N. Ljeskow

Romans en verhalen

vertaald door Tom Eekman

Colofon

ISBN 978 90 282 5510 4

N. Ljeskov, Romans en verhalen (vert. Tom Eekman). Van Oorschot, Amsterdam 1957 

Het Kapittel

Deel I

I

De mensen wier doen en laten het onderwerp van deze geschiedenis uitmaken zijn de geestelijken van de kathedraal van Stargorod. Het zijn de proost Saweli Toeberozow, de priester Zacharia Benefaktow en de diaken Achilla Desnitsyn. De prille jeugd van deze mannen gaat ons niet aan, evenmin als hun jongelingsjaren. Wil de lezer hen voor zich zien op het tijdstip dat de geschiedenis aanvangt, dan moet hij zich het hoofd van de Stargorodse clerus, proost Saweli Toeberozow, voorstellen als een man die de zes kruisjes al achter zich heeft. Vader Toeberozow is groot van gestalte en zwaarlijvig, maar nog heel kras en kwiek. Dat geldt ook voor zijn geestkracht: bij de eerste blik reeds ziet men dat hij alle vuur des harten en alle energie der jeugd behouden heeft. Zijn hoofd is opvallend mooi: men kan het zelfs zonder overdrijving een toonbeeld van manlijk schoon noemen. Toeberozows haar is weelderig als de manen van een forse leeuw en wit als de lokken van Fidias' Zeus. Het staat in een brede artistieke kuif rechtop boven zijn hoge voorhoofd en valt in drie krachtige golven naar achteren tot bijna op zijn schouders. In de lange, in het midden gescheiden baard van vader proost en in zijn korte snor, die bij de mondhoeken in de baard overgaat, zijn nog enkele zwarte haren te zien, zodat men denken moet aan zilver, in zwart email gevat. Zijn wenkbrauwen zijn echter nog helemaal zwart - zij buigen zich in een ferme S-vorm naar de wortel van zijn tamelijk grote en dikke neus. Hij heeft grote, bruine, heldere en onbevangen ogen. Zij hebben hun leven lang het vermogen niet verloren de spiegel van een heldere geest te zijn; Toeberozows naasten hebben er meermalen de schittering van blijde opgetogenheid zowel als de wolken van droefheid en de tranen van vertedering in kunnen zien; soms brandde in hen ook het vuur der verontwaardiging, soms wierpen zij vlammen van toorn - niet van ijdele, bitse en pietluttige boosheid, maar van de toorn van een groot mens. Door die ogen heen kijkt men in de oprechte en eerlijke ziel van proost Saweli, die hij zelf in christelijk vertrouwen onsterfelijk acht. Zacharia Benefaktow, tweede priester van de Stargorodse katedraal, is een volkomen ander type. Heel zijn persoonlijkheid is de belichaming van zachtaardigheid en deemoed. Zo weinig als zijn zachtmoedige geest op de voorgrond wil treden, zo bescheiden is ook zijn nietige lichaam, dat erop uit schijnt te zijn de aarde zo min mogelijk te bezwaren. Hij is klein van postuur, mager, tenger en kaalhoofdig. Alleen boven zijn oren wapperen nog twee lokjes geelgrijze haartjes in de wind. Overigens zijn de laatste resten van zijn haardos al lang verdwenen, en ook vroeger was dat maar zo'n armzalig dosje dat diaken Achilla het nooit anders noemde dan het muizenstaartje. In plaats van een baard lijkt het wel of er bij vader Zacharia een stukje spons aan zijn kin geplakt zit. Hij heeft handen als van een kind, die hij voortdurend verbergt in de ondiepe zakken van zijn soutane. Zijn benen zijn zwak en dun, strohalmen noemt men dat wel, en het is alsof hij helemaal uit stro is gevlochten. Zijn door-en-door goede, grijze oogjes zijn heel beweeglijk, maar worden zelden geheel opgeslagen, zij zoeken altijd meteen waar ze zich bergen kunnen voor een onbescheiden blik. Vader Zacharia is wat verder gevorderd in jaren dan vader Toeberozow, en veel zwakker van gezondheid dan deze, maar evenals de proost is ook hij gewoon zich flink te houden; ondanks alle ziekten en kwalen die hem bezocht hebben heeft hij een levende geest en een lichamelijke kwiekheid weten te bewaren.

Over de derde en laatste vertegenwoordiger van de Stargorodse geestelijkheid, diaken Achilla, bestaan enkele uitspraken, die hier vermeld dienen te worden, opdat de lezer met behulp daarvan een duidelijk beeld van de reus Achilla krijge.

De inspecteur van de priesterschool, die Achilla Desnitsyn uit de syntaxis-klas had verwijderd wegens ‘grootheid van lichaamsbouw en geringheid van vorderingen’, had tegen hem gezegd:

- Ach jij, uitgerekte balk!

De rector, die Achilla op speciale voorspraak weer had aangenomen, in de retoriek-klas, stond verbaasd te kijken naar deze al tot volle wasdom gekomen Herkules, schudde zijn hoofd over zijn lichaamslengte, kracht en domheid en zei:

- Het dunkt mij onvoldoende je balk te noemen, je omvang doet me eerder denken aan een hele karrevracht hout!

De dirigent van het bisschoppelijk koor, waarin Achilla Desnitsyn terecht kwam nadat hij uit de retoriek-klas gezet was en de functie van koster gekregen had, noemde hem ‘bovenmatig’.

- Je hebt een goede bas, zei de dirigent, het lijkt wel kanongebulder, maar je bent erg bovenmatig, en die bovenmatigheid maakt dat ik niet weet hoe ik je behoorlijk moet aanpakken.

De vierde en gewichtigste karakteristieke uitspraak betreffende diaken Achilla werd gedaan door de bisschop zelf, en nog wel op een voor Achilla zeer gedenkwaardige dag, namelijk juist op de dag dat hij, Achilla, uit het bisschoppelijk koor werd verwijderd en als diaken naar de Oude Stad1 gestuurd. Volgens deze uitspraak was diaken Achilla ‘gekweld’. Nu is het eerst nodig te vertellen bij welke gelegenheid hem deze betiteling van ‘gekwelde’ ten deel viel.

Diaken Achilla was van zijn jonge jaren af zeer vrolijk en goedlachs van aard en daarbij uiterst impulsief. In zijn jeugd kende hij geen maat als het zijn passies betrof; en wij zullen nog zien of hij ze wist te matigen in de jaren van naderende ouderdom.

Ondanks alle ‘bovenmatigheid’ van bas Achilla werd hij hogelijk gewaardeerd in het bisschoppelijk koor, waarin hij met even groot gemak de meest gedurfde hoge noot haalde als tot de laagste octaven afdaalde. Het enige waardoor de bovenmatige Achilla de dirigent zorgen baarde was zijn ‘vervoering’. Zo kon hij zich er bijvoorbeeld tijdens de vesper niet toe beperken het ‘Heilig is de Heer onze God’ driemaal te zingen, - niet zelden raakte hij zo in vervoering dat hij het helemaal op zijn eentje ten vierde male aanhief; met name bij het zingen van de wens voor het keizerlijke huis na de mis kon hij nooit op tijd ophouden. Maar in al deze gevallen, die al bekend waren en telkens voorzien konden worden, werden tegen Achilla's vervoering wijselijk voorzichtigheidsmaatregelen genomen, die zowel de diaken zelf als zijn vocale superieuren voor alle last en onheil behoedden: aan een der volwassen koorzangers werd opgedragen Achilla aan zijn jaspanden te trekken of hem op het kritieke moment bij de schouders te grijpen en te doen zitten. Maar niet voor niets bestaat het gezegde: een mens kan niet op alles voorbereid zijn. Hoe zorgvuldig en liefderijk Achilla ook voor zijn vervoering werd behoed, men kon deze toch niet geheel voorkomen, en hij bewees op de meest treffende wijze de theoretische stelling dat er ‘voor hem geen redding is die de satan in zich draagt’. Op een der twaalf hoofd-feestdagen moest Achilla in de avondmaalsliturgie een bizonder kunstige bas-solo zingen op de woorden ‘en door droefenis gekweld’. De dirigent en het hele koor hechtten groot belang aan deze solo, hetgeen Achilla veel zorgen baarde: hij was ongerust en dacht er diep over na hoe hij kon voorkomen dat hij een modderfiguur zou slaan en hoe hij een goede indruk kon maken op zijne doorluchtige hoogwaardigheid, die een liefhebber van zangkunst was, en op de gehele aristocratie van het gouvernement, die in de kerk bijeen zou zijn. Daarom - het zou onbillijk zijn dit te verzwijgen - had Achilla deze solo voortreffelijk ingestudeerd. Dagen en nachten liep hij heen en weer, nu in zijn kamer, dan over de gang of op de binnenplaats, dan weer in de bisschoppelijke tuin of op een weiland buiten de stad, en zong steeds maar, op verschillende toonhoogten: ‘Gekweld, gekweld, gekweld’. Terwijl hij zich zo onophoudelijk oefende was eindelijk zijn langverwachte gloriedag aangebroken, waarop hij zijn ‘gekweld’ voor de gehele gemeente zou uitzingen. Het concert ving aan. Hoe groot en stralend stond de kolos Achilla daar met zijn partij in de hand! Het penseel had hier te pas moeten komen: met de pen is hij niet te beschrijven... Daar waren de bekende voorslagen, nu kwam de beurt aan de bas-solo. Achilla duwde met de elleboog zijn buurman opzij, tikte met de voet zwijgend de maat van zijn solo en zag, terwijl hij zijn inzet afwachtte, de hand van de dirigent met de stemvork omhoog gaan... Achilla vergat de hele wereld en zichzelf daarbij, en galmde met wonderbaarlijke stem, gelijk de bazuin des aartsengels, nu eens snel, dan langgerekt: ‘En door droefenis gekweld, gekweld, gekwèèèld, gekwèèèld, gekwèèèèèld, gekweld!’

Met geweld moest Achilla van deze onvoorziene overtollige herhalingen weerhouden worden, en toen was het concert afgelopen. Maar het was nog niet afgelopen in de ‘vervoerde’ geest van Achilla, en terwijl de aristocratie op gedempte toon de bisschop begroette en zich om hem schaarde voor de zegen, klonk plotseling, als een klaroenstoot uit de hemel, opnieuw uit het koor in de hoogte: ‘Gekweld, gekweèèld, gekwèèèèld’. Achilla zingt, zich in zijn vervoering van niets bewust; men trekt aan hem - hij zingt door; men drukt hem omlaag en tracht hem achter de ruggen van zijn collega's te verbergen, - maar hij zingt zijn ‘gekweld’. Tenslotte wordt hij uit de kerk verwijderd, maar hij gaat onverstoorbaar door: ‘gekwèèèld’.

- Wat mankeert je?, vragen medelijdende lieden hem, vol deelneming.

- Gekweld!, galmt Achilla terwijl hij hen afwezig aanziet, en zo blijft hij bij de deur van het voorportaal staan, tot een stroom frisse buitenlucht zijn exaltatie afkoelt.

Vergeleken met proost Toeberozow en vader Benefaktow is Achilla nog jong te noemen, maar toch is hij ook al ver in de veertig, en door zijn gitzwarte krullen lopen al heel wat grijze haren. Ondanks zijn reusachtige lichaamsbouw, zijn formidabele kracht, de bruuske hoekigheid van zijn manieren is Achilla toch een heel sympathiek mens. Hij heeft een zuidrussisch gelaatstype en beweert dat hij van de Oekraiense kozakken afstamt, van wie hij inderdaad de onbekommerdheid en moed en vele andere kozakkendeugden schijnt te hebben geërfd.

II

Zo leefden deze helden van het oude stempel op het grondgebied van de Stargorodse kathedraal, aan de kalme en bevaarbare rivier de Toeritsa. Ieder van hen, Toeberozow, Zacharia en zelfs diaken Achilla, had zijn huisje vlak aan de oever, juist tegenover de oude kathedraal met zijn vijf hoge koepels, die aan de overkant oprees. Maar zo verschillend als de karakters van de bewoners waren, zo verschillend waren ook hun woningen. Vader Saweli had een heel mooi huisje, lichtblauw geverfd, met sterretjes, vierkantjes en krullen boven alle drie de ramen. Bovendien waren die ramen nog omlijst door gegraveerde, eveneens helder geverfde kozijnen en groene luiken, die nooit gesloten werden, want het stevige huis was tegen de winterkoude bestand en vader proost hield van licht, hield ervan dat 's nachts een sterretje uit de hemel in zijn kamer omlaag keek, hield van de manestraal die als een brocaten baan neerviel op zijn vloer van imitatie-parket.

In het huisje van de proost heerste volmaakte reinheid en orde, want er was niemand die vuile boel of rommel kon maken of de orde verstoren. Hij was kinderloos, en dat was een der voortdurende bronnen van verdriet voor hem en zijn vrouw.

Vader Zacharia Benefaktow bezat een veel groter huis dan de proost, maar daarin ontbrak de elegance en behaagzucht, die van vader Toeberozows huis uitstraalde. Het lichtelijk scheefgezakte, grijze huis van vader Zacharia, met vijf vensters, had iets van een groot kippenhok, en ter vergroting van de overeenkomst daarmee verdrongen zich voor alle kleine ruitjes van zijn groene ramen voortdurend allerlei neusjes en haardosjes, die elkaar wegduwden en achterna zaten. Dat was het nageslacht van vader Zacharia, want God had hem gezegend gelijk Jacob en zijn vrouw vruchtbaar gemaakt gelijk Rachel. Bij vader Zacharia heerste lang niet de kraakheldere properheid noch de strenge ordelijkheid van de proosdij: aan alles waren de sporen zichtbaar van smoezelige kinderpootjes, uit elke hoek stak een kinderkopje omhoog, overal was beweging van kinderen, alles piepte en zong er van kinderen, - van de huiskrekels achter de kachel tot de moeder, die haar kroost in slaap wiegde met het liedje:

Kindjes, mijn kindjes, wie kan mij zeggen

Waar of ik jullie te slapen moet leggen?

Diaken Achilla was weduwnaar zonder kinderen en gaf niet om aardse goederen of om een nette inrichting van zijn woning. Hij bewoonde een kleinrussisch aarden huisje, het laatste aan die kant van de rivier, maar zonder de gebruikelijke schuurtjes of schuttingen, - er was alleen een kleine kooi van houten staken waarin nu eens een gevlekte hengst, dan weer een geelwitte ruin, dan een zwarte merrie tot in de knieën in het stro waadde. De inrichting van Achilla's huis was ook echt die van een kozak: in het beste deel van de ruimte, voor de heer des huizes zelf bestemd, stond een houten divan met een rug van latwerk; dit divannetje diende Achilla ook als bed, daarom was het bedekt met een witte vilten kozakkendeken en lag aan het hoofdeind een geciseleerde Aziatische zadelboog, waar een klein, pannekoekvormig kussentje in een vettig katoenen sloopje tegenaan lag. Vóór dit kozakkenbed stond een witte lindenhouten tafel en aan de muur hingen een snaarloze guitaar, een hennepen paardenherderslasso, een karwats en twee van haarplukjes gevlochten paardentomen. In een hoek stond op een klein muurplankje een miniatuur-ikoon van Maria hemelvaart, waarachter een verdroogde wilgentak prijkte, en een klein Kiews gebedenboek. Meer was er met de beste wil niet te vinden in de woning van diaken Achilla. In het kleine bakhuisje ernaast woonde de oude Nadezjda Stepanowna, bijgenaamd Esperance, vroeger dienstbode in het huis van een landheer.

Deze Esperance was een bejaarde, kleine, tanige, gerimpelde figuur met spits gezicht en met een bizonder moeilijk karakter, zo onuitstaanbaar dat zij ondanks de vaardigheid van haar handen nergens werk kon vinden, tot zij tenslotte kwam dienen bij de onverzorgde Achilla, tegen wie zij kon snateren en mopperen zoveel zij wilde, want hij trok zich niets van dat gesnater en gemopper aan en placht de opgewondenheid van zijn oude gedienstige, als deze al te ver ging, tot bedaren te brengen door haar op het beslissende ogenblik een donderend ‘Esperance, scheer je weg!’ toe te voegen. Na die woorden maakte Esperance zich gewoonlijk uit de voeten, want zij wist dat Achilla haar anders bij haar armen zou grijpen, haar op het dak van zijn hut zou zetten en haar daar van de avondschemer tot de ochtendstond zou laten zitten. Uit vrees voor die verschrikkelijke straf vermeed Esperance het haar kozakkenmeester tegen te spreken.

Zo leefden al deze mensen voort, en tegelijkertijd droegen zij in meerdere of mindere mate elkanders lasten en trachtten zij elkaars aan afwisseling zo arme bestaan wat te vullen. Vader Saweli domineerde het geheel; zijn kleine echtgemalin keek vol eerbied tegen hem op en verafgoodde hem. Ook vader Zacharia was gelukkig in zijn kippenhok. Diaken Achilla had evenmin iets te klagen - hij bracht al zijn levensdagen door met het voeren van gesprekken, met zwalken door de stad, met het naar buiten rijden of het ruilen van zijn paarden of wel soms met het boos maken en dan weer beteugelen van zijn ‘dienaresse Esperance’.

Saweli, Zacharia en Achilla waren vrienden, maar het zou natuurlijk geheel onjuist zijn te veronderstellen dat zij niet hun best deden wat afwisseling in hun bestaan te brengen door scènes van gematigde vijandschap en misverstanden, die de menselijke natuur, in slaap gesust door de ledigheid van het leven in een districtsstadje, zo weldadig kunnen wakkerschudden. Nee, ook bij hen komen zulke dingen voor, en de bladzijden van Toeberozows dagboek, die ons te wachten staan, zullen ons vele futiliteiten onthullen, die helemaal geen futiliteiten waren voor degenen die ze aan den lijve ondervonden, die ermee vochten en ze overwonnen. Ook tussen hen kwamen misverstanden voor. Zo had bijvoorbeeld de grondbezitter en plaatselijke adelsmaarschalk Aleksej Nikititsj Plodomasow eens bij zijn terugkeer uit St. Petersburg voor de drie geestelijken van de kathedraal, op wie hij erg gesteld was, een paar meer of minder waardevolle geschenken meegebracht, onder andere drie wandelstokken - twee met gelijke knoppen van dukatengoud voor de priesters, dus éen voor vader Toeberozow en éen voor vader Zacharia, en een derde met een fraaie knop van zilver met zwart email voor diaken Achilla. Deze wandelstokken vielen tussen de Stargorodse geestelijkheid als de bijbelse slangen, die door Egyptische tovenaars voor de Farao geworpen werden.

- Door deze schenking van wandelstokken is twijfel onder ons gezaaid, placht diaken Achilla te vertellen.

- Maar waarin ziet u die twijfel dan, vader diaken? vroegen degenen dan bij wie hij zijn nood klaagde.

- Ach, jullie leken begrijpen daar niets van, antwoordde de diaken.

- Willen jullie soms beweren dat er geen twijfel is? O ja, er is grote twijfel gerezen!

En daarop begon hij uit te leggen wat er voor narigheid was voorgevallen.

- Ten eerste, zo sprak hij, is het mij als diaken volgens mijn stand niet toegestaan en betaamt het mij niet zo'n staf te dragen, want ik ben geen herder - dat is één. Ten tweede draag ik nu die staf toch, omdat hij mij geschonken is - dat is twee. Ten derde - er zit een twijfelachtige gelijkstelling in dit alles: waarom krijgen vader Saweli en vader Zacharia hetzelfde, precies gelijke stokken? Waarom moeten ze zo gelijkgesteld worden? Ik vraag jullie: waarom?... Vader Saweli... jullie weten dat zelf... vader Saweli is een man met verstand, een filosoof, een minister van justitie, maar ik zie dat ook hij nu met de handen in het haar zit en in de war is, zelfs vreselijk in de war.

- Maar waardoor kan hij dan zo in de war zijn, vader diaken?

- Wel, ten eerste omdat door die volkomen gelijkheid verwisseling kan voorkomen. Hoe denken jullie dat we kunnen zien wiens wandelstok het is? Zoek het maar eens uit, welke is van vader proost en welke van Zacharia, als ze allebei eender zijn? Goed, zeg dat we een tekentje kunnen aanbrengen om ze uit elkaar te houden - wat zegellak op de knop druppelen, of een kerfje met een mes in het hout maken; maar daarmee zijn we er niet! Hoe kan nu één ervan in prijs en in waarde verminderd worden als ze beide gelijk zijn? Want bedenk toch eens, het is immers onmogelijk dat vader proost en vader Zacharia gelijk zouden zijn. Dat is toch geen orde! En vader proost voelt dat, ik zie dat wel, dus ik zeg tegen hem: vader proost, er kan in dit geval niets anders gedaan worden dan dat ik, met uw verlof, op vader Zacharia's stok een teken met lak of een snee maak. Maar hij zegt: Dat hoeft niet, laat dat, het is niet nodig. Hoezo niet nodig? Nu, zeg ik weer, ik zal, met uw zegen, stilletjes van de stok van vader Zacharia een heel klein stukje met mijn mes afsnijden, zonder dat hij zal merken dat de stok korter is geworden. Maar hij zegt weer: Je bent een sufferd... Goed dan, ik ben een sufferd, het is niet voor het eerst dat ik dat van hem hoor, ik trek me dat van hem niet zo aan, want hij is iemand van wie men wat kan hebben; maar ik zie toch wel dat hij ontevreden is, en dat geeft mij geen rust... En nu mogen jullie zeggen dat ik driewerf een sufferd ben, riep de diaken uit: Ja, dat mogen jullie: zeg maar gerust dat ik een sufferd ben als vader Saweli niet iets in zijn schild voert. Want dat weet ik nu wel zeker: míj laat hij niets doen, omdat hij zelf iets in zijn schild voert!

En diaken Achilla had zich blijkbaar niet vergist. Er was nog geen maand verlopen sinds aan de geestelijkheid der Stargorodse katedraal genoemde twijfelzaaiende wandelstaven waren overhandigd; toen vader Saweli zich plotseling ging klaarmaken voor een reis naar de gouvernementsstad. Er behoefde aan die reis geen bizondere betekenis te worden gehecht, want de proost ging in zijn functie van kapittel-voorzitter wel vaker naar het consistorie. Niemand vroeg zich dan ook af waarom de hoofdpriester op reis ging. Maar toen vader Toeberozow al in de huifkoets zat wendde hij zich opeens tot vader Zacharia, die hem uitgeleide deed, en zei:

- Luister eens, vader, waar is je wandelstok? Geef hem eens hier, dan neem ik hem mee naar de stad. Deze simpele woorden, als het ware achteloos uitgesproken, deden plotseling een licht opgaan bij degenen die vader Saweli uitgeleide deden. Diaken Achilla kuchte onmiddellijk en fluisterde vader Benefaktow in het oor:

- Nou, wat heb ik jullie gezegd: hij voert iets in zijn schild!

- Waarvoor wilt u mijn stok naar de stad meenemen, vader proost?, vroeg vader Zacharia, deemoedig met de ogen knipperend, terwijl hij de diaken terzijde duwde.

- Waarvoor? Dan kan ik daar misschien eens laten zien hoe de mensen hier ons waarderen en ons gedenken, antwoordde Toeberozow.

- Aljosja, haal eens gauw mijn stok, zei vader Zacharia en stuurde zijn zoontje naar huis.

- Wilt u dan misschien mijn stok ook laten zien, vader proost?, vroeg Achilla zo mild als hij kon.

- Nee, hou jij hem maar bij je, was Saweli's antwoord.

- Waarom moet ik hem nu bij mij houden, vader proost? Ik ben toch, net zoals u... toch ook met de aandacht van de adelsmaarschalk vereerd, merkte de diaken lichtelijk gekrenkt op.

Maar vader proost keurde zijn gesputter geen antwoord waardig, legde de wandelstok van vader Zacharia, die hem juist gebracht werd, naast zich neer en vertrok.

Zo reisde Toeberozow naar de stad, en met hem reisden beide verwarring stichtende rottingen. Diaken Achilla, thuis achtergebleven, pijnigde zich intussen af met de vraag waarom Toeberozow de stok van Zacharia had meegenomen.

- Wat gaat jou dat nu aan? Wat kan het jou schelen?, zo trachtte Zacharia de rusteloos-nieuwsgierige diaken te kalmeren.

- Vader Zacharia, ik zeg u dat hij iets in zijn schild voert.

- Nu, en al zou dat zo zijn, wat heb jij daarmee te maken? Laat hem zijn gang maar gaan.

- Ik ben ontzaglijk benieuwd waarop dit zal uitlopen. Hij wilde mij niet toestaan van uw stok een stukje af te snijden, dat vond hij dwaasheid; ik ried hem aan een kenteken aan te brengen, maar dat sloeg hij ook af. Het enige wat ik voorzie...

- Kom kom, wat kun jij nu voorzien, zwamkous?

- Maar één ding: hij zal er beslist een edelsteen in laten zetten.

- Och wat - en waarin dan? Waarin zou hij die edelsteen laten zetten?

- In het handvat.

- In dat van hem of van mij?

- Van hem, natuurlijk. Een edelsteen, dat is toch een kostbaar stuk.

Goed, maar waarom heeft hij dan mijn stok meegenomen? Als hij iets in zijn eigen stok laat maken heeft hij de mijne toch niet nodig?

De diaken sloeg zich met de hand op het voorhoofd en riep uit:

- Wat ben ik toch een dwaas!

- Ik hoop het, ik hoop het, dat jij een dwaas bent, knikte vader Zacharia, en voegde er met zacht verwijt aan toe: en jij hebt nog wel les gehad in de logica, vriend! Schaam je!

- Waarom zou ik me schamen als ik er wel les in gehad heb, maar het niet kon begrijpen! Dat kan iedereen gebeuren, antwoordde de diaken, en hoewel hij verder geen gissingen weer uitsprak, bleef hij in het verborgene branden van nieuwsgierigheid wat er zou gebeuren.

Een week ging voorbij en vader proost keerde terug. Diaken Achilla, die juist een pas door ruil verkregen steppepaard inreed, was de eerste die de nadering van de zwarte huifkoets van de proost signaleerde; hij vloog alle straten door, hield stil voor de open ramen van mensen die hij kende en riep: ‘Hij komt eraan! Saweli! Daar komt onze edele pope!’ Hij had ineens een nieuwe ingeving.

- Nu weet ik het! zei hij tot de omstanders, toen hij bij het hek van de proosdij afsteeg. Al die gedachten die ik totnutoe gehad heb waren alleen maar pure domheid van mij, maar nu kan ik u met zekerheid zeggen dat vader proost niets anders gedaan heeft dan er Griekse letters in laten graveren, of misschien ook Latijnse. Ja, ja, zo is het en niet anders; hij heeft er beslist letters in laten zetten, en als ik het nu niet goed geraden heb mogen jullie me straks honderdmaal stapelgek noemen.

- Wacht maar, wacht maar, dat zullen we!, zei vader Zacharia enige keren achtereen, terwijl de huifkoets bij het hek stilhield.

Vader Toeberozow klom waardig, ernstig uit het rijtuig; hij ging zijn huis binnen, bad, begroette zijn vrouw, waarbij hij haar driemaal op de mond kuste, daarna vader Zacharia, waarbij beiden elkaar op de schouder kusten, en tenslotte ook diaken Achilla, waarbij de laatste de hand van de proost kuste, en deze met de lippen Achilla's kruin beroerde. Na deze begroetingen ging men theedrinken, kwamen er gesprekken los en werden de nieuwtjes uit de gouvernementsstad verteld. De avond maakte plaats voor de nacht, maar vader proost repte met geen woord over de wandelstokken, die iedereen zo interesseerden. Er verliep een dag, nog een en nog een, maar vader Toeberozow liet zich niet uit over het geval, alsof hij de stokken naar de stad gebracht en daar in de rivier geworpen had, zodat zij nu weggedreven waren en er geen woord meer over gezegd zou worden.

- Informeert u er dan eens naar! Vraagt u het hem toch!, zo poogde de ongeduldige diaken Achilla vader Zacharia iedere dag op te zetten.

- Wat zou ik hem gaan vragen?, antwoordde vader Zacharia. Stel ik soms geen vertrouwen in hem, zodat ik hem rekenschap ga vragen waar hij mijn stok gelaten heeft?

- Toch zou ik het wel graag willen weten.

- Vraag het dan zelf, zeurkeus, als je zo nieuwsgierig bent.

- U dùrft het niet te vragen, dat is het hem!

- Waarom zou ik niet durven?

- Omdat u gewoon bang bent; ik zou het, bij God, best gedurfd hebben. En wat is er eigenlijk te durven? U vraagt gewoon: en hoe zit het nu, vader proost, met onze wandelstokken? Dat is alles wat er te durven valt.

- Nu, vraag jij dat dan maar.

- Ja maar dat kan ik niet goed doen.

- Waarom niet?

- Hij kan mij voor spot zetten.

- En mij dan soms niet?

De diaken brandde gewoon van nieuwsgierigheid en wist niet wat hij moest verzinnen om het gesprek op de wandelstokken te brengen. Maar tot zijn vreugde loste de zaak zich weldra vanzelf op. Op de vijfde of zesde dag nodigde vader Saweli, thuisgekomen na het bedienen van de late mis, de schout, de schoolopziener, de dokter alsmede vader Zacharia en diaken Achilla bij zich op de thee. Hij vertelde opnieuw over wat hij gehoord en gezien had in de gouvernementsstad. Eerst weidde hij uit over nieuwe gebouwen, toen over de gouverneur, die hij critiseerde omdat hij niet genoeg respect voor de bisschip betoonde en omdat hij een waterleiding liet aanleggen, of, zoals de proost het noemde, ‘aquedukken’.

- Die quedukken dienen nergens toe, meende hij: de stad is maar klein en wordt bovendien door drie rivieren doorkruist. Maar de nieuwe winkels, die er telkens bij komen, beginnen een waar sieraad voor de stad te worden. Ik zal u eens laten zien tot welk kunstig handwerk men daar tegenwoordig in staat is...

Met die woorden liep hij naar de aangrenzende kamer en keerde een ogenblik later terug met in iedere hand een der bekende wandelstokken.

- Ziet u eens hier, zei hij en hield de bovenkanten der gouden knoppen voor de ogen van zijn gasten.

Diaken Achilla sperde zijn ogen open om te ontdekken wat de slimme Saweli had uitgehaald om de twee identieke stokken te onderscheiden; maar er was niets opvallends te bespeuren. Integendeel, hun gelijkheid was als het ware nog groter geworden, want midden op beide knoppen was op precies gelijke wijze een door stralen omgeven alziend oog gegraveerd, en om dat oog heen, als een borduurrand, een kort inschrift in krulletters.

- En staan er geen letters in, vader proost?, vroeg Achilla, die zich niet meer kon bedwingen.

- Waarom wil je nog letters?, antwoordde Toeberozow zonder hem aan te zien.

- Om ze van elkaar te kunnen onderscheiden!

- Jij komt altijd met van die domme opmerkingen, voegde de proost Achilla toe; daarop bracht hij de ene stok naar zijn borst en zei: deze staf is de mijne.

Diaken Achilla keek vlug naar de knop en las om het alziende oog: ‘En Aarons staf werd groen’.

- En deze hier is de jouwe, vader Zacharia, besloot de proost en reikte Zacharia de andere stok.

Daarop stond rondom precies hetzelfde alziende oog met dezelfde Oudslavische krulletters gegraveerd: ‘En hij gaf de staf in zijn hand’.

Zodra Achilla dit tweede inschrift gelezen had kromp hij ineen achter Zacharia's rug, drukte zijn hoofd tegen de buik van de dokter en trappelde en sloeg zich in een aanval van teugelloze lach.

- Nou, wat is dat nu weer, lastpost?, vroeg vader Zacharia, zich naar hem omdraaiend, terwijl de andere gasten het kunstige werk van de graveur op de rottingen der priesters nog bekeken. Letters? Och jij schaap met krulletjes, waar zijn hier nu letters?

Maar de diaken liet zich niet in het minst uit het veld slaan, integendeel, hij proestte het uit en kreeg een nieuwe lachbui.

- Wat valt er nu te lachen? Wat heb je?

- Wie is er nu een schaap?, vroeg de diaken, die moeite had de woorden uit te spreken.

- Jij natuurlijk - wie anders?

Achilla barstte opnieuw in lachen uit, zwaaide met zijn armen, greep toen vader Zacharia bij de schouders, ging bijna bovenop hem zitten en sprak met een theatrale fluisterstem:

- U hebt toch zoveel logica gestudeerd, vader Zacharia - leest u dan dit maar eens: ‘En hij gaf de staf in zijn hand.’ Nou, gaat u eens na met behulp van uw logica: wat heeft dit te betekenen?

- Wat dit te betekenen heeft? Wat denk jij dan?

- Wel, dat betekent, zei de diaken nu langzamer, dat betekent een flinke mep op de vingers met de lineaal.

- Hoe kom je daarbij!

- Gelooft u het niet? Waarom ‘werd dan zijn staf groen’? Waarom staat daar niet dat hij hem in de hand gegeven werd? Waarom? Omdat dat bedoeld is ter verheffing, en bij u is het er ingegrift ter vernedering: die stok is je, zogezegd, in je poten geduwd.

Vader Zacharia wilde tegensputteren, maar eigenlijk was hij een beetje van zijn stuk gebracht. De diaken triomfeerde door de stille vader Benefaktow in verwarring te hebben gebracht; maar zijn triomf was niet van lange duur.

Op hetzelfde ogenblik dat hij zich omdraaide zag hij dat de proost hem scherp aankeek; maar toen deze bemerkte dat de diaken daardoor in verlegenheid raakte wendde hij zich naar de gasten en begon met volkomen rustige stem:

- Die inschriften, die u ziet, heb ik niet zelf bedacht, de secretaris van het consistorie, Afanasi Iwanowitsj, heeft ze mij aangeraden. Eens kwamen wij op een avondwandeling bij een goudsmid, en toen zei Afanasi Iwanowitsj: ‘Daar krijg ik een idee, vader proost: u zoudt op de wandelstokken teksten moeten graveren, op de uwe bijvoorbeeld “Aarons staf” en op die van vader Zacharia gewoon de tekst die er nu op staat.’ En jij, vader diaken, ging de proost voort, ook over jouw staf wilde ik iets zeggen, zoals je mij gevraagd had, maar ik vond het tenslotte maar het beste, dat jij hem helemaal niet meer gebruikt, want hij komt niet overeen met jouw positie...

Daarop schreed de proost rustig naar de hoek waar de bewuste wandelstok van Achilla stond, nam hem op en sloot hem weg in zijn klerenkast.

En dit was dan de grootste ruzie die zich in het Stargorodse kapittel heeft voorgedaan.

- Hiermee, vertelde de diaken later, is al mijn narigheid begonnen. Want ik kon dit niet verkroppen en werd verbitterd, en vader Saweli ging mij nog verder kleineren en bracht me tenslotte tot razernij. In mijn woede trachtte hij mij aan zijn spies te rijgen, zoals de jager een beer, tot ik helemaal des duivels werd.

Dit was nu een klein voorbeeld van kleinzieligheid, door proost Saweli aan de dag gelegd ondanks zijn gevorderde jaren, en van lichtzinnigheid van de diaken, die zich de toorn van Toeberozow op de hals had gehaald. Maar zoals Moskou, naar men zegt, afgebrand is tengevolge van een klein kaarsje, zo was dit in het Stargorodse kapittel het begin van een hele historie, die verschillende goede en minder fraaie karaktertrekken van Saweli en Achilla naar voren bracht.

De diaken kende deze historie het best van allen, maar hij kwam er slechts mee voor de dag in ogenblikken van uiterste opwinding, in uren van ontstemming, wroeging en onrust; daarom gebeurde het dikwijls dat hij, wanneer hij erover sprak, tranen in de ogen had, dat zijn stem stokte en soms zelfs door snikken onderbroken werd.

III

- Wat had ik, zo sprak de opgewonden Achilla met door tranen verstikte stem, wat had ik toen eigenlijk behoren te doen? Ik had vader proost aan de voeten moeten vallen en hem moeten zeggen: zo en zo zit de zaak, ik heb het u niet uit boosaardigheid of nijd gezegd, vader proost, maar alleen om vader Zacharia te tonen dat ik dan wel niets van logica weet, maar toch niet dommer ben dan hij. Maar hoovaardij heeft zich van mij meester gemaakt en bevangen gehouden. Het ergerde mij dat hij mijn staf in de kast had opgeborgen, terwijl bovendien de leraar Warnawka Prepotenski er nog bij kwam en mij in de wielen reed... Oef, ik kan u zeggen dat ik, hoe boos ik ook op mijzelf ben, nog tweemaal zo woedend op de leraar Warnawka ben! Ik mag mezelf niet zijn als ik sterf zonder met die zoon van de hostiebakster te hebben afgerekend!

- Maar dat mag je ook weer niet, onderbrak vader Zacharia hem.

- Waarom zou ik dat niet mogen? Om zijn goddeloosheid zou ik hem niet mogen... Nou vraag ik u!

- Je mag het niet, al is hij nog zo goddeloos, - je mag hem er toch niet van langs geven, want Warnawka was de zoon van de hostiebakster, maar nu is hij ambtenaar, hij is leraar.

- En wat zou dat? Wie goddeloos is ga ik te lijf, wie het ook is. Het gaat om de wet, vadertje, om niets meer of minder. Jawel, en het gaat heel eenvoudig: ik grijp hem stevig in zijn haardos, schud hem fiks doorelkaar en laat hem weer los - laat hem dan zijn gang maar gaan en zijn beklag doen dat hij door een geestelijke afgerammeld is om zijn goddeloosheid... Hij zal wel uitkijken! Maar mijn God, mijn God, als ik me alles weer te binnen breng en erover nadenk... Wat was er toen toch met me aan de hand, dat ik zo'n deugniet als die Warnawka heb kunnen aanhoren, en dat ik tot vandaag toe nog geen korte metten met hem gemaakt heb! Waarachtig, ik weet niet hoe ik zo zwak kon zijn! De koster Sergej heb ik er indertijd toch wegens zijn waandenkbeelden over de donder meteen van langs gegeven; de ‘commissaris,’ de kleinburger Danilka, heb ik tijdens de laatste grote vasten wegens het eten van eieren op straat ook flink om de oren geslagen, daar was geen ontkomen aan en iedereen zag het; maar die hostiebaksterszoon laat ik nog maar steeds lopen, terwijl ik door hem meer dan door iemand anders gekweld ben! Was hij er niet geweest, dan was het nooit tot deze twist gekomen. Dan had vader proost zich alleen maar boos op mij gemaakt wegens mijn woorden tot vader Zacharia, maar dat zou niet van lange duur zijn geweest; maar Warnawka, zoon van de hostiebakster, die u nu kunt zien rondlopen als wiskundeleraar aan de districtsschool, heeft me toen - verbitterd en gekrenkt als ik was - opgehitst. Weet je, blaast hij mij in, dat inschrift bij Toeberozow is nog dom ook!

In mijn gekrenktheid dorstte ik ernaar, begrijpt u, om vader Saweli op zijn beurt te krenken, en dus vroeg ik: Waarom is het dom? En Warnawka zei: Omdat het feit, dat erin genoemd wordt, niet vaststaat; en dat niet alleen, het is zelfs ongeloofwaardig. Wie is er getuige van geweest, zo zei hij, dat Aarons staf groen werd? Kan nu een dorre tak opeens gaan ontbotten? Ik viel hem hier in de rede en zei: Warnawa Wasiljitsj, zeg alsjeblieft niet zulke dingen, want God is, als hij het wil, sterker dan de orde der natuur. Maar nu had, moet u weten, dit hele geredekavel plaats bij Bizjoekina, de vrouw van de accijnsinner, en daar werd van allerlei geschonken, er was goede wijn: niets dan ho-ho, Haut-Sauterne en Haut-Margaux, zodat ik... de duivel moge me halen, al een beetje boven m'n theewater was. U begrijpt me dus goed, ik was door de wijn beneveld, en daar gaat me Warnawka tegen me beginnen op zijn manier, weet u, met zijn schoolmeesterswijsheid. ‘Zo was het toch ook met dat mene mene tekel bij het feestmaal van Balthasar,’ zegt hij, ‘we weten nu toch dat dat bedrog was; ik kan het u meteen met een fosforlucifer voordoen.’ Ik sta perplex, maar hij gaat door en maakt het steeds bonter: ‘Trouwens helemaal,’ zegt hij, ‘zit het daar stikvol van tegenstrijdigheden...’ En zo ging hij maar door, weet u, en steeds maar door, alles loochende hij, en ik zat er maar bij en luisterde. Er kwam nog meer van die Haut-Margaux, en ik was al genoeg gepijnigd, en zo begon ik zelf ook in die vrijdenkerstrant te spreken. ‘Ja,’ zei ik, ‘als ik niet zag wat een oprecht man vader Saweli is - immers ik weet, hij staat recht voor het altaar en de rook van zijn offer stijgt recht omhoog, zoals die van Abel - alleen, ik wil geen Kaïn zijn, maar anders zou ik hem...’ Begrijpt u, zo ging ik praten, en nog wel over vader Saweli! En waartoe? Waartoe sprak ik toen zo over hem? Was ik geen ezel? Nu, en toen kwam zij er nog bij, Danka Nikolajewna Bizjoekina, en zei: ‘Begrijpt u wel waarover u daar nu zit te praten? Weet u wel wat die Kaïn waard was? Wat was eigenlijk die Abel van u? Niets anders dan een klein schaapje, een kruiperige Streber met een slavennatuur, maar Kaïn was een trotse man van de daad, die zich niet kan verzoenen met een slavenbestaan. Zie maar eens hoe de Engelse schrijver Bijron hem uitbeeldt...’ En dat begon ze me toen te beschrijven! En dan al die Haut-Margaux, die me helemaal spiritualiseerde, enfin, ik voelde opeens dat ik een Kaïn wilde zijn, niets meer en niets minder. Ik ging naar huis en kwam onderweg langs het huis van vader proost, stond stil voor zijn ramen, zette als een officier de handen in de zij en riep luid: ‘Ik ben tsaar en slaaf - ik ben worm en god!’2

Mijn hemel, wat is het verschrikkelijk om er weer aan te denken hoe schaamteloos ik was, en welke schande en pijn ik er terstond voor heb moeten ondergaan! Vader proost hoorde mijn geitengemekker, sprong op uit bed, kwam in zijn hemd aan het venster, stiet het open en riep met boze stem: ‘Ga naar bed, razende Kaïn!’ Gelooft u me, ik sidderde bij deze woorden, want ik was juist van plan een Kaïn te worden, en hij had dat al vooruitgezien. Ach mijn God! Ik liep naar huis zonder te weten wat ik deed; mijn hele weerbarstigheid was meteen verdwenen, en sindsdien doe ik tot op de huidige dag niets dan treuren en kreunen.

Wanneer de diaken deze geschiedenis weer eens ophaalde raakte hij op dit punt gewoonlijk in gedachten verdiept en liet het hoofd hangen, om dan na enige ogenblikken te zuchten en op weke, droeve toon voort te gaan:

- En ziet, de dagen vlieden heen, maar de toorn van vader Saweli wijkt nog steeds niet. Ik ben naar hem toegegaan en heb mijn schuld erkend, mijn berouw betoond en gezegd: ‘Vergeef mij, zoals God de zondaren vergeeft,’ - maar hij heeft maar één antwoord: ‘Ga heen.’ Waar moet ik heen?, vraag ik u... De vrouw van de postmeester, Timochina, raadt me aldoor aan: ‘Ga toch naar de regimentskerk, vader diaken: u zult bij de soldaten erg geliefd zijn.’ Ja, dat weet ik wel, ik zou wel geliefd zijn bij de soldaten, ik ben toch zelf ook zo'n halve soldaat; maar wat zal er van mij worden in het garnizoen, denkt u daar eens over na! Ik zal daar bij hen nog een echte Kaïn worden... Want ik weet dat toch, ik weet dat alleen hij, vader Saweli, mij in subordinatie kan houden, - en hij... en hij...

Bij die woorden druppelden de diaken de tranen op zijn borst, en met een snik besloot hij:

- En hij heeft een gemene straf voor mij bedacht: hij zwijgt alleen maar... Wat ik ook tegen hem zeg, hij zwijgt. Waarom zwijg je toch?, riep de diaken uit terwijl hij zich met opgeheven armen naar de kant richtte waar hij vermoedde dat het huis van vader proost was. Denk je dat het goed is om zo te handelen, hè? Dat het goed is dat ik, in mijn rang van diaken, tot je kom en zeg: ‘Zegen mij, vader’, en dat ik voel dat zelfs de hand, die ik kus, koud voor mij is? Is dat soms goed? Op pinksteren, vóór het grote gebed, smeekte ik hem, nat van de tranen: ‘Zegen mij’... Maar ook toen had hij geen deernis voor mij. ‘Wees gezegend’, zei hij. Maar wat heb ik aan die vormelijkheid, als het allemaal liefdeloos is?

De diaken verwachtte troost en steun.

- Verdien die liefde dan, zei vader Zacharia, doe je best om haar te verdienen, dan zal hij je met liefde vergeven.

- Maar waarmee moet ik haar dan verdienen, vader Zacharia?

- Met een voorbeeldig gedrag.

- Wat bereik ik met een voorbeeldig gedrag, als hij mij niet eens opmerkt? Denkt u, vadertje, dat het mij koud laat wanneer ik zie dat hij zorgen heeft, dat hij tegenwoordig zo vaak in gedachten verzonken is? Mijn God!, zeg ik vaak tot mezelf: waarom is hij toch zo bedrukt? Misschien is het om mij... Want ik weet wel, hij mag nog zo boos op mij zijn, dat is allemaal geveinsd: hij heeft mij toch lief...

De diaken keerde zich nu naar de andere kant en sprak, met zijn vuist in zijn handpalm slaande:

- En jij, zoon van de hostiebakster, jij komt er zó niet af! Ik mag werkelijk een Kaïn zijn, en geen diaken, als ik die schoolmeester Warnawka niet in het openbaar kreupel sla!

Aan deze bedreiging alleen al kan de lezer zien dat de hier vermelde leraar Warnawa Prepotenski aan een ernstig gevaar van de zijde van Achilla blootstond, een gevaar dat naderde en dreigender werd naarmate de laatste vaker en heviger begon terug te verlangen naar zijn verloren paradijs, naar de verspeelde gunst van vader Saweli. En eindelijk sloeg het uur waarop Warnawa Prepotenski door Achilla's hand gestraft zou worden en terzelfdertijd het grote Stargorodse drama begon dat het onderwerp van deze kroniek vormt.

Om de lezer een goed begrip van dit drama te geven laten wij voorlopig alle paadjes en sluipwegen terzijde waarlangs Achilla, als een Amerikaanse woudloper, zijn vijand, de leraar Warnawka, zal volgen, en verdiepen wij ons in de innerlijke wereld van de meest dramatische persoon van ons verhaal - betreden wij een gebied, onbekend en onzichtbaar voor allen die, van dichtbij of van verre, slechts het uiterlijk kunnen waarnemen. Laten wij binnendringen in het propere huisje van vader Toeberozow. Misschien zullen wij, als wij binnen in het huis staan, een middel vinden om ook een blik in de ziel van de bewoner te slaan, zoals men kan kijken naar een glazen bijenkorf, waar de bijen hun wondere raten bouwen, met was om Gods aangezicht te verlichten, met honing om de mens te verkwikken. Laat ons echter voorzichtig en bescheiden zijn: laat ons lichte sandalen aandoen opdat onze tred de somber peinzende proost niet stoort; zetten wij de onzichtbaar makende kap uit het sprookje op opdat onze nieuwsgierige ogen de ernstige blik van de eerwaardige grijsaard niet verwarren, en laten wij de oren openzetten voor alles wat wij van hem te horen krijgen.

IV

Een zomeravond in Stargorod. De zon is al lang onder. De hoge oever, waar zich de spitse koepel van de domkerk verheft, ligt in het bleke maanlicht; de stille overkant is verzonken in het warme duister. Over de drijvende brug, die beide stadsdelen verbindt, bewegen zich af en toe eenzame gestalten. Zij maken haast: de nacht in een stil stadje roept iedereen vroeg naar zijn nest en zijn haard. Met klingelende bel is de postwagen voorbijgekomen, de brugplanken op en neer bewegend als klaviertoetsen - daarna is alles weer stilgeworden. Uit de bossen in de verte wordt een weldadige frisheid aangevoerd. Op een eilandje, gevormd door twee armen van de Toeritsa, schemert blauw de moestuin van een zonderling, de oude Konstantin Pizonski met zijn kromme neus, een popenzoon die op school gestrand is en door iedereen ‘oom Kotin’ genoemd wordt. Er klinken vandaar kreten:

- Molwosja! Waar zit je, Molwosja?

Het is de oude man, die zijn pleegzoon roept, een dartele knaap, en deze kreten zijn in het huis van de proost zo duidelijk te horen alsof ze vlak aan het oor weerklinken van zijn vrouw, die bij het venster zit. Nu klinkt uit dezelfde moestuin kindergelach, dan watergeplas, en daarna het getrippel van blote kindervoeten over de planken van de brug, het luide blaffen van een speelse hond - en dat alles lijkt zo dichtbij dat vrouw Toeberozowa opspringt van haar plaats bij het raam en haar handen voor zich uitstrekt. Het kwam haar voor alsof het hollende en schaterlachende kind aanstonds in haar schoot terecht zou komen. Maar toen zij om zich heen gekeken had begreep zij dat het misleiding was; zij ging van het venster naar de andere kant van de kamer, stak op de kommode een kaars aan, riep een klein meisje van een jaar of twaalf en vroeg haar:

- Fjoklinka, weet je niet waar onze vader proost is?

- Hij is gaan dammen bij de commissaris, moedertje.

- O, bij de commissaris. Als hij daar is is het goed. Laten we zijn bed vast spreiden, Fjoklinka, dan is het klaar als hij thuiskomt.

Fjoklinka bracht uit de zijkamer twee kussens, een laken en een gele wollen gestikte deken, en vrouw Toeberozowa droeg een witte piqué-kamerjas en een grote felrode shawl binnen. Het bed voor de proost werd opgemaakt op de grote, vrij harde divan van Karelisch berkenhout. Aan het hoofdeind werd de deken opengeslagen; de witte sjamberloek werd uitgehangen over de aan het voeteneind neergezette stoel, en daarop werd de rode foulard gelegd. Toen dit gereed was schoof vrouw Toeberozowa samen met Fjoklinka een zware ovalen tafel op een massieve voet, eveneens van Karelisch berken, bij het hoofdeinde van vader Saweli's bed, op de tafel zetten zij een kaars, een glas water, een schoteltje met gestampte suiker en een belletje. Al die voorbereidingen en de zorg waarmee ze werden uitgevoerd gaven blijk van de grote aandacht van vrouw Toeberozowa voor alle gewoonten van haar man. Pas toen zij alles naar behoren en volgens de vaste gewoonte in orde had keerde haar rust terug, doofde zij de kaars en zette zij zich weer eenzaam bij het raam om op haar man te wachten.

Wanneer men haar daar zag zitten kon men opmerken dat zij met zekere onrust wachtte; en dit had een reden: Toeberozow, die al lang weinig vrolijk meer was, had vandaag de hele dag een bizonder sombere bui, en dat verontrustte zijn trouwe levensgezellin. Hij was bovendien moe: hij was die dag het platteland rondom de stad op geweest en had daar een bidstonde gehouden wegens de heersende droogte. Na het eten had hij wat gedut en was hij gaan wandelen, maar blijkbaar was hij bij de politiecommissaris aangegaan, en nu was hij nog niet terug. Zijn kleine vrouw wachtte nog een halfuur, een uur, maar hij verscheen niet. Diepe stilte heerste alom. Maar daar weerklonk van de hoge oever opeens tamelijk welluidend gezang. Vrouw Toeberozowa luisterde. Het was de diaken Achilla; zij herkende zijn stem duidelijk. Hij daalde de Batawaheuvel af en zong:

Het duister van de nacht

Heeft alles overdekt;

De mensen rusten zacht,

Niets is er dat hen wekt.

De diaken was nu afgedaald en zong verder terwijl hij over de brug liep:

Maar plots klinkt aan mijn raam

Cupido's zachte klop,

En uit mijn zoete slaap

Schrik huiverend ik op.

Vrouw Toeberozowa luisterde met een zeker plezier naar Achilla's zingen; zij mocht hem wel, omdat hij zo op haar man gesteld was, en zij hoorde ook zijn stem graag. Zij raakte geheel in gedachten en hoorde niet dat de diaken de brug was overgekomen en nu steeds meer naderde, tot hij plotseling vlak voor haar raam met veel pathos weer inzette:

Wie klopt er op dit uur?

Vraag ik door dichte deur.

Vrouw Toeberozowa, uit haar dromen opgeschrikt, gaf een onderdrukte kreet en trad snel terug naar het midden van de kamer.

De diaken had de kreet echter gehoord, hij hield op met zingen en stond stil.

- Bent u nog niet ter ruste, Natalja Nikolajewna?, vroeg hij, en met die woorden greep hij de vensterbank, sprong erop en riep uit:

- Het is vrede tussen ons!

- Wat zeg je?, vroeg vrouw Toeberozowa.

- Vrede, herhaalde de diaken: vrede.

Achilla zwaaide met zijn arm en voegde eraan toe:

- Vader proost... heeft er een einde aan gemaakt...

- Wat zeg je, een einde waaraan?, vroeg de vrouw, opeens gealarmeerd door dit woord.

- Een einde... aan alles met mij... Van nu af is er vrede en welbehagen. De hoeveelste is het vandaag? De vierde juni. Noteert u dat: ‘Op vier juni vrede en welbehagen,’ want vrede is met allen, en met schoolmeester Warnawka is het nu gauw gedaan.

- Maar man, wat heb je? Je ruikt niet naar brandewijn, maar je raaskalt!

- Raaskal ik? U zult gauw genoeg zien of dat geraaskal is! Vandaag is het vier juni, dat is de dag van de heilige Mefodi van Pesnosj - noteert u dat dus ook, want op die dag gaat het bij ons beginnen.

De diaken werkte zich op zijn ellebogen nog verder omhoog en fluisterde, tot zijn middel in de kamer hangend:

- U weet zeker nog niet wat Warnawka uitgehaald heeft?

- Nee, ik weet van niets; wat heeft de deugniet nu weer gewrocht?

- Iets onzettends! Hij heeft een mens in een pan gekookt!

- Diaken, dat lieg je!, riep vrouw Toeberozowa uit.

- Nee, waarachtig, dat heeft hij gedaan!

- Je liegt het! Een mens kun je niet in een pan stoppen.

- Hij heeft hem in de aspot gekookt, ging de diaken voort zonder op haar woorden te letten, en alhoewel hij toestemming tot die gruwelijke daad had van de commissaris en de dokter, toch komt hij daarvoor in mijn handen.

- Diaken, je zegt maar wat; dat zijn allemaal verzinsels.

- Warempel niet, niets ervan is verzonnen, haastte de diaken zich te zeggen, en terwijl zijn hoofd heen en weer ging stroomden de woorden nu nog sneller uit zijn mond. Luistert u maar eens goed hoe de zaak in elkaar zit en hoe het gegaan is. Warnawka heeft, zo waar als ik hier sta, een mens gekookt, met toestemming van de overheid, dat wil zeggen van de commissaris en de dokter, vermits het een drenkeling was; maar die gekookte kwelt hem en zijn moeder, de hostiebakster, nu verschrikkelijk, en ik ben alles aan de weet gekomen en heb het bij de commissaris aan vader proost verteld, en die heeft de commissaris daarvoor eens flink de les gelezen, en de commissaris zei toen dat hij er soldaten bij wilde halen en een eind aan het geval maken - maar toen zei ik: Haal jij je soldaten maar, ik ben zelf soldaat, en te beginnen met de dag van morgen zult u eens zien, eerwaarde moeder vrouw van de proost, Natalja Nikolajewna, hoe de diaken Achilla de schoolmeester Warnawka zal afstraffen, die God lastert, levende mensen in twijfel brengt en doden martelt. Ja, vandaag is het de vierde juni, gedenkdag van de heilige Mefodi van Pesnoj, noteert u dat...

Maar hier werd Achilla's stortvloed van woorden onderbroken, want hij meende ver weg aan de hoge oever het kuchen van vader proost te horen.

- Hoor! Vader Saweli komt eraan!, riep Achilla, sprong van het fundament af en ging zijns weegs.

Vrouw Toeberozowa bleef achter aan haar venster, niet alleen in het duister tastend naar alles wat de diaken de leraar Prepotenski wilde aandoen, maar ook niet in staat wijs te worden uit het verwarde relaas dat hij had gehouden. Zij had nog geen tijd gehad goed over zijn woorden na te denken toen zij de stoeptreden al hoorde kraken en vader Saweli de gang betrad, het priesterkalotje op het hoofd en de wandelstok waarop gegrift stond ‘En Aarons staf werd groen’ in de hand.

Vrouw Toeberozowa stond op, stak twee kaarsen aan en keek bij het schijnsel daarvan haar binnentredende man oplettend aan. De proost kuste zijn vrouw zwijgend op het voorhoofd, nam rustig zijn soutane af, trok de witte kamerjas aan, knoopte de rode shawl om de hals en ging aan het venster zitten.

Intussen was vrouw Toeberozowa alles vergeten wat de diaken haar enkele minuten tevoren verteld had, zodat zij haar man nergens naar vroeg. Zij noodde hem naar het kleine, langwerpige tussenkamertje, dat haar tot slaapvertrek diende en waar nu het avondhapje voor vader Saweli gedekt stond. Vader Saweli ging aan het tafeltje zitten en at twee zachtgekookte eieren; toen dankte hij en wendde zich naar zijn vrouw om haar goedennacht te wensen. Vrouw Toeberozowa at 's avonds nooit iets, zij zat gewoonlijk alleen maar bij haar man terwijl hij at en bewees hem kleine diensten door hem dingen aan te reiken of van hem aan te nemen en op te ruimen. Vervolgens stonden zij beiden op, baden voor de ikoon en bekruisten elkaar daarna. Deze wederzijdse zegening voor het slapen gaan verrichtten zij altijd op hetzelfde ogenblik en zo handig en snel dat men zich slechts kon verbazen dat hun vlug langs elkaar schietende handen niet tegen elkaar klapten of aan elkaar bleven haken.

Na deze wederzijdse zegening wisselden de echtelieden nog een kus - de proost kuste zijn kleine vrouwtje op het voorhoofd, zij hem op het hart; daarna gingen zij uiteen: de proost begaf zich naar zijn kamer en ging meestal spoedig naar bed. Ook ditmaal kwam hij in zijn kamer, hij strekte zich echter niet op zijn legerstede uit, maar bleef nog lang ijsberen, tot hij tenslotte de deur naar het slaapvertrek van zijn vrouw sloot en zachtjes grendelde.

- Vader Saweli, ben je heden niet in vredige stemming?, vroeg vrouw Toeberozowa door de muur heen; zij kende het karakter van haar man tot in de kleinste bizonderheden.

- Jawel, mijn vrouw, ik ben rustig, antwoordde de proost.

- Zal ik je voor de nacht niet een schone doek geven, vader Saweli?, informeerde zij terwijl zij uit bed sprong en haar neus tegen de kier van de deur legde.

- Een doek? Je hebt me zaterdag toch een schone gegeven?

- Wat zou dat?.. Doe toch eens open, vader Saweli! Wat is dat voor nieuwe mode om je voor mij op te sluiten?

De proost deed zwijgend de grendel los en Natalja Nikolajewna bracht hem een nieuwe halsdoek; naar aanleiding daarvan begonnen zij opnieuw afscheid te nemen en elkander te bekruisen op dezelfde, voor oningewijden zo wonderlijke wijze. Daarna gingen zij weer uiteen, maar de deur bleef nu los. Het was wel duidelijk waarom de grijsaard hem zo beslist had willen afsluiten: hij was niet slaperig en voelde dat hij niet zou kunnen inslapen. Er ging een uur voorbij, maar hij liep nog steeds op en neer in de kamer in zijn witte piqué sjamberloek en met de helrode foulard om de hals. Het scheen dat in de oude man een strijd uitgevochten werd. Ondanks alle uiterlijke waardigheid van zijn manieren en bewegingen liep hij met ongelijke passen, die hij nu eens ietwat versnelde, alsof hij ergens heen wilde vliegen, dan weer vertraagde, tot hij tenslotte diep in gedachten stilstond. Zo bleef hij zeker nog een vol uur ijsberen, maar toen richtte hij zich naar een klein rood kastje, dat bevestigd was op de hoge kommode met uitgetrokken plaat. Uit dat kastje haalde hij Eugenios' ‘Kalender’, een boek in dikke blauwe band van demi-coton met gele juchtleren rug. Hij legde het op de bij zijn bed staande ovalen tafel, ontstak twee spaarkaarsen en bleef toen luisteren: het scheen hem dat zijn vrouw nog lag te woelen en wakker was. Dat was ook zo.

- Ga je nog lezen?, vroeg op dit ogenblik uit de andere kamer de zachte, bezorgde stem van Natalja Nikolajewna.

- Ja, lieve Nastasja, ik ga nog wat lezen, antwoordde vader Toeberozow. Maar ga jij nu alsjeblieft slapen.

- Ja, dat doe ik ook, antwoordde de vrouw.

- Val maar gauw in slaap. Bij die woorden zette de proost een grote zilveren bril op zijn trotse Romeinse neus en begon langzaam zijn blauwe boek door te bladeren. Hij las niet, maar bladerde slechts, en daarbij interesseerde hem niet wat er gedrukt stond, maar alleen de met zijn eigen hand beschreven inlegvellen. Het waren allemaal notities uit verschillende tijden, die voor de oude proost een hele wereld van herinneringen deden herleven, waartoe hij bij tijden gaarne terugkeerde.

Nu wij zo tussen vader Saweli en zijn verleden staan willen wij stil en eerbiedig het zachte gelispel van zijn oude lippen beluisteren, dat in de diepe middernachtelijke stilte hoorbaar is.

V

Het demi-coton boek van proost Toeberozow

Toeberozow begon zijn kalender door te kijken van het eerste inlegvel af, waarop geschreven stond: ‘Nadat op 4 februari 1831 de hoogeerwaarde Gawriil mij tot priester gewijd had ontving ik van hem dit boek ten geschenke omdat ik de studie aan het seminarium goed voltooid heb en mij goed heb gedragen.’ Na deze eerste aantekening, gemaakt op de eerste dag van Toeberozows priesterschap, volgde als tweede: ‘Heb voor het eerst in de kathedraal gepreekt nadat de bisschop de mis had bediend. Tot preektekst heb ik gekozen de gelijkenis van de zonen van de wijngaardenier. De een zei: ik ga niet, maar hij ging; de ander antwoordde: ik ga, maar hij ging niet. Dit heb ik in verband gebracht met goede daden en goede voornemens, waarbij ik mij enkele toespelingen veroorloofde op de ambtenaren die de eed afleggen, maar er zich niet aan houden; ik doelde daarbij vooral op de hooggeplaatsten en machthebbers. Ik sprak vloeiend en eerder natuurlijk dan gezwollen. Zijne hoogwaardigheid was tevreden over mijn vuurproef. Later riep hij mij echter bij zich, en hoewel hij mijn preek in het algemeen prees wees hij mij er anderzijds op dat ik mij ervoor moest hoeden in mijn preken een rechtstreeks verband met het leven te leggen, vooral waar het de ambtenaren betrof: hoe verder men zich die van het lijf houdt, hoe Gode welgevalliger. Maar hij berispte mij niet om mijn preek, hij scheen hem zelfs goed te keuren.’

‘18 december 1832. Werd bij zijne hoogwaardigheid geroepen en kreeg een aanstelling in Stargorod, waar het schisma bijzonder sterk moet zijn. Kreeg de opdracht het op alle manieren tegen te gaan.’

‘8 februari 1833. Met mijn vrouw uit het dorp Blagodoechowo naar Stargorod vertrokken en daar de 12e tegen de vroegmis aangekomen. Onderweg bijna verslonden door wolven, die een feestmaal van ons wilden aanrichten. In de kerk vond ik wanorde. Het schisma is sterk. Nu ik eens wat heb rondgekeken zie ik dat tegenwerking van het schisma volgens de instructies van het consistorie waardeloos is; ik heb dat aan het consistorie geschreven, waarvoor ik een reprimande kreeg.’

De proost sloeg enkele notities over en stond toen weer stil bij de volgende:

‘Nadat er aanmerking op mij gemaakt was dat ik te weinig actief ben, gezien het feit dat ik geen rijkelijke aantallen denunciaties instuur, heb ik mij trachten te rechtvaardigen door te schrijven dat de schismatici slechts doen wat allang algemeen bekend is en waarover niets te schrijven valt; in hetzelfde rapport heb ik nog opgemerkt dat het allervoornaamste is dat de geestelijkheid in nijpende armoede leeft en derhalve, aangezien de mens nu eenmaal zwak is, onvoldoende weerstand kan bieden aan omkoperij, ja zelfs in niet geringe mate het schisma steunt, gelijk trouwens ook andere verdedigers der Orthodoxie doen, door schenkingen van de oudgelovigen aan te nemen. Ik besloot met te zeggen dat men vóór al het andere moet beginnen bij de bevrijding der geestelijkheid uit haar zware afhankelijkheid, wil men de zorgen der kerk wegnemen. Als voorbeeld wees ik erop dat de oudgelovigen de synode met het patriarchaat vergelijken. Hiermee hoopte ik mijn werk te rechtvaardigen alsook mij van nieuwe denunciaties te ontslaan; maar voor mijn poging kreeg ik ten tweeden male een reprimande, en ik werd geroepen om persoonlijk een verklaring af te leggen. Daarbij werd ik een “oneerbiedige Cham” genoemd, die “de naaktheid zijns vaders blootlegt”. Tot deze uitbranders werd ik waardig gekeurd, zo meen ik te begrijpen, omdat ik had uiteengezet hoe de arme, half verhongerde clerus uit nood de ketters vaak begunstigt, en vooral omdat ik de synode had vermeld... Moge mij vergeven die zich gekrenkt voelt! Opdat gij deze mijn zware schuld moogt vergeten herinner ik u aan de woorden van de wereldlijke, maar met helder verstand begaafde schrijver de heer Tatisjtsjew: “De hongerige, zelfs al ware hij patriarch, zal een bete broods nemen, zeker wanneer die hem aangeboden wordt.” Daar kan ook de patriarch het mee doen!’

Wat verderop, enkele notities verder, heette het:

‘Ik was voor zaken in de gouvernementsstad, en toen ik mijn opwachting bij de bisschop maakte berichtte ik hem persoonlijk over de armoede der parochiegeestelijken. Zijne hoogwaardigheid was hierdoor zeer geroerd; maar hij merkte op dat ook onze Heer zelve niet wist waar hij zijn hoofd te ruste kon leggen, maar toch werd hij niet moede te leren. Hij ried mij aan de geestelijken aan te bevelen het boek “Over de navolging van Christus” te lezen. Hierop heb ik zijne hoogwaardigheid niets geantwoord, en het zou ook vruchteloos zijn er op in te gaan, immers de clericale armen zijn ook niet bij machte aan dat boek te komen.

Heel diplomatiek begon ik aan het avondeten bij de koster van de domkerk over hetzelfde onderwerp met vader proost en de secretaris van het consistorie; maar zij maakten grappen over mijn woorden. De secretaris zei glimlachend dat “de arme gemakkelijker het koninkrijk Gods ingaat”, hetgeen wij ook zonder zijne welgeborene wel wisten, en de koster vertelde naar aanleiding hiervan een niet onaardige anecdote over een student aan de academie, die later een beroemde prediker en hoge dienaar der kerk geworden is. Deze zou, toen hij nog leek was, op de vraag van de bisschop of hij enig vermogen bezat geantwoord hebben:

- Ja zeker, uwe hoogwaardigheid.

- Is het roerend of onroerend goed?, vroeg de ander, waarop de student antwoordde:

- Zowel roerend als onroerend.

- Wat voor roerend goed bezit je dan?, zo vroeg de bisschop terwijl hij naar de opvallende armoedigheid van zijn kleding keek.

- Aan roerend goed heb ik een huis in mijn dorp, gaf de gevraagde ten antwoord.

- Hoe kan een huis nu roerend zijn! Denk eens na wat een dom antwoord je geeft.

Maar de ander, in het minst niet uit het veld geslagen, hield vol dat zijn antwoord juist was, want zijn huis was van dien aard dat het, zodra het waaide, helemaal heen en weer bewoog. De bisschop vond dit zulk een gevat antwoord dat hij de studiosus niet meer voor een domoor aanzag, maar geïnteresseerd verder vroeg:

- En wat noem je je onroerende goed?

- Mijn onroerende goed, antwoordde de student, dat is mijn moeder, de kostersvrouw, en onze roodbonte koe, die geen van beiden een stap verzetten konden toen ik het huis verliet, de een van ouderdom, de ander wegens ondervoeding.

Wij hebben hier erg om gelachen, ofschoon ik het verhaal eigenlijk meer droevig en tragisch vond dan komisch en lachwekkend. Ik begin te zien dat al deze mensen een sterke lachlust en lichtzinnigheid eigen is, waarvan ik geen goeds verwacht.

Ik breng mijn leven door met slapen en eten. Aan het schisma kan ik geen enkele tegenstand bieden, want ik ben in alles gebonden, zowel door mijn half hongerende geestelijken als door de al te verzadigde commissaris van politie. Het vergramt mij dat ik hier, bij wijze van spot, met een missionair doel heengezonden ben: ik moet prediken - maar niemand hoort mij aan; ik moet onderwijzen - maar niemand wil van mij leren. De prefect predikt heel wat beter dan ik, want hij heeft daartoe een missie-werktuig met meerdere scherpe uiteinden, terwijl van mij denunciaties verwacht worden. Hoogwaardigheid, waartoe deze denunciaties? Wat moet daarin vervat worden? Naar mijn opvatting staat mijn ambt mij niet eens toe ze te schrijven. Liever nog doe ik u blanco papier toekomen...

In mijn rapport heb ik om toestemming gevraagd met Pasen een openbaar dispuut met de oudgelovigen te houden, hetgeen afgewezen is. Daarbij had de secretaris nog aan de officiële brief een privébriefje toegevoegd, waarin hij op vrolijke toon schreef dat wanneer de verveling mij al te machtig werd, ik maar eens bij hem moest aankomen. Nee, vriendelijk bedankt, en weest u niet al te zeer vertoornd. Mijn chiton is toch al niet bepaald voor trouwpartijen geschikt, en mijn vrouw loopt in haar enkele onderjurk rond. Wij zouden ons toch van iets betere kleding moeten voorzien, tenslotte komen de mensen ons de handen kussen, maar daar is voorlopig absoluut geen geld voor. Maar wat het ergerlijkste is, dat is die verachtelijke, grove en onbeschaamde consistorietoon, waarop gezegd wordt: “Wil je niet eens op het consistorie komen, pope, om je te laten melken?” Nee, vriend, dat wil ik beslist niet; zoek maar een vettere min.

13 oktober 1835. Heb een boek over de weerlegging van het schisma gelezen. Alles staat er in, maar één ding ontbreekt: dat de schismatici hun dwaling koesteren met heilig vuur, terwijl wij onze juiste weg veronachtzamen; en dat is naar mijn mening het belangrijkste.

Hedenmorgen, 18 maart 1836, liet mijn Natalja Nikolajewna doorschemeren dat haar lichaam zich in gezegende staat bevindt. De Heer schenke ons deze vreugde! Het zou begin november te verwachten zijn.

9 mei, op de dag van de heilige Nicolaas, is de oudgelovigen-kapel van Dejewo verwoest. Het was een vreselijk, onwaardig en hoogst ergerlijk schouwspel; toen kwam bovendien nog - het scheen wel tot straf - het ijzeren kruis van de koepel omlaag, bleef eerst nog aan kettingen hangen, maar toen de vernielers het in hun woede met lange haken tot vallen brachten schoot het ineens los en verbrijzelde een brandweersoldaat, een Jood, het hoofd, zodat deze onmiddellijk dood was. Ach, welk een pijn deed het mij dat alles te moeten aanzien: Here! Dat men nu nog Joden moet uitsturen om kruisen af te rukken! Des avonds kwamen de mensen bij het verwoeste Godshuis bijeen, van onze en van hun kerk, en allen tezamen weenden zij veel en bitter, tot men elkaar tenslotte begon te omhelzen en de geloofsverdeeldheid vergat.

10 mei. Er zijn van de zijde der overheid grote fouten gemaakt. Tegen middernacht ging het gerucht dat men de vetlamp van een ikoon op een steen had gezet en op de ruïne van het kerkje was gaan bidden. Wij trokken er allemaal heen en zagen dat er inderdaad een bidstonde plaatshad; het vetlampje brandde in de handen van een oude man en doofde niet uit. Toen gaf de schout zachtjes bevel de brandslangen te halen en de mensen daarmee nat te spuiten. Dit was zeer ondoordacht en ik durf wel te zeggen: dom. Het volk stak kaarsen aan en ging langs de huizen, zingende “De wrede Farao” en roepende: “De Heer behoedt het verdrukte geloof, en de wind dooft de kaarsen niet!” Sommigen wezen naar mij en riepen: “Geef ons onze reine, omhulde Maagd terug en kniel jij maar voor die van jou met onbedekt hoofd en in Duitse kleren.” Ik wees de schout erop hoe onverstandig zijn maatregelen van vernieling van een kapel, afrukking van kruisen en het wegnemen van een ikoon was, maar wat is hem daaraan gelegen? Als hij maar in een goed blaadje komt bij zijn Duitse superieur!

12 mei. Pronkzucht heeft zich van mij meester gemaakt: ik heb van de huishoudster van de adelsmaarschalk op crediet twee zij den japonnen van des adelsmaarschalks vrouw overgenomen en die naar de stad gestuurd om ze grijsgeel te laten verven, zoals de aartsdiaken dat heeft; ik laat er dan een zijden soutane van maken. Zonder correcte kleding gaat het nu eenmaal niet: ik word nu uitgenodigd in de huizen van de adel, en ik ben niet van zins mij te laten vernederen.

17 mei. Natalja Nikolajewna gaf mij te verstaan dat zij zich vergist heeft wat betreft haar toestand.

20 juni. Op denunciatie van de schout ben ik opnieuw naar de gouvernementsstad geroepen omdat ik met Pasen niet met het kruis de huizen der oudgelovigen ben binnengegaan. Ik heb de bisschop uitvoerig uiteengezet dat ik niet uit gebrek aan ijver verzuimd had naar de oudgelovigen te gaan, - het was zelfs nog tot schade van mijn beurs; maar dat ik hen hiermee had willen doen voelen dat zij de eer van een bezoek van mij en de geestelijken niet waardig gekeurd werden. Zijne hoogwaardigheid dacht hierover na en accepteerde toen mijn verklaring; maar niet voor niets wordt er gezegd: de tsaar kan genadig zijn, daarom is zijn stalknecht het nog niet. Aangezien deze zaak betreffende mijn verzuim in zeker opzicht ook de wereldlijke overheid aangaat heeft de bisschop mij ook naar de gouverneur gestuurd om de kwestie uit te leggen, teneinde al deze ijdele aanmatigingen de kop in te drukken. Maar dat was me een uitlegging!.. Wee mij arme zondaar, wat heb ik daar moeten doorstaan! Wee ook u, mijn naasten, mijn broeders, vertrouwden en vrienden, voor de schande en vernedering die ik heb ondergaan van die botte heiligschenner! De gouverneur, als Duitser, trouw aan zijn hoogmoedige Luther, weigerde een Russische pope te ontvangen en verwees mij om de zaak uiteen te zetten naar zijn bureauchef. Deze bureauchef, een Pool, wenste niet hetzelfde standpunt als de bisschop in te nemen en viel op mij aan met geschreeuw en gebrul, zei dat ik het schisma in de hand werkte en tegen de wil van de tsaar handelde. Wee jou, melaatse Polak, wil jij met je voze geweten mij verzet tegen mijn tsaar verwijten? Evenwel, ik heb dit over mij laten komen en ben zwijgend heengegaan, het Oekraiense spreekwoord indachtig: Ook de duivel springt zoals zijn heer hem dwingt. En zo scheen alles wat ik hier beschreven heb geschied te zijn ter inwijding van mijn zijden soutane, die, dit zij hier meteen vermeld, heel behoorlijk gemaakt is en die slechts in het zonlicht enigszins verraadt dat zij uit verschillende lappen bestaat.

23 maart. Vandaag, op Stille zaterdag, verschenen de lage geestelijken en de diaken bij me. Prochor smeekte mij beslist met Pasen ook langs de huizen der oudgelovigen te gaan, want werd dat niet gedaan, dan was dat ook in hun nadeel. Ik heb hun toen uit mijn eigen zak veertig roebel gegeven - ik wilde niet de schande ondergaan om aan de deuren der boeren geld aan te nemen alsof het een aalmoes is. Ik zie nu al dat het dwaas was mij die soutane aan te schaffen, ik had er ook wel buiten gekund, dan had ik nu de arme geestelijken wat rijkelijker kunnen bedélen. Maar ik heb gedacht: kleren maken de man.

24 april 1837. Ik ben tot tranen en tot snikkens toe geschandvlekt. Wederom ben ik aangebracht, en wederom kwam ik bij die bureauchef van de gouverneur op het matje omdat ik nagelaten had met het kruis de erven der oudgelovigen op te gaan. En het waren mijn eigen geestelijken die het hebben overgebriefd. Hoe moet ik die laagheid, die ondankbaarheid verdragen! Gij denker en administrator, laat uw verlichte geest eens overdenken waaruit het leven van een Russische priester bestaat... Naar huis terugkerend hekelde ik mijzelf de hele weg lang dat ik niet naar de academie was gegaan. Vandaar zou ik tot de kloostergeestelijkheid zijn overgegaan, zoals zovele anderen; met de jaren zou ik archimandriet, dan bisschop zijn geworden; ik zou in een eigen rijtuig rijden, zelf de lakens uitdelen in plaats van duvelstoejager te zijn. Ik had een boosaardig plezier in deze gedachten, zag mijzelf steeds maar vóór mij als bisschop, maar toen ik was thuisgekomen werd ik teder geliefkoosd door mijn vrouw, en ik dankte God dat hij alles heeft beschikt als het is.

25 april. Ik ben te schande gemaakt in de gouvernementsstad, maar dat was niets in vergelijking met de smaad die mij vandaag als een schooljongen thuis is aangedaan. Gisteren schreef ik mijn notities op over mijn zorgen en bekommernissen; en vandaag, vroeg opgestaan, ging ik aan het raam zitten nadenken over mijn aangelegenheden, over mijn verleden en toekomst, terwijl ik keek naar de voor mijn venster gelegen groentetuin van de straatarme Pizonski. Vorig jaar heeft ergens tussen zijn groentebedden een zwakzinnig meisje, Nastja, die door een trekkende soldaat verleid was, een kind ter wereld gebracht en toen zichzelf van kant gemaakt door in het water te springen. Pizonski, in zijn eenzame ouderdom, heeft zich toen het lot van het knaapje aangetrokken, en dat is door iedereen vergeten; ook ik vergat het als een der eersten. Maar vanochtend, toen ik zo van boven af op het veld van die Pizonski neerkeek en over mijn zaken aan het nadenken was, begon ik opeens op te merken hoe buitengewoon schoon die vers gespitte, zwarte, haast blauwachtige aarde zich lag te koesteren in de ochtendzon, hoe magere zwarte vogels met hun glanzende gevederte door de voren stapten en hun hongerig lichaam te goed deden met verse wormen. De oude Pizonski zelf stond, van zijn kale hoofd tot zijn voeten beschenen door de zon, op de trap bij de op palen bevestigde broeikas; in de ene hand droeg hij een kommetje met zaad, met de andere stopte hij de korrels in de aarde, telkens enkele tegelijk en kruisgewijs. Daarbij zag hij op naar de hemel en riep, bij het planten van elk zaadje één woord uitsprekend: “God!, laat dit opkomen, gedijen en zich vermenigvuldigen, zo dat ieder zijn deel krijge, de hongerige en de verweesde, de willende, de vragende en de voortbrengende, de zegenende en de ondankbare.” Nauwelijks was hij geëindigd of plotseling krijsten alle glanzende zwarte vogels, die op het veld liepen, begonnen de kippen te kakelen en ging de haan uit volle borst kraaien, luid met de vleugels klapperend; en het kind dat door deze zonderling is aangenomen, de zoon van de onwijze Nastja, kwam van zijn mat af, begon kinderlijk blij te schateren, klapte in de handen en kroop lachend over de zachte aarde.

Dit alles was als een visioen. De oude Pizonski was blijkbaar gelukkig en begon luid te zingen: “Halleluja!” Halleluja, mijn God!, zong ook ik bij mezelf van geestdrift en begon ontroerd te wenen. Met die heilzame tranen stelpte ik mijn ergernis, ik zag in hoe dwaas mijn droefheid was, en nog lang daarna dacht ik er verbaasd over na op welke wonderbaarlijke wijze de natuur de kwalen van de menselijke ziel weet te genezen. Laat gedijen en zich vermenigvuldigen, o God, het goede op aarde, opdat een ieder zijn deel krijge: de willende, de vragende, de voortbrengende en de ondankbare... Ik ben nog nimmer een dergelijk gebed in enig gedrukt boek tegengekomen. Mijn God, mijn God!, die oude man zaaide ook voor de dief en bad voor hem! Dat wordt misschien door de critiek van de wereld niet geaccepteerd, maar het is diep ontroerend. O mijn weekhartige Rusland, wat zijt ge schoon!

6 augustus, dag der Verheerlijking Christi. Wat is mijn vrouw, mijn Natalja Nikolajewna een heerlijk schepsel! Alweer: waar, behalve in het heilige Rusland, zouden zulke vrouwen te vinden zijn? Ik zei haar eens hoe ik geroerd was door de tederheid van de behoeftige Pizonski tegenover kinderen, en zij begreep of ried terstond mij gedachte en mijn verlangen: zij omhelsde mij en zei met een blos van schaamte, die haar zo goed staat: Heb geduld, vader Saweli, misschien zal toch de Heer ons geven... (Zij bedoelde: kinderen). Maar uit gewoonte, wetend dat deze hoop van haar altijd ijdel en bedriegelijk was, vroeg ik haar niet naar bizonderheden, en inderdaad bleek spoedig dat er geen reden was om ons op te winden.

Echter ook dit loze alarm heeft mij een schone, ontroerende ervaring geschonken. Vandaag preekte ik over de noodzaak van voortdurende innerlijke herschepping, die ons de kracht geeft in elke strijd gesmeden te worden als een sterk en smijdig metaal, en niet geplet als het leem op de grond, dat wanneer het opdroogt de afdruk bewaart van de laatste voet die het betreden heeft. Terwijl ik zo sprak werd ik tot een soort improvisatie geïnspireerd en wees mijn gehoor op de bij de deur staande Pizonski. Ik noemde weliswaar zijn naam niet, maar sprak over hem als over iemand die in ons midden stond, die naakt tot ons gekomen was en door alle dwazen werd bespot om zijn armoede, maar die niet alleen zelf niet te gronde was gegaan, maar die het schoonste gedaan had waartoe de mens in staat is door een ongevederd nestelingetje tot zich te nemen en op te voeden. En ik sprak erover hoe zoet het is het weerloze lichaampje van een kind te warmen en het de zaden van het goede in de ziel te planten. Terwijl ik dat zeide voelde ik mijn wimpers vochtig worden, en ik zag dat ook vele toehoorders hun ogen begonnen te wissen en in de kerk zochten naar degene die ik in mijn hart bedoeld had, de bedelaar Kotin - Kotin, die de wezen gespijzigd had. Ziende dat hij er niet was - want toen hij begreep wie ik op het oog had was hij in deemoed heengegaan - voelde ik een heilige, scherpe pijn en een beklemming dat ik hem met mijn lof in verlegenheid gebracht had. Nee, hij is niet in ons midden, broeders, zei ik, immers hij heeft dit zwakke woord van mij niet nodig: het woord van liefde is reeds lang door Gods vurige vinger gebrand in zijn ootmoedige hart. Ik smeek u nu, zei ik met een diepe buiging, gij allen, eerzame en aanzienlijke medeburgers, die hier bijeen zijt, vergeef mij dat ik u in mijn preek geen roemrucht veldheer als toonbeeld van kracht en als voorbeeld ter navolging heb genoemd, maar een der geringen van deze aarde; mocht iets hierin u niet zinnen, wijt dat dan aan mijn geringheid, want uw zondige pope Saweli heeft, wanneer hij naar deze eenvoudige man keek, dikwijls gevoeld dat hij voor deze mens geen priester van de almachtige God was, maar een gepleisterde doodkist in dit habijt, dat mijn onwaardigheid bedekt. Amen.

Ik weet niet hoeveel wijsheid en welsprekendheid er lag in deze eenvoudige woorden, die ik volkomen ex promptu gesproken had, maar ik moet zeggen dat zij mijn gelovigen ergens raakten, en toen ik hun bij de slotzegen de hand reikte viel daarop menige traan. Maar dat is niet alles: het belangrijkste voor mij moest nog komen.

Als was het tot beloning voor mijn oprechte woorden over de vreugde die het schenkt zorg te hebben niet alleen voor de eigen, maar ook voor andermans kinderen, heeft de Alomtegenwoordige en Alregeerder ook mij onwaardige in Zijn hoede genomen. Hij heeft mij heden de waarachtige waarde geopenbaard van de schat die ik, dank zij Zijn onmetelijke goedertierenheid, bezit en gemaakt dat ik herschapen werd in de meest met zijn lot tevreden mens die er is. Zojuist kom ik thuis met een vijftal na de mis gewijde appels en word op de drempel opgewacht door een oude kennis van mij: mijn popenvrouwtje Natalja Nikolajewna, die tijdens het slotgezang stilletjes uit de kerk was weggeslopen, naar haar gewoonte thee en een licht ontbijt voor mij had klaargemaakt en nu rechtop in de deur stond, en niet met lege handen, maar met een bos waterlelies en violieren.

- Nu, ben jij nu geen arglistige vrouw, Natalja Nikolajewna!, zei ik, die haar nooit eerder van arglist beticht heb. Maar zij is zo vol begrip dat zij daardoor niet beledigd wordt: zij wist dat het scherts was, en terwijl ze mij omhelsde schreide zij slechts zacht, maar heel bitter. Wat betekenden die tranen? Dat is haar geheim, maar voor mij is jouw geheim niet verborgen, mijn goede vrouw, die niet weet hoe zij haar man moet troosten omdat zij hem de vertroosting Israels, de kleine Benjamin, niet vermag te schenken. Ja, slechts met waterlelies en violieren begroette mij op deze dag haar in liefde en benevolentie wijd geopende hart! In stille droefheid zetten wij ons, twee kinderlozen, aan de thee, maar het was geen thee, maar een drank, vermengd met onze tranen, en zonder het zelf te merken begonnen wij beiden te wenen en vielen wij hand in hand terneder voor de ikoon van de Heiland, en lang en innig baden wij hem om de vreugde Israels. Natasja bekende mij later dat zij een engel meende te horen die haar een belofte deed, en ofschoon ik wel begreep dat dit een vrucht van haar fantasie was werden wij beiden blij als kinderen. Ik moet daarbij wel opmerken dat ook in deze stemming Natalja Nikolajewna mij, grove man, verre overtrof in scherpte van verstand zowel als in verhevenheid van gevoelens.

- Vertel mij eens, vader Saweli, vroeg zij en kwam mij zoet liefkozen. Vertel mij eens, lieve man, heb je niet wel eens, vóór je míj vond, gezondigd tegen het gebod van kuisheid?

Deze vraag, ik moet het openlijk bekennen, bracht mij zeer in verwarring, want ik ging opeens begrijpen waarom mijn snode vrouw mij zulk een weinig bij haar passende vraag stelde. Maar zij, met al haar onvergelijkelijke bescheidenheid en haar vrouwelijke coquetterie, die zij van de natuur geërfd heeft, ook al is zij popenvrouw, - zij begon mij opeens, en nu waarlijk arglistig, te verlokken met herinneringen uit mijn lang voorbije jongelingsjaren; zij wees erop dat hetgene waarop zij zinspeelde gemakkelijk had kunnen gebeuren, immers ik was indertijd zo'n knappe kerel dat, toen ik bij haar vader in de stad Fatezj kwam om naar haar hand te dingen, alle meisjes, niet alleen uit de geestelijke stand maar ook wereldlijke, weg van mij waren! Hoe vermakelijk dit ook was, ik poogde toch alle twijfel aangaande mijn jeugd bij haar weg te nemen, wat mij ook niet moeilijk viel, want ik hoef hier geen enkele leugen te baat te nemen. Maar hoe meer ik haar geruststelde, hoe bedrukter zij werd. Ik kon er niet achter komen waarom mijn verzekeringen haar in het minst niet verheugden, maar integendeel steeds meer schenen te bedroeven, tot zij tenslotte zei:

- Maar vader Saweli, denk eens na, toen je misschien eens een keer lichtzinnig was... is er niet nog ergens een weesje..?

Toen pas vatte ik waar zij heen wilde en wat haar schaamte belet had openlijk uit te spreken: zij wilde een onwettig kind van mij opsporen, dat ik helemaal niet heb! Welk een goedheid des harten! Gelijk een door een horzel gestoken os vloog ik van mijn plaats, snelde naar het venster en richtte mijn ogen op de hemelse verte, opdat alleen de hemel mij zou zien, mij, die zozeer door mijn vrouw overtroffen was in goedheid en liefderijke zorg. Maar ook zij, mijn lelie- en violiergoede vriendin, mijn blanke, kuise, geurige en edele roos, ook zij had zich verheven; met lichte tred was zij achter mij aan gekomen, legde haar kleine handen op mijn schouders en zei:

- Denk eens na, mijn duif: misschien is er ergens een jong duifje, en als het er is, laat ons het dan gaan halen!

Niet alleen dat zij het wilde opzoeken, zij had het al lief en voelde er al medelijden mee, als met een donzig duivenjong! Dit was mij te machtig, en in mijn baard bijtend viel ik voor haar op de knieën; ik boog voor haar ter aarde en barstte uit in gesnik, dat ter wereld niet beschreven kan worden. Waarlijk, noem mij de tijden en de volken waar zulke vrouwen als zij, zo rijk aan deugden, geboren kunnen worden, behalve in ons heilige Rusland? Wie heeft haar dit alles geleerd? Wie heeft haar opgevoed, zo niet Gij, Algoede God, Die haar geschonken hebt aan deze Uwer onwaardige dienaar, opdat hij Uw grootheid en goedheid dieper kon beseffen.’

Hier was in vader Saweli's dagboek bijna een hele bladzij met inkt overgoten; onder de inktvlek stonden de volgende regels:

‘Ik zal noch deze vlek verwijderen, noch die zekere ongerijmdheden en herhalingen verbeteren die ik in de laatste regels opmerk: laat alles maar zo blijven, want alles wat deze minuut mij zo rijkelijk schenkt is mij lief zoals het nu is en moet zo bewaard blijven. Mijn vrouw kon vandaag niet ophouden met gekscheren, hoewel het nu al tegen twaalf uur in de nacht is en zij gewoonlijk om deze tijd al slaapt; ik heb ook graag dat zij om deze tijd slaapt, want dat is goed voor haar, en ik houd ervan mij in de nachtelijke stilte wat te verkwikken met lectuur, of soms schrijf ik mijn dagboek, en als ik dan wat geschreven heb ga ik vaak naar haar bed en kus haar terwijl ze slaapt; als ik ergens door geïrriteerd ben put ik weer opgewektheid en kracht uit zo'n vertroostende kus, en dan slaap ik gerust in. Heden echter heb ik me totnutoe ietwat anders gedragen.

Na die dag, die mij zulk een niet aflatende stroom van gevoelens heeft bezorgd, was ik zo geabsorbeerd door de beschrijving van datgene wat ik heb doorgemaakt dat ik mijn boze wijfje hier binnen in mijn hart voelde, en vermits mijn hart haar kuste dacht ik er niet eenmaal aan naar haar toe te gaan en haar te zoenen. Maar zij, die listige slimmerd, had mijn verzuim bemerkt en herstelde het op ongelofelijk originele wijze: een uur geleden kwam zij hier, legde een schone zakdoek voor mij op de tafel, gaf mij een kus en ging slapen, alsof er niets aan de hand was. Maar wat bleken er nu een onvermoede vrouwenslimheden in haar te schuilen! Terwijl ik vol ernst zat te schrijven zag ik plotseling de zakdoek bewegen en op de grond vallen. Ik bukte me, legde hem op tafel en ging weer door met schrijven; maar de zakdoek gleed ten tweeden male op de vloer. Ik legde hem nu op mijn knieën - maar ook daar viel hij van af. Toen nam ik het ongehoorzame ding en zette de inktpot er half bovenop - echter ook daar gleed hij vandaan, en zelfs nam hij de inktpot mee, zodat die omviel en mijn kalender met deze fraaie vlek sierde. Wat kon deze wandelende doek beduiden? Het beduidde dat mijn vrouw de grootste coquette is, en nog wel een van een zeldzaam soort, want zij coquetteert niet met andere goede lieden, maar met haar eigen man. Dat had ik haar vanavond al voor de voeten geworpen, toen zij glimlachend vóór mij aan het venster zat en zei dat het haar speet dat zij geen romancen kon zingen; maar wat zij nu voor streek had uitgedacht en op touw gezet! Aan de zakdoek die ze mij had gebracht had ze ongemerkt een heel lange draad vastgemaakt, die onder de deur door naar haar bed voerde, en terwijl zij daar rustig lag liet zij uit scherts de doek bij mij wegwippen. En ik dikhuidige ontdekte dit pas omdat de laatste keer dat de zakdoek viel haar gedempte vrolijke gelach weerklonk en daarna achter de deur haar blote voetjes trippelden. Zij had haar streek uitgehaald en plofte gauw in haar bed. Ik ging erheen, zoende haar mateloos, maar verwijderde mij toen weer om nog vers onder de indruk alle bekoorlijkheid van mijn vrouwtje hier te noteren.

7 augustus. De hele vorige nacht heb ik niet kunnen slapen van overstelpend geluk, en ik lieg niet als ik eraan toevoeg dat ook Natasja niet weinig tot deze nachtwake bijdroeg. Zoals verliefde paren op St. Pieter op zonsopkomst wachten, zo zaten wij samen, na vijf jaren huwelijk, aan het venster en wachtten op de zon. Mijn lief bekende mij dat zij heel vaak zo waakt wanneer ik schrijf en zich slechts slapende houdt; en nog veel meer bekende ze mij. Zo vertelde zij dat zij gisteren in de kerk, luisterend naar mijn preek, die haar blijkbaar zo goed bevallen was, de gelofte gedaan had te voet naar Kiew te trekken zodra zij zich zwanger zou voelen. Ik maakte daar bezwaar tegen, omdat zulk een pelgrimage de krachten van een zwangere te boven gaat; toch stond ik haar toe haar gelofte na te komen, immers wanneer deze vreugde ons zou geworden, zou ik vanzelfsprekend met haar meegaan, en als zij moe zou worden zou ik haar dragen. Wij gingen dit meteen proberen: ik droeg haar lang achtereen in mijn armen door de tuin en verbeeldde mij dat zij al in verwachting was en ik haar moest beschermen opdat haar door het vele lopen geen ongeluk zou overkomen. Zozeer ging ik in deze wensdroom op dat ik, toen ik zag dat Natasja voor de grap op de schommel ging zitten, die het dochtertje van de keukenmeid aan de appelboom heeft gemaakt, die schommel losmaakte opdat zij het niet meer kon doen en hem, één en al bezorgdheid, hoog in de appelboom slingerde, waar Natasja erg om moest lachen. En alhoewel er in mijn leven niet veel dingen zijn die zorgvuldige geheimhouding vereisen, ben ik toch blij dat de eigenaar van ons huisje de tuin met een flinke schutting heeft omheind, waarlangs de Heer dichte frambozenstruiken heeft laten groeien, anders zou deze of gene misschien gaan zeggen dat het geen zonde zou zijn pope Saweli een pias te noemen.

9 augustus. Ik noteer vandaag een hoogst kluchtig voorval, waarover mijn vrouw met de zoon van de diaken, een seminarist uit de rhetoriekklas, niet alleen gesproken, maar zelfs geredetwist heeft. Het is werkelijk zowel een merkwaardig geval als een komedie. Zij disputeerden erover wie de wijste mens op aarde was. De seminarist zei dat Salomo het wijst van allen geweest was, mijn vrouw hield vol dat ik het was, en ik moet toegeven dat in dit geval de weelderige koning van Zion een heel wat minder standvastige advocaat had dan ik. Ach wat heb ik gelachen! Wat er in deze wereld toch allemaal kan gebeuren! Ik hoorde het gesprek aan uit mijn slaapvertrek, waar ik na het eten had uitgerust; ik was ontwaakt en kon er niet toe komen hun discussie te onderbreken. Zij probeerden elkaar te overtroeven: de seminarist, die Salomo's wijsheid verdedigde, beriep zich op de woorden uit de Schrift dat ‘Salomo de wijste van alle mensen op aarde’ was; mijn wederhelft sloeg hem echter met een bizonder argument: ‘Je hoeft mij heus niet aan te komen met je “was” en “sprak” en “zeide”; al dat ge-zeide van jou zegt niets, want dat is allemaal geschreven toen vader Saweli nog niet geboren was!’ Hier mengde zich nog iemand in de discussie die ernaar had staan luisteren, de priester van de hl. Nikita vader Zacharia Benefaktow, en deze maakte er een eind aan door de woorden van mijn vrouw te bevestigen dat ik er toen nog niet was. Zo kregen alle drie de critici gelijk. Niet gelijk kreeg alleen ik, aan wie hun critische meningen ter anticritiek werden voorgelegd: in de eerste plaats deed ik mijn Natasja verdriet door haar overtuiging dat ik het verstandigst van alle mensen ben te verwerpen en op haar vraag wie er dan verstandiger was te antwoorden dat zij dat was. Hiertegen kwam een heftig verzet los, zoals dat slechts tegen de waarheid gericht kan worden: ‘Verstandige mensen, zei ze, spreken over alles hun mening uit, maar ik heb nergens een oordeel over en redeneer nooit. Hoe verklaar je dat dan?’

Daarop raakte ik zachtjes haar kleine neusje aan en antwoordde:

- Jij redetwist daarom niet zo gauw met anderen omdat je in plaats van een weerspannige neus alleen maar dit bescheiden knopje hebt zitten.

Zij begreep wel dat ik met dit grapje zinspeelde op haar zachtmoedigheid, maar ook dit trachtte zij te weerspreken door eraan te herinneren hoe zij eens handgemeen was geraakt met de vrouw van de postmeester om deze een dienstmeisje af te rukken dat zij wreed wilde straffen.

10 augustus, des ochtends. Er kwam vannacht in bed een gedachte bij mij op! Ik wil een soort recept uitgeven voor alle ongelukkige echtparen, voor wereldlijke, maar vooral uit de geestelijke stand, omdat voor hen huiselijk geluk absoluut onmisbaar is. Men gebruikt wel eens de beeldspraak dat de vrouw de man die vuur in zich draagt met water moet tegemoetkomen, d.w.z. dat zij met zachtmoedigheid moet antwoorden als hij driftig is; maar dat is volgens mij nog niet duidelijk genoeg en voor te veel uitleggingen vatbaar. Wanneer ik naar Natalja Nikolajewna en mijzelf kijk durf ik te concluderen dat het zekerste middel om het samen eens te worden daaruit bestaat dat men elkaar verstandiger dan elkaar acht - dan zullen beiden verstandiger dan elkaar zijn. ‘Elkaar, elkaar, elkaar’ - wat druk ik me voortreffelijk uit! Enfin, een echt dromer past het om zinloze praat te verkonden.

15 augustus. Maria Hemelvaart. Evenwel, terwijl ik zo verrukt was van mijn vrouw merkte ik niet dat mijn woorden op de dag van Christus' Verheerlijking, die Natasja zo getroffen hadden, anderen in heel andere zin hadden getroffen, zodat ik bij enkele personen in de stad een mij heel onwelkom misnoegen had opgewekt. Mijn gelovigen - natuurlijk niet allen, maar enkelen van hen, met de vrouw van de postmeester Timochina voorop - waren beledigd dat ik hen vernederd had met mijn toespelingen op Pizonski. Enfin, dat is allemaal waan van onbenullige en onwijze geesten. Dat zal natuurlijk allemaal verdwijnen, deze eigenliefde van de hoge heren, als wonden op de huid van een hond.

3 september. Ik heb mij flink vergist: nee, de gevolgen van mijn onvoorzichtigheid zijn nog lang niet uit de wereld. Uit het consistorie is mij gevraagd of ik inderdaad in een improvisatie tijdens de preek op een levende persoon heb gedoeld. Ach, wat is men overal bij ons bang voor al het levende! Nu, ik heb geantwoord dat ik in derdaad dat en dat gezegd had. Ik dacht: daarvoor zullen ze mij niet ophangen of onthoofden; maar het is me toch tegen mijn wil onbehaaglijk te moede, en mijn rust is weg.

20 oktober. Zeker, onthoofden doen ze je niet, maar ze kunnen je de mond snoeren, en dat hebben ze niet nagelaten te doen. 15 september werd ik opgeroepen om een verklaring af te leggen. Die haast voorspelde al niet veel goeds, want voor goede dingen haast men zich bij ons niet, en de hogere instanties zeker niet; maar ik ging er met goede moed heen. Die moed werd eerst al bekoeld doordat men mij zes en dertig dagen op vissoep zonder echte vis liet zitten in afwachting van mijn verklaring, en toen door het bevel om alles wat ik dacht naar voren te brengen op schrift te stellen en vooraf aan de censor Troadi toe te sturen. Maar dat zal nooit gebeuren; daarom blijf ik nu stom als een vis. Vergeef mij mijn hovaardij, Almachtige, maar ik kan het ambt van prediker niet koel en zonder hartstocht vervullen. Ik voel somtijds dat er iets over mij komt, als mijn geliefde gave zich wil baanbreken; ik word dan overmand door een heilige onrust, als ik het zo mag uitdrukken; mijn hart siddert en brandt dan en de woorden vallen als gloeiende kolen van mijn lippen. Dan draag ik een eigen censuurwet in mijn hart!.. Maar zij eisen dat ik in plaats van levende taal, die rechtstreeks van hart tot hart gaat, rhetorische oefeningen zou doen, en daarmee vader Troadi het genoegen zou verschaffen te voelen dat in de kerk de dagen van Mogila, Dimitri van Rostow en andere lichtende sterren voorbij zijn, dat er andere tijden zijn aangebroken, waarin niet de zwakke van verstand door de wijze onderricht wordt, maar omgekeerd, zodat 's mensen geest en gevoel te schande gemaakt worden. Nee, deze weg weiger ik te bewandelen.

Ik kom tegen dit alles in opstand, en liever mogen jullie je sluiten, mijn nimmer vleiende lippen, liever moge jij verstommen, mijn ongekunstelde woord!, maar prediken onder dwang kan ik niet.

23 november. Ik kan waarachtig niet zeggen dat mijn leven van afwisseling verstoken is. Integendeel, alles volgt elkaar op in snelle vaart, zodat de spanning geen ogenblik verslapt: nu eens word je door je medemensen belasterd, dan krijg je er van langs van je superieuren, dan weer word je als een schooljongen naar de onwijze Troadi gestuurd, dan weer laat je je door de charme van je vrouw het hoofd op hol brengen en dan weer verzink je zo in gepeins dat je je aan eigenliefde bezondigt; intussen vordert de tijd sneller en sneller en komt de dood nader en nader. Maar het was nog niet alles! Nog niet alle gevolgen van mijn ongelukkige preek op Christus' Verheerlijking zijn achter de rug.

Op achttien werst van hier, aan dezelfde Toeritsa, woont in het grote dorp Plodomasowo de bezitster van dat dorp, de bojarenvrouw Marfa Andrewna Plodomasowa. Deze staak is van zulk oud hout dat zij al lang geen enkel teken van leven meer vertoont, alleen uit oude herinneringen is nog bekend dat zij een vrouw van niet geringe geestesgaven geweest moet zijn. Zij heeft de grote keizerin Catharina gekend, en tsaar Alexander was niet wars van een gesprek met haar; onder het volk geniet zij vooral bekendheid omdat zij in haar jonge jaren een tweegevecht met Poegatsjow heeft gehad en zich tegen dat afschuwelijke beest heeft weten te verweren. Als men begint herinneringen aan haar op te halen worden er altijd verschillende merkwaardige anecdotes verteld over haar gedrag bij het bezoek van gouverneurs en ambtenaren en ook jegens de Franse krijgsgevangenen in 1812. Maar dat alles behoort tot haar verleden. Men is haar nu vergeten, en wanneer haar persoon ooit in een gesprek betrokken wordt denkt men dat ook zij iedereen vergeten is. Al sinds een jaar of twintig kan niemand die niet tot haar directe omgeving behoort zich erop beroemen de bojarenvrouw Plodomasowa gezien te hebben.

Eergisteren, tegen twaalf uur in de middag, zag ik tot mijn onuitsprekelijke verbazing een groot adellijk rijtuig met drie roodvossen voorrijden, waarop een uitzonderlijk klein mannetje zat met een ruige vilten muts met brede klep op en een bruine jas aan met een groot aantal over elkaar geplooide capuchons en pelerines.

- Wat zou dat voor een vreemde figuur zijn, dacht ik, en zou hij op weg zijn naar mij of alleen maar bij vergissing hierheen komen?

Deze mijn vragen werden weldra opgelost door de raadselachtige figuur zelve, die mijn huiskamer binnenkwam met de elegante welgemanierdheid waarop ik altijd zo gesteld ben. Allereerst vroeg de gast mijn zegen, daarna schuifelde hij met zijn ongewoon kleine voetje over de vloer, trad met een buiging twee schreden achteruit en sprak:

- Mijn meesteres, Marfa Andrewna Plodomasowa, heeft mij geboden u te groeten, vader proost, en u te verzoeken terstond met mij naar haar toe te gaan.

- Mag ik op mijn beurt vernemen, waarde heer, vroeg ik, wie degene is die mij dit alles overbrengt?

- Ik ben lijfeigene van hare excellentie Marfa Andrewna, mijn naam is Nikolaj Afanasjewitsj, antwoordde de dwerg, en nadat hij zich zo aan mij had voorgesteld herinnerde het minuscule persoontje mij er nog eens aan dat zijn meesteres mij wachtte.

- Weet u soms ook om welke reden? informeerde ik.

- De wil van mijn meesteres kan ik, haar slaaf, niet kennen, vadertje, antwoordde de dwerg; met dat bescheiden antwoord op mijn domme vraag bracht hij mij zo in verlegenheid dat ik zelfs pogingen ging doen mij eruit te draaien door te zeggen dat ik het helemaal niet zó bedoeld had. Gelukkig vroeg hij me niet hoe zulk een vraag dan anders bedoeld kon zijn.

Terwijl ik mij in de zijkamer kleedde knoopte deze merkwaardige dwerg een gesprek met Natasja aan en nam haar geheel en al voor zich in met zijn woorden. En inderdaad is er in deze woorden en in de hele manier van spreken van dat kleine oude baasje iets onuitsprekelijk innemends, en daarbij komt nog zijn fijnbeschaafde en vriendelijke gedrag. Toen het meisje hem een glas water bracht legde hij een stuiver op het blaadje, en toen zij aarzelde of ze die wel zou aannemen werd hij zelf een beetje verlegen en zei: Toe, mijn beste, neem dat nu aan, dat is zo mijn gewoonte. En toen mijn vrouw bij mij kwam om mijn haar te pommaderen nam hij het smoezelige dochtertje van de keukenmeid, dat achter haar moeder aan hierheen gekomen was, op de arm en zei: Hoor de eendjes aan de waterkant eens met elkaar babbelen. Het eendenvrouwtje is een chique dame, ze zegt tegen de deftige woerd: ‘'k Wou kousen! 'k Wou kousen!’, en de woerd antwoordt: ‘'k Ga ze kopen, 'k ga ze kopen!’

Het kind schaterde, en ook ik moest onwillekeurig glimlachen om deze weergave in woorden van een eendengesprek. Het zou iets voor Lafontaine of Krylow zijn geweest. De tocht in het rijtuig ging ongemerkt voorbij, zo was ik in gesprek met deze wonderlijke dwerg, zoveel verstandigs, zuivers en gezonds bevatten al zijn uitspraken.

Maar nu de hoofdzaak: het moment van mijn opwachting bij de adellijke dame naderde.

Het verbaast mij niet weinig dat ik, hoewel van nature niet schuchter, bij de nadering van deze ontmoeting toch enige schroom voelde. Nikolaj Afanasjewitsj voerde mij door een reeks kamers, ingericht met een voor mij verbluffende luxe en onberispelijk onderhouden, en bracht me naar een rond vertrek met twee rijen vensters, waarvan de gewelfde bovenkanten van gekleurd glas waren; daar troffen wij een oud vrouwtje aan, slechts even groter dan Nikolaj. Toen wij binnenkwamen stond zij aan een groot handorgel te draaien; ik hield haar even voor de zonderlinge vrouw des huizes zelf en wilde al een buiging maken, maar toen zij ons gewaar werd - wij liepen onhoorbaar over de zachte tapijten, die de vloeren bedekten - liet zij onmiddellijk de muziek ophouden en snelde met rappe, bijna dierlijke behendigheid naar de aangrenzende kamer, waarvan de deur bedekt was met een groot gordijn van witte atlas, waar met kleurige zijde allerlei Chinese figuren op geborduurd waren.

Die vrouw, die zich zo haastig achter het gordijn uit de voeten maakte, was, naar ik later vernam, de eigen zuster van Nikolaj, ook een dwerg, maar zonder het sympathieke, zachtaardige uiterlijk van haar broer.

Nikolaj volgde zijn zuster en verdween achter hetzelfde gordijn; mij verzocht hij plaats te nemen en te wachten. En hier, terwijl ik ongeveer een half uur zat te wachten, was het dat ik het droge gevoel in mijn mond had, mij zo bekend uit mijn jeugd wanneer ik examens moest doen. Maar eindelijk nam ook dit een einde. Achter hetzelfde gordijn hoorde ik zeggen: ‘Nu, laat mij dan die verstandige pope maar eens zien, van wie ik gehoord heb dat hij gewoon is de waarheid te spreken’. Bij die woorden week het gordijn, aan onzichtbare koorden getrokken, als bij toverslag uiteen en ik zag vrouwe Plodomasowa zelve voor mij. Haar stem, die ik zojuist gehoord had, was al niet erg in overeenstemming met mijn mening over haar afgeleefdheid, maar haar aanblik was dat nog minder. De bojarenvrouw stond voor mij in haar volle kracht, en men kon haast niet geloven dat die ooit zou afnemen. Zij is noch lang noch bizonder zwaar van gestalte, maar zij schijnt boven alles te domineren. Haar gelaat bewaart een uitdrukking van grote gestrengheid en eerlijkheid en moet naar zijn trekken te oordelen eens zeer schoon zijn geweest. Haar kledij is tamelijk vreemd en past niet bij deze tijd: haar gehele hoofd is enige keren zorgvuldig in een grote bruine shawl gewikkeld, als bij een Turkse. Verder draagt zij, hoe zal ik het zeggen, een lakense kozakkenjas van lichte kleur, en onder die kozakkenjas een fluwelen hel-oranje rok en gele laarsjes met hoge zilveren hakjes; in de hand hield zij een stok met fluwelen knop. Aan haar ene zijde stond Nikolaj Afanasjewitsj, aan de andere Marja Afanasjewna, en achter haar de dorpspope vader Aleksej, een vrijgelaten lijfeigene van haar, die op haar beschikking tot priester gewijd is.

- Goedendag, zei zij tot mij zonder het hoofd te neigen, en daaraan voegde zij toe: Het doet me genoegen je te zien.

Als antwoord maakte ik een buiging, als ik me niet vergis een nogal onhandige buiging.

- Kom hier en zegen me, vervolgde zij.

Ik deed dit, en zij nam mijn hand en kuste die, wat ik vergeefs trachtte te voorkomen.

- Trek je hand niet terug, sprak zij toen ze dit merkte: Ik kus niet je hand, maar je waardigheid. Ga nu zitten, dan kunnen wij wat nader kennismaken.

Wij gingen zitten: zij, vader Aleksej en ik; de dwergen bleven bij haar staan.

- Vader Aleksej heeft mij verteld dat je over de gave van het woord en over een goed verstand beschikt. Hij heeft daar zelf niets geen kijk op en heeft het waarschijnlijk van horen zeggen; maar ik heb in lang geen verstandige mensen gezien, en nu wilde ik voor de verstrooiing eens naar jou kijken. Wees daarom niet boos op een oude vrouw.

Ik raakte verward in mijn antwoorden, die waarschijnlijk heel weinig overeenstemden met wat haar allemaal over mijn verstand verteld was, maar gelukkig ging zij ertoe over mij vragen te stellen, waarop ik moest antwoorden.

- Men zegt dat ze je hierheen gestuurd hebben om de oudgelovigen te onderrichten?, zo begon zij.

- Ja, zei ik, er werd bij mijn beroeping onder andere aan dat doel gedacht.

- Ik geloof dat dat nutteloze arbeid is: het onderrichten van gekken staat gelijk met het genezen van doden!

Ik herinner me niet precies meer met welke woorden ik antwoordde, maar het kwam erop neer dat ik niet zó maar alle oudgelovigen gekken wilde noemen.

- Welnu, wanneer je ze dan voor verstandig houdt, hoeveel van hen heb je al op de rechte weg weten te brengen?

- Ik kan nog op geen enkel succes bogen, zei ik, maar daar zijn redenen voor.

Zij: Welke redenen bedoel je?

Ik: De manier om hen aan te pakken is ondeugdelijk; bovendien groeit het kwaad tengevolge van de wankelmoedigheid die ze in de kerkelijke gemeenschap en bij de geestelijkheid zelf waarnemen.

Zij: Nu, kwaad, wat voor kwaad schuilt er bij hen? Het zijn toch maar dwazen Gods, wier zonde daaruit bestaat dat ze te veel boeken gelezen hebben.

Ik: Maar het altaar der orthodoxe kerk lijdt toch maar onder deze verscheurdheid.

Zij: Jullie moesten dat altaar eens wat trouwer dienen en er geen winkeltje van maken - dan zouden er ook geen afvalligen van jullie zijn. Nu drijven jullie met Gods zegen een handeltje, alsof het laken is.

Ik zweeg.

Zij: Ben je getrouwd of weduwnaar?

Ik: Getrouwd.

Zij: Nu, als God je met kinderen zegent, neem mij dan als peetmoeder: ik kom dan bij de doop. Dat wil zeggen, zelf kom ik niet: ik stuur haar, mijn dwerg, maar als je het kind hierheen brengt houd ik het zelf ten doop.

Ik dankte haar, en om het gesprek weer op gang te brengen vroeg ik:

- Uwe excellentie houdt zeker wel van kinderen?

- Welk behoorlijk mens houdt niet van kinderen?, vroeg zij: hunner is het koninkrijk Gods.

- Leeft uwe excellentie al lang alleen?

Zij: Ja, vader, ja, ik ben al heel lang alleen, en zij zuchtte.

Ik: Eenzaamheid is vaak moeilijk te dragen.

Zij: Wat is moeilijk?

Ik: Eenzaamheid.

Zij: Ben jij dan soms niet eenzaam?

Ik: Hoe zou ik eenzaam zijn, ik heb toch een vrouw?

Zij: Begrijpt je vrouw dan alles waar jij, als man met verstand, onder gebukt gaat en pijn door lijdt?

Ik: Ik ben gelukkig met mijn vrouw en heb haar lief.

Zij: Heb je haar lief? Goed, je hebt haar lief met je hart, maar met de gedachten van je ziel sta je toch alleen. Heb geen medelijden met mij dat ik eenzaam ben: iedereen, vader, die in zijn gezin verder dan zijn broeders neus kijkt merkt dat hij ook onder de zijnen eenzaam is. Ik heb ook een zoon, maar ik heb hem al drie jaar niet gezien, hij vindt het dus vervelend bij mij.

Ik: Waar is uw zoon op het ogenblik?

Zij: Hij is commandant van een regiment in Polen.

Ik: Het is een roemvolle taak de vijanden des vaderlands te bedwingen.

Zij: Ik weet niet of er veel roemvols in steekt dat wij nog steeds met die Polakken overhoop liggen, volgens mij is het meer een zaak van traagheid.

Ik: Wij zullen het met hen wel klaarspelen, als de tijd daar is.

Zij: Nee, die tijd komt nooit, want hij is al voorbij, en wij zijn als een snip stokstijf in het moeras blijven staan, met een lange snavel en een lange staart: trekken we onze snavel eruit, dan raakt onze staart vast in de modder, en trekken we de staart eruit, dan blijft de snavel vastzitten. Wij schommelen maar wat heen en weer, tot vreugde van de dwazen: nu eens tracteren we de Polen op zweepslagen, dan weer kussen we de handjes van hun slimme Polinnetje's - het is zonde en weerzinwekkend de mensen zo te bederven.

- Maar toch weerhouden onze troepen daar de Polen er tenminste van ons schade aan te doen, zei ik.

- Zij weerhouden hen nergens van, meende zij; trouwens die Polen zouden geen problemen voor ons zijn als wijzelf er niet op uit waren elkaar naar het leven te staan.

- Dat oordeel van uwe excellentie, zei ik, is naar het mij voorkomt wat al te streng.

Zij: De waarheid is nooit al te streng.

- U zult zich toch zelf het jaar 1812 herinneren, merkte ik op: hoeveel eensgezindheid is er toen in Rusland niet ten toon gespreid.

Zij: Of ik mij 1812 herinner! Ik heb zelf daar uit dat raam toegezien hoe onze kozakkenbenden mijn boeren afranselden en mijn voorraadschuren plunderden.

- Een dergelijk geval kan zich misschien hebben voorgedaan, zei ik, ik wil volstrekt niet de kozakken-reputatie goedpraten, maar desalniettemin hebben wij ons heldhaftig te weer gesteld tegen degene voor wie heel Europa in het stof lag.

Zij: Ja, dat is ons gelukt, - doordat God en de koude ons hielpen hebben wij ons daartegen te weer gesteld.

Dit oordeel, even verachtelijk als onbillijk, trof mij zo onaangenaam dat ik mijn gevoelens niet kon onderdrukken toen ik tegenwierp:

- Meent u dan, excellentie, dat alles in Rusland slechts van toevalligheden aan elkaar hangt? Laat één keer en een tweede keer het toeval een rol spelen, maar de derde keer zult u toch iets moeten toeschrijven aan de scherpzinnigheid en de dapperheid van degenen die het volk leiden.

- Alles, vadertje, is toeval, en in alles wat er in dit land gebeurt zie ik, behalve Gods wil, totnutoe niets dan toevalligheid. Hadden jouw oudgelovigen de grote Peter van kant gemaakt, dan zaten wij nu op onze veelgeprezen vaderlandse grond zonder grote staat, maar als een soort diklippige Turkse Bulgaren, en zouden wij diezelfde Polen de handen kussen. Voor één ding kunnen wij dankbaar zijn: dat wij met velen zijn, - wij zullen elkaar niet zo gauw verslonden hebben; dat is een toeval dat ons goed te stade komt.

- Het is droevig, zei ik.

- Treur er niet om: andere landen zijn sterk door hun glorie, het onze zal ook door gekrakeel sterk zijn. Wij hebben samen heel wat om over te praten! Maar ik ben er moe van geworden. Tot ziens, en als er iets onaangenaams gebeurt, kom dan alsjeblieft bij me. Trek je er niets van aan dat ik zo'n verschrompelde paddestoel ben: paddestoelen staan in het bos, maar men kent ze ook in de stad. En word je aangevallen, verheug je daar dan over: als je kruiperig of dom zou zijn zouden ze je niet aanvallen, maar prijzen en anderen ten voorbeeld stellen.

Na die woorden wendde zij zich tot het dwergvrouwtje, dat gedurende ons gesprek met een pakje in de hand gestaan had; dit overhandigde ze mij en sprak:

- Geef dit van mij aan je vrouw, het zijn koralen die ik zelf gedragen heb, twee lappen stof om kleren van te maken en linnen voor huishoudelijk gebruik; en hier is voor jou een ring, bezet met een robijn.

Deze geschenken, die mij met eenvoudige vriendelijkheid werden aangeboden, maakten mij toch wat verlegen, en kijkend naar de koraalsnoeren, de zijden stoffen en de helder schitterende robijn zei ik:

- Excellentie, ik dank u ten zeerste voor deze voor mij zo vleiende attentie, maar deze dingen zijn zo wondermooi, en mijn vrouw is een zo eenvoudige vrouw...

- Wel, onderbrak ze mij, des te beter, als u een eenvoudige vrouw hebt; want als man en vrouw beiden de broek aan hebben, dan loopt het mis. Het is het beste wanneer de vrouw in haar huisjurk rondloopt, geef haar dit dus van mij om huisjurken van te maken. Vrouwen houden ervan om geschenken te krijgen, en ik om ze te geven. Neem het dus en ga met God.

Daarmee maakte ze een eind aan ons gesprek, en ik moet bekennen dat ze mij in de grootste verbazing achterliet. Uit een gewoonte om logisch te denken trachtte ik op de terugweg naar huis, gebruik makend van de zwijgzaamheid van dezelfde Nikolaj Afanasjewitsj, die had aangeboden mij weg te brengen, mijzelf duidelijk te maken waarin de moraal van alles wat door haar gezegd was besloten lag. Maar ik ontdekte geen enkel logisch verband, althans ik kon het niet meer terugvinden, slechts flarden van gedachten kwam ik tegen, maar zulke flarden die je vanzelf bijblijven en die je nauwelijks meer kunt vergeten. Ik geloof dat degenen die zeggen dat deze vrouw in haar tijd buitengewoon spiritueel was niet overdrijven. En wat mij vooral zo verbaast is mijn gestumper tegenover haar; waaraan is het toe te schrijven dat ik meteen in het begin al beschroomd was en dat mijn tong in mijn keel leek vast te zitten? Wanneer ik al over iets begon kwamen er niets dan banaliteiten uit, terwijl zij het gesprek wendde en keerde zoals zij het verkoos, en als ik mij inspande om mij zo intelligent mogelijk voor te doen, opdat haar teleurstelling in mijn persoon niet al te groot zou zijn, lette zij daar helemaal niet op. Het was duidelijk dat zij haar woorden niet had geprepareerd, en er evenmin op uit was mijn verstand op de proef te stellen; het resultaat echter was dat ik niet in staat ben haar uit mijn gedachten te bannen. Waardoor is die grote kracht van haar te verklaren? Ik denk door die wereldse opvoeding, die door onze geestelijke opvoeders verwaarloosd wordt, door welk verzuim wij later vaak de allernoodzakelijkste vindingrijkheid en gevatheid missen in de omgang met wereldse personen.

Evenwel, deze dag zou hiermee nog niet ten einde zijn, het bleek ons beschoren te zijn om diezelfde dag nog een wonderlijk voorval mee te maken. De eerste vreugde van mijn goede Natasja over de gekregen geschenken was nog bezig mij plezier te doen toen die eerbiedwaardige dwerg Nikolaj Afanasjewitsj, die onmiddellijk mijn volle achting had veroverd, zijn geschenken voor ons begon uit te stallen. Eerst offreerde hij mij een paar gebreide katoenen bretels, wit met rode boorden - toen mijn vrouw een hoofddoekje van teer konijnenvel. En ik was niet nog bekomen van verbazing over deze nieuwe en vreemde cadeaux toen hij uit zijn zak een paar wollen kousen tevoorschijn haalde en die overhandigde aan ons dienstmeisje Aksinja, die juist de samowar binnenbracht. ‘Wat is dit voor een dag van geschenken?’, riep ik onwillekeurig uit, de moed missend om de gever door een weigering te kwetsen. En hij antwoordde mij daarop dat het allemaal producten van zijn eigen handen waren.

- Daar ik dank zij mijn weldoenster niet hoef te werken, zei hij, en daar ik niets anders geleerd heb besteed ik al mijn tijd aan handwerken, om mijn dagen niet in ledigheid te slijten en om het genoegen te smaken eens iemand iets van mijn eigen arbeid te kunnen aanbieden.

Deze eenvoudige goedheid trof mij zo dat ik de kleine man aan mijn borst drukte en hem haast tot stikkens toe met kussen overstelpte.

Zal ik ooit met mijn beschrijving van deze dag klaarkomen? Met het vertrek van de dienaar van vrouwe Plodomasowa waren alle wonderen nog niet ten einde. Toen Aksinja de deur van de voorkamer voor de nacht op slot deed zag zij iets aan de kapstok hangen dat daar niet hoorde, en toen Natasja en ik daarop door deze dienstmaagd opmerkzaam gemaakt waren vonden wij ten eerste een donkerbruin priester-onderkleed van Frans gras-de-Naples, ten tweede een prachtige kemelgaren gordel met dieprode linten als banden, ten derde een soutane van zeer kostbaar, groen, ongeschoren fluweel, en ten vierde, in een lange katoenen lap gewikkeld, een compleet misgewaad.

Wij stonden allen versteld van deze vondst en konden de herkomst ervan niet verklaren. Maar Aksinja ontdekte aan een knoop op de kraag van de soutane een kaartje, waarop met ronde letters van om zo te zeggen Egyptische stijl geschreven stond: ‘Gedenk, mijn vriend vader Saweli, de dienares Gods Marfa in je gebeden.’

Wij sloegen de handen ineen, en gingen toen de nieuwe kledingstukken maar op de tafel uitspreiden. Daar wachtte ons een nog grotere verrassing. Toen Natasja de stool begon uit te rollen viel daar een gezegelde envelop op mijn naam uit, waarin vijfhonderd roebel bleek te zitten alsmede een heel klein briefje, met dezelfde hand geschreven. Er stond: ‘Opdat het lot dat je gezin in geval van een ongeluk kan treffen je niet teveel verontrust wanneer je voor het altaar staat, koop een hutje en kweek wat kalebassen; dan kun je daar rustig nadenken over het bouwen van Gods rijk.’

Waarom was mij dit ten deel gevallen? Waarmee had ik dit verdiend? Waarom meent zij niet, zoals de secretaris van het consistorie en de koster, dat het gemakkelijker is aan Gods rijk te bouwen wanneer men geen plek heeft waar men het hoofd kan leggen? Wat waren dit voor merkwaardige toevalligheden?

Nu ben ook jij, pope Saweli, niet meer nooddruftig! Nu zul ook jij je hutje hebben; maar helaas, ik moet er bij zeggen dat het aan het toeval te danken zal zijn...

25 november. Ik ben naar Plodomasowo geweest om mijn dank te betuigen, maar Marfa Andrewna ontving mij niet, want zij heeft niet graag dat men haar bedankt, zo vertelde de dwerg Nikola mij. Daaraan voegde hij echter toe: Toch hebt u er heel goed aan gedaan, vadertje, dat u bent gekomen, anders zou zij zich er ongerust over maken dat u ondankbaar zoudt zijn.

Hieruit kan men opmaken dat in deze persoon een hele wijde zee van eigenaardigheden verenigd is. Zo vertelde mijn nieuwe vriend, de dwerg Nikola, mij bijvoorbeeld hoe zij hem had willen laten trouwen en daarvoor moeite had gedaan. Met welke bedoeling?, vroeg ik. Voor de dreumesjes, vadertje, antwoordde hij. Dus zij wilde dwergmensjes fokken!.. Nu vraag ik u waarover men zich al zorgen kan maken! Alsof diegenen die wij om ons heen zien zo groot zijn!

6 december. Gisteren heb ik het door hare excellentie gestuurde gewaad naar de sacristie gebracht, vandaag heb ik er de mis in gediend. Alles zit mij voortreffelijk. Totdusverre had ik de soutane van wijlen mijn voorganger aan, iemand van heel klein postuur, zodat ik, lange staak die ik ben, niet bepaald een beeld van de heerlijkheid der kerk was, maar er uitzag als een mus met geplukte staart.

9 december. Zonderling! Vader proost kijkt me erg scheef aan, maar vermits ik mij van geen schuld jegens hem bewust ben voel ik me gerust.

12 december. Er heeft zoiets als een woordenwisseling tussen de proost en mij plaatsgehad; en waarom? Vanwege de soutane van Plodomasowa, die niet op de voorgeschreven wijze in het bezit van de kerk zou zijn gekomen. Bovendien zei hij dat ‘er allerlei geruchten gaan dat u nog wat meer van haar gekregen hebt’. Wil hij me dus verwijten dat ik niet alles, wat ten bate van de kerk geofferd is, afgegeven heb, maar iets heb gestolen?

23 december. Wat zijn dat voor geruchten? Ach, mijn barmhartige God! Ach, mijn rechtvaardige Schepper! Ik spreek niet over mijn eer en niet over mijn jaren, maar zelfs mijn ambt, dat voor mij zo'n onschatbare betekenis heeft, hebben ze niet gespaard! De vuilspuiters! Maar dit is zo onwaardig dat ik me er niet door wil laten beledigen.

29 december. Ik begin te merken dat ook het stadsbestuur hier mij niet gunstig gezind is; ik ben niet in staat te ontdekken waarom. Ik had mij voorgesteld bij mij thuis in de kerstdagen gesprekavonden met de oudgelovigen op touw te zetten, maar dit is blijkbaar uitgelekt in de gouvernementsstad en daar ontoelaatbaar geacht, zodat ik voor mijn ijver een aanmerking kreeg. Ik kan het mij niet anders indenken dan dat de schout opdracht heeft mij speciaal te controleren. Enfin, ik geloof dat het 't beste is dit voorlopig maar luchtig op te nemen; maar ik heb mezelf wel met wijwater besprenkeld ter afweer van vijanden en spionnen.

1 januari. Zegen dit nieuwe jaar met uw genade, Heer, en de nieuwe reis van pope Saweli naar de gouvernementsstad. Blijkbaar helpt tegen deze vijanden ook geen besprenkeling.

7 januari. Vrouwe Plodomasowa is gisteren na de wijding van het water zó maar met alles aan in een bijt geplonsd. Ik stond verstomd! Ik vroeg of zij dat altijd doet. Ja, altijd, zei men, en zij noemt dat ‘een bad nemen’.

Wat een wonderbaarlijke gehardheid! Ik zou, dunkt mij, zulk een bad niet overleven.

20 januari. Ik schrijf deze regelen gezeten in een stinkend kamertje in de bisschopswoning, bij het seminariegebouw. Aan de beschuldiging van het houden van gesprekavonden met de oudgelovigen is nog een andere toegevoegd: aan de gouverneur is overgebriefd dat mijn koster Loekjan de oudgelovigen een oud psalmboek teruggegeven heeft, een der boeken uit de kapel van Dejewo, die zich bij mij in bewaring bevinden. Dit is inderdaad gebeurd, maar ik heb erover gezwegen, ten eerste omdat ik het van gering belang achtte, en ten tweede omdat ik wist wat de eigenlijke reden was: de armoede, die koster Loekjan hiertoe gebracht heeft. Maar dit nietige voorval wordt mij rechtstreeks als zwaar misdrijf aangerekend, ik ben onder ede gesteld en naar de brouwerij van het seminarie gestuurd om kwas te brouwen.

4 februari. Gisteren kreeg ik, zonder speciaal verzoek mijnerzijds, van de lekebroeder van vader Troadi een uiterst zeldzaam boek, dat ik eigenlijk verplicht moest zijn te kennen, maar dat in Rusland schijnt te zijn uitgegeven om het verborgen te houden voor degenen die het moesten kennen. Het is het ‘Geestelijk reglement’; ik heb het met gulzige aandacht uitgelezen. Ik herken in alles de grootheid van de wetgever en begrijp de weloverwogen voorzichtigheid van degenen die het boek achterhouden. Hoe zouden zij anders moeten doen? Er staat bijvoorbeeld in: ‘Iedere bisschop kenne de mate zijner waardigheid en denke over haar niet te hoog. Dit wordt daartoe gesteld opdat de zeer grote hoogmoed der bisschoppen getemperd worde, opdat zij zolang zij gezond zijn niet onder de arm gesteund worden en de hun ondergeschikte broeders niet tot de grond voor hen buigen. Zij die zich zo vrijwillig en honds ter aarde geworpen hebben doen dat teneinde een ambt te verkrijgen dat zij niet waardig zijn en teneinde zo hunne boosaardigheid en diefachtigheid te verhullen.’

Hij derhalve die mij dwingt mij voor hem ter aarde te werpen overtreedt in de eerste plaats de wet en wordt schender van dit zo verborgen gehouden reglement van de tsaar. Er staat ook in: ‘Indien zij zich vermeten roof te plegen stellen zij zich bloot aan strenge vervolging, want de dienaren des bisschops zijn meestentijds begerige schavuiten, en waar zij de macht huns heren zien gaan zij met grote hovaardij en schaamteloosheid gelijk Tataren op roof uit.’ Prachtig, Majesteit, prachtig!

9 april. Ik ben vrijgelaten en naar mijn huiselijke haard weergekeerd. Ik was zeer geroerd door de tranen van mijn vrouw, die hier in mijn afwezigheid veel narigheid heeft moeten doorstaan, maar nog meer door de tranen van de vrouw van koster Loekjan. Zij sprak niet over zichzelf, maar bedankte mij dat ik de schuld van haar man geboet had. Loekjan zelf is naar een afgelegen klooster verbannen - overigens maar voor een jaar. De termijn is zo kort dat zijn gezin niet zal omkomen, ook al krijgt het niets te eten. Het zal zo dichter bij God zijn, redeneert het consistorium.

20 april. Ik kreeg bezoek van de sympathieke dwerg, die me meedeelde dat het de wens van Marfa Andrewna is dat ik ieder jaar op St. Nicolaasdag in mei en in december en met Driekoningen bij haar in de kerk van Plodomasowo de mis kom celebreren, waarvoor mij door de opzichter der boeren een salaris van 150 roebel zal worden uitbetaald, 50 roebel per mis. O, die toevalligheden! Ik ga er geloof ik nog bang van worden.

15 augustus. De klokkenist Jewticheïtsj is uit de gouvernementsstad teruggekomen en vertelde dat er tussen de bisschop en de gouverneur ruzie zou zijn ontstaan toen de laatste de ander bezocht.

2 oktober. De geruchten over de ruzie worden bevestigd. De gouverneur, die op de feestdagen van het tsarenhuis de domkerk pleegt te bezoeken, heeft de gewoonte daarbij tamelijk luide gesprekken te voeren. De bisschop besloot aan die gewoonte een eind te maken en zond zijn stafdrager naar zijne excellentie met het verzoek zich gepaster te gedragen. De gouverneur accepteerde deze vermaning zeer hooghartig en zette korte tijd later zijn gesprek met de gendarmekolonel voort. Nu echter onderbrak de bisschop de dienst en sprak op luide toon:

- Goed, excellentie, ik zal wachten en weer beginnen wanneer u klaar bent.

Dit optreden van de bisschop keur ik volledig goed.

8 november. Ik heb het epigonatium gekregen. Ik weet niet waaraan ik dat moet toeschrijven. Misschien aan de ruzie in de domkerk en aan het feit dat de gouverneur mij niet welgezind is.

6 januari 1839. Weer een nieuwtje! De bisschop heeft met nieuwjaar de dochter van de gouverneur de zegen geweigerd toen zij met handschoenen aan bij hem kwam, zeggende: Doe eerst dat hondenvel van uw hand.

Ik heb nooit geweten dat de vrouw van onze gouverneur geen Duitse is.

1 februari. Op voorstel van de bisschop ben ik gerechtigd tot het dragen van de solideo.

17 maart. De proost van de Epifanie-kerk, die 's nachts met het heilig oliesel van een zieke kwam, is door een patrouille soldaten meegenomen naar het politiebureau, zogenaamd omdat hij in staat van dronkenschap verkeerde. De bisschop ging hem de volgende dag in vol ornaat bezoeken. O jij Poolse bureauchef, die streek zal je nog heugen!

18 mei. De bisschop is naar een andere diocees overgeplaatst.

16 augustus. Ik ben bij de nieuwe bisschop geweest. Naar het mij voorkwam een heel redelijk en karaktervast man. Wij bespraken de situatie van de clerus en hij droeg me op daarover een memorandum op te stellen. Hij vertelde mij dat ik hem van harte aanbevolen was door de vorige bisschop. Dank je, arme, smadelijk verslagen oude baas, voor je goede woord!

25 december. Ik weet niet wat ik van mijzelf moet denken, waarom ik geboren en waartoe ik geroepen ben... Mijn vrouw verwijt mij dat ik op deze feestdag van Christus' geboorte nog zit te werken, maar ik ken geen groter genoegen dan dit werk. Ik schrijf mijn memorandum over de levensomstandigheden der geestelijkheid met zoveel vreugde en liefde, dat het met geen woorden te beschrijven is. Ik heb het de titel gegeven: ‘Over de toestand der orthodoxe geestelijkheid en over de middelen om deze te verbeteren tot heil van de kerk en de staat.’ Ik geloof dat dat zo goed is. Ik kan me niet herinneren ooit zo gelukkig en trots, zo goed en vol van kracht en inzicht te zijn geweest.

1 april. Ik heb het memorandum aan de bisschop overhandigd. Natasja zegt dat ik het niet op deze datum had moeten doen - zij meent in haar bijgelovigheid dat de eerste april een bedriegelijke dag is. Wij zullen zien.

10 augustus. Ik heb de rang van hoofdpriester gekregen.

4 januari 1841. Er kwam een paket uit het consistorie, en mijn hart, vol voorgevoelens, klopte verheugd; maar het had niet met mijn memorandum te maken, het was een borstkruis dat mij geschonken werd. Mijn dank, mijn grote dank; maar ik ben toch zeer bezorgd over het lot van mijn geschrift.

8 april. Ik ben nu aangesteld als proost. Over het memorandum geen woord. Ik weet niet hoe deze bazuinen tot klinken moeten worden gebracht...

10 april 1842. Al een jaar ben ik in functie als proost. Over het memorandum wordt niets vernomen. Blijkbaar is het bijgeloof van Natasja niet helemaal dwaasheid. Vandaag maakte ze mij aan het lachen door te zeggen dat ik het misschien wel goed geschreven, maar niet goed ondertekend had.

20 juni 1842. Ik bleef droog in het midden van de zee en werd gered van de plagen van Egypte, daarom wil ik mijn God danken zolang ik leef! Wat is er met mij gebeurd? Wat heb ik allemaal doorgemaakt en hoe ben ik door dat alles heen weer in Gods wereld weergekeerd? Ik vraag mij af hoe gij dat doet, schrijver van fabels, balladen, vertellingen en romans, wanneer gij in het u omringende leven geen draden ontdekt die waard zijn om gevlochten te worden in uw zo onderhoudende geschriften? Of hebt gij, verbeteraar der menselijke zeden, waarlijk niets te maken met het werkelijke leven, zoals het door de mensen geleefd wordt - is het u alleen te doen om voorwendsels voor zinloze redeneringen? Hebt gij er een idee van hoe de Russische pope leeft, die ‘nutteloze mens’, die volgens u misschien zonder enige reden geroepen is, indertijd, om uw komst ter wereld te begroeten, en die nog eens geroepen zal worden, evenzeer tegen uw wil, om u naar het graf te begeleiden? Is het u bekend dat het armetierige leven van die pope niet arm, maar bizonder rijk is aan rampspoeden en avonturen? Of meent ge dat zijn hart van ouwel ongenaakbaar voor edele hartstochten en ongevoelig voor leed is? Of hebt gij, van de hoogte van uw schrijversschap, helemaal geen lust om mij, pope, uw aandacht waardig te keuren? Of wel denkt ge dat mijn tijd voorbij is en dat ik niet meer nodig ben voor het land dat u en mij gebaard en grootgebracht heeft?.. O blinde!, zo zal ik u noemen wanneer gij het eerste denkt - o onbenul, wanneer ge het tweede denkt en wanneer gij op grond van die constatering niet poogt mij op te heffen en tot leven te wekken, maar mij met stenen gooit en erom lacht dat ik bevuild ben en dreig te stikken.

Maar ik wend mij af van dit gefilosofeer naar de gebeurtenis die er de aanleiding toe was.

De rang van proost is mij ontnomen en het scheelde niet veel of ik had ook mijn priesterambt verloren. Waarom? Om de volgende reden. Ik zal deze geschiedenis uitvoerig noteren.

In maart van dit jaar werd ter gelegenheid van de doorreis van de gouverneur door onze stad een feestelijke ontvangst gehouden door de adelsmaarschalk. Ik maakte van deze ontmoeting met de gouverneur gebruik om mij met een klacht tot hem te wenden over het feit dat de boeren door de landheren op zondagen, en zelfs op de twaalf grote feestdagen, met werk belast worden. Ik zette uiteen dat de grote armoede van het volk op deze manier nog vergroot wordt, zodat er hele dorpen zijn waar geen boer ook maar enige rogge of haver bezit... Nauwelijks had ik echter het woord ‘haver’ uitgesproken of mijn hoogwaardigheidsbekleder barstte in hevige woede uit, deinsde achteruit alsof ik een reptiel was en begon te razen: Wat komt u bij mij met haver aanzetten? Ik ben dit en dat, en ik ben toch geen heilige Nicolaas, ik handel niet in haver!

Dit kon ik niet over mij heen laten gaan, en ik antwoordde: Ik moet uwe excellentie, als iemand die niet thuis is in geloofszaken, er in de eerste plaats op wijzen, dat de heilige Nicolaas bisschop was en nergens handel in dreef. En verder dient u te weten dat het orthodoxe volk een priester en een diaken nodig heeft, want zij zijn het enige dat wij nog niet van de Duitsers hebben overgenomen.

Om deze woorden begon de bureauchef boosaardig te lachen en fluisterde mij in: Wees niet bang, vader, als er maar een moeras is komen er ook wel duivels! Dit ergerde mij nog meer dan het vorige. Wie zijn die duivels, en wat bedoelden jouw vunzige lippen met dat moeras?, dacht ik toornig, en niet in staat om te zwijgen voegde ik de Poolse heer toe dat ik uit eerbied voor mijn ambt zelfs hem deze keer geen duivel wilde noemen. En wat waren van dit alles de gevolgen voor mij? Ik ben nu gewezen proost, en geloofd zijt gij, mijn Schepper, dat ik niet ook gewezen priester en geëxcommuniceerd ben. Nee, dit zult gij, verhalenschrijver van deze tijd, vast niet beschrijven - u zult de mensen niet laten beseffen hoe zwaar het mij te moede is!

3 september. Het herfstweer maakt mij eindeloos triest. Ik ben gewend heel regelmatig te werken, maar nu zit ik werkeloos en somber terneer; mijn dwaasheid gaat al zo ver dat ik vaak, als mijn vrouw het niet ziet, moet huilen.

27 januari 1843. Ik heb bij een Jood voor zeven roebel een orgeltje en een damspel gekocht.

18 mei. Ik heb mij een sijs in een kooi aangeschaft en leer hem nu zingen bij het orgel.

9 augustus. Ik ben begonnen een novelle te schrijven over mijn leven als geestelijke. Onze goede vrouwen verschijnen mij in de gedaante van mijn moeder, dochter van een diaken op nonactief, die ons hele gezin met haar arbeid gevoed heeft; als ik erover denk zie ik alles als levend vóór mij, maar zodra ik het op schrift wil stellen wordt het niets. Nee, hiertoe ben ik niet bekwaam!

2 maart 1846. Drie jaren zijn verlopen zonder enige verandering in mijn leven. Ik heb mijn huisje ingericht en mij bezig gehouden met het leven van de kerkvaders en van historici. Ik heb twee conclusies getrokken, en ik wil bekennen dat ze beide foutief waren. De eerste is dat het christendom in Rusland nog helemaal niet gepredikt is; en de tweede dat de dingen zich herhalen en dat men ze kan voorspellen. Over die eerste conclusie heb ik eens gesproken met mijn vrij intelligente collega, vader Nikolaj, en het verbaasde mij hoe hij dat opnam en mij gelijk gaf. Ja, zei hij, hieraan bestaat geen twijfel: wij worden in Jezus' naam gedoopt, maar wij nemen Jezus niet in ons op. Dus ik ben niet de enige die dit inziet - anderen zien het ook; maar waarom vinden die anderen dat alleen maar grappig, terwijl mijn binnenste er tot bloedens toe door gewond wordt?

Nieuwjaar 1847. Er worden hierheen Polen verbannen. Omtrent mijn memorandum nog niets vernomen. De politieke verwarring die in het westen begint interesseert me sterk, en ik heb mij daarom op een politieke krant geabonneerd.

6 mei 1847. Er zijn hier nog twee Polen aangekomen, pater Alojzy Konarkiewicz en de heer Ignacy Czemernicki; de laatste is nog zeer jong, maar al een compleet canaille. De vrouw van onze schout, die Poolse is, heeft een hele zwerm landgenoten om zich heen verzameld, en vooral tot die laatste heeft ze toenadering gezocht. Men beweert dat dit komt omdat de jongeman knap van uiterlijk en vlot van manieren is, maar mij dunkt dat het nog een andere reden heeft.

20 november. Ik bemerk iets heel wonderlijks en onbegrijpelijks: de Polen lijken wel onze bazen te worden, door hun bemiddeling kan men in het gouvernement alles gedaan krijgen; dat komt omdat Czemernicki een vriend van die bureauchef van mij blijkt te zijn.

5 februari 1848. Wat ik van mijn leven niet heb willen doen heb ik heden gedaan: ik heb een geharnast bezwaarschrift tegen de Polen ingediend; hun gedrag overschrijdt namelijk alle maat. Of het niet genoeg was dat ze al sedert lang openlijk spotten met onze krantenberichten en het doen voorkomen of alles wat daarin staat onwaar en juist andersom is, of wij niet onze vijanden verslaan maar verslagen worden, zijn ze nu van woorden tot daden overgegaan. Bij een dodenmis voor de in de strijd gesneuvelden braken zij met de vrouw van de schout in zulk een onbehoorlijk geschater uit dat de proost de koster naar hen toe stuurde om te vragen rustig te staan of anders heen te gaan, waarna zij glimlachend de kerk verlieten. Maar toen wij geestelijken na afloop van de dienst langs de kruidenierswinkel van de gebroeders Ljalin liepen verscheen een der Polen met een glas wijn op de stoep en galmde, de stem van de diaken nabootsend: ‘Heren, verwarm u!’ Ik begreep dat dit een bespotting van het ‘Here, erbarm u’ was, en zo heb ik het ook weergegeven; en ik schaam me daar niet voor, noch acht ik mezel-een verklikker, want ik ben Rus en acht consideratie met zulke lief den misplaatst.

1 april. Het is avond. Mijn rapport over het gedrag der Polen heeft klaarblijkelijk, al is het laat, toch nog uitwerking gehad. Vanochtend kwam de commandant der gendarmerie in de stad, hij liet mij bij zich komen en vroeg mij lang en uitvoerig over het gebeurde. Ik vertelde precies hoe alles zich had toegedragen; en hij verklaarde dat aan al die Poolse schanddaden in Rusland spoedig een eind zal komen. Maar ik ben bang dat me dit opzettelijk op één april gezegd is. Ik begin te geloven dat die datum werkelijk een dag van bedrog is.

7 september. De eerste april heeft me ditmaal, naar het zich laat aanzien, niet voor de gek gehouden: Konarkiewicz en Czemernicki zijn beiden naar de gouvernementsstad overgebracht.

25 november. Onze schout en zijn ega zijn zo goed geweest te vertrekken: hij is benoemd tot politiecommissaris in de gouvernementsstad. Hij verdient eigenlijk een ergere straf.

5 december. De nieuwe schout is aangekomen. Hij heet kapitein Mratsjkowski; die naam is afgeleid van het woord mrak (duisternis). Slechts Gij weet, o Heer, wanneer er ook iets van licht tot ons zal komen!

9 december. Ik ben vandaag bij de nieuwe schout op de lunch geweest. Beiden - hij en zijn vrouw - spreidden grote vriendelijkheid ten toon. Nadat hij behoorlijk wat gedronken had zong hij voor ons ‘Herinner je je nog, makker in wapenroem?’ Daarna zong zijn zoontje, gekleed in Russisch hemd: ‘Ach vader vorst, jij koude vorst, je bent een flinke Rus!’ Dat is allemaal wel iets heel nieuws! Het merkwaardigste van wat Mratsjkowski vertelde was voor mij echter het verhaal van een professor aan de Moskouse universiteit, die ontslagen zou zijn omdat hij op een plechtige zitting gezegd had: ‘Nunquam de republica desperandum’, hetgeen zoveel betekent als ‘Men wanhope nooit aan de staat’, maar door een of andere kanselarij-slimmerik werd begrepen dat men niet moest wanhopen aan de republiek, en derhalve werd hij ontslagen. Het is gewoon ongelofelijk.

12 december. In de krant las ik dat ergens een boer over het water gebogen stond en dat er toen een kleine snoek in zijn mond sprong, die met zijn kieuwen vast bleef zitten, zodat men hem er niet uit kon trekken en de baliekluiver overleed. Wat is er nu nog in Rusland dat men niet kan geloven? Ik geloof nu ook van die professor.

20 december. Nee, die eerste april is niet alleen bedriegelijk, maar ook raadselachtig. Ik wil zelfs niet alles wat ik tijdens deze tocht naar de gouvernementsstad heb doorgemaakt hier neerschrijven - ik moet alleen zeggen dat ik op alle mogelijke manieren uitgescholden en gesmaad ben, en bijna afgeranseld, om mijn bezwaarschrift. Ik weet niet aan wie ik het te danken heb, maar onze gouverneur zelf vloog recht op mij af en schreeuwde me toe dat hij nu genoeg had van mijn kuiperijen, dat ik geen lezen en schrijven geleerd had om me in andermans zaken te mengen, te lasteren en te intrigeren. Gij die mijn diepste innerlijk kent! Wanneer heb ik lasterpraat verkocht en met wie geïntrigeerd? Edoch ik kon er niets tegen in brengen, want telkens als ik mijn lippen maar bewoog klonk er een dreigend ‘Zwijg!’ Ik slikte alles maar in, keerde terug naar huis, en hier zit ik nu gelijk een met brandnetels geslagen hen en herhaal voor mezelf dat woord: ‘Zwijg!’; en ik zie in dat dit woord verstandig is. Eén ding begrijp ik niet: waarom mijn handelwijze, die misschien inderdaad wat onvoorzichtig was, niet verklaard wordt door mijn onhandigheid of mijn onopgevoedheid, maar, wat denkt u?, door afgunst, omdat namelijk die Polen me niet bij zich genodigd en dronken gevoerd zouden hebben, hoewel ik echter, Gode zij dank, helemaal geen drinker ben. Om op een algemener plan over te gaan herinner ik hier aan de woorden van de Franse maagd Charlotte Corday d'Armont, die in haar brief vóór de terechtstelling schreef dat ‘er onder de jonge volken weinig patriotten zijn, die de meest directe patriottische geestdrift kunnen begrijpen en in de mogelijkheid geloven daarvoor iets op te offeren. Overal heerst egoisme en alles wordt daardoor verklaard.’ Wanneer ik alleen naar onze mensen kijk zou ik misschien geneigd zijn tot dezelfde conclusie te komen als Charlotte de Corday, maar als ik mij die Polen voor ogen stel, die net als de hazen alleen daar gelukkig zijn waar ze geworpen werden, of de oudgelovigen, die alle krenkingen en verdrukking ten spijt niet ophouden Rusland lief te hebben, kom ik er toch toe haar tegen te spreken en te geloven dat er bij de mensen toch vaderlandsliefde bestaat! Nu zie je, als je maar lang genoeg leeft kom je er zelfs toe de Polakken ergens om te prijzen. Evenwel, moge mij in lengte van dagen dit onlangs tot mij gerichte ‘Zwijg!’ hoorbaar zijn. Nunquam de republica desperandum.

2 januari 1849. Ik ben langs alle oudgelovigen gegaan en heb aan hun deuren zilverlingen vergaard. Het is nu niet de tijd meer om mij daartegen te verzetten, maar op sommige ogenblikken doet het mij toch pijn. Ik heb het echter gedaan om mijn vrouw er niet als een kostersvrouw te laten uitzien, want na wat er met mij gebeurd is lijkt ook dat niet onmogelijk. Ik ben bij de schout geweest: hij kent mijn hele verleden en heeft, als ik zijn woorden geloven mag, veel met mij te doen; hoe het er in zijn hart uitziet weet God alleen. Maar wat waarlijk lachwekkend is, dat is het optreden van onze moderne ambtenaarsvrouw Bizjoekina. ‘Is het waar, vroeg ze mij, dat u over de Polen geklikt hebt? Wat laag is dat van u! Na zulk een daad bent u niets anders dan een intrigant en een aanbrenger. Hoeveel hebben ze u er voor betaald?’ Waarop ik haar antwoordde: ‘En u bent niets anders dan een domme gans, en nog wel een onbetaalbare!’

1 januari 1850. Een jaar is stil en vredig voorbijgegaan. Ik heb mijn weldoenster Marfa Andrewna Plodomasowa ten grave gedragen. Zij heeft vijf gekroonde hoofden overleefd: Elisabeth, Peter, Catharina, Paul en Alexander, en met twee van hen heeft ze gedanst op hofpartijen. Ik verwachtte moeilijkheden van de zijde van Bizjoekina, die connecties heeft en in de gouvernementsstad tegen mij had kunnen stoken, maar alles is goed afgelopen. Wij Russen zijn toch blijkbaar niet haatdragend, hoe vervaarlijk wij ons soms ook voordoen - misschien omdat wij van geen enkele kant bescherming kunnen verwachten. Ik kan pas het volgend jaar een stuk aan mijn huis gaan bijbouwen, want ik heb toegegeven aan een zwakheid: ik ben liefhebber van preferance geworden en ik ben uit verveling gaan roken, en dat brengt kosten mee. Eerst rookte ik voor de aardigheid bij de schout, maar nu heb ik me ook thuis van al die spullen voorzien. Eigenlijk moest ik ermee ophouden.

1850. Ik moest ermee ophouden. Nee, vriend, dat doe je niet. Ik ben nu zo aan het roken gewend dat ik er niet meer buiten kan. Ik heb besloten geen pogingen te doen mijn zwakte de kop in te drukken, maar in plaats daarvan een dakloos weesje in huis te nemen en op te voeden. Op mijn vrouw Natalja Nikolajewna is niet veel hoop meer: soms geeft zij mij te verstaan dat er iets begonnen is, maar dat blijkt telkens net zo te zijn als met de eerste april.

1 januari 1857. Ik herken mijzelf niet meer. Zeven jaar lang heb ik hier geen regel in geschreven. Mijn leven is vreemd - het is zat en behaaglijk geworden. Ik heb alles eens doorgelezen wat ik hier sedert de dag van mijn inwijding heb opgeschreven. Het is opmerkenswaard hoe anders ik in de loop van deze jaren alles ben gaan bezien. Ik vecht niet meer, val niemand lastig en word zelf door niemand lastiggevallen. Het is hard ooft dat de tijd niet meukt, en altijd tegen de bierkaai vechten lust mij niet meer.

20 februari. De doorluchtige adel heeft een nieuwe commissaris van politie voor ons gekozen, en wel mijn vriend de Pool tegen wie ik een bezwaarschrift heb geschreven in de dagen van mijn jeugdige weerbarstigheid, Czemernicki. Hij is met een rijke Russische weduwe hier getrouwd en heeft zo kans gezien landheer in ons district te worden, en nu bovendien nog politiecommissaris. In deze heer Czemernicki zal ik ongetwijfeld een vijand hebben, en vermoedelijk een heel lastige.

7 april. De nieuwe politiecommissaris Czemernicki is mij zelf komen opzoeken. Over die oude kwestie, over dat ‘Heren, verwarm u!’, heeft hij niet gekikt.

20 mei. Bij de commissaris las ik voor het eerst het buitenlandse Russische blad ‘De klok’ van de heer Iskander. Zijn toon is strijdbaar en zijn stijl is uitstekend, maar als men aan die vrijpostigheid niet gewend is doet zij hoogst wonderlijk aan.

2 juni. Gisteren, op mijn naamdag, heb ik een feest aangericht. Ik had het heel bescheiden willen doen, naar mijn eer en waardigheid, maar Czemernicki stuurde 's morgens een hele mand wijnflessen en versnaperingen en rum, en 's avonds vielen hij en de nieuwe schout Porochontsew bij me binnen. Die laatste is een beste brave boer. Toen hij flink wat op had begon hij er plotseling over dat Czemernicki en ik ons moesten verzoenen en het oude zeer vergeten. Nu, ik heb mij verzoend en mijn verontschuldigingen aangeboden en wij hebben elkaar vele malen gekust. Ik weet niet waarom ik dat gedaan heb - ik moet zelf ook wel lichtelijk onder de invloed zijn geweest. Vanochtend ben ik naar de vredestichter Porochontsew toegegaan en heb mijn spijt over het gebeurde betuigd, maar hij zei dat men er naar hun begrippen, naar regimentsgebruik geen spijt van behoefde te hebben als men elkaar in beschonken staat kust, want dat dat altijd veel beter is dan dat men zou gaan bakkeleien. Dat mag allemaal waar zijn, maar het ergert me toch. Toen ik vandaag een dankdienst bij de burgemeester hield duwde ik mijzelf de wijkwast onder de neus en sprak op stichtende toon: Pope, onthoud je van wijn.

23 augustus. Ik las de memoires van vrouwe Dasjkowa en een geschrift over tsaar Paul Petrowitsj - allemaal in het buitenland uitgegeven. Erg belangwekkend. Met de opinies van Dasjkowa ga ik in vele opzichten accoord, behalve waar het tsaar Peter betreft - over hem heb ik een andere mening. Maar ik ben Czemernicki dankbaar dat hij met die zeldzame boeken mijn hevige verveling verdrijft.

9 september. Ik heb woorden gehad met Czemernicki op de bruiloft van Porochontsew. Die onbeschaamde Polak vroeg spottend aan de doodgoedige Zacharia wat het betekent wanneer bij ons tijdens de huwelijksinzegening gezongen wordt ‘Zij vroegen u om het lijf’. Er ontstond een discussie wat voor lijf hier bedoeld was. Toen mengde ik mij erin en zei dat hij dit wel zou begrijpen als men hem eens onder de galg de strop zou omdoen.

20 september. Ik ben hevig aan het piekeren. De kostersvrouw heeft in haar onwetendheid haar zoon in een gewone envelop een roebelbiljet gestuurd; de brief werd bij de post geopend, de overtreding van de weduwe ontdekt, de inhoud van de brief geconfiskeerd en zij beboet. Dat bij de post brieven geopend en gelezen worden is algemeen bekend; maar waarom wordt het roebelbiljet van dat vrouwtje ingerekend, maar ‘De klok’, die ik bij de commissaris lees, niet? Wat is dat nu: dommigheid of diefstal?

20 oktober. In plaats van de onlangs overleden diaken, de deemoedige Prochor, is uit de gouvernementsstad een nieuwe diaken gekomen, Achilla Desnitsyn. Deze is groter en dikker dan ons allemaal en heeft een uiterlijk en een gestalte dat men zich, naar hem kijkend, wel moet verwonderen over de groeikracht van de natuur. Hij heeft een heel prettige stem, is opgewekt van aard en kwam mij zo bij de eerste ontmoeting zeer eerbiedig voor. Maar de man bevalt mij vooral om zijn goedmoedigheid. Hij toonde mij een copie van zijn seminarie-attestaat, waarin stond: ‘Van goed gedrag, doch zeer draagbekwaam.’ Wat beduidt dat?, vroeg ik hem. O, dat heeft niets te betekenen, verklaarde hij, het wil alleen maar zeggen dat ik, toen ik met koorts in het seminarie-ziekenhuis lag, aan de zieke theologen clandestien wodka rondbracht. En in flinke hoeveelheden, voegde hij eraan toe.

9 december. Ik heb de priesterkalot en het St. Anna-kruis gekregen. Op wiens voorspraak, zou men denken? Allemaal dank zij mijn weldoener Czemernicki, die zo'n gunstige verklaring heeft afgelegd over mijn ijver voor mijn gemeente.

7 maart 1858. Een ware uittocht der kinderen Israels heeft plaatsgehad: allen zijn naar St. Petersburg vertrokken om Rusland in goede banen te leiden - al mijn vrienden: de gouverneur, zijn bureauchef, en ook onze Czemernicki is door hen meegesleept en op een behoorlijke plaats terechtgekomen. Het speet mij oprecht dat hij ons verlaten heeft. Het is hier nu nog meer de dood in de pot.

7 december. Door de koster Sergej werd ik er opmerkzaam op gemaakt dat onze nieuwe diaken Achilla een beetje verwaand is: uit valse eerzucht deelt hij heimelijk de priesterlijke zegen uit aan gelovigen die van het platteland komen, waarbij hij met zijn linkerhand de rechtermouw van zijn soutane omhooghoudt. Ik heb hem gezegd dat hij dat voortaan niet meer moet wagen.

18 juli 1859. Diaken Achilla is er weer op betrapt dat hij zegent. Om zijn gelijkenis met een priester te verkleinen heb ik hem zijn stok afgenomen, die hij trouwens volgens zijn rang het recht niet heeft te dragen. Hij heeft dit alles ootmoedig aanvaard en mij daardoor zeer mild gestemd.

15 augustus. Er was een feestje bij de schout, waar het bijna tot een schandaal kwam, wederom door een dispuut over de vraag wie het meeste verstand heeft. Het deed me denken aan dat twistgesprek van lang geleden, waarom ik in mijn jonge jaren zo gelachen heb. Diaken Achilla en de dokter waren in debat geraakt over mijn persoon: de dokter trok mijn grote verstand in twijfel, de diaken gaf er hoog van op. Op hun luide geredetwist, en vooral op een kreet van de dokter kwamen wij binnen en vonden de dokter boven op een kast zitten, waar hij verwoed met zijn benen trappelde en veel spektakel maakte, terwijl Achilla doodkalm midden in de kamer in een leunstoel zat. ‘Haalt u hem er alstublieft niet af, zei hij, ik heb hem voor zijn weerspannigheid als het ware boven de wateren gehangen’. Mijn lachen inhoudend, gaf ik de diaken er behoorlijk van langs voor zijn kwajongensstreek en zei dat met geweld niets bewezen wordt. Daarop boog hij voor mij en voegde eraan toe, zich tot de dokter wendend: ‘Nu, en? Nu zie je toch zelf dat hij een minister van justitie is!’ Wonderbaarlijk dat deze kozak-achtige diaken schijnt te voelen dat ik hem grenzenloos liefheb, zonder dat ik weet waarom, en dat hij mij ook liefheeft zonder zich daarvan rekenschap te geven.

25 augustus. Welk een grote vreugde! In Litauen hebben de paters drankbestrijdersorganisaties opgericht, zij prediken tegen het drankgebruik, en de dronkenschap verdwijnt, het volk wordt rijp en degelijk, en de pachters van het brandewijnmonopolie, die bloedzuigers, barsten. Ach, hoe graag zou ik ook in die geest preken!

5 september. In enkele orthodoxe gemeenten is iets dergelijks tot stand gebracht. Ik ben bang dat ik me niet zal kunnen weerhouden en erover ga spreken. Ik zou preken in de geest van Kirill Belozerski: ‘Gij christenvolk verdrinkt uw goed, en uw ziel gaat verloren.’ Maar aangezien ik niet mag preken zonder censuur zal ik een list gebruiken om hier een vereniging voor drankbestrijding op te richten. Wat doe je eraan, uit nood moet je pater Ignatius van Loyola wel navolgen als je de rechte weg niet kunt gaan.

7 oktober. Wij hebben de statuten voor onze vereniging opgesteld, maar ze zijn nog niet goedgekeurd, en intussen krijgen wij bericht dat de houder van het brandewijnmonopolie bij de minister geklaagd heeft over de priesters die het volk ervan weerhouden te drinken. O jij gemene boef! Dat durft zelfs te klagen, en nog wel bij de minster!..

20 oktober. Een waanzinnig bericht! De kranten delen mee dat in juli van dit jaar de brandewijnmonopolisten bij de minister van binnenlandse zaken een klacht tegen de orthodoxe geestelijken hebben ingediend, die de bevolking van de drank trachten af te houden; de minister heeft de klacht doorgegeven aan de opperprocureur van de heilige synode, die geantwoord heeft dat ‘de heilige synode de kerkbedienaren zegent in hun streven tot bevordering in enige stedelijke en landelijke gemeenten ener edele vastbeslotenheid om zich van het gebruik van alcoholische dranken te onthouden’. Edoch, de monopoliehouders lieten het er niet bij zitten en verzochten de synode haar besluit te herroepen, daar er met haar medewerking alom drankbestrijdingsorganisaties uit de grond verrezen. Toen schijnt de minister van financiën aan de opperprocureur van de heilige synode meegedeeld te hebben dat een volledig verbod van alcoholische dranken door middel van godsdienstige dreigementen, die sterke indruk op de geesten van het eenvoudige volk maken, en het afleggen van geloften niet toegestaan moet worden, als in strijd niet alleen met het algemeen begrip over de nuttigheid van matig drankgebruik alsook aan de wetten op grond waarvan de regering de belasting op sterke drank in handen van pachters gelegd heeft. Vervolgens is, zo zegt men, een regeling getroffen waarbij de besluiten der stedelijke en landelijke verenigingen over onthouding ongeldig verklaard zijn en bijeenkomsten voor dit doel voortaan niet meer worden toegestaan. Drink dus maar, arm volk, en bezuip je tot je erbij neervalt!

8 november. Op de dag van de veldheer en aanvoerder der heilige hemelse heerscharen, de aartsengel Michael, gewerd mij een neus van kolossale lengte: de instructie om niet alleen geen oprichting van een afschaffersgenootschap te beramen, maar het ook niet te wagen over dit onderwerp te preken, met het oog op dit en dat en nog wat, alleen niet met het oog op het nut voor de mens... Maar moet ik eindelijk niet eens ophouden steeds maar hierover te schrijven? Moet ik dan steeds maar alleen mijn eigen schande boekstaven?

1 januari 1860. Zelfs nieuwjaar sla ik over en laat ik voorbijgaan zonder er bij stil te staan! Zo vurig als ik vroeger was bij alles wat mij trof, zo onverschillig sta ik nu overal tegenover. Mijn vrouwtje, Natalja Nikolajewna, zegt dat ik precies dezelfde gebleven ben die ik altijd was - maar hoe zou dat kunnen! Misschien denkt zij dat soms werkelijk, omdat zij ook zelf al de jaren van Sara bereikt heeft; maar ik weet wel beter... Mijn lichaam is gezond en zelfs corpulent, maar welke waarde heeft dat wanneer mijn ziel als het ware met een korst bedekt is. Ik zie dat er in Rusland iets wonderlijks rijpt en systematisch bevorderd wordt: nu eens wordt aan het volk toegegeven en wordt de vrije loop gelaten aan zijn slechte neigingen, dan begint men plotseling weer belastingen te heffen en gaat daarbij meedogenloos te werk, bewerend dat het allemaal ‘op bevel van de tsaar’ gebeurt. Eigenaardig dat niemand schijnt te beseffen waar dit heen gaat.

27 maart. Het riekt al naar de lente, en van de bergen zijpelen overdag beekjes omlaag. Diaken Achilla maakt zijn zadels al gereed en gaat weer op zijn Kirgiezisch steppenpaard rondrennen. Het is goed dat hij daarin plezier vindt: ik sta hem daarin niet in de weg, want het leven is hier inderdaad dodelijk saai, en hij is een boerse kerel van levendige aard, laat er iets zijn waarin hij verstrooiing vindt.

23 april. Achilla verscheen met sporen, die hij speciaal door Pizonski had laten maken. Jammer dat hij zich in niets kan matigen, maar beslist in alles tot de uiterste grens moet gaan. Om hem in te tomen heb ik met mijn eigen voeten de sporen van Achilla's laarzen getrapt en hem verzocht dit jaar het paardrijden achterwege te laten, als straf voor deze brutaliteit. Zo moet hij dus voor mij boete doen. Wat kan ik anders doen als hij zo ontembaar is? Hij is in staat om zich straks nog met zwaarden te omgorden.

2 september. De koster Sergej heeft me vandaag gemeld dat de diaken 's nachts met een buks op jacht gaat en dat hij al twee hazen geschoten heeft. Tot Sergej heb ik gezegd dat ik er niets van geloofde, maar de diaken heb ik flink de les gelezen.

9 september. Die diaken bezorgt me heel wat last: gisteren heeft hij de koster Sergej er met een riem van langs gegeven - ik sta er niet voor in dat het misschien uit wraak was omdat de laatste bij mij geklikt had over dat jagen, maar zelf zegt hij dat hij hem wilde straffen wegens een of andere godslastering. Om ze niet over te leveren aan de rechtspraak van die dienaren des bisschops die de grote tsaar Peter geliefde te betitelen als ‘vraatzuchtige beesten’ en ‘hongerige Tataren’ riep ik de kastijder en zijn slachtoffer bij me en gelastte hun op gebiedende toon diep voor elkaar te buigen en zich met elkaar te verzoenen, waarbij ik vaststelde dat diaken Achilla hieraan in al zijn goedheid en oprechtheid gevolg gaf. Deze boer geeft ondanks zijn heftigheid somtijds blijk van een grote mate van waarlijk duifachtige zachtaardigheid.

14 september. De koster Sergej, die zogenaamd een teil kwam lenen om kool in te doen, meldde mij quasi terloops dat vanavond op de voorstelling van een komediant, die op doorreis hier is en in de baksteenopslagplaatsen een krachtpatser en een reus zal vertonen, ook diaken Achilla aanwezig zal zijn. Een weerzinwekkend en wraakgierig karakter heeft die Sergej.

De 15e. Ik ben eens gaan kijken naar die voorstelling; zelf onzichtbaar, heb ik door een spleet in de achterdeur alles vrij goed kunnen zien. Achilla was er inderdaad, maar niet zozeer als toeschouwer, eerder als een soort medewerker. Hij verscheen in een wijde jas van schapenbont zonder overtrek, de kraag omhoog en daaromheen een halsdoek gebonden, zodat zijn haar en zijn gezicht tot aan zijn neus bedekt was, maar niettemin herkende ik hem natuurlijk onmiddellijk; al gauw werd het trouwens moeilijk voor wie dan ook om hem niet te herkennen, want toen de door de komediant meegebrachte reus en krachtpatser opkwam, slechts in een tricot broekje gekleed, en met iedere hand een gewicht van achthonderd kilo optilde, welk gewicht hij een weinig wankelend tot voor de banken droeg waar het publiek zat, toen vergat Achilla zichzelve en riep met zijn onvervalst eigen stemgeluid: Dat is helemaal niets bizonders!

Even later, toen de reus met zelfverzekerde stem iemand uit het publiek uitdaagde om met hem te vechten, en er geen enkele animo voor die tweekamp bleek te zijn, trad Achilla naar voren, het gezicht verborgen in de om zijn hoofd gebonden halsdoek, en begon een worsteling met de uitdager. Ik dacht dat hun botten vermorzeld zouden worden - nu eens boog de een, dan had de ander weer de overhand, en dat ging zo enige minuten door. Tenslotte echter wist Achilla de opgeblazen Duitser klein te krijgen: hij vouwde zijn benen dubbel, op de manier waarop in adellijke huizen gebraden poularde wordt opgediend, nam toen die twee gewichten op, en de krachtpatser daarbij, en begon met die hele last voor het publiek op en neer te lopen, dat luide bravo riep. Maar het wonderbaarlijkst was de finale, die Achilla aan zijn optreden gaf. ‘Dames en heren!, riep hij, zich tot het publiek wendend: misschien is er iemand die beweren wil dat ik een ander ben; als dat zo is, weest u dan zo goed en spuwt u hem in zijn gezicht, want ik ben gewoon maar de kleinburger Iwan Morozow uit Sewsk’. Alsof iemand hem om die verklaring gevraagd had!

Enfin, het geheel was een welkome verstrooiing in dit saaie bestaan. Ach, hoe gaat het leven voorbij! Ach, hoe is het al voorbijgegaan! Terwijl ik terugliep van de opslagplaats waar de voorstelling had plaatsgehad werd ik opeens sterk aangedaan en kwamen de tranen in mijn ogen, zonder dat ik het zelf besefte, alleen voelde ik dat er iets is waarom ik wel moet wenen, als ik denk aan de weidse plannen uit mijn jonge jaren en ze leg naast het leven dat ik geleefd heb! Toen ik eens gekrenkt was meende ik dat ik een waardig leven zou kunnen leiden, zij het dan niet in het uiterlijke, dan toch door zelfvervolmaking; echter ik ben geen filosoof, maar een burger, die zelfvervolmaking was mij niet genoeg: ik voel mij gekweld, ik treur en lijd zonderactiviteit, vandaar ook dat ik de sterke behoefte aan levendigheid van mijn beste Achilles niet altijd kan veroordelen. God vergeve en zegene hem om zijn hartveroverende simpelheid, die maakt dat alles hem troost en verheugt. Tot de koster Sergej heb ik gezegd dat hij leugens over Achilla vertelde en dat ik hem verbood tegen hem te intrigeren. Ik voel dat ik deze goede mens ben gaan liefhebben met alle zwakte eens vaders.

14 mei 1861. In welk een zonderlinge dingen kan een mens verwikkeld raken tengevolge van zijn lichtzinnigheid! Wij hebben hier een compleet stel zotten en narren, ook zonder diaken Achilla, maar die is niet bij machte zich ervan te weerhouden om hun gelederen te versterken. De schout wilde bij zijn schoonvader, de rentmeester van een vorstelijk landgoed, Glitsj, een paard kopen voor zijn zesspan, maar deze wilde dat paard niet verkopen, zodat zij ruzie kregen en de schout een weddenschap met hem afsloot dat hij het paard in handen zou krijgen. Hij wist de leeglopende kleinburger Danilka, bijgenaamd ‘de commissaris’, er toe te brengen het paard voor twee roebel van Glitsj te stelen. Want voor een schout is het wel gepast, ziet u, iemand op diefstal uit te sturen, het is immers maar voor de aardigheid! Maar wat nog gepaster was: mijn Achilla verklaarde zich bereid Danilka bij dit karweitje te helpen. De koster Sergej stelde mij daarvan in kennis, zodat ik Achilla tijdig bij me kon roepen en hem een dag onder toezicht stelde van Natalja Nikolajewna, bij wie mijn diaken dus de tijd doorbracht met boter karnen. 's Nachts liet ik hem bij mij op de vloer liggen en borg ik, om te verhinderen dat hij wegliep, zijn kleren en schoenen achter slot en grendel. Vanochtend werden wij allen echter opgeschrikt door een lawaai en geroep: een wagen met drie paarden kwam snel aanrijden tot voor de stoep van de schout; erin zat de ‘commissaris’ Danilka, schreeuwend als een speenvarken, tussen twee boeren. Wij gingen erheen, nieuwsgierig waarom hij zo te keer ging, en zagen dat Danilka zijn broek uitgetrokken werd, die volgestopt was met brandnetels. Het bleek dat Glitsj hem te pakken had gekregen, hem in de brandnetels had gezet, en dat zijn knechten het heerschap hadden teruggebracht naar degene die hem gestuurd had. Ik vroeg Achilla of hij het prettig had gevonden als hij het lot van Danilka gedeeld had en ook als een karper helemaal in brandnetels gebed was teruggekomen. Maar hij antwoordde dat hij zich dat niet had laten doen - dat er tien man op hem aan had kunnen vallen, maar dat hij zich niet overgegeven had. En als het er nu twintig geweest waren, zei ik. Ja, dan was er niets meer aan te doen, zei hij: tegen twintig kan ik niet op. Naar aanleiding daarvan vertelde hij dat hij eens, toen hij nog op school was, met zijn broer naar huis liep en dat zij toen tegelijk met een passerende troep soldaten een sneeuwbalstruik zagen met enkele takken vol bessen, die overigens vrijwel waardeloos zijn. Zowel Achilla en zijn broer als de soldaten - een man of veertig - snelden op die besjes af, ‘en wij raakten slaags met hen op een geweldige manier, en mijn broer Finogesja bleef voor lijk liggen’. Wat naïef en simpel! Elk verhaal van hem is een gebeurtenis! Het leven is hem niet meer waard dan een kopeke!

29 september 1861. Uit de gouvernementsstad is Warnawa, zoon van de hostiebakster van St. Nikita, Marfa Nikolajewna Prepotenskaja, hier aangekomen. Hij heeft het seminarie als een der besten beëindigd, maar weigerde pope te worden en is nu hier gekomen als wiskundeleraar aan de districts-burgerschool. Op mijn vraag waarom hij van de geestelijke loopbaan had afgezien antwoordde hij kort dat hij geen bedrieger wilde zijn. Ik kon dit domme antwoord niet over mijn kant laten gaan en zei dat hij een ezel was. En toch, hoe waardeloos ik deze kerel en al zijn meningen ook acht, toch ben ik door zijn antwoord gestoken als door een giftige wesp. Waar is mijn project over de situatie der geestelijkheid en de middelen om deze op een haar waardige wijze te verbeteren, opdat niet iedere stommerik haar kan bespotten en elke vijand des vaderlands zich daarover kan verheugen? Blijkbaar had mijn vrouw gelijk, dat ik het misschien wel goed geschreven, maar niet goed ondertekend had. Sinds enige tijd kom ik dikwijls vermeldingen tegen van een boek, getiteld ‘Over de geestelijkheid ten plattelande’; ik bestelde het, maar de boekhandelaar uit Moskou antwoordt dat het een verboden boek en niet in de handel is. Hier heeft iemand een waarlijk geniale gedachte gehad: voor ons, geestelijken, is een boek over de geestelijkheid verboden, maar diverse ‘nihilisten’, zoals men ze noemt, lezen en citeren het!.. Wat is dat voor bespotting van het gezonde verstand?!

22 november. Ik ben naar de gouvernementsstad geweest voor de synode. Tweemaal assisteerde ik toen de bisschop de mis opdroeg, en beide malen stond ik onder vader Troadi; deze Troadi werd vóór hij in het klooster ging bij ons heel gering geschat en ‘zwak van hoofd’ genoemd; maar hij bleek, als censor, dus als behoeder der orthodoxie en bewaker der zeden, in het bezit van dat belangwekkende boekje ‘Over de geestelijkheid ten plattelande’. O, hoeveel waarheid staat daar in! Hoeveel bittere, maar bitter noodzakelijke waarheid! Ik vermoed dat vader Troadi niet alles wat erin staat met instemming en voldoening zal lezen.

14 december. Tijdens de vroegmis verscheen bij mij aan het altaar de zoon van de hostiebakster, de leraar Warnawka Prepotenski, en vroeg me een dodenmis te lezen; hij gaf me een papiertje, waaraan ik geen bizondere betekenis toekende, zodat ik het niet las, ik verwonderde mij alleen bij mezelf over zijn vroomheid. Mijn verbazing steeg toen ik naar voren trad voor de dodenmis en zag dat ook onze ‘moderne vrouw,’ Bizjoekina, en alle verbannen Polen aanwezig waren. Het raadsel bleef niet lang een raadsel, want ik begreep meteen alles toen Achilla het briefje voor las: Paul, Alexander, Kondrati... Daar hadden ze mij een mooie poets gebakken! Ik bleek een mis gecelebreerd te hebben voor de dekabristen, want vandaag was ook de dag van de opstand. In het vervolg zal ik beter op mijn qui vive zijn, want al mag en moet ik bidden voor iedereen, ik wens toch niet tweemaal bij een stel gekken voor gek te staan. Aan de andere geestelijken liet ik niets merken, en zij hadden niets bespeurd.

27 december. Achilla geeft waarlijk soms van zulk een lichtzinnigheid blijk dat ik het voor zijn eigen bestwil niet door de vingers kan zien. De oude Konstantin Pizonski, de al meermalen door mij genoemde arme drommel, had de diaken verzocht om de knaap, die hij bij zich opgenomen en grootgebracht heeft, de een of andere hoogdravende gelukwens in verzen voor de burgemeester te leren, en Achilla, die deze opdracht gaarne aanvaard had, had het kereltje het volgende ingepompt:

De Here Jezus is geboren,

Herodes heeft zijn verstand verloren,

Ik feliciteer u nu, en hoe,

En wens u van harte hetzelfde toe.

Nee, er moet met grote strengheid tegen hem opgetreden worden.

1 januari 1862. Toen de dokter beroepshalve een plotseling overledene moest schouwen kwam de leraar Warnawa Prepotenski met enige leerlingen van de districtsschool bij de lijkschouw om hun een anatomieles te geven, en later vroeg hij hun in de klas: ‘Hebben jullie het lichaam gezien?’ Ja, antwoordden ze. ‘En hebben jullie de botten gezien?’ Ook daarop antwoordden zij bevestigend. ‘Hebben jullie alles goed gezien?’ Ja, was het antwoord. ‘En de ziel, hebben jullie die niet gezien?’ Nee, de ziel hadden ze niet gezien. ‘Nu, waar is die dan?’ En zo maakte hij hun duidelijk dat er geen ziel bestaat. Ik heb hierop de inspecteur in een vertrouwelijk gesprek opmerkzaam gemaakt en gezegd dat ik niet zal nalaten erover te spreken bij de aanstaande controle van het directeursbeleid.

Zo moet je dus weer in het strijdperk treden, pope! Je hebt gevochten met het schisma - en je hebt het niet onder de duim gekregen; je hebt gevochten met de Polen - en je hebt hen evenmin klein gekregen; nu moet je zien dat je het klaarspeelt met deze verdwazing, want het is de vrucht van je eigen lendenen die daar groeit. Zal het je lukken?.. Tel het maar af aan je vingers.

9 januari. Ik heb keelontsteking en moet binnenblijven, mijn lessen op de school heeft vader Zacharia overgenomen. Maar vandaag kwam hij ontstemd en verward bij me en verklaarde met tranen in de ogen dat hij mijn lessen niet meer wilde waarnemen; de reden was de volgende. Vader Zacharia heeft op de vorige les in de derde klas gesproken over Gods Voorzienigheid, en vandaag vroeg hij de jongens over wat hij verteld had; daarbij antwoordde een van hen, Aljosja, de zoon van de kruidenier Ljalin, een heel pienter joch, dat hij ‘alleen God de Schepper erkende, maar niet de voorzienigheid Gods’. Verbaasd over dit antwoord, vroeg vader Zacharia waarop de jonge theoloog zijn mening baseerde; deze zette toen uiteen dat er in de natuur veel onrecht en wreedheid is, en ten bewijze van het eerste wees hij op de dood, die onbillijkerwijze aan alle mensen ten deel valt als straf voor de zondenval van één. Vader Zacharia, zich genoodzaakt ziende op dit brutale antwoord in te gaan, legde de jongens uit dat wij door de beperktheid van ons verstand hierover bezwaarlijk kunnen oordelen, en hij gebruikte het argument dat, wanneer wij in onze zonden eeuwig zouden zijn, ook de zonde zelf eeuwig was en al het kwaad in de wereld nimmer zou eindigen. Tot beter begrip voegde hij eraan toe dat dan ook de bloeddorstige tijger en de woeste haai eeuwig zouden bestaan, en daarmee had hij allen voldoende overtuigd. Maar tijdens het tweede uur, toen vader Zacharia in een lagere klas les gaf, kwam dezelfde jongen daar binnen en begon in het bijzijn van de jonge kinderen vader Zacharia tegen te spreken: ‘Maar wat zouden de bloeddorstige tijger en de woeste haai ons kunnen maken wanneer wij onsterfelijk zouden zijn?’

Vader Zacharia, in zijn goedigheid, wist niet wat hij hierop moest antwoorden en zei slechts: Nu, daarover hebben mensen die heel wat meer weten dan jij en ik al veel nagedacht. Maar de oude baas was zo geschokt dat hij een goed uur bij mij heeft zitten huilen; en ik ben ongelukkigerwijze ziek en kan niet uitgaan om deze ongepastheden, waarin ik de hand van de leraar Warnawa vermoed, de kop in te drukken.

13 januari. Mijn vermoeden was juist! Aljosja Ljalin is door zijn vader gekastijd om zijn libertijnse redeneringen en heeft, huilend onder de tikken van de roede, bekend dat de leraar Prepotenski hem de vraag, en het antwoord later, had ingegeven. Ik ben woedend; maar de dokter zegt dat ik er onmogelijk uit kan, want dat ik recidive angina heb en zo gemakkelijk ad patres zou kunnen gaan, en dat wil ik nog niet. Ik heb de schoolopziener een briefje gestuurd en kreeg ten antwoord dat hij mijn verlangen heeft ingewilligd en aan Prepotenski een vermaning heeft gegeven. Ja, een vermaning! Voor vergiftiging der geesten, voor bederf van het jonge geslacht, voor de belediging van een eerzaam, zachtmoedig, ik mag wel zeggen voorbeeldig dienaar des altaars slechts een vermaning, maar wanneer een hongerlijdende koster een oud psalmboek verwisselt voor een nieuw wordt een heel gezin voor een jaar brodeloos gemaakt... O, doortrapt geslacht!..

18 januari. Prepotenski is door die vermaning natuurlijk nog feller geworden en laat mijn vader Zacharia nu helemaal niet meer los. Die domme, maar venijnige deugniet heeft nu weer Aljosja Ljalin - verbitterd door de afranseling - opgestookt om Zacharia te vragen: Is het waar dat een dronkeman een varken is? Ja, dat is zo, antwoordde nietsvermoedend vader Zacharia. Maar waar blijft zijn ziel dan, want u hebt toch gezegd dat dieren geen ziel hebben? Vader Zacharia raakte van zijn stuk en bromde alleen maar: Wacht jij maar, ik zal dat ook aan je vader vertellen, dan geeft hij je weer met de roe. Zeg om Gods wil, want het wordt nu toch een ernstig probleem: wat moet ik aan met deze nieuwe vijand, deze zoon van de hostiebakster, deze leraar van gemeenheden Warnawa?

19 januari. De oude kruidenier Ljalin heeft zijn zoon weer met roeden geranseld en hem daarna helemaal van school afgenomen om in de winkel te helpen, mopperend dat het hier geen school was, maar een zondig Sodom. Ik verwens mijn ellendige keelontsteking, die mij juist nu de keel toegeknepen heeft. Dit succes voor Warnawa is er een levend voorbeeld van wat een schurftig schaap kan aanrichten als het in de kudde wordt toegelaten. Bovendien leert dit geval weer eens dat de muzikant niet alleen nuchter, maar ook kundig moet zijn. Prepotenski bewijst het eerste, mijn vader Zacharia het tweede. Om wille van de verlichter Prepotenski worden kinderen van school genomen, en vader Zacharia is, bij alle zuiverheid van zijn ziel, niet in staat ergens antwoord op te geven. Het is om wild van te worden!

Voelt gij nu, verstandige burger, dat ik niet alleen maar nietsnut en bedrieger ben? Voelt gij het? Zo ja, beseft ge dan ook dat ik oud en zwak ben en afgestompt door dat eeuwige ‘zwijg!’?.. En wat voor jong geslacht groeit er op, dat mij straks komt afwisselen? Denk daar eens aan, mijn broeder, denk daar eens aan, mijn oprechte vriend en mijn naaste, want een valshartig vijand is reeds onder ons opgestaan, - een vijand die vlees van ons vlees is. Nu is hij nog dom en onnozel, hij loopt nog rond in Warnawka's huid, maar een oude pope, door ervaring wijs geworden, zegt u: wees waakzaam en zie goed toe in welk kleed hij zich zal hullen. Waar is nu Czemernicki, waar is de bureauchef van de gouverneur? Wat voeren zij in hun schild? Zijn zij slimmer geworden sinds de tijd dat zij luide gesprekken voerden in de kerk en op de stoep ‘Heren, verwarm u’ stonden te zingen in plaats van ‘Here erbarm u’? Ga ze nu maar eens vangen! Probeer het maar, je zult zien: ze vangen jou!

21 januari. Je laat je een woord ontvallen, en later heb je er zelf de narigheid van. De inkt waarmee ik geschreven had ‘probeer ze maar eens te vangen, ze vangen jou!’ was nog niet goed opgedroogd, of daar was ik al gevangen. Vandaag kwam de schout Porochontsew bij me met de copie van een ambtelijk schrijven uit St. Petersburg. Er stond in dat ter kennis van de hoogste gezagsorganen gekomen was dat ‘De klok’ en andere verboden geschriften in deze omgeving sterk verspreid worden en dat de plaatselijke overheid op haar plicht gewezen werd deze verspreiding met grote strengheid tegen te gaan. Ondertekend door - onze Czemernicki! Is het niet sterk?

De 27e. Ik ben helemaal buiten mezelve. Met de afschuwelijke Warnawa Prepotenski is het geen houden meer. Hij heeft in de les verteld dat de profeet Jonas niet in de maag van de walvis heeft kunnen zitten, want dat de walvis, hoe kolossaal ook, toch maar een heel nauw keelgat heeft. Ik kan dit beslist niet over zijn kant laten gaan, maar ik aarzel om over hem te klagen bij de directeur, uit vrees dat ook die zich zal beperken tot een vriendelijke vermaning.

2 februari. De postmeester Timofej Iwanowitsj heeft bij het openen van brieven een beschrijving van de Toeganow-affaire gevonden in een brief van de schout aan Czemernicki, en iedereen heeft zich daarover erg vrolijk gemaakt. Waarom wordt dit toch gedaan, waarom dat openen van poststukken zonder geheimhouding van de inhoud, waardoor deze operatie elke zin verliest, waarom deze inlichtingen van een politieambtenaar aan een revolutionair? De schout liet doorschemeren dat hij de pen hanteert voor ‘De klok’. Zou het niet waardiger zijn wanneer dit alles niet zou gebeuren - noch het een, noch het ander?

14 februari. Ik ben nog steeds ziek en kom nog niet buiten. Ik las een nummer van een tijdschrift, waarin de auteur van een novelle een priester laat optreden. Er wordt verhaald hoe hij in zijn dorp komt en tracht goed en eerlijk te zijn; maar bij elke stap ontmoet hij hinderpalen. Ofschoon het allemaal oppervlakkig en zonder diepgaande kennis van onze situatie beschreven is, was ik toch erg blij dat de schrijver op dit idee gekomen was. Het wordt tijd dat de leken eens aandacht voor ons krijgen en dat wij van onze kant hun opinies en strevingen leren kennen. Wat is onze diaken Achilla toch een komiek! Ziende dat ik mij door mijn ziekte verveelde bracht hij, om mij te verstrooien, de hond van Pizonski hier, een bastaard-poedel; als Achilla zegt: ‘Hondje, lach dan!’ laat het beest de tanden zien en lijkt werkelijk te lachen. De grote diaken gaat telkens voor hem op de hurken zitten en herhaalt: ‘Hondje, lach dan!’, en de hond lacht weer. Wat staat die Achilla, als een kind, dicht bij de natuur en wat boezemt alles in haar hem belang in!

17 februari. Prepotenski heeft mij nu mijn geduld doen verliezen. Ik kan hem na wat hij zojuist heeft uitgehaald niet meer als mens beschouwen en ik heb over zijn misdragingen niet aan de directeur, maar aan de adelsmaarschalk Toeganow geschreven. Wat ik van deze oude voltairiaan kan verwachten weet ik niet, maar hij is toch een man die hier geboren en getogen is, en geen huurling - hij zal begrip voor de zaak hebben. Warnawka gaat nu zo ver als alleen dolzinnigheid een mens kan voeren. Toen zijn collega Gonorski ziek werd is aan Prepotenski opgedragen geschiedenis te geven; hij begon onmiddellijk te praten over het immorele van oorlogvoeren en bracht dit in rechtstreeks verband met de gebeurtenissen in Polen. Maar dat was nog niet genoeg - met spot voor iedere beschaving ging hij afgeven op het patriottisme en de nationale beginselen; verder maakte hij de fatsoensbegrippen in de ogen der kinderen belachelijk en stelde ze als in vele opzichten onzedelijk voor; als voorbeeld voerde hij aan dat de ontwikkelde volken de paringsdaad van de mens verheimelijken, maar doodslag niet, zij dragen zelfs oorlogstuig op hun schouders. Wat wil deze dwaas toch? Dit is toch waarlijk zo onzinnig dat men zich erover schaamt, en ik ben in voortdurende opwinding. Het is natuurlijk maar een kleinigheid, maar ik mag toch ook alleen op kleinigheden letten, want over het kleine ben ik aangesteld.