Lermontov en anderen (Herzen, Garsjin en Korolenko)

Werken (Een held van onze tijd en andere romans)

Colofon

ISBN 978 90 282 5509 8

Alexander Herzen, Vsevolod Garsjin, Michail Lermontov en Vladimir Korolenko, Werken. Van Oorschot, Amsterdam 1972 

M.J. Lermontow
een held van onze tijd

Vertaald door Aleida Schot

Woord vooraf

Bij de tweede uitgave van Een Held van Onze Tijd.

In ieder boek is het ‘Woord vooraf’ het eerste en tegelijkertijd het laatste woord: het dient òf als verklaring van de bedoeling van het werk, òf als rechtvaardiging en antwoord op de kritieken. Maar in de regel interesseren de lezers zich niet voor de morele achtergrond en de aanvallen van de tijdschriften, en daarom lezen zij het ‘Woord vooraf’ niet. Jammer dat dit zo is, vooral bij ons. Ons publiek is nog zo jong en zo naïef, dat het een fabel niet begrijpt, wanneer het aan het einde ervan geen moraal vindt. Het begrijpt geen scherts en heeft geen gevoel voor ironie; het is eenvoudig slecht opgevoed. Het weet nog niet dat een behoorlijk gezelschap of een behoorlijk boek niet de plaats is om openlijk te schelden, dat de hedendaagse beschaving een scherper wapen heeft uitgevonden, bijna onzichtbaar, maar desalniettemin dodelijk, hetwelk, gestoken in het kleed der vleierij, juist en onontkoombaar treft. Ons publiek is als iemand uit de provincie die een gesprek opvangt tussen twee diplomaten van elkaar vijandige hoven, en tot de conclusie komt dat elk van beiden zijn regering bedriegt terwille van een wederzijdse tedere vriendschap.

Dit boek heeft nog onlangs de gevolgen ondervonden van de onzalige neiging van verschillende lezers en zelfs tijdschriften, de woorden in hun letterlijke betekenis op te vatten. Sommigen waren in alle ernst ten zeerste gekrenkt dat men hun zulk een immorele mens als Een Held van Onze Tijd ten voorbeeld stelde; anderen merkten zeer fijngevoelig op dat de schrijver zijn eigen portret had getekend en dat van zijn vrienden en bekenden... Altijd diezelfde flauwe aardigheid! Maar Rusland schijnt wel zó geschapen, dat alles er verandert behalve dergelijke banaliteiten. Het sprookjesachtigste van onze sprookjes ontkomt nauwelijks aan het verwijt een poging te zijn de een of ander te krenken.

Een Held van Onze Tijd, mijne dames en heren, is inderdaad een portret, maar niet van één mens; dit portret is samengesteld uit de gebreken van onze gehele generatie in hun volledige ontwikkeling. Ge zult mij weer zeggen dat een mens niet zó slecht kan zijn, maar ik antwoord U daarop: indien Ge hebt geloofd aan de mogelijkheid van het bestaan van allerlei tragische en romantische booswichten, waarom zoudt Ge dan niet geloven aan het bestaan van een Petsjórin? Indien Ge U hebt kunnen verliezen in veel gruwzamer en wanstaltiger verdichtselen, waarom vindt dan deze mens, zelfs als verdichtsel, geen genade in Uw oog? Zou het niet zijn omdat er in hem méér waarheid schuilt dan U lief is?...

Ge zegt dat de moraal daar niets bij wint? Pardon. De mensen zijn te veel met zoetigheid gevoed, dat heeft hun maag bedorven: zij hebben bittere medicijnen nodig, bijtende waarheden.

Maar denkt U daarom niet, dat de schrijver van dit boek ooit de vermetele droom heeft gekoesterd de menselijke gebreken te zullen verbeteren. God beware hem voor zulk een kortzichtigheid! Hij heeft er slechts behagen in geschept de tegenwoordige mens zó te tekenen als hij hem aanvoelt en, tot zijn eigen en Uw ongeluk, maar al te dikwijls heeft ontmoet. Wij hebben slechts de ziekte willen aantonen... Hoe haar te genezen, dat mag de hemel weten!

1841

I
Bela

Ik kwam met postpaarden uit Tiflis. De gehele bagage op mijn wagen bestond uit één kleine koffer, voor de helft gevuld met reisnotities uit Georgië. Tot uw geluk, lezer, is het grootste gedeelte hiervan verloren gegaan; tot mijn geluk is de koffer met wat er verder in zat, behouden gebleven.

De zon was al bezig schuil te gaan achter de met sneeuw bedekte bergrug, toen wij het Kojsjaoer-dal inreden. De Ossetische voerman zette met onvermoeide ijver de paarden aan om nog voor de nacht de top van de Kojsjaoer te kunnen bereiken, en zong uit volle borst! Een prachtig stuk natuur, dit dal! Aan alle zijden van de berg ongenaakbare, roodachtige rotsen, behangen met groen klimop en gekroond met de kruinen van platanen; steile gele wanden, uitgeslepen door het neersijpelende water; hoog, heel hoog daarboven een gouden franje van sneeuw, en in de diepte de Aragwa, die een ander stroompje zonder naam, dat met luid geruis losbreekt uit een donkere kloof vol nevel, in zich opneemt, en dan als een zilveren draad verder glijdt, glinsterend als een slang door de schittering van zijn schubben.

Toen wij bij de voet van de Kojsjaoer aankwamen, hielden wij stil bij de herberg. Een twintigtal Georgiërs en bergbewoners stond er luid pratend bijeen; iets verderop had een karavaan met kamelen haar kamp opgeslagen voor de nacht. Ik moest ossen huren om mijn wagen deze vervloekte berg op te laten trekken, want het was al herfst en de weg was bevroren; daar komt nog bij, dat deze berghelling zowat twee werst lang is. Er zat dus niets anders op: ik huurde zes ossen en een stuk of wat Osseten. Eén van hen nam mijn koffer op zijn schouder, de anderen begonnen de ossen te helpen, bijna uitsluitend door luid te schreeuwen. Achter mijn kar aan trokken vier ossen zonder enige moeite een andere wagen voort, hoewel die hoog was opgeladen. Dat verwonderde mij. Er achter liep de eigenaar en rookte een kleine, met zilver ingelegde Kabardijnse pijp. Hij droeg een officiersjas zonder epauletten en een Tsjerkessische bontmuts. Hij leek een jaar of vijftig; zijn donkere gelaatskleur wees er op, dat hij al lang vertrouwd was met de Transkaukasische zon, en zijn vroeggrijze snor paste slecht bij zijn vaste gang en flink postuur. Ik liep op hem toe en groette; zwijgend beantwoordde hij mijn groet en blies een enorme rookwolk uit.

- Het schijnt dat wij reisgenoten zijn?

Weer knikte hij zwijgend.

- U gaat zeker naar Stawropolj?

- Inderdaad... met dienstspullen.

- Vertelt u mij eens, hoe komt het, dat vier ossen uw zware wagen voorttrekken of het kinderspel is, en zes stuks vee met behulp van die Osseten mijn lege kar nauwelijks van haar plaats krijgen?

Hij lachte fijntjes en keek mij veelbetekenend aan.

- U bent zeker nog niet lang in de Kaukasus?

- Zowat een jaar, antwoordde ik. Hij lachte opnieuw. Maar hoe dat zo?

- Dat zal ik u zeggen. Het zijn ongelooflijke schelmen, die Aziaten! U denkt dat zij helpen met dat geschreeuw. De duivel mag weten wat zij brullen! Maar de ossen begrijpen hen maar al te goed; je kan er twintig voorspannen... zolang die kerels in hun taaltje er op los schreeuwen, verroeren de beesten zich niet van hun plaats... Verschrikkelijke schurken! Maar wat zal je er aan doen?... Ze kloppen de reiziger geld uit de zak waar ze maar kunnen. Men heeft ze bebedorven, die boeven! U zult zien dat ze u nog om een fooi vragen ook. Ik ken ze langer dan vandaag, mij zullen ze niet beetnemen.

- Bent u dan al lang hier in dienst?

- O ja, ik diende hier al onder Aleksej Petrowitsj,1 antwoordde hij en zette een hoge borst. Toen hij naar de Linie kwam was ik tweede luitenant, voegde hij er aan toe en onder hem ben ik twee keer bevorderd in verband met krijgsverrichtingen tegen de bergbewoners.

- En wat bent u nu?

- Nu ben ik bij het derde grensbataljon. En u, als ik vragen mag?

Ik vertelde het hem.

Hiermee was het gesprek afgelopen en wij gingen zwijgend naast elkaar voort. Op de top van de berg troffen we sneeuw aan. De zon was al onder en de nacht was onmiddellijk, zonder overgang, op de dag gevolgd, zoals dat altijd gebeurt in het Zuiden; maar dank zij het glinsteren van de sneeuw konden wij gemakkelijk de weg onderscheiden, die nog steeds bergop ging, zij het dan ook niet meer zo steil. Ik liet mijn koffer op de wagen zetten, de ossen door paarden vervangen, en keek voor het laasts om naar het dal... maar een dichte nevel, die uit de bergspleten naar buiten golfde, had het geheel en al dichtgedekt, en geen enkel geluid klonk van daar meer tot ons door. Nu kwamen de Osseten met veel drukte en lawaai om mij heen staan en eisten een fooi, maar de kapitein brulde hun zo vervaarlijk toe, dat zij in een oogwenk uiteen stoven...

- Dat is me een volk! zei hij, wat brood in het Russisch is, dat weten ze niet, maar wèl hebben ze geleerd te zeggen: ‘Officier, geld voor wodka!’ Dan heb ik toch nog liever de Tataren, die drinken tenminste niet.

Wij waren nog één werst van de wisselplaats verwijderd. Rondom was alles stil, zo stil, dat men aan het gegons van een mug haar vlucht kon volgen. Links gaapte zwart het diepe ravijn; daarachter en voor ons uit tekenden de donkerblauwe met sneeuwvrachten bedekte en met spleten doorgroefde bergtoppen zich zwart af tegen de bleke horizon, waar nog het laatste schijnsel van het avondrood zichtbaar was. Aan de donkere hemel kwamen al sterren, en vreemd, zij schenen mij veel hoger te staan dan bij ons in het Noorden. Aan beide zijden van de weg rezen naakte, zwarte steenklompen op; hier en daar gluurden struiken tussen de sneeuw door, maar geen enkel dor blaadje bewoog, en temidden van deze doodsslaap der natuur deed het mij goed, het gesnuif van het vermoeide driespan en het onregelmatige geklingel van het Russische belletje te horen.

- Morgen hebben we prachtweer! zei ik.

De kapitein gaf geen antwoord en wees met zijn vinger naar een hoge berg, die zich juist recht vóór ons verhief.

- Wat wil dat zeggen? vroeg ik.

- De Goet.

- En...?

- Kijk eens hoe hij rookt.

En inderdaad, de Goet rookte; langs zijn zijden kropen dunne streepjes nevel omhoog, en op de top lag een zwarte wolk, zó zwart, dat zij als een vlek afstak tegen de donkere hemel.

Wij konden het posthuis en de daken der omliggende hutten al onderscheiden en er glinsterden al lichtjes als een welkomstgroet vóór ons, toen er plotseling een koude, vochtige wind kwam opzetten; in het ravijn klonk gerommel en het begon zachtjes te regenen. Nauwelijks had ik gelegenheid gehad mijn boerka om te slaan, of de regen ging over in dichte sneeuw. Ik keek vol ontzag naar de kapitein.

- Wij zullen hier moeten overnachten, zei hij met ergernis in zijn stem: bij zo'n sneeuwstorm kom je de bergen niet over. Zeg eens, zijn er lawines op de Kruisberg geweest? vroeg hij de voerman.

- Nee meneer, antwoordde de Osseet, maar er dreigen er nu heel wat.

Daar er in het posthuis geen kamer voor reizigers was om te overnachten, wees men ons een onderdak in een rokerige hut. Ik nodigde mijn reisgenoot uit een glas thee met mij te drinken, want ik had een ijzeren theeketel bij me... mijn enige troost op mijn tochten door de Kaukasus.

De hut lag met één kant tegen de rotswand aan; drie glibberige, natte treden leidden naar de deur. Ik ging op de tast naar binnen en liep tegen een koe op (de koestal vervangt bij deze lieden de bediendenkamer). Ik wist niet waar ik heen moest; hier blaatten schapen, daar gromde een hond. Gelukkig scheen opzij ergens een flauw licht, dat mij hielp een tweede opening te vinden, die op een deur geleek. Daar deed zich een boeiend schouwspel voor: de ruime hut, waarvan het dak op twee berookte palen rustte, was vol mensen. In het midden knetterde een vuurtje, dat op de grond was aangelegd, en de rook, die door de opening in het dak door de wind werd teruggeslagen, had zich als zulk een dichte sluier rondom verspreid, dat het geruime tijd duurde vóór ik iets kon onderscheiden; om het vuur zaten twee oude vrouwen, een zwerm kinderen en een magere Georgiër, allen in lompen gehuld. Er bleef ons niets anders over dan ook bij het vuur te gaan zitten; wij staken een pijp op, en het duurde niet lang of de theeketel begon vriendelijk te zingen.

- Wat een erbarmelijk zootje! zei ik tegen de kapitein en wees op de vuile bewoners, die ons zwijgend en als verwezen zaten aan te staren.

- Stom volk! antwoordde hij. Gelooft u mij, ze kunnen hoegenaamd niets en zijn absoluut ontoegankelijk voor enige ontwikkeling! Onze Kabardijners of Tsjetsjentsen, al zijn het ook rovers en arme slokkers, zijn tenminste nog kerels met fut, maar dit volk geeft nog niet eens iets om wapens: een behoorlijke dolk vind je bij niemand van hen. Echte Osseten zijn het!

- Bent u lang in Tsjetsjnia geweest?

- Ja, ik heb er ongeveer tien jaar met een compagnie in een vesting gelegen bij Kamennoj Brod. Kent u dat?

- Ik heb er wel eens van gehoord.

- Ze hebben ons het leven zuur genoeg gemaakt, die bandieten! Nu zijn ze goddank wat kalmer geworden, maar vroeger, als je honderd pas buiten de wal kwam, dan zat er al hier of daar zo'n harige duivel op de loer: als je niet heel goed oppaste, kon je er zeker van zijn dat je òf een strik om je hals kreeg, òf een kogel in je nek. Maar, dappere kerels!...

- U hebt zeker wel heel wat avonturen beleefd? merkte ik op, nieuwsgierig geworden.

- Hoe zou het anders kunnen! Meer dan één...

Hij begon aan de linkerkant van zijn snor te plukken, boog zijn hoofd voorover en dacht na. Ik had dolgraag een of ander verhaal uit hem gekregen, zoals ieder die reist en onderweg aantekeningen maakt graag verhalen hoort. Intussen was de thee klaar, ik haalde uit mijn koffer twee reisbekers, schonk in, en zette er één voor hem neer. Hij nam een slok en zei als tegen zichzelf:

- Meer dan één!...

Deze uitroep deed mijn hoop herleven. Ik weet dat oude Kaukasiërs graag praten en graag vertellen; zij hebben er zo zelden gelegenheid toe: menigeen ligt vijf jaar met zijn compagnie ergens in een afgelegen gat, en al die vijf jaren spreekt niemand met hem als met zijn gelijke. En er zou toch stof genoeg zijn om over te praten: rondom woont een wild en interessant volk; dagelijks dreigt er gevaar; er is stof te over, er gebeuren de wonderbaarlijkste dingen... en dan betreurt men het onwillekeurig, dat er bij ons zo weinig wordt opgetekend.

- Wilt u niet wat rum in uw thee? vroeg ik mijn metgezel, ik heb witte rum uit Tiflis en het is koud.

- Neen, dank u, ik gebruik geen sterke drank.

- Hoe dat zo?

- Dat heb ik afgezworen. Toen ik nog tweede luitenant was, hadden wij ons eens bedronken; 's nachts werd er echter alarm geblazen en kwamen wij aangeschoten voor het front. Wat hebben we er van langs gehad, toen Aleksej Petrowitsj er achter kwam: verdomme, wat ging die te keer! Het had weinig gescheeld of hij had ons voor de krijgsraad gebracht! Dat gaat zo, dikwijls leef je een heel jaar zonder een sterveling te zien, en zoek je dan troost bij de wodka, dan ben je verloren.

Toen ik dat hoorde, gaf ik de hoop al bijna weer op.

- Daar heb je bijvoorbeeld die Tsjerkessen, ging hij voort: wanneer die zich bij een bruiloft of een begrafenis aan boeza bedrinken, dan loopt het altijd op vechten uit. Eens ben ik maar net de dans ontsprongen, terwijl ik nog wel bij een met ons bevriende vorst op bezoek was.

- Hoe kwam dat dan?

- Ja (hij stopte zijn pijp, deed een trek en begon te vertellen), ja, ziet u, ik lag toen met een compagnie in een vesting aan de andere zijde van de Tjerek... dat is nu gauw vijf jaar geleden. Op een dag in de herfst kwam er een transport aan met proviand; bij het transport bevond zich een officier, een jonge man van ongeveer vijfentwintig jaar. Hij verscheen vóór mij in volledig uniform, en meldde, dat hem bevolen was bij mij in de vesting te blijven. Hij was zó slank en zó blank en zijn uniform was nog zó nieuw, dat ik direct begreep, dat hij pas onlangs bij ons in de Kaukasus was aangekomen. ‘U bent zeker uit Rusland hierheen overgeplaatst?’ vroeg ik hem. ‘Inderdaad, kapitein,’ antwoordde hij. Ik nam zijn hand en zei: ‘Zeer verheugd, zeer verheugd. U zult u hier wel een beetje vervelen, maar wij zullen het samen wel kunnen vinden. Noemt u mij alstublieft maar gewoon Maksim Maksimytsj; en wat moet die volledige uniform betekenen? U kunt bij mij gerust alleen met uw pet op komen.’ Men wees hem een kwartier aan, en hij bleef bij ons in de vesting.

- Hoe heette hij? vroeg ik Maksim Maksimytsj.

- Hij heette Grigori Aleksandrowitsj Petsjorin. Een beste kerel, moet ik zeggen, maar een beetje vreemd. Nu eens ging hij bijvoorbeeld bij regen en kou de hele dag op jacht; iedereen was verkleumd en doodmoe, maar hèm deed het niets. Dán weer zat hij op zijn kamer en beweerde, als het een beetje woei, dat hij kou had gevat; als het raam rammelde, schrok hij al op en werd bleek, maar met mijn eigen ogen heb ik gezien dat hij heel alleen op een wild zwijn afging; soms gebeurde het dat je uren lang geen woord uit hem kon krijgen, maar áls hij wel eens aan het vertellen sloeg, dan lachte je je dood. Een vreemd heerschap; hij moet rijk geweest zijn ook, want wat hij niet aan kostbare dingen bezat!...

- En heeft hij lang bij u gewoond, vroeg ik verder.

- Zowat een jaar. Maar dat jaar zal me heugen, dat heeft mij heel wat moeite en last bezorgd, dat kan ik u verzekeren. Er zijn toch beslist mensen, die van hun geboorte af voorbeschikt zijn allerlei ongewone dingen te beleven!

- Ongewone dingen? riep ik nieuwsgierig uit en schonk hem nog eens thee in.

- Om u een staaltje te vertellen. Ongeveer zes werst van de vesting verwijderd woonde een vorst, waarmee wij in vrede leefden. Zijn zoon, een jongen van vijftien jaar, had de gewoonte iedere dag naar ons toe te komen, nu eens om dit, dan weer om dat, en om u de waarheid te zeggen, hij werd door Grigori Aleksandrowitsj en mij aardig verwend. Het was een echte waaghals, en hándig! Of het er nu om ging in volle galop een muts op te rapen of raak te schieten met een geweer, hij deed het. Eén ding was niet prettig in hem: hij was ontzettend belust op geld. Eens beloofde Grigori Aleksandrowitsj hem voor de grap een goudstuk, als hij de beste bok van zijn vaders kudde voor hem zou stelen; en wat denkt u wel? De volgende nacht kwam hij al met het beest bij de horens aanslepen. En als wij hem wel eens plaagden, dan vloog hem het bloed naar het hoofd en greep hij dadelijk naar zijn dolk. ‘Pas op, Azamat, zei ik dan, dat je hoofd er niet aangaat. Het zal nog eens slecht met je aflopen.’

Eens kwam de oude vorst ons zelf uitnodigen voor een bruiloft: hij huwelijkte zijn oudste dochter uit, en wij zouden zijn gasten zijn; dat konden wij niet weigeren, weet u, ook al was hij een Tartaar. Dus gingen wij er heen.

In het dorp kwam een hele troep honden luid blaffend op ons af. De vrouwen verstopten zich, toen zij ons zagen; degenen wier gezicht wij konden zien, waren verre van schoonheden.

‘Ik had veel hogere verwachtingen van de Tsjerkessische vrouwen,’ merkte Grigori Aleksandrowitsj op.

Wacht maar eens! antwoordde ik lachend, en dacht er het mijne van.

In de saklia2 van de vorst waren reeds vele mensen bijeen. Bij de Aziaten is het de gewoonte, weet u, bij een bruiloft Jan en alleman uit te nodigen. Wij werden met alle mogelijke eerbewijzen ontvangen en naar het gedeelte voor de gasten geleid. Ik had echter niet verzuimd na te kijken waar men onze paarden had gezet, voor onvoorziene omstandigheden, ziet u.

- Hoe wordt bij hen zo'n bruiloft gevierd? vroeg ik de kapitein.

- Gewoon. Eerst leest de mullah hun iets uit de Koran voor; dan krijgen de jonggetrouwden en al hun familieleden geschenken; er wordt gegeten en boeza gedronken en dan begint de dzjigitowka,3 en altijd is er een of andere haveloze kerel bij, op een stumperig, hinkend paard, die voor pias speelt en het gehele eerwaardige gezelschap aan het lachen maakt; daarna, als het donker wordt, begint in de ruimte voor de gasten, wat wij een bal zouden noemen. Een zielige oude man tokkelt op een driesnarige... ik weet niet meer hoe ze zo'n ding noemen... nu ja, zo iets als onze balalaika. De meisjes en jongens stellen zich op in twee rijen tegenover elkaar, klappen in de handen en zingen. Dan gaat één meisje met één man in het midden staan; ze zeggen op zangerige toon iets op rijm tegen elkaar, onverschillig wat hun in het hoofd komt, en de anderen vallen in koor in. Petsjorin en ik zaten op de ereplaats; daar kwam opeens de jongste dochter van de gastheer op hem toe, een meisje van een jaar of zestien, en zong hem... ja, hoe zal ik 't zeggen... een soort compliment toe.

- Wat zong ze hem dan toe, weet u dat nog?

- Ja, zo iets als: ‘Slank zijn onze jonge krijgers en hun mantels zijn met zilver bestikt, maar de jonge Russische officier is slanker dan zij, en de tressen die hij draagt zijn van goud. Hij is als een popel te midden van hen, maar in onze tuin zal hij groeien noch bloeien.’ Petsjorin stond op, boog voor haar, legde zijn hand op zijn voorhoofd en hart, en vroeg mij haar te antwoorden. Ik ken hun taal goed en vertaalde zijn antwoord.

Toen zij van ons wegging, fluisterde ik Grigori Aleksandrowitsj toe: ‘En... hoe vindt u haar?’

‘Een schoonheid, antwoordde hij, hoe heet ze?’

Ze heet Bela, zei ik. En inderdaad, ze was mooi: groot, slank, met zwarte ogen, die als de ogen van een gems tot diep in je ziel drongen. Petsjorin zat in gedachten verzonken, zijn ogen strak op haar gericht, en ook zij wierp hem telkens een steelse blik toe. Petsjorin was echter niet de enige bewonderaar van de mooie dochter van de vorst: van uit een hoek van de kamer waren nog twee ogen op haar gericht, onbeweeglijk en vurig; en toen ik goed keek herkende ik mijn oude vriend Kazbitsj. Hij was er zo een, weet u, die wèl en toch ook weer niet met ons in vrede leefde. Verdenking tegen hem bestond er genoeg, hoewel hem geen enkel vergrijp ten laste kon worden gelegd. Hij kwam wel eens met lammeren naar onze vesting, die hij dan goedkoop verkocht; maar hij liet nooit afdingen. Wat hij vroeg, moest je hem geven... hij zou liever zijn kop laten afhakken dan iets van de prijs af doen. Er werd beweerd dat hij graag met de Abreken4 de Koebanj overstak, en om de waarheid te zeggen had hij ook zo'n echte roverstronie; hij was klein, schraal en breedgeschouderd; en behendig dat hij was, behendig als de duivel! Zijn besjmet5 was altijd gescheurd en gelapt, maar zijn wapens waren met zilver beslagen. Zijn paard was in heel Kabarda beroemd, en een mooier dier kon je je dan ook niet voorstellen. Niet voor niets werd hij door alle ruiters benijd, en meer dan eens probeerde men het hem te ontstelen, maar het gelukte nooit.

Ik zie dat paard nog voor me: pikzwart, met benen zo fijn als snaren en met ogen die niet voor die van Bela behoefden onder te doen. En sterk dat het was! Vijftig werst galoppeerde het aan één stuk; en goed afgericht was het ook! Als een hond liep het zijn meester achterna; het kende zelfs zijn stem! En nooit werd het vastgebonden. Een echt roverspaard!...

Die avond was Kazbitsj somberder dan ooit en ik bemerkte, dat hij onder zijn besjmet een maliënhemd droeg. ‘Dat maliënhemd heeft hij niet voor niets aan, dacht ik: hij voert zeker iets in zijn schild’.

Het werd benauwd in de saklia en ik ging naar buiten om een luchtje te scheppen. De nacht had zich al over de bergen uitgespreid, en door de ravijnen begon nevel te trekken.

Ik kwam op de gedachte eens te gaan kijken onder het afdak, waar onze paarden stonden, om te zien of zij wel voer hadden; voorzichtigheid kan bovendien nooit kwaad: ik had een zeldzaam mooi paard, en meer dan één Kabardijner had er liefdevol naar gekeken en de opmerking gemaakt: mooi paard, prachtig paard.

Ik sloop langs de schutting en opeens hoorde ik stemmen; één stem herkende ik onmiddellijk: het was die van die nietsnut Azamat, de zoon van onze gastheer; de andere sprak minder en zachter. ‘Waar hebben zij het over, dacht ik: toch niet over mijn paard?’ Ik ging bij de schutting zitten en legde mijn oor te luisteren. Ik spande mij in om geen woord te verliezen. Zo nu en dan overstemde het gezang en het gegons van stemmen, dat uit de saklia doordrong, het voor mij zo interessante gesprek.

- Dat paard van jou is een prachtbeest, zei Azamat: als ik de heer des huizes was en een kudde van driehonderd merries bezat, dan zou ik de helft ervan geven voor dat paard van jou, Kazbitsj!

- ‘Aha, Kazbitsj!’ dacht ik, en ik herinnerde mij zijn maliënhemd.

- Ja, antwoordde Kazbitsj na een ogenblik zwijgen: in heel Kabarda zal je zo'n paard niet vinden. Eens, aan de andere kant van de Tjerek was ik met de Abreken mee uitgereden om kudden paarden van de Russen te ontvoeren; het lukte ons niet en wij gingen naar verschillende kanten uiteen. Ik werd nagezeten door vier Kozakken; achter mij hoorde ik al het geschreeuw van die Christenhonden en vóór mij lag een dicht bos. Ik ging in het zadel liggen, gaf mij over aan de genade van Allah, en voor het eerst in mijn leven krenkte ik mijn paard door het een slag met de zweep te geven. Als een vogel schoot het tussen het hout door; de scherpe dorens scheurden mijn kleren, de droge takken van de sleedoorn sloegen mij in het gezicht. Mijn paard sprong over boomstronken en rukte met zijn borst de struiken stuk. Het was beter geweest als ik het dier aan de zoom van het bos had achtergelaten, en zelf te voet een schuilplaats had gezocht tussen het hout, maar het ging mij aan het hart van hem te scheiden, en de profeet heeft mij ervoor beloond. Enkele kogels floten boven mijn hoofd; ik hoorde al hoe de Kozakken, die afgestegen waren, mijn spoor volgden... Plotseling sta ik voor een diepe kloof; mijn paard denkt na... en springt. Maar zijn achterpoten glijden van de overkant af en hij blijft aan zijn voorpoten hangen. Ik laat de teugels los en stort in de diepte; dat redde mijn paard: hij sprong naar boven. De Kozakken hadden alles gezien, maar geen van hen kwam naar beneden om mij te zoeken; zij geloofden vast en zeker dat ik te pletter was geslagen, en ik hoorde hoe zij wegstoven om mijn paard te gaan vangen. Mijn hart bloedde; ik kroop door het dichte gras de afgrond langs... en ik zie dat het bos hier ophoudt, en dat enkele Kozakken er uit komen gereden, het open veld in. Op dat ogenblik komt mijn Karagjoz recht op hen afgerend; ze stormen allemaal schreeuwend op hem los. Een tijd lang joegen ze hem na, vooral één van hen, wie het tot twee keer toe bijna gelukte hem een lasso om de hals te werpen; ik beefde, sloeg mijn ogen neer en begon te bidden. Enkele ogenblikken later keek ik weer op... en ik zie hoe mijn Karagjoz er vandoor vliegt, met wuivende staart, vrij als de wind, en hoe de Christenhonden ver achter hem aan, de een na de ander zich door de steppe voortslepen op hun afgebeulde dieren. Bij Allah! het is de waarheid, de heilige waarheid! Tot diep in de nacht zat ik in mijn ravijn. Toen opeens, stel je voor, Azamat, daar hoor ik in het donker, dat er een paard langs de rand van de afgrond loopt; het snuift, hinnikt en slaat met zijn hoeven op de grond; ik herkende de stem van mijn Karagjoz; hij was het, mijn kameraad!... Van die tijd af zijn wij nooit meer van elkaar gescheiden.

En ik hoorde hoe hij met zijn hand op de gladde hals van zijn paard klopte en hem allerlei lieve naampjes gaf.

- Als ik een kudde van duizend merries had, zei Azamat, dan zou ik ze je allemaal geven in ruil voor je Karagjoz.

- Dat zou ik niet eens willen, antwoordde Kazbitsj onverschillig.

- Luister eens, Kazbitsj, ging Azamat op vleiende toon voort; jij bent een goed mens, jij bent een dappere krijger, maar mijn vader is bang voor de Russen en laat mij niet de bergen in trekken; geef mij je paard en ik zal alles doen wat je wilt, ik zal mijn vader zijn beste sabel of geweer ontstelen, wát je maar wilt... zijn sabel is een echte goerda: als je het staal alleen maar naar je hand brengt, dan zuigt het zich vanzelf al in je vlees: een maliënhemd als het jouwe betekent niets er tegen.

Kazbitsj zweeg.

- De eerste keer toen ik je paard zag, ging Azamat verder, toen het briesend onder je ronddraaide, en vooruitsprong, en de kiezels onder zijn hoeven wegspatten, kwam er een onverklaarbaar gevoel in mij op, en sindsdien kan niets mij meer bevredigen: met minachting kijk ik naar mijn vaders beste paarden, ik schaam mij als ik mij op hun rug moet vertonen, en mijn hart is van weemoed vervuld: dagenlang zit ik terneergeslagen op de rotsen, en elk ogenblik zie ik in gedachte jouw ravenzwart ros met zijn gelijkmatige gang, met zijn gladde rug, zo recht als een pijl; hij heeft mij met zijn levendige ogen aangekeken alsof hij iets tegen mij zeggen wilde. Ik zal sterven, Kazbitsj, als je mij je paard niet verkoopt! zei Azamat met bevende stem.

Het scheen mij dat hij huilde; daarbij moet u weten, dat Azamat een zeer vastberaden jongen was, die door niets ooit tot tranen werd gebracht, zelfs niet toen hij nog klein was.

Als antwoord op zijn tranen klonk iets dat leek op een lach.

- Luister eens! zei Azamat met vaste stem: je ziet dat ik tot alles bereid ben. Zal ik mijn zuster voor je stelen? zoals díe danst! zoals díe zingt! En hóe zij goudborduurt!... Meer dan prachtig! Zo'n vrouw heeft zelfs de Turkse sultan nooit gehad!... Zal ik! Wacht dan morgennacht op mij bij het ravijn, waar de beek voorbij stroomt; ik kom dan met haar langs op weg naar het naaste dorp... en zij zal de jouwe zijn. Is Bela je je paard niet waard?

Kazbitsj zweeg lange, lange tijd. In plaats van antwoord te geven, hief hij tenslotte met halfluide stem een oud lied aan6:

Rijk is ons land aan het schone geslacht

Met ogen die flank'ren als sterren bij nacht,

Haar te beminnen is zalige weelde,

Toch blijft wie vrij is de beter bedeelde.

Vrouwen koopt ieder na bieden en loven,

Maar 'n goed paard gaat elk goud ver te boven,

Dat blijft niet achter in 't veld bij de wind,

Dat blijft zichzelf en zijn meester een vrind.

Tevergeefs smeekte Azamat hem toe te stemmen, huilde en vleide hem en zwoer bij alles wat mogelijk was; eindelijk onderbrak Kazbitsj hem ongeduldig:

- Maak dat je weg komt, dwaas van een jongen! Hoe zou jij op mijn paard willen rijden? Na drie stappen gooit hij je eraf, en breek je je nek op de stenen.

- Mij? riep Azamat razend uit en het staal van zijn jongensdolk kletterde tegen het maliënhemd. Een sterke hand duwde hem weg en hij viel zó hard tegen het beschot, dat het schudde.

‘Dat gaat mis,’ dacht ik, en vlug ging ik de stal binnen, deed onze paarden hun toom aan, en leidde ze naar het achtererf. Twee minuten later was er al een hels kabaal in de saklia. Dat kwam zó: Azamat was daarheen gehold met zijn gescheurde besjmet en had verteld dat Kazbitsj hem had willen vermoorden. Iedereen sprong op en greep naar de wapens... en daar had je de poppen aan het dansen! Geschreeuw, lawaai, schoten... maar Kazbitsj zat al op zijn paard, draaide als een wilde midden tussen de menigte in het rond, met zijn sabel om zich heen zwaaiend.

- Straks moeten wij het gelag betalen! zei ik tegen Grigori Aleksandrowitsj, en pakte hem bij zijn arm: zouden we er maar niet zo gauw mogelijk van door gaan?

- Wacht nog even hoe het afloopt.

- Het zal zeker slecht aflopen; dat gaat altijd zo bij die Aziaten: eerst bedrinken zij zich, en dan hakken zij er op los! Wij bestegen onze paarden en reden naar huis.

- En Kazbitsj? vroeg ik de kapitein ongeduldig.

- Ach, hoe gaat het met zulke mensen! antwoordde hij en dronk zijn glas thee leeg: die is ontsnapt!

- En niet gewond? vroeg ik.

- God mag het weten! Die rovers zijn taai! Ik heb sommigen van hen bijvoorbeeld zien vechten; als zo'n kerel helemaal als een zeef doorpriemd is met bajonetsteken, zwaait hij nog met zijn sabel om zich heen.

De kapitein zweeg een ogenblik, stampte met zijn voeten op de grond en ging verder:

- Eén ding zal ik mijzelf nooit vergeven: het was een ingeving van de duivel die mij er toe bracht, na mijn terugkeer in de vesting alles wat ik achter de schutting gehoord had aan Grigori Aleksandrowitsj over te vertellen; hij lachte, de slimmerd! en had al dadelijk zijn plan gereed.

- Wat dan? Toe, vertelt u verder.

- Vooruit dan maar! Nu ik eenmaal begonnen ben, moet ik wel doorgaan.

Een dag of vier later kwam Azamat weer naar de vesting. Zoals gewoonlijk ging hij naar Grigori Aleksandrowitsj toe, die altijd wat lekkers voor hem had. Ik was er ook. Het gesprek kwam op paarden, en Petsjorin begon het paard van Kazbitsj te roemen: een prachtbeest en dartel als een gems... om kort te gaan, volgens hem was er op de hele wereld geen tweede zo te vinden.

De oogjes van de kleine Tartaar begonnen te schitteren, maar Petsjorin deed of hij niets merkte. Ik begon over iets anders te praten, maar híj bracht het gesprek onmiddellijk weer op het paard van Kazbitsj. Dat herhaalde zich iedere keer als Azamat bij ons kwam. Na een week of drie begon ik te bemerken dat Azamat er slecht uitzag en wegkwijnde, zoals dat met verliefde mensen gebeurt in romans. En geen wonder.

Want, ziet u, pas later ben ik de hele toedracht van de zaak te weten gekomen: Grigori Aleksandrowitsj had de jongen zó opgezweept, dat hij zelfs het water zou zijn ingelopen.

Op zekere dag zei hij tegen hem: Ik merk wel, Azamat, dat je gek bent op dat paard, maar je zal het net zo min te zien krijgen als je eigen nek! Zeg eens, wat zou je wel geven aan hem die het je zou bezorgen?

- Wat hij maar wil, antwoordde Azamat.

- Dan zal ìk het je bezorgen, echter op één voorwaarde... zweer dat je die zult vervullen...

- Ik zweer het... zweer jij dan ook!

- Goed! Ik zweer dat jij het paard zult hebben, alleen moet jij mij daarvoor je zuster Bela geven; Karagjoz zal haar losprijs zijn. Daar ben je dan toch goed mee af!

Azamat zweeg.

- Wil je niet? Mij ook goed! Ik dacht dat je al een man was, maar je bent nog maar een kind: je bent ook nog te klein om behoorlijk te rijden...

Azamat vloog op. Maar mijn vader? zei hij.

- Is die dan nooit eens weg?

- Jawel...

- Nu dan, afgesproken?

- Afgesproken, fluisterde Azamat, doodsbleek. En wanneer?

- De eerste keer dat Kazbitsj weer hier komt; hij heeft beloofd tien lammeren te brengen; de rest is mijn zaak. Dus, opgepast, Azamat!

Zo hadden zij het dus geregeld, en... eerlijk gezegd was het een gemene streek! Dat heb ik later ook tegen Petsjorin gezegd. Die antwoordde mij alleen dat zo'n onbeschaafde Tsjerkessische blij mocht zijn zo'n behoorlijke man te hebben als hij, want volgens hun begrippen was hij toch haar man en dat Kazbitsj een rover was, die straf had verdiend. Zegt u nu zelf, wat had ik daar tegen in kunnen brengen?... Maar toen wist ik nog niets van hun complot. Op zekere dag verscheen Kazbitsj en vroeg of wij nog lammeren en honing nodig hadden; ik droeg hem op ze de volgende dag te brengen.

- Azamat, zei toen Gregori Aleksandrowitsj: morgen is Karagjoz in mijn bezit; als Bela er vannacht niet is, krijg je het paard niet...

- Goed, zei Azamat en reed naar het dorp terug. Diezelfde avond verliet Grigori Aleksandrowitsj gewapend de vesting. Hoe zij het klaar gespeeld hebben, weet ik niet, maar 's nachts keerden zij beiden terug, terwijl de schildwacht had gezien dat dwars over Azamats zadel een vrouw lag met gebonden handen en voeten en het hoofd in een sluier gewikkeld.

- En het paard, vroeg ik de kapitein.

- Dadelijk, even geduld. De volgende morgen vroeg kwam Kazbitsj zijn tien lammeren verkopen. Hij bond zijn paard aan de schutting en kwam naar mij toe; ik zette hem thee voor, want al was hij ook een rover, hij was toch mijn koenak7.

Wij begonnen over allerlei te praten en... opeens zie ik dat Kazbitsj opschrikt; zijn hele gezicht verandert, hij springt naar het raam, maar dat keek ongelukkigerwijze uit op de achterplaats.

- Wat is er? vroeg ik.

- Mijn paard, mijn paard! riep hij uit, en beefde over zijn hele lichaam.

En ja, daar hoorde ik het geluid van paardehoeven: - Zeker de een of andere Kozak...

- Nee! De Rus is slecht! De Rus is slecht! brulde hij en vloog hals over kop weg, als een wilde panter.

Met twee sprongen was hij buiten; bij de poort van de vesting versperde de schildwacht hem de doorgang met zijn geweer, hij sprong over het geweer heen en holde de weg op... In de verte vlogen stofwolken op: Azamat stoof er van door op de vurige Karagjoz. Terwijl hij voortholde rukte Kazbitsj zich het geweer van de schouder en schoot. Eén ogenblik bleef hij onbeweeglijk staan, totdat hij bemerkte dat het schot gemist had. Toen begon hij te kermen, sloeg zijn geweer tegen een steen aan stukken, rolde over de grond en snikte als een kind... Om hem heen verzamelden zich de mensen uit de vesting... hij zag niemand; zij bleven er staan, praatten wat en gingen weer terug; ik liet het geld voor zijn lammeren naast hem neerleggen... hij raakte het niet aan en lag daar maar met zijn gezicht naar de grond gekeerd als een dode. Verbeeld u, zo bleef hij liggen tot laat in de avond en ook de hele nacht!... Pas de volgende morgen kwam hij naar de vesting en vroeg, hem de naam van de dief te zeggen. De schildwacht, die gezien had dat Azamat het paard had losgemaakt en er op was weggereden, vond het niet nodig te zwijgen. Bij het horen van de naam begonnen de ogen van Kazbitsj te fonkelen, en hij begaf zich op weg naar het dorp, waar Azamats vader woonde.

- En de vader?

- Dat is het hem juist; Kazbitsj trof hem niet aan: hij was voor een dag of zes vertrokken; hoe zou het Azamat anders ook zijn gelukt zijn zuster te ontvoeren.

En toen de vader terugkeerde, waren èn de zoon èn de dochter verdwenen. Zo'n slimmerd, die Azamat; hij begreep maar al te goed, dat het met hem gedaan zou zijn, als hij gesnapt werd. Sinds die tijd is hij verdwenen: hij zal zich waarschijnlijk wel bij een bende Abreken hebben aangesloten, en zijn dolle kop ergens gelaten hebben aan de andere kant van de Tjerek of de Koebanj... zijn verdiende loon!...

Ik moet bekennen, dat het gebeurde ook voor mij verre van aangenaam was. Zodra ik hoorde dat de Tsjerkessische bij Grigori Aleksandrowitsj was, deed ik mijn epauletten aan, gespte mijn degen om, en ging naar hem toe.

Hij lag in de voorkamer op het bed, de ene hand onder het hoofd geschoven, in de andere een uitgebrande pijp; de deur naar de tweede kamer was afgesloten, de sleutel stak niet in het slot, dat merkte ik dadelijk op... Ik begon te hoesten en met mijn hakken op de drempel te tikken, maar hij deed of hij niets hoorde.

- Mijnheer de vaandrig, zei ik zo streng mogelijk, ziet u niet dat ik naar u ben toegekomen?

- Ach, bonjour, Maksim Maksimytsj! Kan ik u dienen met een pijp? antwoordde hij zonder overeind te komen.

- Neemt u mij niet kwalijk! Ik ben niet Maksim Maksimytsj, ik ben uw kapitein.

- Wat is dat voor een verschil? Wilt u geen thee? Als u eens wist wat ik allemaal voor zorgen heb!

- Ik weet alles, antwoordde ik en kwam bij het bed staan.

- Des te beter, ik ben niet in een stemming om veel te vertellen.

- Mijnheer de vaandrig, u hebt u aan een vergrijp schuldig gemaakt, waarvoor men ook mij verantwoordelijk kan stellen.

- Ach kom! Wat doet dat er toe? Wij delen toch al lang alles gelijk op.

- Wat zijn dat voor aardigheden? Uw degen alstublieft!

- Mietjka, mijn degen!...

Mietjka bracht de degen. Nadat ik mij aldus van mijn plicht had gekweten, ging ik op zijn bed zitten en zei:

- Luister eens, Grigori Aleksandrowitsj, je zult toch moeten toegeven dat dit niet in de haak is.

- Wat niet in de haak?

- Wel, dat je Bela hebt ontvoerd... En die Azamat is me ook een deugniet!... Dat zal je toch moeten toegeven, zei ik tegen hem.

- Maar als ze mij nu aanstaat?

- Nu vraag ik u, wat kan een mens daar op antwoorden...

Ik stond paf. Maar na een kort stilzwijgen zei ik hem toch, dat, indien de vader haar opeiste, men haar zou moeten teruggeven.

- Absoluut niet nodig!

- Hij zal immers te weten komen dat zij hier is.

- Hóe zal hij dat te weten komen?

Weer stond ik versteld. - Hoor eens, Maksim Maksimytsj, zei Petsjorin en hij kwam overeind: je bent een braaf mens, maar als wij die wilde zijn dochter teruggeven, zal hij haar doodsteken of verkopen. Het is nu eenmaal gebeurd, het heeft geen zin het opzettelijk erger te maken; laat mij nu maar dat meisje, en houd jij mijn degen...

- Laat mij haar dan eens zien, zei ik.

- Zij zit achter die deur; ik heb haar zelf vandaag nog niet eens te zien gekregen; zij zit in een hoek van de kamer in haar sluier gehuld, zegt niets en kijkt niet op of om: schuw is ze als een wilde gems. Ik heb onze waardin laten komen: die kent Tartaars, die kan voor haar zorgen en haar met de gedachte vertrouwd maken dat zij van mij is; want ze zal niemand anders dan mij toebehoren, voegde hij er aan toe en sloeg met zijn vuist op tafel. Ook daar was ik het mee eens... Wat moest ik doen? Er zijn nu eenmaal mensen met wie men het beslist altijd eens moet zijn.

- En? vroeg ik Maksim Maksimytsj: Heeft hij haar werkelijk aan zich gewend, of is zij van heimwee weggekwijnd in haar gevangenschap?

- Ach wat, heimwee! Vanuit de vesting zag zij immers dezelfde bergen als vanuit haar dorp... meer hebben die wilden niet nodig. En dan, iedere dag gaf Grigori Aleksandrowitsj haar een geschenk; de eerste dagen wees zij zwijgend en trots de geschenken af, die de waardin dan kreeg en die ten zeerste haar welsprekendheid opwekten. Ach ja, geschenken! Wat doet een vrouw al niet voor een kleurige lap!... Maar laten we daarover zwijgen... Lange tijd gaf Grigori Aleksandrowitsj zich alle mogelijke moeite met haar; hij leerde intussen Tartaars en zij begon Russisch te begrijpen. Langzamerhand, eerst nog heimelijk en tersluiks, wende zij er aan naar hem te kijken; en altijd was zij treurig en zong zij zachtjes haar eigen liedjes voor zich heen, zodat het ook mij droevig te moede werd als ik haar stem in de aangrenzende kamer hoorde. Nooit zal ik dat ene tafereel vergeten: ik liep langs haar raam en keek naar binnen. Bela zat op de haardbank met gebogen hoofd en Grigori Aleksandrowitsj stond vóór haar.

- Luister eens, mijn peri, zei hij: je weet toch immers wel dat je vroeg of laat de mijne zult zijn... waarom kwel je mij dan zo? Houd je dan van de een of andere Tsjetsjenets? Als dat zo is, dan zal ik je dadelijk naar huis laten gaan... Zij kromp nauw merkbaar ineen en schudde haar hoofd... Of, ging hij voort, sta ik je te enen male tegen?... Zij zuchtte.... Of verbiedt je geloof je, mij lief te hebben? ...Zij werd bleek en bleef zwijgen... Geloof mij, Allah is dezelfde voor alle volken, en als hij mij toestaat je lief te hebben, waarom zou hij jou dan verbieden mijn liefde te beantwoorden?... Zij keek hem strak aan, als door deze nieuwe gedachte verrast; in haar ogen stond wantrouwen te lezen en een verlangen naar zekerheid. En wát voor ogen! Gloeiend als twee kolen vuur.

- Luister eens, mijn goede lieve Bela! ging Petsjorin voort: Je ziet toch hoe veel ik van je houd; ik wil er alles voor geven om je blij te maken, ik wil je gelukkig zien; maar als je altijd zo bedroefd bent zal ik sterven. Toe, zal je dan vrolijker worden?... Zij dacht na zonder haar zwarte ogen van hem af te wenden; toen glimlachte ze vriendelijk en knikte van ja. Hij greep haar hand en begon haar over te halen hem te kussen; zij verzette zich zwak en zei alleen maar telkens: ‘Toe nu, toe nu, niet doen, niet doen.’ Hij bleef aandringen, zij beefde en begon te huilen. ‘Ik ben je gevangene, zei ze: je slavin; natuurlijk kun je mij dwingen, en weer rolden de tranen over de wangen.’

Grigori Aleksandrowitsj sloeg zich met de vuist tegen het voorhoofd en liep bruusk naar de andere kamer. Ik ging bij hem binnen; somber en met gekruiste armen liep hij op en neer.

- Wat is er aan de hand, ouwe jongen? zei ik tegen hem.

- Een duivelin is het, geen vrouw! antwoordde hij, maar ik geef je mijn woord van eer, dat ze de mijne zal worden...

Ik schudde mijn hoofd.

- Zullen we wedden? zei hij. Over een week!

- Aangenomen! Wij bezegelden de weddenschap met een handslag en gingen uiteen.

De volgende dag stuurde hij dadelijk een bode naar Kizljar om inkopen te doen; de man kwam terug met allerlei Perzische stoffen, te veel om op te noemen.

- Wat denk je ervan, Maksim Maksimytsj! zei hij tegen me, toen hij de geschenken liet zien. Zou de Aziatische schone tegen zulk een batterij zijn opgewassen?

- Je kent de Tsjerkessische vrouwen niet, antwoordde ik: zij zijn heel anders dan de Georgische of de Transkaukasische Tartaarse vrouwen, heel anders; zij hebben hun eigen leefregels, zij zijn anders opgevoed. Grigori Aleksandrowitsj glimlachte en begon een mars te fluiten.

En het bleek dat ik gelijk had: de geschenken werkten maar half; zij werd vriendelijker, vertrouwelijker, maar daar hield het mee op. Toen nam hij het uiterste middel te baat. Op een morgen liet hij zijn paard zadelen, kleedde zich aan als Tsjerkes, nam zijn wapens en ging zó haar kamer binnen. - Bela! zei hij, je weet hóe veel ik van je houd. Ik besloot je te ontvoeren, omdat ik dacht dat jij ook van mij zou gaan houden, als je mij beter leerde kennen; ik heb me vergist... Vaarwel! ik laat je achter als meesteres over alles wat ik bezit; als je wilt, keer dan terug naar je vader... je bent vrij. Ik ben schuldig tegenover je, en moet mijzelf daarvoor straffen; vaarwel, ik vertrek... Waarheen? Wie zal het zeggen! Misschien hoef ik niet lang de kogels of de degenstoten na te jagen; denk dan aan mij en vergeef mij.

Hij keerde zich van haar af en reikte haar tot afscheid de hand. Zij nam die niet en zweeg. Ik stond achter de deur en kon door de kier haar gezicht zien: ik had met haar te doen... zo dodelijk bleek als dat lieve gezichtje was! Toen hij geen antwoord kreeg, deed Petsjorin enkele stappen naar de deur... hij beefde... en ik kan u zeggen, dat ik dacht dat hij werkelijk in staat was te doen, wat hij uit de grap had gezegd, zo wàs hij. Maar nauwelijks had hij zijn hand aan de deurknop, of zij sprong op, begon te snikken en wierp zich om zijn hals. En gelooft u me, mij schoten achter de deur ook de tranen in de ogen, tenminste, dat wil zeggen, niet echte tranen, maar... och wat... onzin!...

De kapitein zweeg.

- Ja, ik moet bekennen, zei hij daarna en plukte aan zijn snor, dat er een pijnlijk gevoel in mij opkwam, dat geen vrouw ooit míj zo had liefgehad.

- En heeft hun geluk lang geduurd? vroeg ik.

- Ja, zij heeft ons verteld dat zij na de dag dat zij Petsjorin voor het eerst had gezien, dikwijls van hem had gedroomd, en dat geen enkele man ooit zo'n indruk op haar had gemaakt. Ja, zij zijn wel gelukkig geweest!

- Hè, wat weinig opwindend! riep ik onwillekeurig uit. Ik had namelijk een tragische ontknoping verwacht, en zag mij nu plotseling in mijn verwachtingen teleurgesteld!... Maar, ging ik voort, is haar vader er dan niet achter gekomen, dat zij bij u in de vesting was?

- Dat wil zeggen, hij schijnt argwaan gehad te hebben. Een paar dagen later hoorden wij, dat de oude man was vermoord. Dat gebeurde zó...

Ik was weer één en al aandacht.

- U moet dan weten dat Kazbitsj geloofde, dat Azamat met toestemming van diens vader hem zijn paard ontstolen had, dat veronderstel ik tenminste. Op zekere dag stond hij dan ook op wacht aan de kant van de weg, een werst of drie buiten het dorp; de oude man keerde naar huis terug na tevergeefs zijn dochter te hebben gezocht; zijn mannen waren achtergebleven... de duisternis was al gevallen, hij reed stapvoets, in gedachten verzonken, toen Kazbitsj plotseling als een kat van achter een struik te voorschijn sloop, achter hem op het paard sprong, hem met een steek van zijn dolk op de grond wierp, de teugels greep en er van door ging. Enkele van zijn mannen hadden alles van een heuvel af gezien. Zij vlogen Kazbitsj achterna, maar konden hem niet meer inhalen.

- Hij had zich dus schadeloos gesteld voor het verlies van zijn paard en zich gewroken, zei ik, om een oordeel van mijn reisgenoot uit te lokken.

- Natuurlijk, volgens hun begrippen was hij geheel en al in zijn recht, zei de kapitein.

Onwillekeurig werd ik getroffen door het vermogen van de Rus zich aan te passen aan de zeden en gewoonten van die volkeren waartussen hij door de omstandigheden genoodzaakt is te leven. Ik weet niet of deze eigenschap lof of afkeuring verdient. Maar in ieder geval is zij een bewijs van een ongelooflijke soepelheid van geest, en van de aanwezigheid van dat heldere gezonde verstand, dat overal het kwaad vergeeft waar het de noodzaak ervan inziet of de onmogelijkheid het op te heffen.

Intussen hadden wij onze thee opgedronken; de paarden, die reeds lang ingespannen waren, stonden te kleumen in de sneeuw. In het Westen was de bleke maan juist op het punt te verzinken in de zwarte wolken die boven de verre bergtoppen hingen, als flarden van een stukgescheurd gordijn. Wij verlieten de hut. Tegen de voorspelling van mijn reisgenoot in was het weer opgeklaard en beloofde het een stille ochtend te worden; de reidans der sterren slingerde zich in wondermooie figuren langs het verre uitspansel; de ene ster na de andere doofde uit naarmate het bleke schijnsel in het Oosten zich uitspreidde over het donker-violette gewelf en langzaam de steile, met maagdelijke sneeuw bedekte berghellingen met licht overgoot. Rechts en links gaapten donkere, geheimzinnige afgronden, en nevelwolken, die zich samenbalden en kronkelden als slangen, kropen tussen de gapende spleten van de naburige rotsen door, als voelden en vreesden zij de nadering van de dag.

In de hemel en op de aarde was alles stil, zo stil als in het hart van een mens tijdens zijn morgengebed; zo nu en dan streek een koele wind uit het Oosten langs ons heen en deed de met rijp bedekte manen der paarden opwaaien...

Wij begaven ons op weg. Vijf armzalige merries trokken moeizaam onze kar langs de kronkelweg de Goet op; wij liepen er achter en legden stenen onder de wielen, wanneer de paarden niet verder konden; de weg leek naar de hemel te leiden, want zover het oog reikte, steeg hij hoger en hoger, om zich tenslotte te verliezen in een wolk, die al sedert de vorige avond op de top van de Goet rustte, als een gier die wacht op zijn prooi. De sneeuw kraakte onder onze voeten; de lucht werd zó ijl dat het ademhalen pijn deed; telkens steeg mij het bloed naar het hoofd, maar tegelijkertijd doortrok een weldadig gevoel al mijn aderen en het stemde mij vrolijk zó hoog boven de wereld te zijn:... een kinderlijke vreugde, zeer zeker, maar wanneer wij ons verwijderen van de conventies der maatschappij en nader komen tot de natuur, wórden wij onwillekeurig kinderen: al het aangeleerde valt dan weg van de ziel, en zij wordt weer dezelfde die zij eens was en die zij ongetwijfeld eens weer wezen zal. Hij, die als ik heeft gedwaald temidden der eenzame bergen en lang, lang heeft getuurd naar hun wonderlijk-grillige vormen, die gretig de opwekkende lucht heeft ingeademd uitgegoten in de ravijnen, zal zonder twijfel mijn verlangen begrijpen deze toverachtige taferelen wéér te geven, onder woorden te brengen, te schilderen.

Eindelijk hadden wij dan toch de top van de Goet bereikt; wij bleven staan en keken om ons heen: de berg was gehuld in een grijze wolk, wier koude adem een naderende storm verried; maar in het Oosten was alles zó helder en goudovergoten dat wij - dat wil zeggen de kapitein en ik - daar in het geheel geen acht op sloegen... ja, zelfs de kapitein niet: in de ziel van eenvoudige mensen is het gevoel voor de schoonheid en de grootsheid der natuur honderdmaal sterker en levendiger dan in ons, enthousiaste vertellers in woord of geschrift.

- U bent zeker al aan deze prachtige natuur gewend? vroeg ik hem.

- Ja; en óók aan het fluiten van geweerkogels kan men wennen, dat wil zeggen, men kan zich aanwennen het onwillekeurige, onrustige kloppen van zijn hart te verbergen.

- Ik heb anders gehoord dat sommige oude soldaten die muziek juist plezierig vinden.

- Ja, als je het zo noemen wilt, is het ook plezierig, maar alleen omdat je hart dan heftiger klopt. Kijk, voegde hij er aan toe en wees naar het Oosten - wát een land!

En ja, zulk een panorama zal ik wel nooit meer te aanschouwen krijgen: onder ons lag de Kojsjaoer - vallei, doorsneden door de Aragwa en een andere bergstroom als door twee zilveren draden; een blauwachtige nevel gleed over het dal en vluchtte naar de nabijliggende spleten voor de warme stralen van de ochtendzon; rechts en links stonden bergkammen, de een al hoger dan de ander, hier elkaar kruisend, daar zich in gelijke richting uitstrekkend, en bedekt met sneeuw en struikgewas; in de verte bergen en nog eens bergen, maar geen twee rotsen aan elkaar gelijk! En die ganse sneeuwmassa glinsterde met een rode flikkering van licht, zó vrolijk, zó helder, dat men hier eeuwig had willen blijven. De zon kwam juist tevoorschijn van achter een donkerblauwe berg, welke alleen een geoefend oog van een onweerswolk had kunnen onderscheiden; maar boven de zon lag een bloedrode streep, die in het bijzonder de aandacht trok van mijn reisgenoot.

- Ik heb u wel gezegd, riep hij uit, dat wij vandaag slecht weer zouden krijgen; wij moeten ons haasten, anders overvalt het ons nog op de Kruisberg. Opschieten! riep hij de voerlui toe.

Er werden kettingen om de wielen gelegd bij wijze van remmen om het slippen te voorkomen; de paarden werden bij de teugels genomen en wij begonnen te dalen; rechts van de weg verhief zich een rotswand, links gaapte een afgrond, zó diep dat een heel Ossetendorp dat beneden lag, niet groter scheen dan een zwaluwnest; ik rilde bij de gedachte dat hier, waar twee voertuigen elkaar niet konden passeren, in het holst van de nacht, de een of andere postiljon een keer of tien per jaar voorbij rijdt, soms zonder van zijn rammelend vehikel af te stappen. Eén van onze voerlui was een Russische boer uit Jaroslaw, de andere was een Osseet; de Osseet leidde het middelste paard met de grootst mogelijke voorzichtigheid aan de teugels, nadat hij de zijpaarden eerst had uitgespannen... maar onze roekeloze Rus kwam zelfs niet van de bok af! Toen ik hem zei, dat hij toch wel wat voorzichtiger kon zijn, al was het alleen maar ter wille van mijn koffer, waarvoor ik niet de minste lust had in de afgrond af te dalen, antwoordde hij: ‘Ach, mijnheer, met Gods hulp zullen wij er even goed komen als de anderen; het is niet mijn eerste tocht.’ En hij had gelijk: wij kwamen er inderdaad, maar wij hadden er even goed niet kunnen komen, en als alle mensen eens wat meer hun gezond verstand gebruikten, zouden zij tot de overtuiging komen, dat het leven niet waard is zich er zo druk over te maken...

Maar ge wilt misschien het einde horen van de geschiedenis van Bela?... Ten eerste schrijf ik geen novelle, maar reisherinneringen. Dientengevolge kan ik de kapitein niet verder laten vertellen vóór hij ook werkelijk zijn verhaal hervatte. Daarom moet ge nog wat geduld hebben, of, indien ge dat liever doet, enkele bladzijden overslaan; alleen raad ik u dat niet aan, want de tocht over de Kruisberg (of, zoals de geleerde Gamba hem noemt ‘le Mont St. Christophe’8) is uw aandacht wel waard... Wij daalden dus de Goet af en kwamen uit in het Tsjertowadal...9 Welk een romantische naam! U ziet natuurlijk al het nest van een boze geest tussen ongenaakbare rotsen,... niets van dat al: de naam Tsjertowa is afgeleid van ‘tsjerta’10 en niet van ‘tsjert’,... want eens liep hier de grens van Georgië. Dit dal lag vol sneeuwhopen, die levendig herinnerden aan Saratow, Tambow en andere ‘liefelijke’ oorden van ons vaderland.

- Daar heb je de Kruisberg! zei de kapitein, toen wij in het Tsjertowa-dal waren afgedaald, en hij wees naar een met een sneeuwkleed bedekte hoogte: op de top tekende zich zwart de silhouet af van een stenen kruis, waarlangs een nauwelijks zichtbare weg leidde, die alleen gebruikt wordt wanneer de zijweg door sneeuw is versperd; onze voerlui verzekerden ons dat er nog geen lawines gevallen waren, en leidden ons om de berg heen om de paarden te sparen. Bij een bocht van de weg kwamen wij vijf Osseten tegen, zij boden ons hun hulp aan, klampten zich aan de wielen vast, en met veel geschreeuw begonnen zij onze wagen voort te trekken en op te duwen. De weg was inderdaad gevaarlijk: rechts boven onze hoofden hingen sneeuwmassa's die dreigden bij de eerste windstoot in de kloof te zullen neerstorten; de smalle weg was gedeeltelijk bedekt met een laag sneeuw, die op sommige plaatsen wegzakte onder onze voeten, op andere tot ijs was geworden door de inwerking der zonnestralen en nachtvorsten, zodat wij zelf slechts met moeite vooruit kwamen en de paarden telkens vielen; links gaapte een diepe kloof, waarin een beek stroomde, die nu eens schuil ging onder een ijskorst, dan weer schuimend voorthuppelde over de zwarte stenen. Wij hadden zeker twee uur nodig om over de Kruisberg heen te komen... twee werst in twee uur! Intussen waren de wolken lager komen hangen, het was gaan hagelen en sneeuwen; de wind, die binnendrong in de kloven, gierde en floot als de Rover11, Nachtegaal en het duurde niet lang of het stenen kruis was verdwenen in de nevel, die in steeds dichtere en compactere golven uit het Oosten, kwam aanrollen... Er bestaat over dit kruis nog een zonderlinge, maar algemeen bekende overlevering, namelijk dat tsaar Peter I het zou hebben opgericht op zijn reis door de Kaukasus; maar ten eerste is Peter alleen maar in Dagestan geweest, en ten tweede staat op het kruis met grote letters geschreven, dat het is opgericht op bevel van generaal Jermolow, en wel in 1824. Maar de overlevering heeft ondanks het opschrift zo diep wortel geschoten, dat men werkelijk niet weet of men haar geloven moet of niet, te meer daar wij gewend zijn aan opschriften geen geloof te hechten.

Wij moesten nog ongeveer vijf werst dalen over de met ijs bedekte rotsen en door de smeltende sneeuw, om het posthuis in Kobi te bereiken. De paarden waren uitgeput en wij verkleumd van de kou; de sneeuwstorm gierde steeds heviger, zoals wij dat van hem kennen in het Noorden, waar hij thuis hoort; alleen klonk zijn wilde zang hier nog droefgeestiger en zwaarmoediger. ‘Ook jij, banneling, dacht ik, treurt om je vrije, onmetelijke steppen! Daar kan je je koude vleugels uitspreiden, maar hier voel je je bedrukt en benauwd, als een adelaar die krijsend met zijn vlerken tegen de ijzeren tralies van zijn kooi slaat’.

- Het ziet er lelijk uit! zei de kapitein: kijk eens, om ons heen is niets meer te zien dan nevel en sneeuw; wij kunnen ieder ogenblik in de afgrond storten of in een spleet blijven steken, en daar beneden is de Bajdara zeker zó woest, dat wij er niet over kunnen komen. Dat Azië, dat Azië! Op niets en niemand kan je vertrouwen,... niet op de mensen, niet op de rivieren!

Schreeuwend en scheldend sloegen de voerlui op de paarden los, die snoven en tegenstribbelden en zich voor niets ter wereld van hun plaats wensten te begeven, ondanks de welbespraaktheid van de zwepen.

- Mijnheer, zei een van de mannen tenslotte: wij kunnen vandaag niet meer tot Kobi komen; zoudt gu een order geven, zolang het nog kan, links aan te houden? Daar op de berghelling zie ik iets zwarts, dat zijn zeker hutten; daar houden reizigers bij slecht weer altijd halt. Zij kunnen ons er heen brengen, zeggen ze, als ze een fooi krijgen! voegde hij er aan toe en wees op de Osseten.

- Ja, dat weet ik zelf ook wel! antwoordde de kapitein: dat tuig! altijd staan zij klaar ergens een slaatje uit te slaan.

- Maar u moet toch toegeven, dat wij er zonder hen nog slechter aan toe zouden zijn.

- Ja, inderdaad, bromde hij: het zijn me anders gidsen! Ze ruiken eenvoudig waar wat te halen valt; net of je zonder hen de weg ook niet kan vinden.

Wij sloegen dus links af en bereikten na veel moeite een armzalige schuilplaats, die bestond uit twee hutten, opgetrokken uit steenbrokken en keien en door een gelijksoortige muur omgeven. De haveloze bewoners ontvingen ons vriendelijk. Later heb ik gehoord dat de regering hun betaalt en van voedsel voorziet, op voorwaarde dat zij reizigers opnemen die door de storm worden overvallen.

- Alles heeft toch zijn goede zijde! merkte ik op en ging bij het vuur zitten. Nu kunt u mij de geschiedenis van Bela verder vertellen, ik ben er zeker van, dat die nog niet uit is.

- Waarom bent u daar zo zeker van? vroeg de kapitein met een slim lachje.

- Omdat dat in de aard der dingen ligt. Wat op een bijzondere manier is begonnen, moet ook zo eindigen.

- U hebt goed geraden.

- Dat doet mij pleizier.

- U kan het pleizier doen, maar mij stemt de herinnering aan haar werkelijk droevig. Een pracht van een meisje was zij, die Bela! Ik had mij tenslotte zó aan haar gehecht, alsof zij mijn dochter was, en zij hield ook van mij. U moet weten dat ik geen familie heb; van mijn vader en moeder heb ik in geen twaalf jaar iets gehoord, en om een vrouw te nemen, daar heb ik vroeger nooit aan gedacht... en nu, weet u, nu past dat niet meer bij me. Daarom was ik blij dat ik iemand gevonden had om te verwennen. Zij zong dikwijls voor ons of danste de lesginka12 ...Ach, en hóe zij danste! Ik heb onze stadsjuffertjes in de provincie zien dansen, en eens ben ik in Moskou op een bal in de Adelsclub geweest, een jaar of twintig geleden... maar dat haalt er niet bij, dat was heel iets anders!... Grigori Aleksandrowitsj doste haar uit als een pop, vertroetelde en verwende haar, en zij werd bij ons zo mooi, zo wonderlijk mooi; haar gezicht en handen werden minder bruin en een diep rood kleurde haar wangen... En zo vrolijk als ze kon zijn! En altijd hield ze mij voor de gek, die rakker... God vergeve het haar!

- En toen u haar vertelde dat haar vader gestorven was...?

- Wij hebben het lange tijd voor haar geheim gehouden, totdat zij aan haar nieuwe omgeving gewend was. Toen wij het haar tenslotte zeiden, heeft zij een dag of twee gehuild en daarna alles vergeten.

Vier maanden lang ging alles prachtig. Ik heb u geloof ik al verteld dat Grigori Aleksandrowitsj een hartstochtelijk jager was: vroeger werd hij als het ware het bos in getrokken en joeg hij op wilde zwijnen en wilde geiten... maar nu zette hij geen voet meer buiten de wal van de vesting.

Ik bemerkte echter dat hij weer afgetrokken werd en met zijn handen op zijn rug in de kamer op en neer liep. Toen, op een goede dag, zonder een woord tegen iemand te zeggen, was hij gaan jagen... de gehele morgen bleef hij uit; dit gebeurde één keer, twee keer, en daarna steeds vaker. ‘Daar is iets niet in de haak, dacht ik: ze hebben zeker gekibbeld’.

Op een morgen ging ik naar hen toe... ik zie het nog precies voor me: Bela zat op het bed in de zwart-zijden besjmet, zo bleek en zo treurig, dat ik ervan schrok.

- Waar is Petsjorin, vroeg ik.

- Op jacht.

- Is hij vandaag weggegaan? Zij zweeg alsof het haar moeilijk viel te spreken.

- Nee, gisteren al, zei ze eindelijk met een diepe zucht.

- Er zal toch niets met hem gebeurd zijn?

- Gisteren heb ik de hele dag zitten denken, antwoordde zij door haar tranen heen, ik heb me allerlei narigheid in het hoofd gehaald. Nu eens verbeeldde ik me dat hij door een wild zwijn was gewond, dat weer dat een Tsjetsjenets hem mee de bergen had ingesleurd... maar vandaag geloof ik eigenlijk dat hij niet van mij houdt.

- Maar mijn lieve kind, iets ergers had je werkelijk niet kunnen denken! Zij begon te huilen; toen hief ze trots haar hoofd op, veegde haar tranen af en vervolgde:

- Als hij niet meer van mij houdt, wat belet hem dan mij naar huis terug te sturen? Ik zal hem niet dwingen. Als dat zo doorgaat, dan ga ik zelf weg: ik ben niet zijn slavin, ik ben de dochter van een vorst!

Ik begon haar te kalmeren. - Luister nu eens, Bela, hij kon toch niet eeuwig hier blijven zitten, aan jou vastgeklonken; hij is jong, hij houdt van jagen... hij gaat wel weg, maar hij komt toch ook weer terug; maar als je nu altijd zo bedroefd bent, zal hij des te eerder genoeg van je krijgen.

- Ja, dat is waar, antwoordde zij, ik zal wel vrolijk zijn. En lachend nam zij haar tamboerijn en begon te zingen en te dansen en om mij heen te springen; maar dan duurde niet lang; al gauw viel zij weer op het bed neer en bedekte haar gezicht met de handen.

Wat moest ik met haar beginnen? Ik had nooit iets met vrouwen te maken gehad, weet u; ik dacht en dacht waarmee ik haar kon troosten, maar ik kon niets bedenken; wij zwegen allebei enige tijd... Een hoogst onaangename situatie!

Eindelijk zei ik tegen haar:

- Willen we wat gaan wandelen op de wal? Het is zulk prachtig weer!

Het was September en juist een heerlijke dag, helder en niet te warm; de bergen waren alle duidelijk te onderscheiden. Wij gingen naar buiten en liepen zwijgend op de wal heen en weer; na enige tijd ging zij op het gras zitten en ik zette mij naast haar. Ik moet werkelijk lachen als ik er weer aan terugdenk: ik liep net achter haar aan als een kindermeisje.

Onze vesting lag hoog, en het uitzicht van de wal af was prachtig: aan de ene kant een grote open vlakte, doorsneden door enkele greppels, en daarachter het bos, dat zich tot bovenop de bergen uitstrekte; hier en daar steeg rook op uit de dorpjes en liepen kudden paarden. Aan de andere kant stroomde een klein riviertje; het dichte struikgewas, dat de stenige hoogten bedekte die aansloten bij de hoofdketen van de Kaukasus, reikte tot vlak aan het water. Wij zaten op de hoek van een bastion, zodat wij het volle uitzicht hadden naar beide kanten. Opeens zie ik iemand op een grijs paard uit het bos komen aanrijden, hij komt dichter en dichter bij en blijft tenslotte stilstaan aan de overkant van de rivier, een tweehonderd meter van ons af. Daar begint hij met zijn paard als een bezetene in het rond te draaien. Wat had dat te betekenen?...

- Kijk jij eens, Bela, zei ik, jij hebt jonge ogen. Wat is dat voor een kunstrijder; wie zou hij met zijn toeren willen amuseren?

Zij keek in de aangeduide richting en riep uit: - Dat is Kazbitsj!

- Aha, die rover! Zou die soms gekomen zijn om ons een poets te bakken? Ik keek nauwkeuriger en ja, het was Kazbitsj, met zijn bruine tronie, en vuil en haveloos als altijd.

- Dat is mijn vaders paard, zei Bela en greep mij bij de hand; zij trilde als een blad aan een boom en haar ogen schitterden. ‘Aha! dacht ik: ook in jou, meisjelief, spreekt nog het roversbloed!’

- Kom eens hier, riep ik tegen de schildwacht: kijk je geweer na en schiet die kerel neer, dan krijg je een zilverroebel!

- Om u te dienen, kapitein; maar hij staat geen ogenblik stil...

- Zèg hem dan dat hij stil moet staan, zei ik lachend...

- Hé daar, riep de schildwacht en wenkte met zijn hand. Schei eens even uit met dat gedraai als een tol! Inderdaad bleef Kazbitsj stilstaan en luisterde. Hij dacht zeker dat men met hem wilde onderhandelen,... maar niets van dat al!... mijn grenadier legde aan... een knal! ... misgeschoten;... nauwelijks was het kruit in de pan opgevlamd of Kazbitsj had zijn paard een slag gegeven, zodat het een zijsprong maakte. Toen richtte hij zich op in de stijgbeugels, riep iets in zijn eigen taal, maakte een dreigend gebaar met zijn zweep... en was verdwenen.

- Je moest je schamen! zei ik tegen de schildwacht.

- Hij is weggegaan om te sterven, kapitein, antwoordde de man; dat vervloekte volk schiet je niet ineens dood.

Een kwartier later kwam Petsjorin terug van de jacht. Bela wierp zich om zijn hals zonder klacht of verwijt over zijn lange uitblijven... Zelfs ik was zo langzamerhand boos op hem geworden.

- Stel je voor, zei ik; zojuist was Kazbitsj aan de overkant van de rivier; wij hebben op hem geschoten; je had hem gemakkelijk tegen het lijf kunnen lopen! Dat bergvolk is wraakzuchtig; denk je dat hij niet vermoedt, dat jij Azamat een handje geholpen hebt? En ik wil er om wedden, dat hij Bela vandaag heeft herkend. Ik weet dat zij een jaar geleden erg bij hem in de smaak viel... hij heeft het mij zelf gezegd, en als hij kans gezien had een behoorlijke bruidsschat bij elkaar te krijgen, dan had hij zeker werk van haar gemaakt... Bij deze woorden verzonk Petsjorin in nadenken.

- Ja, antwoordde hij: we moeten voorzichter zijn... Bela, van vandaag af mag je niet meer op de wal komen.

's Avonds had ik een lang gesprek met hem: het hinderde mij dat hij zo anders tegen het arme kind was geworden; behalve dat hij de helft van de tijd op jacht was, was zijn houding tegenover haar koud en liefkoosde hij haar nog maar zelden; zij begon zienderogen weg te kwijnen. Haar gezichtje werd smal en haar grote ogen verloren hun glans. Soms vroeg ik haar: ‘Waarom zucht je, Bela? Ben je bedroefd?’ ‘Nee.’ ‘Is er iets wat je zou willen hebben?’ ‘Nee.’ ‘Verlang je naar je familie’ ‘Ik heb geen familie.’ En het gebeurde soms, dat je dagen lang niets uit haar kon krijgen dan ‘ja’ en ‘nee’.

Daarover sprak ik met hem.

- Luister eens, Maksim Maksimytsj, antwoordde hij, ik heb nu eenmaal een ongelukkig karakter, misschien is dat de schuld van mijn opvoeding, misschien heeft God mij zo geschapen, ik weet het niet; ik weet alleen, dat, wanneer andere mensen door mijn toedoen ongelukkig zijn, ik mijzelf niet minder ongelukkig voel. Het spreekt vanzelf dat dat een schrale troost voor hen is... maar ja, dat is nu eenmaal zo. In mijn jonge jaren, van het ogenblik af dat ik het ouderlijk gezag ontgroeid was, heb ik mij als waanzinnig overgegeven aan alle genietingen die voor geld te koop waren, en natuurlijk gingen zij mij tenslotte tegenstaan. Daarna dook ik onder in de grote wereld, maar al spoedig verveelde het gezelschapsleven mij; ik werd verliefd op mooie vrouwen uit hoge kringen en zij hadden mij op haar beurt lief, maar die liefde prikkelde alleen maar mijn verbeelding en eigenliefde,... mijn hart bleef leeg... Ik begon te lezen, te studeren, maar ook de wetenschap ging mij vervelen; ik zag, dat noch roem, noch geluk van haar afhankelijk zijn, omdat de gelukkigste mensen onontwikkeld zijn, en roem niet anders is dan een toeval; om die te veroveren moet men alleen maar handig zijn. Toen begon ik mij onbevredigd te voelen... Spoedig daarop werd ik echter naar de Kaukasus overgeplaatst; dat was de gelukkigste tijd van mijn leven. Ik had gehoopt dat er geen plaats zou zijn voor verveling temidden van de kogels der Tsjetsjentsen... maar neen, na een maand was ik zó gewoon geraakt aan hun gefluit en aan de nabijheid van de dood, dat ik, zonder gekheid, meer aandacht schonk aan de muggen... en het leven werd eentoniger dan ooit, omdat ik de laatste hoop vrijwel had verloren. Toen ik Bela zag in mijn eigen huis, toen ik haar voor het eerst op mijn knieën hield en haar zwarte haren kuste, dacht ik, dwaas die ik was, dat zij een engel was, mij door het medelijdende lot gezonden... En weer had ik mij vergist: de liefde van een vrouw uit een wilde volksstam is wel iets beter dan de liefde van een vrouw uit de grote wereld, maar de onwetendheid en de eenvoud van de een gaan even goed vervelen als de koketterie van de ander. Tot op zekere hoogte houd ik nog van haar en ben ik haar dankbaar voor de enkele betrekkelijk mooie ogenblikken; ik zou mijn leven voor haar willen geven, maar ja... zij verveelt mij. Ik ben een dwaas of een schoft, ik weet het zelf niet; maar een feit is het, dat ik evenzeer te beklagen ben, misschien wel meer, dan zij: mijn ziel is door de wereld bedorven, mijn verbeelding kent geen rust, mijn hart geen bevrediging; alles laat mij onverschillig; aan verdriet ben ik even gauw gewend als aan genot, en mijn leven wordt met de dag leger en leger; er blijft mij nog maar één middel over: reizen. Zodra ik er kans toe zie, ga ik weg... alleen niet naar Europa, de hemel beware me!... maar naar Amerika, naar Arabië, naar Indië,... misschien ook sterf ik wel ergens onderweg. Hoe het ook zij, ik ben overtuigd dat deze laatste troost enige tijd zal standhouden, dank zij stormen en slechte wegen.

Zo sprak hij lange tijd, en zijn woorden hebben zich in mijn geheugen gegrift, omdat het voor het eerst in mijn leven was dat ik zulke woorden hoorde uit de mond van een jonge man van vijfentwintig jaar, en God geve, ook voor het laatst... Onbegrijpelijk! Vertelt u mij eens, ging de kapitein voort, zich tot mij wendend, u bent toch waarschijnlijk nog niet zo lang geleden in de hoofdstad geweest... zijn de jonge mensen daar allemaal zo?

Ik antwoordde dat er velen waren die net zo spraken, en dat er waarschijnlijk onder hen ook waren die de waarheid zeiden; dat de onbevredigdheid, die, zoals iedere mode, in de hogere kringen was begonnen, afgedaald was tot de lagere standen, die haar nu afdroegen, en dat tegenwoordig al diegenen die het meest en het stelligst aan deze onbevredigdheid leden, dit ongeluk als een gebrek trachtten te verbergen.

De kapitein, begreep deze finesses niet, schudde het hoofd en glimlachte fijntjes.

- En hebben de Fransen die mode ingevoerd?

- Nee, de Engelsen.

- Aha, staan de zaken zo! antwoordde hij, ja, dat waren immers altijd al beruchte drinkebroers!

Ik moest onwillekeurig denken aan een Moskouse dame, die eens beweerd had dat Byron niet anders dan een dronkaard was geweest. Overigens was de opmerking van de kapitein vergeeflijk: om gemakkelijker het wijndrinken te laten, probeerde hij zich natuurlijk wijs te maken dat alle ellende in de wereld het gevolg was van sterke drank.

Intussen had hij zijn verhaal weer voortgezet:

- Kazbitsj kwam niet terug. Ik weet niet waarom, maar ik kon de gedachte niet van mij afzetten, dat hij niet voor niets was verschenen, en iets kwaads in zijn schild gevoerd had.

Op zekere dag liet ik mij door Petsjorin overhalen met hem op de zwijnenjacht te gaan; ik had lange tijd geweigerd: wat kan mij zo'n wild zwijn schelen! Maar tenslotte sleepte hij mij toch met zich mee. Wij namen vijf soldaten mee en vertrokken vroeg in de morgen. Tot tien uur zwierven we tussen het riet en in het bos rond, maar geen zwijn te zien. ‘Zullen we maar teruggaan, zei ik, waarom zouden we nog doorzetten? Het is blijkbaar een ongeluksdag vandaag.’ Maar Gregori Aleksandrowitsj wilde, ondanks hitte en vermoeienis, niet zonder buit terugkeren, zo was hij nu eenmaal: wat hij zich in het hoofd gezet had, moest gebeuren ook. Als kind was hij waarschijnlijk door zijn moeder verwend. Eindelijk, tegen de middag, liepen we tegen het vervloekte beest op: paf! paf! maar neen, het verdween tussen het riet... het was een ongeluksdag en het bleef een ongeluksdag!... Wij rusten wat uit en keerden toen naar huis terug.

Wij reden zwijgend met slappe teugels naast elkaar voort en hadden bijna de vesting bereikt; alleen het kreupelhout hield haar nog voor ons verborgen... Plotseling weerklonk een schot... Wij keken elkaar aan: eenzelfde vermoeden maakte zich van ons meester... Hals over kop reden wij in de richting van het schot, en daar zagen wij op de wal een groep soldaten staan, die naar het open veld wezen, waar een ruiter in volle vaart wegstoof met iets wits vóór zich in het zadel... Grigori Aleksandrowitsj slaakte een wilde kreet, precies als een echte Tsjetsjenets; hij greep zijn geweer en voort ging het, ik achter hem aan.

Het trof dat de mislukte jachtpartij onze paarden niet had vermoeid: zij vlogen er van door, wij kwamen steeds nader en naderbij... en tenslotte herkende ik Kazbitsj, maar kon alleen nog niet onderscheiden wat hij vóór zich op het paard hield. Ik had Petsjorin juist ingehaald en riep hem toe:

- Het is Kazbitsj! Hij keek mij aan, knikte, en gaf zijn paard een slag met de zweep.

Eindelijk waren we op een geweerschot afstand van hem gekomen; of zijn paard moe was, of minder goed dan het onze, weet ik niet, maar ondanks alle moeite die hij deed, kwam het maar weinig vooruit. Op dat ogenblik zal hij wel aan zijn Karagjoz gedacht hebben...

Toen zag ik dat Petsjorin in volle galop aanlegde. - Niet schieten! riep ik hem toe. Spaar je kogel, wij halen hem zó ook wel in! Maar ja, de jeugd is nu eenmaal zo voorbarig... Het schot ging af en de kogel trof het paard in het achterbeen; het maakte in zijn vaart nog een sprong of tien, struikelde en viel voorover op zijn knieen. Kazbitsj sprong er af, en toen zagen wij dat hij een vrouw in zijn armen hield, gehuld in een sluier... Het was Bela... arme, arme Bela!... Hij riep ons iets toe in zijn taal en stak toen met zijn dolk naar haar... Er was geen tijd te verliezen; nu schoot ík op goed geluk: waarschijnlijk trof de kogel hem in zijn schouder, want hij liet opeens zijn arm zakken... Toen de rook was opgetrokken, zagen wij het gewonde paard op de grond liggen en Bela er naast; Kazbitsj had zijn geweer weggeworpen en klom nu als een kat tussen de struiken door tegen de rots op; graag had ik hem daar neergeschoten, maar mijn geweer was niet meer geladen! Wij sprongen van onze paarden en liepen naar Bela toe. Het arme kind lag onbeweeglijk en het bloed stroomde uit haar wonde... zo'n ellendeling! Had hij haar nu maar in het hart gestoken, dan was alles tenminste dadelijk voorbij geweest, maar zo in de rug... dat was een echte steek van een rover! Zij was bewusteloos. Wij scheurden haar sluier stuk en verbonden daarmee de wonde zo stijf mogelijk; tevergeefs kuste Petsjorin haar koude lippen... niets bracht haar weer bij... Petsjorin besteeg zijn paard; ik tilde haar van de grond op en legde haar zo goed en zo kwaad als het ging bij hem in het zadel; hij sloeg zijn arm om haar heen en wij reden terug. Na enkele ogenblikken zwijgen zei Grigori Aleksandrowitsj tegen mij: - Hoor eens, Maksim Maksimytsj, zó brengen wij haar zeker niet levend meer thuis.

- Neen, zeker niet! zei ik en wij gaven onze paarden de sporen.

Bij de poort van de vesting stond een massa volk op ons te wachten; voorzichtig droegen wij de gewonde bij Petsjorin binnen en lieten de dokter halen. Hoewel hij beschonken was, kwam hij toch, bekeek de wonde en constateerde, dat het arme kind niet langer dan een dag meer zou leven; maar hij had zich vergist...

- Is ze beter geworden? vroeg ik de kapitein en greep zijn arm, onwillekeurig verheugd.

- Neen, antwoordde hij, maar de dokter had zich in zoverre vergist, dat zij nog twee dagen in leven bleef.

- Maar hoe had Kazbitsj haar eigenlijk ontvoerd?

- Dat was zó gegaan: ondanks Petsjorins verbod, had zij de vesting verlaten en was naar de rivier gegaan. Het was namelijk erg warm; zij ging op een steen zitten en stak haar voeten in het water. Toen kwam Kazbitsj aangeslopen,... hij greep haar beet, hield haar mond dicht, sleurde haar de struiken in, sprong daar op zijn paard, en maakte dat hij met haar weg kwam! Zij had nog kans gezien te schreeuwen; de schildwachten waren opgeschrikt, hadden geschoten, maar hem niet geraakt, en toen waren wij er juist aangekomen.

- En waarom had Kazbitsj haar willen ontvoeren?

- Maar dat spreekt toch vanzelf! Die Tsjerkessen zijn toch een berucht dievenvolk: wat niet aan een ketting ligt moeten zij stelen; al hebben zij er niets aan, toch gappen ze het... dat moet u hun maar vergeven! En bovendien had hij al lang een oogje op haar gehad.

- En is Bela gestorven?

- Ja, maar zij heeft nog veel moeten lijden, en wij hebben met haar mee geleden. Om ongeveer tien uur 's avonds kwam zij bij: wij zaten naast het bed; nauwelijks had zij haar ogen opgeslagen, of zij riep om Petsjorin... ‘Ik zit hier bij je, mijn dzanetsjka13’, antwoordde hij en greep haar hand. ‘Ik ga sterven!’ zei ze. Wij probeerden haar te troosten en zeiden dat de dokter beloofd had haar vast en zeker beter te maken; zij schudde haar hoofdje en keerde zich naar de muur; zij wilde niet sterven...

's Nachts begon zij te ijlen; haar hoofd gloeide; bij tijden rilde zij van de koorts over haar hele lichaam; zij sprak onsamenhangende woorden over haar vader en haar broer: zij wilde terug naar de bergen, naar huis... Later sprak ze ook over Petsjorin, gaf hem allerlei lieve namen of verweet hem, dat hij niet meer van zijn ‘dzjanetsjka’ hield...

Hij hoorde haar zwijgend aan, het hoofd gesteund in de handen, maar al die tijd zag ik geen enkele traan in zijn ogen: of hij werkelijk niet huilen kon, of zich beheerste, weet ik niet; wat mij betreft, ik heb nooit iets droevigers meegemaakt.

Tegen de morgen zakte de koorts; zowat een uur lang lag zij onbeweeglijk, bleek en zó afgemat, dat haar ademhaling nauwelijks merkbaar was; toen scheen zij zich wat beter te gaan voelen en begon zij te praten... waarover, denkt u wel? ...zo'n gedachte kan alleen maar bij een stervende opkomen!... Zij was bedroefd dat zij geen Christin was, dat in die andere wereld haar ziel nooit de ziel van Grigori Aleksandrowitsj zou ontmoeten, en dat in het paradijs een andere vrouw zijn geliefde zou zijn. Ik kwam op de gedachte haar te laten dopen vóór zij stierf; ik stelde haar dat voor, zij keek mij weifelend aan, en lange tijd kon zij geen woord uitbrengen; eindelijk antwoordde zij mij dat zij wilde sterven in hetzelfde geloof waarin zij was geboren... Zo ging een hele dag voorbij. Wat was zij veranderd in die ene dag! Haar bleke wangen waren ingevallen, haar ogen werden steeds groter en groter, haar lippen brandden. Zij voelde een inwendige hitte, alsof er een gloeiend stuk ijzer in haar borst lag.

De tweede nacht ging in; wij deden geen oog dicht en weken niet van haar bed. Zij leed vreselijk en kreunde; maar nauwelijks werd de pijn iets minder, of zij begon Grigori Aleksandrowitsj te verzekeren dat zij zich beter voelde, probeerde hem over te halen te gaan slapen en kuste zijn hand, die zij niet losliet. Tegen de morgen maakte de angst voor de dood zich van haar meester; zij begon onrustig te woelen, rukte het verband los, zodat de wonde opnieuw begon te bloeden.

Toen wij haar weer verbonden hadden, werd zij een ogenblik kalmer en vroeg Petsjorin haar te kussen. Hij knielde neer naast het bed, lichtte haar hoofd op van het kussen, en drukte zijn lippen op haar koude, verstijvende mond; zij omhelsde hem innig met bevende armen, alsof zij met die kus haar ziel aan hem wilde overgeven... Nee, het was goed dat zij stierf! Wat had er van haar moeten worden, als Grigori Aleksandrowitsj haar zou hebben verlaten? En dat zou vroeger of later toch immers gebeurd zijn...

De volgende morgen was zij rustig; zij sprak niet en liet gewillig toe dat onze dokter haar kwelde met compressen en medicijnen. ‘Maar mijn hemel! zei ik tegen hem: u hebt toch zelf gezegd dat zij in ieder geval moet sterven. Wat heeft dat alles dan nog voor zin?’ ‘Het is toch beter zo, Maksim Maksimytsj, antwoordde hij, voorde rust van mijn geweten.’ Een pracht van een geweten!

Na de middag begon de dorst haar te kwellen. Wij maakten het raam open, maar buiten was het nog warmer dan in de kamer; wij legden ijs naast haar bed, maar het hielp alles niets. Ik wist dat die ondraaglijke dorst een teken was van het naderende einde, en zei dat tegen Petsjorin...

- Water, water! zei zij met hese stem, terwijl zij zich in bed oprichtte.

Hij werd zo wit als een doek, greep een glas, schonk het vol en gaf het haar. Ik sloeg mijn handen voor mijn ogen en begon te bidden, wat weet ik met meer... Ja, ja, ik heb dikwijls mensen zien sterven, in het hospitaal en op het slagveld, maar dat is heel wat anders, héél wat anders! Eén ding, moet ik zeggen, bedroeft mij: géén enkele maal heeft zij mijn naam genoemd vóór zij stierf, en toch heb ik van haar gehouden als een vader... Maar ach, God vergeve het haar.. En dan, om de waarheid te zeggen, wie ben ik eigenlijk, dat iemand vóór zijn dood nog aan mij zou denken?...

Toen zij wat gedronken had, scheen zij zich iets beter te voelen, maar drie minuten later was het afgelopen. Wij hielden een spiegel voor haar mond... niets op te zien!... Ik nam Petsjorin mee de kamer uit en wij gingen naar de wal; lange tijd liepen wij naast elkaar op en neer, zonder een woord te zeggen, onze handen op de rug; op zijn gezicht stond niets bijzonders te lezen en er kwam iets van ergernis in mij op: ik zou in zijn plaats van ellende zijn gestorven... Eindelijk ging hij op de grond zitten, ergens in de schaduw, en begon met een stokje wat in het zand te tekenen. Eigenlijk meer voor mijn fatsoen wilde ik hem troosten en begon tegen hem te praten; hij keek op en begon te lachen... het liep mij koud over de rug bij het horen van die lach... Toen ging ik weg om voor een kist te zorgen.

Eerlijk gezegd deed ik dat gedeeltelijk om afleiding te hebben. Ik had een stuk bonte zijde, waarmee ik de kist bekleedde; verder versierde ik hem met Tsjerkessische zilvertressen die Grigori Aleksandrowitsj eens voor haar had gekocht.

De volgende morgen vroeg begroeven wij haar buiten de vesting, aan het riviertje, vlak bij de plek waar zij het laatst had gezeten; rondom haar kleine graf staan nu witte acacia- en vliegstruiken. Ik had er een kruis op willen zetten, maar dat ging niet: zij was per slot geen Christin...

- En hoe is het met Petsjorin afgelopen? vroeg ik.

- Petsjorin voelde zich lange tijd niet goed; hij werd mager, de arme kerel, maar de naam van Bela werd nooit meer genoemd; ik begreep dat hij liever niet over haar sprak, waarom zou ik het dan doen?... Een maand of drie later werd hij overgeplaatst naar het*** regiment, en vertrok hij naar Georgië. Sindsdien hebben wij elkaar niet meer gezien. Ik herinner mij dat iemand mij onlangs vertelde, dat hij naar Rusland is teruggekeerd, maar in de plaatselijke legerberichten heeft er niets over gestaan. Overigens bereiken die ons niet zo gauw.

En toen begon hij een lange uiteenzetting te houden, hoe onaangenaam het was, het nieuws pas te horen als het al een jaar oud was,.. waarschijnlijk om zijn droeve herinneringen te verjagen. Ik onderbrak hem niet en luisterde evenmin.

Na een uur bleek het mogelijk de reis voort te zetten; de sneeuwstorm was bedaard, de hemel was opgeklaard en wij trokken weer verder. Onderweg bracht ik het gesprek onwillekeurig nog eens op Bela en Petsjorin.

- En hebt u ook gehoord hoe het met Kazbitsj is afgelopen? vroeg ik.

- Met Kazbitsj? Nee, dat weet ik werkelijk niet... Wel heb ik gehoord, dat op de rechtervleugel bij de Sjapsoegen zich een zekere Kazbitsj bevindt, een waaghals, die in een rode besjmet stapvoets ons geweervuur doorrijdt en beleefd groet, wanneer er een kogel dicht langs hem fluit, maar dat zal wel niet dezelfde zijn...

In Kobi nam ik afscheid van Maksim Maksimytsj: ik ging met de postwagen verder, maar hij kon zich met zijn zware bagage niet bij mij aansluiten. Wij hadden niet verwacht elkaar ooit terug te zien; toch hebben wij elkaar nog eens ontmoet en, zo ge wilt, zal ik daarover iets naders vertellen, maar dat is een hele geschiedenis... Maar, bent u het er niet mee eens, dat Maksim Maksimytsj een man is die onze achting verdient?... Zo ja, dan ben ik ruimschoots beloond voor mijn misschien wat al te lange vertelling.

II
Maksim Maksimytsj

Toen ik van Maksim Maksimytsj afscheid genomen had, ging het in volle draf door het Tjerek- en het Darjal-ravijn. Ik ontbeet in Kazbek, dronk thee in Lars en haaste mij naar Wladikawkas voor het avondeten. Ik zal u verschonen van een beschrijving van de bergen, van uitroepen die niets zeggen, van schilderingen die niets uitdrukken, vooral niet voor hen die nooit in deze streek zijn geweest en van statistische gegevens, die zeker niemand zou lezen.

Ik stapte af in het logement waar alle reizigers afstappen, en waar je desondanks niemand een fazant kan laten braden of een koolsoep kan laten klaarmaken, omdat alle drie de invaliden die het logement voeren zó dom zijn of zó dronken, dat je niets van hen gedaan kunt krijgen.

Men bracht mij aan het verstand dat ik hier nog drie dagen zou moeten blijven, omdat de ‘reisgelegenheid’ uit Jakaterinograd nog niet was aangekomen, en dientengevolge ook niet daarheen kon terugkeren. Als tijdverdrijf besloot ik dus het verhaal van Maksim Maksimytsj over Bela neer te schrijven, niet vermoedende dat het de eerste schakel zou worden van een lange reeks novellen. Zo ziet men dat een onbeduidende gebeurtenis soms gruwelijke gevolgen kan hebben!... Maar misschien weet ge niet wat die ‘reisgelegenheid’ eigenlijk is? Dat is een geleide, bestaande uit een halve compagnie infanteristen en een kanon, waarmee transporten uit Wladikawkas over de Kabarda naar Jekaterinograd trekken.

De eerste dag kwam ik met moeite door; de volgende morgen vroeg echter reed er een wagen vóór... Ah! Maksim Maksimytsj!

Wij begroetten elkaar als oude vrienden. Ik bood hem mijn kamer aan. Hij maakte geen plichtplegingen, klopte mij zelfs op de schouder en vertrok zijn mond tot iets dat op een glimlach geleek. Een wonderlijk mens!...

Maksim Maksimytsj was bijzonder bedreven in de kookkunst; hij braadde allerschitterendst een fazant, die hij met een zeer geslaagde komkommersaus overgoot, en ik moet bekennen dat ik er zonder hem kaal zou zijn afgekomen. Een flesje Kachetische wijn deed ons het geringe aantal gerechten vergeten... in het geheel slechts één. Wij staken een pijp op en maakten het ons gemakkelijk, ik bij het raam, hij bij de brandende kachel, want het was een vochtige, koude dag. Wij zwegen. Waarover hadden wij ook moeten praten?... Hij had mij over zichzelf al alles verteld wat mij kon interesseren, en ik had evenmin iets te vertellen. Ik keek door het raam naar buiten. Een groot aantal kleine, lage huisjes, die langs de oever van de steeds breder wordende Tjerek verspreid lagen, schemerden tussen de bomen door, en in de verte verhieven zich de blauwe bergen als een getande muur, waar tussendoor de Kazbek gluurde met zijn witte kardinaalshoed op. Ik nam in gedachte afscheid van hen, en betreurde het ze te moeten achterlaten...

Zo zaten wij lange tijd. De zon was al schuil gegaan achter de koude bergen en een witachtige nevel begon zich in de dalen uit te spreiden, toen buiten het geluid van een wagenbelletje en het geroep van voerlui weerklonk. Een stuk of wat karren met smerige Armeniërs kwamen het erf van het logement oprijden en daarachter een lege reiswagen; de lichte gang, geriefelijke bouw en sierlijke vorm gaven het voertuig een buitenlands aanzien. Achter deze wagen liep een man met een grote snor; hij droeg een getailleerde jas met tressen en was vrij goed gekleed voor een bediende. Aan zijn beroep hoefde men namelijk niet te twijfelen: te oordelen naar het nonchalante gebaar waarmee hij de as uit zijn pijp klopte en de toon die hij aansloeg tegen de koetsier, was hij onmiskenbaar de verwende bediende van een luie heer, zo'n soort Russische Figaro.

- Zeg eens, waarde vriend, riep ik hem toe door het raam, wat is er aan de hand? Is de ‘reisgelegenheid’ soms aangekomen? Hij wierp mij een vrij onbeschaamde blik toe, trok zijn das recht en keek een andere kant uit; een Armeniër die naast hem liep, antwoordde vriendelijk lachend voor hem dat de ‘reisgelegenheid’ inderdaad was aangekomen en de volgende dag terug zou gaan.

- Goddank! zei Maksim Maksimytsj, die intussen ook bij het raam was komen staan. Wat een pracht van een wagen, voegde hij er aan toe: zeker van de een of andere ambtenaar op inspectie naar Tiflis. Die kent onze bergen nog niet! Daar valt niet mee te spotten, vriendje, zij ontzien niets en niemand, ook een Engelse wagen schudden zij door elkaar! Maar wat zou het voor iemand zijn? laten we eens gaan kijken... Wij liepen de gang op. Aan het einde ervan stond de deur naar een zijkamer open. De bediende en de koetsier sleepten er koffers naar binnen.

- Zeg eens, vriend, vroeg de kapitein, van wie is die schitterende wagen?... Hè?... Een pracht van een wagen!...

De bediende bromde iets onverstaanbaars zonder zich om te draaien, en begon een koffer open te maken. Maksim Maksimytsj werd boos; hij klopte de lompe vlegel op de schouder en zei:

- Ik heb het tegen jou, waarde vriend.

- Van wie die wagen is?... Van mijn heer...

- En wie is je heer?

- Petsjorin...

- Wát vertel je me daar! Petsjorin?... Drommels!... heeft die niet in de Kaukasus gediend?... riep Maksim Maksimytsj uit en greep mij bij de arm. Zijn ogen schitterden van vreugde.

- Ik geloof van wel, maar ik ben nog maar kort bij hem.

- Dat klopt, dat klopt!... Grigori Aleksandrowitsj?... Heet hij zo niet?... Je heer en ik waren vrienden, voegde hij er aan toe en sloeg de bediende zo hartelijk op de schouder, dat hij bijna zijn evenwicht verloor.

- Neemt u mij niet kwalijk, mijnheer, u hindert mij bij mijn werk, zei deze met een boos gezicht.

- Jij bent me d'r ook een!... Ik zeg je toch. ..je heer en ik waren boezemvrienden, wij hebben samen gewoond... maar waar is hijzelf?...

De bediende vertelde dat Petsjorin bij kolonel N. was gaan eten en daar zou overnachten.

- En komt hij vanavond niet meer hierheen? vroeg Maksim Maksimytsj: of ga jij vanavond nog naar hem toe voor het een of ander?... Als je gaat, zeg hem dan dat Maksim Maksimytsj hier is; vertel hem dat maar... dan weet hij het wel... ik geef je tachtig kopeken...

De bediende trok een minachtend gezicht bij deze karige belofte, maar verzekerde Maksim Maksimytsj dat hij diens opdracht ten uitvoer zou brengen.

- Hij zal wel dadelijk komen aanhollen!... zei Maksim Maksimytsj triomfantelijk tegen mij; ik zal hem voor de poort gaan opwachten... Ach! Wat zonde en jammer dat ik die N. niet ken...

Maksim Maksimytsj ging op de bank voor de poort zitten en ik ging naar mijn kamer. Ik moet toegeven dat ook ik met een zeker ongeduld het verschijnen van die Petsjorin afwachtte. Hoewel ik mij uit de verhalen van de kapitein nu niet zo'n bijzonder gunstige voorstelling van hem had gemaakt, leken mij enkele trekken van zijn karakter toch wel opmerkelijk. Een uur later bracht een der invaliden mij een kokende samowar en een theepot.

- Maksim Maksimytsj! wilt u geen thee? riep ik hem door het raam toe.

- Dank u, ik heb geen trek in thee.

- Kom, drink toch wat! Het is al laat, en koud.

- Hindert niet; dank u...

- Zoals u wilt!

Ik begon alleen thee te drinken; een minuut of tien later kwam mijn oude vriend toch binnen.

- U hebt gelijk, het is maar beter wèl wat thee te drinken... ik heb àl die tijd op hem gewacht... zijn bediende is al een hele tijd geleden naar hem toe gegaan; hij is zeker ergens door opgehouden.

Hij dronk haastig zijn kop leeg, weigerde een tweede en ging min of meer gejaagd naar de poort terug; het was duidelijk te zien dat de oude man gekrenkt was door Petsjorins onverschilligheid, des te meer omdat hij mij nog onlangs verteld had over de vriendschap tussen hen beiden, en een uur geleden nog overtuigd was geweest dat Petsjorin zou komen aanhollen zodra hij zijn naam alleen maar had gehoord.

Het was laat en al donker toen ik voor de tweede maal het raam opende en Maksim Maksimytsj toeriep dat het tijd werd om te gaan slapen; hij bromde wat tussen zijn tanden; ik herhaalde mijn mededeling... hij gaf geen antwoord.

Ik liet de kaars op de haardbank staan en ging in mijn jas gedoken op de divan liggen; ik sliep spoedig in en zou rustig zijn doorgeslapen, als Maksim Maksimytsj niet, heel laat al, de kamer was binnengekomen en mij wakker had gemaakt. Hij gooide zijn pijp op tafel, begon in de kamer op en neer te lopen en in de kachel te porren, en ging toen eindelijk naar bed, maar lang daarna lag hij nog te hoesten, te spuwen en heen en weer te draaien...

- Bijten de wandluizen u soms? vroeg ik hem.

- Ja, en òf, antwoordde hij met een diepe zucht.

De volgende morgen werd ik vroeg wakker, maar Maksim Maksimytsj was mij voor. Ik vond hem op de bank bij de poort zitten.

- Ik moet naar de commandant, zei hij. Als Petsjorin komt, wilt u mij dan laten roepen?...

Ik beloofde het hem. Hij holde weg alsof zijn benen hun jeugdige kracht en lenigheid hadden herkregen.

Het was een mooie, frisse morgen. Gouden wolken hadden zich boven de bergen opgestapeld als een tweede rij bergen van lucht; voor de poort lag een groot plein; verderop krioelde de markt van mensen, want het was zondag. Osseten-jongens op blote voeten met zakjes raathoning op hun rug draaiden om mij heen; ik verwenste ze: mijn hoofd stond niet naar hen, de onrust van de goede kapitein was op mij overgeslagen.

Er waren nog geen tien minuten verlopen, toen zich in de verte op het plein de man vertoonde op wie wij wachtten. Hij was in gezelschap van kolonel N., die hem tot het logement vergezelde, daar afscheid nam en naar de vesting terugkeerde. Ik stuurde onmiddellijk één van de invaliden om Maksim Maksimytsj te halen.

De bediende van Petsjorin liep zijn heer tegemoet, deelde hem mede dat er dadelijk zou worden ingespannen, reikte hem een kistje sigaren over, nam enkele bevelen in ontvangst en ging die dadelijk ten uitvoer brengen. Zijn meester stak een sigaar op. geeuwde een keer of wat en ging aan de andere kant van de poort op de bank zitten. Nu moet ik dan toch eerst zijn portret voor u schilderen.

Hij was middelmatig groot; zijn slanke, lenige gestalte en brede schouders verrieden een sterk gestel, dat alle ongemakken van een rondtrekkend leven en alle veranderingen van klimaat kon doorstaan, en dat bestand was tegen het zedenbederf van het leven in de hoofdstad en tegen innerlijke stormen. Onder zijn stoffige fluwelen jas, waarvan slechts de twee onderste knopen dicht waren, was zijn hagelwit linnengoed zichtbaar, dat getuigde van zijn aangeboren netheid; zijn vuilgeworden handschoenen schenen speciaal voor zijn kleine, aristocratische handen te zijn genaaid, en toen hij er één uittrok, stond ik verbaasd over zijn dunne, witte vingers. Zijn gang was nonchalant en traag, maar het viel mij op dat hij niet met zijn armen zwaaide... het ware kenmerk van een zekere geslotenheid van karakter. Overigens zijn dit mijn persoonlijke opmerkingen, uitsluitend gebaseerd op eigen waarneming en wil ik u geenszins dwingen er blindelings geloof aan te hechten. Toen hij op de bank ging zitten, boog zijn rechte gestalte zich alsof hij geen enkel botje in zijn rug had; zijn gehele lichaamshouding drukte een zekere nervositeit en slapheid uit; hij zat als Balzacs dertigjarige coquette in haar leunstoel met veren kussens, na afloop van een vermoeiend bal. Op het eerste gezicht zou ik hem niet meer dan drieentwintig jaar hebben gegeven, hoewel ik later geneigd was tot dertig te gaan. Zijn glimlach had iets kinderlijks, zijn huid het tere van de huid van een vrouw; zijn van nature krullend blond haar omlijstte schilderachtig zijn blank, edel voorhoofd, waarop slechts na langdurige beschouwing de sporen te onderscheiden waren van een netwerk van rimpeltjes, die waarschijnlijk veel duidelijker te voorschijn kwamen in ogenblikken van toom of innerlijke onrust. Ofschoon zijn haar lichtblond was, waren zijn wenkbrauwen en snor zwart, een teken van ras bij de mens, zoals zwarte manen en een zwarte staart van ras getuigen bij een wit paard. Ter voltooiing van zijn portret moet nog worden opgemerkt dat hij een wipneus had, hagelwitte tanden en kastanjebruine ogen; over die ogen moet ik nog een enkel woord nader zeggen.

Ten eerste lachten zij niet mee wanneer hijzelf lachte!... Hebt ge die eigenaardigheid bij sommige mensen ook wel eens opgemerkt? Het is een teken òf van een kwaad geweten of van een voortdurende diepe smart. Van onder de halfgesloten oogleden straalden zij met een zekere fosforglans - als men dat zo zeggen kan. Dat was niet de weerspiegeling van een innerlijke gloed of van een levendige verbeelding: het was een glans als van gepolijst staal, verblindend, maar koud; zijn oogopslag was zwaar, zijn blik, die niet lang op één punt bleef rusten, was doordringend, deed onaangenaam aan als een onbescheiden vraag, en had de indruk van brutaal kunnen maken, indien er niet zulk een onverschillige rust uit had gesproken. Al deze finesses vielen mij misschien alleen op omdat ik enkele bijzonderheden van zijn leven kende; mogelijk zou hij op iemand anders een geheel andere indruk hebben gemaakt, maar aangezien ge van niemand anders dan van mij iets over hem te weten zult komen, zult ge u noodgedwongen met deze uitbeelding tevreden moeten stellen. Tot slot moet ik nog vermelden dat hij over het algemeen niet onknap was, en dat zijn gezicht behoorde tot die eigenaardige types die vooral bij vrouwen in de smaak vallen.

De paarden waren al ingespannen; van tijd tot tijd klingelde het belletje onder de haam, en de bediende was al twee keer naar Petsjorin toegekomen met de mededeling dat alles klaar was, maar Maksim Maksimytsj was nog altijd niet verschenen. Gelukkig zat Petsjorin in gedachten verzonken, zijn ogen gericht op de blauwe bergkammen van de Kaukasus, en scheen hij in het geheel geen haast te maken om te vertrekken. Ik trad op hem toe:

- Indien u nog een ogenblik wilt wachten, zei ik, dan zult u het genoegen hebben een oude vriend terug te zien...

- Ach ja, dat is waar ook, antwoordde hij vluchtig: gisteren heeft men mij zo iets verteld; maar waar is hij?

Ik keerde mij om, keek het plein af en zag Maksim Maksimytsj, zo hard hij kon, komen aanlopen... Enkele ogenblikken later stond hij al vóór ons; hij was geheel buiten adem; het zweet liep in straaltjes langs zijn gezicht; vochtige plukjes grijs haar kwamen onder zijn pet uit en kleefden tegen zijn voorhoofd; zijn knieën knikten... hij wilde Petsjorin om de hals vallen, maar deze stak hem vrij koeltjes, hoewel met een vriendelijke glimlach, de hand toe. De kapitein stond een ogenblik beduusd, maar omsloot toen gretig de hem toegestoken hand met beide handen; hij kon echter nog geen woorden vinden.

- Dat verheugt mij, m'n beste Maksim Maksimytsj! En, hoe staat het leven? zei Petsjorin.

- En... jij?... en u?... stamelde de oude man met tranen in de ogen... Zoveel jaren... zoveel dagen... En waar gaat het heen?...

- Naar Perzië... en nog verder...

- Toch niet nu dadelijk?... Wacht toch nog even, beste vriend!... Moeten wij dan dadelijk al weer afscheid nemen?... Wij hebben elkaar in zo lang niet gezien...

- Het is mijn tijd, Maksim Maksimytsj, was het antwoord.

- Maar, m'n lieve hemel! Waarom die haast?... Er is zoveel dat ik u zou willen zeggen... zou willen vragen... En? De dienst vaarwel gezegd?... ja?... En wat hebt u al die tijd wel gedaan?...

- Mij verveeld! antwoordde Petsjorin met een glimlach.

- Herinnert u zich nog ons leven in de vesting?... Een prachtstreek om te jagen!... U was immers zo'n hartstochtelijk schutter... En Bela?...

Petsjorin verbleekte nauwelijks merkbaar en keerde zijn hoofd af.

- Ja, ja, ik herinner het mij nog best! zei hij en gaapte gedwongen vrijwel onmiddellijk daarop.

Maksim Maksimytsj probeerde hem over te halen, nog een paar uur te blijven.

- Wij zullen een kostelijk maal aanrichten, zei hij: Ik heb twee fazanten, en de Kachetische wijn is hier uitstekend... natuurlijk niet zoals in Georgië, maar toch van de beste soort... Dan kunnen we nog wat praten... U vertelt mij dan van uw leven in Petersburg... Nu?...

- Ik heb werkelijk niets te vertellen, mijn beste Maksim Maksimytsj ... En nu, adieu, het is mijn tijd... ik heb haast... Dank u dat u mij niet vergeten bent, voegde hij er aan toe en greep zijn hand.

De oude man fronste zijn wenkbrauwen... Hij was bedroefd en ontstemd, hoewel hij het niet wilde laten merken.

- Vergeten!... bromde hij: niets ben ik vergeten... Nu ja... dan moet het maar!... Ik had mij onze ontmoeting anders voorgesteld...

- Kom, kom! zei Petsjorin, en omarmde hem vriendschappelijk: misschien ben ik wel niet meer dezelfde?... Wat zal je er aan doen?... Iedereen gaat nu eenmaal zijn eigen weg... Of wij elkaar nog eens terug zullen zien?... God zal 't weten!

Intussen was hij al in zijn wagen gaan zitten; de koetsier had de teugels reeds gegrepen.

- Wacht nog even, wacht nog even! riep Maksim Maksimytsj plotseling uit en greep het portier van de wagen beet, dat zou ik helemaal vergeten! Ik heb altijd nog uw papieren, Grigori Aleksandrowitsj ... ik heb ze overal met mij meegesleept... ik had gedacht u ergens in Georgië te zullen vinden, maar het lot heeft gewild dat wij elkaar hier zouden ontmoeten... Wat moet ik er mee doen?

- Wat u wilt, antwoordde Petsjorin. Adieu...

- Dus u gaat naar Perzië?... En wanneer komt u weer terug?... riep Maksim Maksimytsj hem achterna...

De wagen was al een heel eind weg, maar Petsjorin maakte nog een beweging met de hand, die zoveel zeggen wilde als: waarschijnlijk nooit! en wat doet het er ook toe!...

Het geluid van het belletje en het geratel van de wielen op de stenen weg waren al lang niet meer te horen, maar de arme Maksim Maksimytsj stond nog altijd op dezelfde plek, in diep nadenken verzonken.