dicht was maar af en toe eventjes op een kier openging, waardoor men dan iemand naar binnen zag gluren - een van de talrijke leden van het gezin Lebrecht blijkbaar, die zich op dat ogenblik natuurlijk erg geneerden. Op een stoel achter de tafel in de deuropening, met zijn gezicht naar het publiek, zat de deurwaarder met zijn ambtsinsigne en voltrok de veiling. Op het ogenblik dat ik binnenkwam was ongeveer de helft van de boedel al verkocht; ik drong mij dadelijk naar voren tot vlak voor het tafeltje. Er kwamen net een paar bronzen kandelaars onder de hamer. Ik keek eens rond wat er zo al was.

En al kijkende begon ik me meteen af te vragen: wat zou ik hier kunnen kopen? En wat moet ik beginnen met die bronzen kandelaars bijvoorbeeld, en zou ik er mijn doel wel mee bereiken? En doet men werkelijk op die manier zaken, en zou mijn berekening wel kloppen? En was die berekening misschien niet wat kinderlijk? Al die gedachten gingen door mijn hoofd terwijl ik stond te wachten. Ik voelde me zo ongeveer als iemand die voor een speeltafel staat op het ogenblik dat hij nog niet heeft ingezet, hoewel hij toch gekomen is om te spelen: ‘als ik zin heb speel ik, heb ik geen zin dan ga ik weg - net zoals ik wil’. Het is nog niet zover dat je hart wild gaat kloppen maar je voelt wel een vreemd soort flauwte in de hartstreek en af en toe een lichte trilling - een gevoel dat wel iets prettigs heeft. Maar die besluiteloosheid gaat je al gauw vervelen en dan treedt er ineens een soort verblinding op: je steekt je hand uit en neemt een kaart, maar volkomen mechanisch, bijna tegen je wil alsof iemand anders je hand leidt; en zo heb je dan tenslotte toch ingezet - en dan heb je ineens een heel ander gevoel, iets dat je helemaal in beslag neemt. Ik heb het niet over veilingen in het algemeen, ik spreek alleen voor mezelf: wie zou er anders hartkloppingen krijgen op een veiling?

Er waren er die zich erg druk maakten, er waren er die zwegen en afwachtten en er waren er die iets kochten en er al gauw spijt van hadden. Ik had niet het minste medelijden met een heer die bij vergissing, doordat hij het niet goed gehoord had, een melkkannetje van imitatiezilver in plaats van een echt zilveren kocht en vijf roebel betaalde terwijl het ding niet meer dan twee waard was - ik werd er zelfs erg vrolijk van. De deurwaarder bracht zoveel mogelijk variatie in de dingen die hij onder de hamer bracht: na de kandelaars kwamen oorbellen, na de oorbellen een geborduurd kussen van saffiaan, daarna een geldkistje - waarschijnlijk om het interesse levend te houden of om aan de wensen van de kopers tegemoet te komen. Ik hield het geen tien minuten uit, wilde eerst op het kussen bieden, daarna op het geldkistje, maar op het beslissende ogenblik zag ik er steeds van af: het leken me objecten waar niets mee te beginnen was. Tenslotte hield de deurwaarder een album in zijn hand.

- Een album, gebonden in rood saffiaan, gebruikt, met tekeningen in waterverf en oostindische inkt, in een foedraal van bewerkt ivoor met zilveren slot - prijs twee roebel!

Ik trad naderbij: het zag er aardig uit, maar het ivoor was op een plaats beschadigd. Ik was de enige die naderbij was gekomen, de anderen zwegen; er waren geen concurrenten. Ik had het slot kunnen openen en het album er uit halen om het nader te bekijken maar maakte van dat recht geen gebruik en gaf met een gebaar te kennen dat het goed was, dat ik het niet verder hoefde te zien. Ik merkte dat mijn hand beefde.

- Twee roebel vijf kopeken, zei ik en ik geloof dat ik daarbij weer met mijn tanden klapperde.

Het was voor mij. Ik haalde dadelijk mijn geld te voorschijn, betaalde, pakte het album en ging er mee naar een hoek van de kamer; daar haalde ik het uit zijn foedraal en begon het haastig, in koortsige opgewondenheid te bekijken: afgezien van het foedraal bleek het een volkomen waardeloos prul te zijn, een albumpje ter grootte van een vel postpapier van klein formaat, vrij dun met afgesleten goud-op-snee, - kortom, precies zo'n ding als men vroeger placht aan te treffen bij jonge meisjes die net van school kwamen. Er stonden tekeningen met oostindische inkt en waterverf in: kerken op een berg, amortjes, een vijver met zwemmende zwanen; er stonden ook verzen in:

Ik ga een verre reis aanvaarden,

Moet Moskou lange tijd verlaten,

Mijn lieve vrienden achterlaten

Om naar de Krim te reizen met postpaarden.

(Kijk, ik heb er zowaar een onthouden!). Ik besloot dat ik ‘gezakt’ was; wanneer iemand iets beslist niet nodig had dan was het wel dit album.

- Doet er niet toe, besloot ik, op de eerste kaart verliest men altijd; 't is zelfs een goed voorteken.

Ik voelde me beslist opgewekt.

- Ach, ik ben te laat; hebt u het? Hebt u het gekocht? klonk plotseling naast mij de stem van een heer in een blauwe jas die er degelijk en goedgekleed uitzag. Hij was te laat gekomen.

- Ik ben net te laat. Ach wat jammer! Wat hebt u er voor betaald?

- Twee roebel vijf.

- Ach wat jammer! Zou u het mij willen afstaan?

- Laten we naar buiten gaan fluisterde ik; ik had een gevoel of mijn hart stilstond.

We liepen naar de trap.

- U kunt het krijgen voor tien roebel, zei ik, terwijl ik een koude rilling over mijn rug voelde lopen.

- Tien roebel? Lieve hemel wat mankeert u?

- Nou, zoals u wilt.

Hij keek me met uitpuilende ogen aan; ik was goed gekleed: ik had niets van een jood of een opkoper.

- Maar meneer, dat ding... u ziet toch zelf dat het een lor is waar niemand wat aan heeft? Het foedraal is volkomen waardeloos, aan wie denkt u het te kunnen verkopen?

- U wilt het toch kopen?

- Ja maar dat heeft een speciale reden, ik hoorde 't net gisteren: maar ik ben de enige die er belang in stelt! Kom, u meent 't toch niet?

- Ik had eigenlijk vijfentwintig roebel moeten vragen; maar omdat ik dan toch het risico had gelopen dat u er van afzag heb ik voor alle zekerheid maar tien roebel gevraagd. Maar dan ook voor geen kopeke minder.

Ik draaide me om en liep weg.

- Goed, vier roebel dan. Ik was al op de binnenplaats toen hij achter me aan kwam lopen. Vooruit, vijf.

Ik zweeg en liep door.

- Nou, hier dan! Hij haalde tien roebel te voorschijn en ik gaf hem het album.

- Maar u moet toch toegeven dat het niet eerlijk is! Twee roebel en nu ineens tien, dat is toch...

- Waarom niet eerlijk? De marktwaarde...

- De marktwaarde, wat heeft dat er mee te maken? (Hij wond zich op).

- Vraag en aanbod vormt de markt; als u niets gevraagd had - nou, dan zou ik er geen veertig kopeken voor gekregen hebben.

Al barstte ik niet in lachen uit en bleef ik heel ernstig, toch lachte ik van binnen - niet zozeer van verrukking, maar... ik weet zelf eigenlijk niet waarom, in ieder geval raakte ik een beetje buiten adem.

- Luistert u eens fluisterde ik hem toe; ik kon mij niet langer beheersen, ik móést het hem vriendschappelijk - nee, ik hìèld van hem - zeggen: Luistert u eens, toen James Rothschild, wijlen Rothschild uit Parijs, die duizendzevenhonderdmillioen francs naliet (hij knikte) - toen Rothschild in zijn jonge jaren toevallig eens, een paar uur eerder dan ieder ander, hoorde dat de hertog De Berry vermoord was, gaf hij dit bericht onmiddellijk door aan bepaalde mensen die er bij geïnteresseerd waren en streek met deze stunt alleen in een oogwenk een paar millioen op - dat is de manier om zaken te doen!

- O, dus u bent een Rothschild hè? schreeuwde hij mij verontwaardigd toe, alsof hij een imbeciel tegenover zich had.

Ik verliet snel het huis. Met die ene stap had ik zeven roebel vijfennegentig verdiend! Het was een onzinnige stap, kinderspel eigenlijk, goed - maar niettemin kwam dit alles precies met mijn idee overeen en het kon dus niet anders of het moest wel een enorme indruk op me maken... Enfin, het heeft weinig zin om gevoelens te beschrijven. Ik had het briefje van tien in mijn vestzak gestopt, ik stak er twee vingers bij om het te voelen en zo liep ik over straat, steeds met mijn hand bij het tientje. Toen ik een pas of honderd verder was haalde ik het te voorschijn om het te bekijken; ik keek er zo verrukt naar dat ik op het punt stond het te zoenen. Maar op dat ogenblik kwam er een rijtuig aangerold, een portier opende de deur van het huis waar ik juist voor stond en een jonge, mooie, rijke, schitterend in zij en fluweel geklede dame met een meterslange queu kwam naar buiten en nam plaats in de koets. Plotseling liet zij een klein sierlijk tasje uit haar hand glippen; het viel op de grond en zij nam zonder het blijkbaar te merken plaats in het rijtuig. Een lakei bukte zich om het op te rapen maar ik was er meteen bij, raapte het op en overhandigde het, terwijl ik mijn hoed afnam, aan de dame. (Ik droeg een hoge hoed en was gekleed als een jonge man van standing). De dame zei wat terughoudend maar met een allervriendelijkste glimlach: ‘Merci, monsieur’. Het rijtuig zette zich in beweging. Ik kuste mijn briefje van tien.

III

Ik wilde op die dag beslist nog Jefim Zwerjow zien, een vroeger gymnasiumvriendje van me die het gym verlaten had om in St. Petersburg een hogere vakschool te bezoeken. Hij is zelf te onbelangrijk om een beschrijving van hem te geven en eigenlijk kan ik ook niet zeggen dat wij nu bepaald vrienden geweest waren; maar in St. Petersburg zocht ik hem op: hij kon me (alweer door verschillende omstandigheden die te onbelangrijk zijn om te vermelden) het adres verschaffen van een zekere Kraft, iemand die ik, zodra hij uit Wilna aankwam, bijzonder graag wilde ontmoeten. Zwerjow verwachtte hem juist die dag, op z'n hoogst één dag later; hij had me dat een dag of drie geleden al verteld. Ik moest daarvoor helemaal naar het Petersburgse Rayon gaan (een hele andere buurt), maar ik voelde me zo fris als een hoentje.

Ik trof Zwerjow (die ook negentien was) op de binnenplaats van het huis van zijn tante aan bij wie hij tijdelijk logeerde. Hij had net gegeten en liep zich op de binnenplaats te oefenen in het steltlopen; hij vertelde me direct dat Kraft gisteren al aangekomen was en dat hij zijn vroegere woning weer betrokken had, vlakbij, ook in het Petersburgse Rayon, en dat hij ook zelf zo gauw mogelijk met mij wilde kennis maken omdat hij mij iets zeer belangrijks had te zeggen.

- Hij gaat weer op reis, voegde Jefim er aan toe.

Omdat het voor mij in de gegeven omstandigheden uitermate belangrijk was om Kraft te ontmoeten vroeg ik Jefim me dadelijk naar zijn woning te brengen, die ergens vlakbij scheen te zijn, in een of ander zijstraatje. Maar Zwerjow zei dat hij hem al een uur geleden ontmoet had en dat hij naar Djergatsjow gegaan was.

- Laten we dus naar Djergatsjow gaan, wat heb je daar toch op tegen? Ben je soms bang?

Inderdaad, Kraft kon een hele tijd bij Djergatsjow blijven zitten en waar moest ik dan op hem wachten? Ik was niet bang om naar Djergatsjow te gaan maar ik had er geen zin in hoewel het al de derde keer was dat Jefim mij er heen probeerde te krijgen. En daarbij had hij het altijd over ‘bang zijn’ waarbij hij dan op een gemene manier glimlachte. Ik moet direct zeggen dat er van mijn kant helemaal geen sprake was van ‘bangheid’ en wanneer ik al ergens bang voor was dan toch voor iets heel anders. Deze keer besloot ik dan ook om te gaan; het was trouwens vlakbij. Onderweg vroeg ik Jefim of hij nog altijd van plan was om naar Amerika te gaan.

- Misschien wacht ik nog even, antwoordde hij met een flauwe glimlach.

Ik was niet zo erg op hem gesteld, of eigenlijk helemaal niet. Hij had erg blonde haren en een rond, wat al te rozig gezicht - onfatsoenlijk bijna, zo kinderlijk, vooral omdat hij groter was dan ik -en niemand zou hem voor ouder dan zeventien gehouden hebben. Praten kon je met hem helemaal niet.

- Hoe is het daar dan? Zit het er altijd vol mensen? vroeg ik om maar wat te zeggen.

- Maar waarom ben je toch altijd zo bang? vroeg hij weer met een lachje.

- Loop naar de pomp zei ik boos.

- 't Zit helemaal niet vol. Alleen vrienden van hem, wees gerust.

- Vrienden, vrienden, wat gaat dat mij aan? Ben ik soms een vriend van hem? Hoe weten ze of ze mij kunnen vertrouwen?

- Ik breng je mee, dat is voldoende. Ze hebben trouwens al van je gehoord. Kraft kan ook het een en ander over je zeggen.

- Zeg, zal Wassin er ook zijn?

- Ik weet het niet.

- Als hij er is stoot me dan direct als we binnenkomen aan, direct, hoor je?

Over Wassin had ik al veel gehoord en ik interesseerde me allang voor hem.

Djergatsjow woonde in een kleine zijvleugel van een houten gebouw, eigendom van een koopmansvrouw, maar hij had dan ook die hele vleugel tot zijn beschikking. Er waren in het geheel maar drie kamers. Voor alle vier de ramen waren de rolgordijnen neergelaten. Hij was technicus en had een betrekking in St. Petersburg; maar ik had toevallig gehoord dat hij een mooie betrekking in de provincie gekregen had en binnenkort vertrekken zou.

Nauwelijks waren wij in de kleine vestibule of we hoorden al stemmen: er was blijkbaar een verhit debat aan de gang en iemand riep: ‘Quae medicamenta non sanant - ferum sanat, quae ferum non sanat - ignis sanat!’

Ik voelde me inderdaad niet erg op mijn gemak. Natuurlijk, ik was niet gewend aan gezelschap, aan wat voor gezelschap dan ook. Op het gymnasium spraken we elkaar allemaal met ‘jij’ aan, maar ik was practisch met niemand werkelijk bevriend geweest; ik trok me terug in mijn eigen hoekje en leefde in mijn hoekje. Maar dat was het eigenlijk niet wat me verlegen maakte. In ieder geval nam ik me voor me in geen enkele diskussie te mengen en alleen het hoogstnoodzakelijke te zeggen, zodat niemand een bepaalde indruk van me zou krijgen; het belangrijkste was op geen diskussie in te gaan.

In de kamer, een wel erg klein kamertje, bevonden zich zeven man, de vrouwen meegerekend waren ze met hun tienen. Djergatsjow was vijfentwintig jaar en getrouwd. Een zuster van zijn vrouw en nog een of andere verwante woonden ook bij hem in. De kamer was een beetje stijlloos ingericht maar niet armoedig en het was er zelfs erg proper. Aan de wand hing een portret, een goedkope lithografie, en in een hoek een ikoon zonder zilverbeslag, maar met een brandend lampje ervoor. Djergatsjow kwam op me af, reikte mij de hand en verzocht me plaats te nemen.

- Gaat u zitten, we zijn hier onder ons.

- Alstublieft, neemt u plaats, voegde onmiddellijk een nog jonge vrouw, die er wel aardig uitzag, er aan toe. Ze was heel eenvoudig gekleed en ging na mij met een hoofdknik begroet te hebben de kamer uit.

Dat was zijn vrouw die, zo leek het, ook aan het debat had deelgenomen en nu de kamer uitging om haar kind te voeden. Maar er bleven nog twee vrouwen in de kamer: de ene was erg klein van gestalte, een jaar of twintig, met een zwarte jurk aan en bepaald niet lelijk, de andere leek een jaar of dertig en was nogal mager met scherpe ogen. Ze zaten er bij, luisterden aandachtig maar namen geen deel aan de conversatie.

De mannen stonden of liepen wat rond; behalve ik waren het alleen Kraft en Wassin die zaten; Jefim wees mij ze dadelijk aan, want ook Kraft zag ik voor het eerst van mijn leven. Ik stond op en ging naar ze toe om kennis te maken. Het gezicht van Kraft zal ik nooit vergeten: niet dat hij zo bijzonder knap was, maar hij had iets opvallend zachtmoedigs en delikaats, hoewel hij helemaal geen verwijfde indruk maakte, integendeel: er ging een zekere waardigheid van hem uit. Hij was zesentwintig schatte ik, nogal mager, vrij lang, blond, en had een ernstig maar zacht gezicht; hij maakte in het algemeen de indruk van mildheid, zachtheid. En toch, ja - toch zou ik mijn misschien erg vulgair gezicht niet voor het zijne willen ruilen, al leek het me nog zo aantrekkelijk. Er was iets in zijn gezicht dat ik niet in het mijne zou willen hebben, iets al te verstilds misschien (in ethische zin bedoel ik) dat leek op een geheime, hem zelf onbewuste trots. Overigens heb ik hem toen waarschijnlijk niet precies zo gezien als ik het nu schrijf; nú heb ik de indruk dat ik hem zo zag, maar intussen is er het een en ander voorgevallen.

- Ik ben erg blij dat u gekomen bent zei Kraft. Ik heb een brief die u aangaat. Laten we hier even blijven, daarna gaan we naar mijn huis.

Djergatsjow was niet groot, maar breedgeschouderd, krachtig gebouwd, donker en met een flinke baard; in zijn blik lag iets van gezond verstand en zelfbeheersing, ook iets van konstante waakzaamheid; hoewel hij meestal zweeg, beheerste hij toch blijkbaar de conversatie. Het gezicht van Wassin maakte weinig indruk op me, hoewel ik gehoord had dat hij buitengewoon intelligent moest zijn: hij was blond, had lichtgrijze ogen en een open gelaat, maar tegelijk was er iets hards, iets overbodig hards om zo te zeggen in zijn gezicht; men voelde dat hij niet erg spraakzaam was, maar uit zijn blik sprak een scherp verstand, meer dan uit die van Djergatsjow; zijn intelligentie leek dieper, scherper dan van alle anderen. Enfin, misschien overdrijf ik alles nu een beetje. Van de anderen herinner ik me temidden van al die jongelui alleen twee personen: de een was een lange donkere man met zwarte bakkebaarden die veel sprak, een jaar of zevenentwintig denk ik en vermoedelijk een onderwijzer of zo, de ander een jongeman van mijn leeftijd met een russisch hemd aan en een gezicht vol plooien, het type van de zwijgzame die alleen maar aandachtig luistert. Later bleek hij ook van boerenafkomst te zijn.

- Nee, zo moet je het niet stellen, begon de onderwijzer met de zwarte bakkebaarden: hij vatte blijkbaar de onderbroken diskussie weer op en leek zich trouwens het meest van allen op te winden. Over de mathematische bewijzen wil ik niets zeggen, maar die idee waaraan ik ook zonder mathematische bewijzen wil geloven...

- Wacht even Tichomirow, onderbrak Djergatsjow hem met luide stem: De nieuwe gasten weten helemaal niet waarover het gaat. Het gaat hierom... wendde hij zich plotseling tot mij speciaal (en ik moet bekennen dat wanneer het zijn bedoeling was mij als nieuweling te examineren of me tot spreken te dwingen, dat hij het dan, van zijn kant gezien, bijzonder handig had bekeken; ik voelde het direct en bereidde er me op voor), - het gaat hierom dat meneer Kraft hier, van wie wij allen de karaktervastheid kennen en de solide grondslag waarop zijn overtuigingen berusten... dat meneer Kraft, op grond van een heel gewoon feit tot een wel zeer ongewone conclusie is gekomen waarmee hij iedereen verbaasd heeft. De conclusie namelijk dat het russische volk een tweederangs volk is.

- Derderangs! riep iemand.

- ...een tweederangs volk dat voorbeschikt is om als materiaal te dienen voor een edeler ras en dat geen eigen rol speelt in de geschiedenis der mensheid. Op grond van deze misschien juiste conclusie is mijnheer Kraft tot de gevolgtrekking gekomen dat elke verdere activiteit van iedere Rus door deze gedachte geparaliseerd moet worden, zodat wij om zo te zeggen allen onze handen moeten laten zakken en...

- Wacht even Djergatsjow, zo kun je het niet stellen, viel Tichomirow weer ongeduldig in (Djergatsjow gaf hem direct het woord). In aanmerking genomen dat Kraft serieuze onderzoekingen heeft gedaan en zijn bewijsvoering fysiologisch gebaseerd heeft, waarmee hij deze als mathematisch juist erkent, en misschien twee hele jaren aan de bestudering van deze gedachte heeft gewijd (een gedachte die ik overigens rustig a priori zou willen aannemen) - dit dus in aanmerking genomen, dat wil zeggen wanneer wij van de ongerustheid en de ernst van Kraft uitgaan, dan moeten wij deze kwestie als een fenomeen opvatten. Dit leidt vanzelf tot de vraag die Kraft niet kan begrijpen en dat is nu juist de vraag waarmee we ons bezig moeten houden, met het niet-begrijpen van Kraft dus, want dat is het fenomeen waar het om gaat. We moeten uitmaken of dat fenomeen in de kliniek thuishoort, als een uniek geval, of dat het een normale eigenschap is die zich dus ook bij anderen voor kan doen; dat is alleen al terwille van het algemeen belang een hoogst interessante zaak. Wat Rusland betreft wil ik Kraft graag geloven, ik wil zelfs wel zeggen dat ik er eigenlijk blij om ben; wanneer iedereen zich met deze gedachte zou vereenzelvigen, dan zou het onze handen vrij maken en velen van patriottische vooroordelen verlossen...

- Ik zeg het toch niet uit patriottisme, zei Kraft. Zijn stem klonk vermoeid, alsof hij met tegenzin sprak.

Hij scheen niet erg te houden van al die diskussies.

- Patriottisme of geen patriottisme, dat heeft er niets mee te maken, zei Wassin die tot dusver gezwegen had.

- Maar in welk opzicht, ik zeg in wélk opzicht kan de conclusie van Kraft het streven naar het algemeenmenselijke doel verzwakken? schreeuwde de onderwijzer (hij was de enige die schreeuwde, alle anderen spraken rustig). Laat Rusland een tweederangs natie zijn; men kan toch niet alleen voor Rusland werken. En bovendien, hoe kan Kraft een patriot zijn wanneer hij niet eens meer in Rusland gelooft?

- Hij is trouwens een Duitser, klonk weer de stem van zostraks.

- Ik ben een Rus, zei Kraft.

- Dat is een kwestie die er niets mee te maken heeft, wendde Djergatsjow zich tot degeen die die opmerking gemaakt had.

- Laat uw bekrompen ideeën varen, vervolgde Tichomirow zonder naar de interruptie te luisteren. Wanneer Rusland alleen maar materiaal is voor meer edele rassen, waarom zóú het dan ook niet als materiaal dienen? Dat is toch een heel behoorlijke rol. Waarom zou men geen vrede hebben met deze gedachte die toch niets anders betekent dan een uitbreiding van onze taak? De mensheid bevindt zich aan de vooravond van haar wedergeboorte die trouwens al begonnen is. De taak die voor ons ligt kan alleen een blinde niet zien. Laat Rusland schieten wanneer u er niet meer in gelooft en werk voor de toekomst - voor de toekomst van een nog onbekend volk maar dat de hele mensheid omvatten zal, zonder onderscheid van ras. Eens zal Rusland toch niet meer bestaan; zelfs de meest begaafde volkeren leven niet langer dan een anderhalfduizend, op zijn hoogst tweeduizend jaar; tweeduizend of tweehonderd, wat maakt dat voor verschil? De Romeinen hebben niet eens anderhalfduizend jaar als levende natie bestaan en zijn ook materiaal geworden. Ze bestaan allang niet meer, maar ze hebben een idee nagelaten en deze is een belangrijk element geworden in het verdere lot van de mensheid. Hoe kan een mens dan zeggen dat hij niets te doen heeft? Ik kan me geen situatie voorstellen waarin er niets te doen zou zijn! Werk voor de mensheid en bekommer u niet om de rest. Er is zoveel te doen dat ons leven te kort is wanneer men aandachtig om zich heen kijkt.

- Men moet leven volgens de wetten van de natuur en de waarheid, zei mevrouw Djergatsjow van achter de deur vandaan. De deur stond op een kier en men zag haar op de gang staan met het kind aan de borst (die zij bedekt had); ze luisterde blijkbaar heel geinteresseerd mee.

Kraft luisterde met een flauwe glimlach en zei tenslotte op een wat vermoeide toon, maar overigens met kennelijke oprechtheid:

- Ik begrijp niet hoe men, wanneer men eenmaal in de ban staat van de een of andere dominerende gedachte die hart en hoofd geheel vervult, nog voor iets anders kan leven, voor iets dat buiten die gedachte staat.

- Maar wanneer men u logisch, mathematisch bewijst dat uw conclusie fout is, dat uw hele gedachtengang fout is, dat u geen enkel recht hebt zichzelf van ieder werk tot nut van het algemeen uit te sluiten alleen omdat Rusland voorbestemd is een natie van de tweede rang te zijn; wanneer men u aantoont dat zich in plaats van een smalle horizon de oneindigheid voor u opent, dat in plaats van de bekrompen idee van het patriottisme...

- Ach, viel Kraft hem met een mat handgebaar in de rede, ik heb u toch al gezegd dat patriottisme hier niets mee te maken heeft.

- Hier heerst blijkbaar een misverstand, mengde Wassin zich plotseling in het debat. De vergissing ligt hierin dat het bij Kraft niet alleen om een logische conclusie gaat maar om een conclusie die om zo te zeggen tot een gevoel geworden is. Niet alle mensen zijn gelijk; er zijn mensen genoeg bij wie een logische conclusie zich soms in een machtig gevoel kan omzetten, een gevoel dat hun hele wezen beheerst en dat men niet zomaar kan verdrijven of veranderen. Om zo iemand daarvan te genezen zou men dat gevoel zelf moeten veranderen, en dat is alleen mogelijk wanneer men er een ander gevoel van gelijke kracht voor in de plaats kan stellen. Zoiets is altijd moeilijk en meestal onmogelijk.

- Niet waar! schreeuwde de onderwijzer. Een logische conclusie lost al vanzelf alle vooroordelen op. Een verstandige overtuiging brengt een overeenkomstig gevoel voort. De gedachte ontstaat uit het gevoel en brengt op zijn beurt, wanneer hij zich eenmaal van de mens heeft meester gemaakt, een nieuw gevoel voort!

- De mensen zijn erg verschillend: sommigen kunnen hun gevoelens heel gemakkelijk veranderen, anderen moeilijk, antwoordde Wassin als om een einde te maken aan het debat; maar ik was verrukt van zijn idee.

- Ja, het is precies zoals u zegt! wendde ik mij plotseling tot hem. Nu ik het ijs eenmaal gebroken had praatte ik snel verder: Dat is het, men moet een ander gevoel inzetten om het eerste te vervangen. Vier jaar geleden, in Moskou, hoorde ik van een generaal... Ja ziet u ik heb hem niet persoonlijk gekend maar... Misschien was het iemand die als mens niet zo belangrijk was... En trouwens het feit zelf lijkt misschien dwaas maar... Enfin ziet u hij had een kind dat doodging, of eigenlijk waren het er twee, twee meisjes, alle twee vlak na elkaar, door roodvonk... Nou dat gaf hem ineens zo'n schok dat hij maar treurde en treurde, zo erg dat het niet meer om aan te zien was - en het eindigde er mee dat hij stierf, nauwelijks een half jaar later. Dat dat de oorzaak van zijn dood was staat vast! De vraag is dus waarmee had men hem kunnen genezen? Antwoord: door een gevoel van gelijke kracht! Men had de twee meisjes uit het graf moeten opgraven en ze hem teruggeven - dat was het enige geweest, figuurlijk gesproken natuurlijk. Hij stierf. En intussen had men hem toch prachtige conclusies kunnen voorleggen: dat het leven kort is, dat alle mensen sterfelijk zijn, men had hem zelfs statistieken kunnen voorleggen, men had hem kunnen voorrekenen hoeveel kinderen er aan roodvonk sterven... Hij was generaal buiten dienst...

Ik zweeg, buiten adem, en keek de kring rond.

- Dat is heel iets anders, zei iemand.

- Het door u naar voren gebrachte feit is weliswaar niet helemaal congruent aan de kwestie waar het om ging, maar heeft er toch wel mee te maken en werkt in ieder geval verhelderend, wendde Wassin zich tot mij.

IV

Ik moet nu eerst eens eerlijk vertellen waarom ik zo enthousiast raakte over wat Wassin zei over de eenheid van idee en gevoel en tegelijk moet ik dan iets bekennen waarvoor ik mij op een helse manier schaam. Ja, ik was bang geweest om naar Djergatsjow te gaan, al was het dan niet om de reden die Jefim veronderstelde. Ik was bang om dezelfde reden waarom ik in Moskou al bang voor ze geweest was. Ik wist dat ze (zij of anderen, ik bedoel het sóórt mensen) dialectici waren en ‘mijn idee’ waarschijnlijk zouden stuk-redeneren. Ik was weliswaar zeker genoeg van mijzelf om te weten dat ik ze niets over mijn idee zou vertellen - maar zij (waarmee ik dan weer het soort mensen bedoel) zouden mij zelf iets kunnen zeggen waardoor ik iets van ontgoocheling ten opzichte van mijn idee zou kunnen gaan voelen, ook al had ik er geen woord over gezegd. ‘Mijn idee’ zat nog vol vragen waar ik geen antwoord op wist, maar ik wilde niet dat iemand anders ze buiten mij om zou beantwoorden. De laatste twee jaar had ik zelfs geen boeken meer gelezen uit vrees ergens een passage aan te treffen die niet in het voordeel van mijn ‘idee’ was en me misschien aan het wankelen zou brengen. En plotseling had nu Wassin met een enkel woord bijna het hele probleem opgelost en mij gerustgesteld in de hoogste betekenis van het woord. Inderdaad, waarvoor was ik eigenlijk bang en wat konden ze mij met hun hele dialectiek doen? Ik was misschien de enige daar in de kamer die begreep waarover Wassin het had met zijn ‘idee-gevoel’! Het heeft geen zin een mooie idee te verwerpen, of je moet haar ruilen voor een net zo mooie; zolang ik die niet zie zal ik, omdat ik nu eenmaal voor geen prijs afstand wil doen van mijn gevoel, in mijn hart alle tegenwerpingen als het moet met geweld de kop indrukken, wat men er ook van moge zeggen. En wat zou men me in ruil kunnen geven? Daarom zou ik dus voortaan moediger kunnen zijn, ik was zelfs verplicht meer mans te zijn. Terwijl Wassin me dus enerzijds dol van vreugde maakte, voelde ik me anderzijds beschaamd: een kind dat zich niet weet te gedragen.

En dan was er nog een andere reden om me te schamen. Niet het kleinzielige verlangen om met mijn verstand te pronken had me tot spreken gebracht, maar meer de wens ze ‘om de hals te vallen’. Die wens om de mensen om de hals te vallen opdat ze me als een goed mens zien en mij op hun beurt aan hun borst drukken of iets dergelijks (kortom een of andere smeerlapperij) beschouw ik als de rottigste van alle rottige eigenschappen en ik schaam er me diep voor; ik had allang zo'n vermoeden dat ik die eigenschap had en ze komt natuurlijk voort uit mijn leven ‘in een verborgen hoek’ - al heb ik daarvan op zichzelf geen spijt. Ik wist wel dat ik onder mensen stugger, geslotener moest zijn. Ik troostte me iedere keer dat ik mij weer op zo'n schandelijke manier had gedragen met het feit dat ondanks alles mijn ‘idee’ ongeschonden bleef, even geheim als altijd, en dat ik deze tenminste niet verraden had. Met een gevoel van beklemming stelde ik mij soms voor dat ik iemand deelgenoot zou maken van mijn idee: het leek me of er dan plotseling niets over zou blijven, dat ik volkomen gelijk zou zijn aan alle andere mensen en dat ik misschien zelfs mijn idee in de steek zou laten; daarom behoedde ik mijn idee dan ook zorgvuldig en was als de dood dat ik te veel zou kletsen. En nu bij Djergatsjow had ik mij bij de eerste de beste diskussie al niet kunnen inhouden: ik had natuurlijk niets verraden maar wel op een ongeoorloofde manier gekletst; het resultaat was dat ik mij diep schaamde. Een afschuwelijke herinnering! Nee, ik mag niet meer onder de mensen komen; zo denk ik er ook nu nog over en zo zal ik er over veertig jaar nog over denken. Mijn idee is: het leven in een ‘verborgen hoek’.

V

Zodra Wassin mij bijgevallen was maakte zich plotseling een niet in te tomen praatlust van mij meester.

- Volgens mijn mening heeft ieder het recht er zijn eigen gevoelens op na te houden... wanneer hij er tenminste van overtuigd is... ik bedoel dat niemand hem daarom verwij ten mag maken, zo wendde ik mij tot Wassin.

Al had ik heel overtuigd gesproken toch had ik het gevoel of ik het niet zelf was die sprak en of het een vreemde tong was die in mijn mond bewoog.

- O jaaaa..? klonk meteen op ironisch gerekte toon dezelfde stem die Djergatsjow had onderbroken en Kraft toegeroepen dat hij een Duitser was. Daar ik hem als een volkomen nulliteit beschouwde, wendde ik mij tot de onderwijzer alsof hij het mij toegeroepen had:

- Het is mijn overtuiging dat ik over niemand mag oordelen, zei ik, innerlijk al bevend omdat ik voelde dat het mis zou gaan, dat ik te veel zou zeggen.

- Waarom zo bescheiden? klonk weer de stem van de nulliteit.

- Ieder heeft zijn eigen idee. Ik bleef me hardnekkig tot de onderwijzer wenden, die echter bleef zwijgen en mij met een glimlach aankeek.

- En wat is de uwe? riep de nulliteit.

- Dat zou te lang zijn om te vertellen... Maar voor een deel ligt mijn idee juist daarin dat men mij met rust laat. Zolang ik nog over twee roebels beschik wil ik absoluut van niemand afhankelijk zijn (maakt u zich niet ongerust, ik ken uw tegenwerpingen wel) en niets doen, - zelfs niet voor die prachtige toekomstige mensheid waarvoor u meneer Kraft aan het werk wilde zetten. Persoonlijke vrijheid is voor mij het belangrijkste, dat wil zeggen in de allereerste plaats mijn persoonlijke vrijheid, de rest interesseert me niet.

Het was verkeerd dat ik mij opwond.

- U predikt dus de rust van een verzadigde koe?

- Voor mijn part. Een koe is geen belediging. Ik ben niemand wat schuldig, ik betaal de gemeenschap geld in de vorm van belastingen opdat men mij niet besteelt, niet slaat en niet doodt, en verder mag niemand iets van mij eisen. Misschien hou ik er persoonlijk nog andere ideeën op na en wil ik bijvoorbeeld de mensheid dienen, en misschien doe ik het ook wel, misschien doe ik het zelfs tien keer beter dan alle mensheidspredikers bij elkaar; maar ik wil alleen dat niemand het waagt het van mij te eisen, dat niemand er mij toe zal dwingen zoals u het met meneer Kraft probeerde te doen; ik wil volledig vrij zijn, ook wanneer ik geen vinger verroer. Maar om rond te lopen en uit liefde voor de mensheid iedereen maar om de hals te vallen en tranen van ontroering te storten - dat is alleen maar een modeverschijnsel. En waarom moet ik beslist mijn naaste liefhebben of die toekomstige mensheid van u die ik nooit te zien zal krijgen, die ook mij nooit te zien zal krijgen en die op zijn beurt verdwijnen zal zonder een spoor of een herinnering na te laten (de tijd speelt daarbij geen rol), wanneer de aarde in een met ijs bedekte klomp steen is veranderd en door de luchtledige ruimte vliegt met een oneindige hoeveelheid precies eendere met ijs bedekte steenklompen, ik bedoel, wat kan men zich zinlozer voorstellen? Dat is nu uw hele leer! Zegt u mij, waarom ben ik beslist verplicht om nobel en edelmoedig te zijn, temeer omdat alles toch maar een ogenblik duurt?

- Bah! riep dezelfde stem weer. Ik had dit alles er nerveus en geërgerd uitgeflapt en als het ware alle touwen losgegooid. Ik wist dat ik bezig was in een diepe put te vallen maar ik haastte me zo veel mogelijk, bang voor tegenwerpingen. Ik voelde maar al te goed dat ik er alles als door een zeef uitstortte, alles door elkaar en zonder enige samenhang, maar ik had haast om ze te overtuigen, te overwinnen. Dat was voor mij van het grootste belang! Daarop had ik me drie jaar lang voorbereid! Het was overigens opmerkelijk dat plotseling allen stil waren geworden, geen woord meer zeiden en alleen luisterden. Ik wendde mij nog steeds uitsluitend tot de onderwijzer.

- Juist. Een buitengewoon verstandig man heeft eens gezegd, onder andere, dat niets moeilijker is dan de vraag te beantwoorden: ‘Waarom is het beslist nodig om nobel te zijn?’ Kijk, er bestaan op de wereld drie soorten van schoften: de naïeve schoften - dat zijn zij die er van overtuigd zijn dat hun schofterigheid juist de hoogste zieleadel is -, de schoften met een slecht geweten - dat zijn zij die zich schamen voor hun eigen schofterigheid maar er niet aan denken hun schoftenstreken na te laten -, en tenslotte de gewone schoften, de volbloedschoften. Wanneer u mij een persoonlijke herinnering wilt toestaan: ik had vroeger een schoolkameraad, Lambert heette hij, die nog maar zestien was toen hij mij eens zei dat het wanneer hij rijk was zijn grootste genoegen zou zijn honden brood en vlees te voeren terwijl de kinderen van de armen stierven van honger; en wanneer zij niets meer hadden om te stoken zou hij een complete houtopslagplaats kopen, al het hout op het open veld opstapelen en een lekker vuurtje stoken om het veld te verwarmen, maar de armen zou hij geen stukje hout geven. Zulke gevoelens hield hij er op na! Zegt u mij nu, wat moet ik deze volbloedschoft antwoorden op de vraag waarom hij beslist nobel moet zijn? En vooral nu, in onze tijd, nu u zo aan de wereld hebt geprutst dat ze er beroerder uitziet dan ze ooit gedaan heeft. Ja mijne heren, onze maatschappij van tegenwoordig is een volslagen chaos. U ontkent het bestaan van God, u ontkent dat er heldendaden bestaan, - maar welke dove, blinde, stompzinnige macht kan mij er dan toe dwingen zó te handelen, wanneer het mij anders voordeliger uitkomt? U zult zeggen: een verstandige verhouding tot de mensheid is ook in mijn voordeel; maar wat wanneer ik in al dat verstand, in al die kazernes en phalanstères alleen maar onverstand zie? De duivel hale ze en de hele toekomst er bij, wat heb ik er aan als ik toch maar éénmaal op aarde leef! Sta mij toe zelf te bepalen wat mijn voordeel is: het leven wordt er heus gezelliger op! Wat gaat het mij aan wat er over duizend jaar met die mensheid van u gebeurt, wanneer ik er volgens uw eigen kodex noch liefde, noch een leven in het hiernamaals noch erkenning van mijn daden voor krijg? Nee, wanneer de zaken zo staan dan leef ik het liefst op de meest onhoffelijke wijze voor mijzelf alleen en kan de hele wereld voor mijn part barsten!

- 'n Aardige wens!

- O, maar ik ben volkomen bereid om mee te barsten.

- Nog mooier! (Nog steeds dezelfde stem).

De anderen bleven nog steeds zwijgen; ze keken alleen en schenen me nieuwsgierig op te nemen; maar langzaam-aan begon er uit verschillende hoeken van de kamer gegichel te klinken, zachtjes weliswaar, maar toch openlijk en ongegeneerd. Alleen Wassin en Kraft deden niet mee. De man met de zwarte bakkebaarden glimlachte eveneens; toch keek hij mij de hele tijd strak aan en luisterde aandachtig.

- Nee heren zei ik, en ik beefde daarbij over mijn hele lichaam - ik zal u voor geen geld iets over mijn idee zeggen, maar ik zou u daarentegen iets willen vragen, van uw standpunt uit - en denkt u niet dat ik het van mijn standpunt uit vraag, want misschien hou ik wel duizend maal meer van de mensheid dan u allen bij elkaar! Zegt u mij - en u móét mij antwoorden, u bent het verplicht omdat u lacht - zegt u mij: waarmee wilt u mij overhalen om u te volgen? En: hoe wilt u mij bewijzen dat ik het bij u beter zal hebben? Wat zult u in uw toekomstkazerne doen met het protest van mijn individualiteit? Ja heren, ik heb allang de wens gehad u te ontmoeten! U zult in kazernes leven, in gemeenschappelijke woningen, stricte nécessaire, met atheïsme en gemeenschappelijke vrouwen zonder kinderen - dat is immers uw toekomstbeeld, ik weet het best. En dat is alles, voor dat kleine beetje voordeel van een middelmatig soort dat uw wijsheid mij garandeert, voor een hapje eten en wat warmte - daarvoor in ruil eist u van mij mijn hele persoonlijkheid! Alstublieft, stelt u zich eens voor dat iemand me daar m'n vrouw afneemt: zult u me dan zo weinig persoonlijkheid laten dat ik hem niet eens zijn hersens mag inslaan? U zult misschien zeggen dat ik dan zelf verstandiger zal zijn; maar wat zal mijn vrouw zeggen van zo'n verstandige man, wanneer ze zichzelf tenminste een klein beetje respecteert? Dat is toch volkomen onnatuurlijk! U moest u schamen.

- Bent u zo'n specialist op het gebied van vrouwen? klonk met een soort leedvermaak de stem van de nulliteit.

Een ogenblik had ik zin om me op hem te storten en hem een paar vuistslagen toe te dienen. Hij was vrij klein van stuk, roodharig en met een gezicht vol sproeten... Overigens doet het er weinig toe hoe hij er uitzag, hij kan doodvallen met sproeten en al!

- In dit opzicht kunt u gerust zijn: ik heb nog nooit een vrouw bekend, zei ik scherp terwijl ik mij voor het eerst tot hem wendde.

- Dat 's een waardevolle mededeling, die u met het oog op de aanwezige dames misschien iets delikater had kunnen formuleren.

Maar op dat ogenblik kwam plotseling iedereen druk in beweging; er werd naar hoeden gezocht en men maakte aanstalten om te vertrekken - dat wil zeggen natuurlijk niet om mij, maar omdat dat hun gewone tijd was; maar die zwijgende houding die zij tegenover mij aannamen gaf me een beklemmend gevoel van schaamte. Ook ik sprong overeind.

- Pardon, hoe was ook weer uw naam? U keek mij steeds aan, daarom... Het was de onderwijzer die plotseling op mij afkwam; hij glimlachte vals.

- Dolgoroeki.

- Vorst Dolgoroeki?

- Nee, gewoon Dolgoroeki. Ik ben een zoon van de gewezen lijfeigene Makar Dolgoroeki en een onecht kind van mijn vroegere landheer, meneer Wersilow. - Rustig maar heren, ik zeg dat helemaal niet met de bedoeling dat u mij straks om de hals zult vallen en dat we met z'n allen gaan loeien van aandoening als een stel kalveren!

Hierop volgde zulk een luide ongegeneerde lachsalvo dat het kind dat in de kamer er naast lag te slapen er wakker van werd en begon te huilen. Ik beefde van woede. Iedereen drukte Djergatsjow de hand en ging weg zonder de geringste notitie van mij te nemen.

- Kom laten we gaan, zei Kraft terwijl hij mij op de schouder tikte.