Pisemski

Duizend zielen

vertaald door Bessie Schadee

Colofon

ISBN 978 90 282 5511 1

Aleksej Pisemski, Duizend zielen (vert. Bessie Schadee). Van Oorschot, Amsterdam 1972 

Eerste Deel

I

Bij de beschikkingen van het Departement van Binnenlandse Zaken stond ondermeer: ‘De inspecteur in vaste dienst van de districts-school te N., de college-assessor Godnew, is ontslag verleend met behoud van pensioen en het recht tot het dragen van de uniform behorend bij zijn rang’ en verder: ‘Aangesteld wordt als inspecteur van de school te N. de candidaat Kalinowitsj’.

Na het lezen van deze beschikking verzonk uw schrijver onwillekeurig in gepeins. ‘Helaas!’ sprak hij tot zichzelf, ‘Niets is bestendig in deze wereld. Nu is ook Pjotr Michajlytsj Godnew geen inspecteur meer, terwijl hij toch, als men het nauwkeurig nagaat, deze functie op de kop af vijfentwintig jaar vervuld heeft. Wat zal die oude heer nu gaan doen? Zal hij zijn leven nu anders inkleden? En waar zal hij iedere morgen van acht tot twee zitten, in plaats van op zijn inspecteurskamertje?’

Godnew had een klein eigen huis in N. en even buiten de stad een bezitting van dertig zielen, die hij had gekocht. Hij was weduwnaar, had een dochter, Nastenjka, en een huishoudster, Palageja Jewgrafowna, een juffrouw van een jaar of vijfenveertig en niet wat je noemt een schoonheid. Niettemin zei de vrouw van de commissaris van politie aldaar, een dame die nooit een blad voor de mond nam, dat hij om zijn zonde te bedekken er veel beter aan gedaan zou hebben met zijn mooie huishoudster te trouwen, hoewel anderen, met een ruimere opvatting, zich afvroegen: ‘Wat voor zonde kunnen zulke oudjes nu begaan en waarom zouden ze trouwen?’

Pjotr Michajlytsj was niet alleen in de stad en het district bekend, maar ook in het halve gouvernement, geloof ik: iedere dag verliet hij om een uur of zeven 's morgens zijn huis om inkopen te gaan doen op de markt en bij die gelegenheid had hij de gewoonte om met Jan en alleman een praatje te maken. Kwam hij bijvoorbeeld langs het halfvervallen huisje van een eenvoudige stadsgenote, waar uit het rookgat het hoofd, met hoofddoek en al, van de vrouw des huizes opdook, dan zei hij:

- Goedendag, Fjokla Nikiforowna.

- Goedendag, Pjotr Michajlytsj, antwoordde zij.

- Ben je al lang terug uit onze gouvernementsstad?

- Gisteren ben ik teruggekomen, meneer. En niet met een kar, weet u, te voet heb ik door al die modder gebaggerd.

- Hoe staan de zaken?

- Mijn zaken zijn nu bij de autoriteiten, Pjotr Michajlytsj.

- Nou, als ze bij de autoriteiten zijn, zit het wel goed.

- Zou u denken, meneer?

- Zeker... zeker... zei Godnew, terwijl hij doorliep.

Om de waarheid te zeggen, Pjotr Michajlytsj wist zelfs niet eens wat voor zaken dat waren van zijn stadsgenote en of het wel zo goed was, dat ze nu bij de autoriteiten waren; hij zei dat alleen maar om haar wat op te beuren.

Bij een stenen koopmanshuis stond een koetsier in een losjes omgeslagen korte pelsjas en ook tegen hem vond Pjotr Michajlytsj het nodig iets aardigs te zeggen.

- Zo, beste kerel, heb je je paardje getemd?

- Zo'n beetje... op den duur krijg je het wel klein.

- Ik heb je gezien, ik heb je gezien... Je kan er wat van... een knap ruiter!

De koetsier glimlachte zelfvoldaan.

De slager naar wie Godnew toe ging, was net bezig zijn winkel te openen.

- Hé, Siliwerst Petrowitsj, je bent ook niet vroeg uit de veren vandaag, zei Godnew.

- Wat doe je daar aan, Pjotr Michajlytsj! Ik ben wat laat en da's niet zo best, antwoordde de slager. Hoe gaat het met dat kereltje van me: hoe doet hij het daar bij u? voegde hij er aan toe, terwijl hij achter de toonbank ging staan.

- Met dat kereltje? Daar is niks mee mis, aanleg heeft ie; hij is alleen wat wild, gisteren in de klas heeft hij weer twee ruiten gebroken, antwoordde Pjotr Michajlytsj.

- Ach God nog an toe! riep de slager hoofdschuddend uit. Wat ik met die jongen beginnen moet, ik weet het niet, je kan toch niet zeggen, dat ik hem niet kort houd en ook dat helpt niet!

- Wat heeft dat ook voor zin? Te is nooit goed, te veel slaan werkt averechts.

- Hoe dan ook, afranselen moet je hem, die wildebras! vond de slager en vervolgens voegde hij er aan toe: Wat dacht u van een stukje rundvlees?

- Vooruit, laten we maar eens rundvlees nemen, maar denk er aan: het moet goed mals zijn.

- Hoe zou het taai kúnnen zijn! U zullen wij toch geen slecht vlees verkopen, dat bewaren we hier voor de generaalsvrouwen.

- Voor generaalsvrouwen! En dat moet ik geloven? Jullie winkeliers spotten ook met alles!

- Nee, het is waar. We begrijpen werkelijk niet waar die mevrouw en de postmeester hun geld voor oppotten.

Pjotr Michajlytsj grinnikte en schudde zijn hoofd.

Van de slager ging hij dan naar de binnenplaats achter de rij winkeltjes, waar de marktvrouwen hun waren sleten: broodjes, potten, groente, garen en andere artikelen van de meest uiteenlopende soort.

- Zo, uienrok, ben je daar weer met je koopwaar! zei Pjotr Michajlytsj tegen een vrouw die naast een grote mand met uien stond. Hij kon uien niet luchten of zien.

- Ach, schei nou toch uit, m'n beste meneer. Bij voorbaat al kwaadspreken, neem eerst maar eens een rist uien - dan mag je wat zeggen.

- Ben je helemaal! Ik eet geen uien.

- Dat is het 'm met jullie héren: ‘ik eet geen uien’, dat wil alleen maar suiker.

- Nou, word maar niet boos, geef me dan maar een ristje, zei Godnew en kocht de uien die hij onmiddellijk weggaf aan de eerste de beste bedelaar die hij tegen kwam, met de woorden: Hier, pak aan! Alleen, eet ze niet zonder brood, ze zijn bitter. Kom maar naar mijn huis, daar krijg je wel wat brood.

Wanneer hij de priester tegenkwam, maakte Pjotr Michajlytsj vanuit de verte een buiging.

- Goedendag, zei hij dan, terwijl hij zijn pet afnam en dichterbij kwam voor de zegen.

- Goedendag, antwoordde de priester met zijn zware basstem.

- En, vader, heeft u mijn boekje gelezen of nog niet?

- Ik heb het uit en had me voorgenomen het vandaag in dank terug te geven. Een aardig boekje.

- Ja, ja, een leerzaam boek... Brengt u het maar terug wanneer u dat uitkomt.

- Zeker, antwoordde de priester en nam ijverig buigend afscheid.

Thuisgekomen liep Pjotr Michajlytsj altijd meteen door naar de keuken, waar de keukenmeid onder de persoonlijke supervisie van Palageja Jewgrafowna al bezig was de kachel aan te leggen.

- Zie hier, commandant, de goede gaven der aarde, zei hij, terwijl hij de huishoudster een papieren zak overhandigde. Deze nam de zak aan en begon al hoofdschuddend de inhoud er uit te halen onder het slaken van kreten in de trant van: ‘Eh... eh... eh... hè, hè, hè...’.

- Wat, begint ze weer te mopperen! Ach jij, je bent een mopperpot, mevrouw... Heb ik soms rommel gekocht?

- Stel je voor! was het spottend antwoord van Palageja Jewgrafowna daarop.

Zij was nooit tevreden over de inkopen van Pjotr Michajlytsj en volkomen terecht: zijn kooplui-vrienden gaven hem of niet het volle pond of ze verkochten hem rot voor vers en dat, terwijl Palageja Jewgrafowna zelf een soort onverzadigbare hartstocht koesterde voor zuinigheid in het huishouden en voor eerlijkheid. Hoewel ze van Duitse afkomst was, sprak ze, behalve Russisch, werkelijk geen enkele andere taal. Na haar komst in het districtsstadje (waarvan het hoe en waarom onbekend was), was ze eerst bijna van honger gestorven en daarna in het ziekenhuis beland, waar Pjotr Michajlytsj toen hij daar kwam en een zieke onbekende dame zag, een gesprek met haar aanknoopte, zoals hij dat wel vaker deed. En aangezien hij dat jaar weduwnaar was geworden, nam hij haar in huis om voor de kleine Nastenjka te zorgen. Maar Palageja Jewgrafowa, die als kinderjuffrouw in huis gekomen, nam geleidelijk aan de touwtjes van het hele huishouden in handen. Van 's morgens vroeg tot 's avonds laat was zij in de weer, dan hier dan daar, overal en altijd bezig met het huishouden. Ze klauterde de hooizolder op om iets te halen, rende naar de kelder, wroette in de tuin rond, poetste en bezemde overal waar dat maar mogelijk was en wijdde zich daarnaast van acht uur 's morgens af met opgestroopte mouwen en voorgeknoopt schort aan de kokerij - en die eer moet men haar geven: ze was een ware meesteres in het bereiden van vele schotels. Vooral alle gezouten en gemarineerde gerechten lukten haar goed; de gezouten fijne vis bijvoorbeeld die ze met de Grote Vasten inlegde, was van zo'n kwaliteit, dat Pjotr Michajlytsj wanneer hij deze op hete zomerdagen met koude bietensoep at, iedere keer weer zei:

- Zulke vis en zulke soep, mijne heren, at Lucullus zélf nog niet!

De halfhemden en halsdoeken van Pjotr Michajlytsj en de kraagjes, manchetten en lijfjes van Nastenjka waste Palageja Jewgrafowna altijd zelf en waarschijnlijk zou ze ook al het overige zelf hebben gewassen als zij de kracht daartoe had bezeten: want, zoals ze zelf zei, haar hart bloedde als ze het door de wasvrouw gewassen witgoed zag.

Wanneer Palageja Jewgrafowna sliep en wat ze at, was nogal moeilijk vast te stellen en ze vond het zelfs vervelend als ze er aan werd herinnerd. Thee dronk ze zo tussen de bedrijven door en hoewel er altijd voor haar werd gedekt, bleef ze maar een ogenblikje aan tafel zitten: het hoofdgerecht was nog niet opgedaan of ze sprong plotseling op en ging voor het een of ander naar de keuken. Als ze daarna weer verscheen en Pjotr Michajlytsj haar vroeg: ‘En jijzelf, commandant, eet jij nooit eens iets?’, dan glimlachte ze alleen en antwoordde: ‘Als ik niet at, zou ik niet in leven zijn’, waarna ze opnieuw naar de keuken vertrok.

Haar loon (honderdtwintig roebels in papiergeld per jaar) moest Palageja Jewgrafowna altijd enigszins worden opgedrongen. Aan het eind van iedere maand bracht Pjotr Michajlytsj haar gewoonlijk haar tien roebel.

- Wat krijgen we nu weer? vroeg de huishoudster dan.

- Uw geld. Geld is een goed ding; zou u zo vriendelijk willen zijn het in ontvangst te nemen en te tekenen? antwoordde Pjotr Michajlytsj.

- Hè... houdt u toch op met die dwaasheden! zei de huishoudster, draaide zich om en begon uit het raam te kijken.

- Orde, mijn beste commandant, is geen dwaasheid. Accepteer het alsjeblieft! drong Godnew aan.

- Alsof ik bij u geen eten en kleren krijg, zei Palageja Jewgrafowna en bleef uit het raam kijken.

- Alsjeblieft, alsjeblieft, neem het aan; je weet dat ik dit onaangenaam vind! drong Godnew nog meer aan.

Palageja Jewgrafowna nam dan boos het geld en wierp het met minachting in een werkkast.

En bij deze scène kreeg ze iedere keer, niettegenstaande haar ontevreden gelaatsuitdrukking, tranen in de ogen.

- Neemt een bedelares op van de straat, laat haar niet van honger omkomen en geeft haar dan nog loon ook - hij moest zich schamen! Zelf heeft hij een dochtertje, hij zou beter voor haar wat op zij kunnen leggen! mopperde ze dan halfluid voor zich uit.

- Waag het niet dat tegen me te zeggen, commandant, hoor je? Je hebt me niet de les te lezen! riep Pjotr Michajlytsj haar toe en Palageja Jewgrafowna zei dan verder niets, maar nam ook in het vervolg haar loon slechts node aan.

Nadat hij zijn inkopen aan de huishoudster had overhandigd, ging Pjotr Michajlytsj naar de zitkamer en dronk thee met Nastenjka. Het gesprek tussen vader en dochter verliep haast iedere morgen op de volgende wijze:

- Nastasja Petrowna, je bent weer opgebleven tot het licht werd... Dat is niet goed m'n liefje, echt, dat is niet goed... er is een tijd van werken, van ontspannen en van slapen.

- Ik heb al lezend de tijd vergeten, papaatje. Ik heb het verhaal van gisteren al uit.

- Ook dat is verkeerd - wat lezen we dan vandaag? Straks is het avond en hebben we niets te lezen.

- Nee, ik lees u het verhaal helemaal voor, ik lees het met plezier nog eens. Stelt u zich voor, die Walentin blijkt een verschrikkelijk slecht mens te zijn.

- Ho, ho, niet al vertellen! Je kunt me het beter voorlezen: ik hoor het hoe en wat liever van de auteur, onderbrak Pjotr Michajlytsj haar en Nastenjka vertelde het dan niet.

Hierna ging ieder gewoonlijk zijn eigen gang. Nastenjka ging iets zitten lezen of overschrijven of wat in de tuin wandelen. Pjotr Michajlytsj trok zijn officiële tenue aan en ging naar school. Bij de ingang wachtte gewoonlijk de portier hem op, de gepensioneerde soldaat Gawrilytsj, die door de scholieren vanwege zijn buitengewoon pokdalig gezicht ‘de Rasp’ werd genoemd. Je moest wel het waarlijk christelijke geduld van Pjotr Michajlytsj bezitten om Gawrilytsj tien jaar lang te handhaven als portier, want de invalide was, ook door zijn leeftijd, én dom én lui én lomp; hij ruimde bijna nooit iets op en maakte niets schoon, zodat Pjotr Michajlytsj genoodzaakt was tenminste eenmaal per maand voor eigen rekening werksters te huren om het schoolgebouw in de vereiste staat te brengen. Bovendien was het een lievelingsgewoonte van de portier om iedere morgen vroeg te ontbijten met opgewarmde koolsoep, die hij gewoonlijk ook nog vanaf de vorige avond de hele nacht op de kachel in de kamer van de inspecteur liet staan. Pjotr Michajlytsj zei bijna elke keer als hij 's morgens binnenkwam:

- Je hebt weer koolsoep gekookt, grenadier! Wat een lucht hangt hier! Moet je eens zien, je kunt hier haast geen adem halen!

- Nou zeg, gekookt, u altijd met dat koken! protesteerde Gawrilytsj.

- Alsof je niet gekookt hebt! En nog ontkennen ook; op jouw leeftijd liegen.., ouwe zondaar!

- Kijkt dan zelf op de kachel, dan ziet u misschien ook dat daar niets staat.

- Ik weet dat er niets op de kachel staat - dat is op! En het vet heb je niet eens van je snuit geveegd! Stommeling... En dan nog brutaal ook! Ik smijt je er uit, dan leer je het wel...

- Smijt me er maar uit, bedelaars leven tenslotte ook! antwoordde de Rasp en ging de kamer uit.

- Stommeling! riep Pjotr Michajlytsj hem dan nog na. Overigens bleef het hier altijd bij.

Na zich in zijn kamer te hebben beziggehouden met het opstellen van verslagen en rapporten ging Pjotr Michajlytsj bij het wisselen van de klassen de school rond en hij begon, zoals dat hoort, bij de eerste klas waar het, ook zoals dat hoort, een oorverdovend spektakel was.

- Hé, wilden! Wat een heidense bende! Wat?.. Stilte!.. Koppen dicht! Ik moet een speld kunnen horen vallen, zei de oude baas en trok een streng gezicht.

In de klas werd het wat stiller.

- Nog één keer zo'n lawaai en ik geef jullie er allemaal van langs, dan neem ik willekeurig iedere tiende leerling! besloot hij plechtig en ging de klas uit.

In de gang botste een kwajongen tegen hem op en liep hem bijna van de sokken.

- Hé jij, wat moet dat, vriendje? zei Pjotr Michajlytsj en hield hem met uitgespreide armen tegen. Wat een steppepaard! Ik zal je een halster aanleggen, wacht maar eens even!

- Pjotr Michajlytsj, Modest Wasiljitsj heeft me na laten blijven en ik heb niets gedaan! zei Kalasjnikow, een leerling uit de derde klas, een jongen van een jaar of achttien, stevig gebouwd, met ongekamde, ongewassen haren en in een lange overjas.

- Als hij dat gedaan heeft, heb je dat waarschijnlijk verdiend, antwoordde Pjotr Michajlytsj hem.

- Ik heb niets gedaan, echt waar; vraagt u het iedereen maar. Ze hebben zeker de pik op mij. Ik kan vandaag niet nablijven: het is marktdag en m'n pa heeft niemand om in de winkel te zitten.

- Des te beter dat je niet kunt, zo zul je er meer spijt van hebben en begrijpen dat het niet aangaat om streken uit te halen en brutaal te zijn, zei Pjotr Michajlytsj en liep heel vlug door.

- Het gaat niet aan om streken uit te halen en brutaal te zijn, deed Kalasjnikow hem na en zó, dat de oude baas alles hoorde, tut, tut, tut, wat een poeha! Ik smeer hem ook zonder pet, je kunt me toch niets maken! zei hij en scheurde uit ergernis een rand van een landkaart af.

In het algemeen lagen strengheid en harde maatregelen helemaal niet in de aard van Pjotr Michajlytsj. Met de scholieren speelde hij het op de een of andere manier nog wel klaar en wanneer het echt niet anders kon, tuchtigde hij hen zelfs, hetgeen hij altijd aan Gawrilytsj opdroeg en waarbij hij persoonlijk nooit aanwezig was. Iedere keer gaf hij Gawrilytsj het voorschrift de afstraffing niet zozeer te geven om hun pijn te bezorgen, als wel om hen te beschamen. Maar Gawrilytsj, die een diepgewortelde haat jegens scholieren koesterde, wist het, als hij de schuldige tenminste aankon, zó te doen dat deze, na de inspecteurskamer te zijn uitgerend, nog twee uur nasnikte. Helemaal in moeilijkheden raakte de oude baas echter wanneer hij op de leraren aanmerkingen moest maken of hen moest berispen. Dat gebeurde overigens alleen maar met de leraar geschiedenis Ekzarchatow, een man met een universitaire opleiding en beslist niet dom. Gedurende de hele maand was Ekzarchatow zeer rustig, in zichzelf gekeerd, ijverig, erg zwijgzaam en beheerste hij zijn vak uitstekend; maar amper had hij zijn salaris gekregen of hij verscheen de volgende dag uitgelaten in de klas: hij maakte grapjes met de leerlingen, ging daarna, met zijn hoed op één oor en een sigaar tussen de tanden, flaneren langs de straat, zong en floot en wilde als de gelegenheid zich voordeed ook best eens op de vuist gaan. Hij voelde zich dan sterk aangetrokken tot het vrouwelijke geslacht en daarom ging hij naar de rivier, bleef op de oever bij de vlotten staan waar de wasvrouwen de was doen en gaf zijn ogen de kost... Vaatwerk, ramen of huisgenoten moesten hem niet voor de voeten komen: hij sloeg ze kapot. Maar had hij zijn roes uitgeslapen dan was er weer geen rustiger man dan hij. Hij had, nog in Moskou, de een of andere weduwe met vijf kinderen getrouwd - God moge weten van welke komaf - een domme, twistzieke vrouw waaraan hij het, naar men zei, te danken had dat hij aan de drank was geraakt. Terwijl haar man de bloemetjes buiten zette, zocht ze haar toevlucht bij de buren, maar wanneer hij weer tot zichzelf kwam, wachtte ze hem op als een oude ijzervreetster en hij hoefde maar een woord te zeggen of ze barstte tegen hem los met wat er maar in haar hoofd opkwam, rukte aan haar haar, aan haar kleren, en rende naar Pjotr Michajlytsj om zich te beklagen. Dan stormde ze regelrecht de inspecteurskamer binnen en krijste:

- O, Pjotr Michajlytsj, help mij in Godsnaam! Wat moet ik beginnen?.. O!

- Wat is er gebeurd? Wat kan ik voor u doen? vroeg Godnew, hoewel hij heel goed wist wat er was gebeurd.

- Dat weet iedereen; twee dagen lang heeft hij gezopen! Doe maar wat u goed dunkt, ik kan gewoon niet meer: er is geen stukje meer heel in huis, alles heeft hij kapotgeslagen; ik ben er zelf nauwelijks levend af gekomen; dit wordt de derde nacht dat ik met de kinders in het badhuis slaap.

- Het is me wat, het is me wat! zei Pjotr Michajlytsj hoofdschuddend. Rustig maar, mevrouw; ik zal hem hierover onderhouden en ik hoop dat het de laatste keer zal zijn.

- Neemt u hem maar eens goed onder handen; zou het niet mogezijn... als u hem nou eens van de roede gaf...

- Mevrouw, dat kan toch niet?! U behoort daar niet eens over te spreken, protesteerde Pjotr Michajlytsj.

- Gawrilytsj! riep hij dan. Ga eens vragen of meneer Ekzarchatow bij mij komt.

En Ekzarchatow verscheen in zijn versleten dienstkleren, een beetje ineengedoken, met een vermoeid gezicht, een blauw linkeroog... kortom een zeer droevige verschijning.

- Nikolaj Iwanytsj, u begint weer aan uw onzalige hartstocht toe te geven! U kent zelf, denk ik, het Griekse gezegde: ‘Dronkenschap is waanzin in het klein!’ En wie wil er nu in een half-krankzinnige toestand verkeren! Met uw verstand, met uw ontwikkeling... dat is niet best, echt, dat is niet best!

- Ik ben schuldig, Pjotr Michajlytsj, dat voel ik zelf heel goed, antwoordde Ekzarchatow en liet zijn hoofd nog meer hangen.

- Jij met je schijnheilige smoel! mengde zijn vrouw zich dan in het gesprek, zonder zich door de aanwezigheid van de inspecteur te laten weerhouden. Dat zèg je alleen maar, dat je je schuldig voelt, maar in je hart laat het je koud. Vijf kinderen heb je en wat ben je voor een kostwinner! Moet ik soms om jou gaan stelen, uit bedelen gaan?

- Nou, nou, zei Pjotr Michajlytsj hoofdschuddend.

- Ik ben schuldig, Pjotr Michajlytsj, herhaalde Ekzarchatow.

- Ik geloof u, ik geloof dat u berouw heeft en ik hoop dat u uw leven zult beteren. Ik verzoek u naar uw klas terug te gaan, zei Pjotr Michajlytsj. Nu, u ziet, mevrouw, voegde hij er aan toe toen Ekzarchatow weg was, ik heb hem niet gespaard, ik heb hem op passende wijze de les gelezen, u hoeft zich nu geen zorgen meer te maken.

Maar de vrouw van Ekzarchatow was hier niet tevreden mee.

- Geen zorgen meer te maken? Wat heeft u dan gedaan? Hebt u die hond soms nog een aai over zijn bolletje gegeven ook? zei ze.

- Ai, ai, ai! Wat schandelijk voor een dame om zulke dingen te zeggen! protesteerde Pjotr Michajlytsj. Echtgenoten moeten elkaars fouten verbeteren door liefde en zachtmoedigheid en niet door gescheld.

- Zijn liefde kan me gestolen worden - dat scheve smoel, wat heb je aan zo'n vent! antwoordde de vrouw van Ekzarchatow. Had ik het geweten, dan was ik niet hier gekomen, wat een stelletje sullen! voegde ze er aan toe, terwijl ze de kamer uitging.

Pjotr Michajlytsj zei grinnekend bij zichzelf:

- Wat een Ka! Ach, wat een kopstuk! Ze heeft die man volledig kapot gemaakt - en het is zo'n begaafde vent! Maar wat doe je er aan?

Pjotr Michajlytsj was altijd zeer verheugd wanneer hij op weg van school naar huis de een of andere bekende ontmoette, bijvoorbeeld een landeigenaar die voor een poosje in de stad was.

- Stop eens even! riep hij dan.

De landeigenaar hield in.

- Blijft u hier lang? vroeg Pjotr Michajlytsj.

- Tot morgen.

- En voor vandaag bent u nergens te eten gevraagd?

- Nee, ik ben nog bij niemand geweest.

- Prachtig, kom dan de koolsoep bij ons proeven; en als u niet komt, word ik boos, werkelijk boos. We hebben elkaar ongeveer een jaar al niet meer gezien.

- Dank u, ik kom graag als het mag. Ik moet alleen nog even bij de rechtbank langs.

- Uitstekend, uitstekend, zo doen we dat als vrienden onder elkaar. Tot straks, zei Pjotr Michajlytsj.

Tegen deze gewoonte van hem om mensen te eten te vragen, kwam Palageja Jewgrafowna voortdurend in opstand.

- En, mijn commandant, wat eten we vandaag? vroeg hij altijd wanneer hij thuiskwam.

- U krijgt genoeg, maakt u zich geen zorgen.

- Dat is het juist, ik heb iemand uitgenodigd...

- Wat! Pjotr Michajlytsj, nooit zegt u het bijtijds en altijd heeft u maar gasten, gasten! Zo heb je nooit genoeg in voorraad.

- Kom, kom, houd op met dat gemopper, commandant! Wie zijn tafel niet met een vriend wil delen, is een gulzig mens.

Palageja Jewgrafowna vond het trouwens helemaal niet erg: ze hield er alleen niet van wanneer men haar, zoals ze het uitdrukte, onbevoorraad aantrof.

Naast de toevallige bezoekers had Pjotr Michajlytsj een dagelijkse gast, zijn eigen broer, de gepensioneerde kapitein Flegont Michajlytsj Godnew. De kapitein was vrijgezel, had een pensioen van honderd roebels in zilver en bewoonde twee kleine kamertjes een paar huizen van Pjotr Michajlytsj vandaan. In tegenstelling met de spraakzaamheid van Pjotr Michajlytsj en het gemak waarmee deze met mensen wist om te gaan, was de kapitein zeer zwijgzaam, hij antwoordde slechts als hem iets werd gevraagd en dan nog volkomen monosyllabisch. Hij was dol op vogels waarvan hij er een kleine honderd verschillende soorten had; verder was hij een liefhebber van jagen en vissen, maar het voorwerp van zijn meest innige verknochtheid was zijn patrijshond Dianka. Zij sliep op zijn bed, hij waste haar, liet haar nooit alleen en kon uren naar haar kijken wanneer ze lang uitgestrekt onder de tafel lag, waarna hij dan opeens grinnikte.

- Waarom lach je, kapitein? vroeg Pjotr Michajlytsj hem soms. Hij noemde zijn broer altijd ‘kapitein’.

- Kijk, Dianka slaapt, was dan het antwoord.

De kapitein had altijd zijn militaire uniform aan. Hij was een groot roker en rookte zware Turkse tabak, die hij, samen met een heel kort meerschuimen pijpje, steeds bij zich droeg in een met glaspareltjes bestikte tabakszak. Deze tabakszak had Nastenjka voor hem gemaakt en op zijn verzoek had ze aan de ene kant een Kozak, die een Turk doodt, geborduurd en op de andere kant - de Warna -vesting. Iedere dag, een half uur voordat Pjotr Michajlytsj thuiskwam, verscheen de kapitein, begroette Nastenjka, kuste haar de hand en informeerde naar haar gezondheid, waarna hij ging zitten en verder zweeg.

- Waarom rookt u niet wat? vroeg Nastenjka dan om hem iets te doen te geven.

- Ik wilde er net een opsteken, antwoordde de kapitein en hij stopte zijn korte pijpje, sloeg vuur in zijn tondel van eigen fabrikaat, gemaakt van het dikke papier dat om de suiker zit en begon te roken.

- Goedenmiddag, kapitein! begroette Pjotr Michajlytsj hem bij zijn thuiskomst.

De kapitein stond dan op en boog eerbiedig. Alleen al uit deze buiging kon men aflezen welk een diep respect de kapitein voor zijn broer had. Aan tafel, als er geen vreemden bij waren, was eigenlijk alleen Pjotr Michajlytsj aan het woord; Nastenjka zei nauwelijks iets en at heel weinig; de kapitein zei helemaal niets en at heel veel; Palageja Jewgrafowna sprong voortdurend van tafel op. Na het eten vond tussen de broers bijna altijd het volgende gesprek plaats:

- En waarheen richt je je schreden? Je gaat zeker naar je vogels kijken? vroeg Pjotr Michajlytsj wanneer de kapitein, nadat hij zijn pijp had leeggerookt, naar zijn pet greep.

- Ja, ik moet ze gezelschap gaan houden, was dan het antwoord.

- Goede reis dan maar! Kom je vanavond?

- Ja, antwoordde de kapitein en vertrok. En inderdaad verscheen hij 's avonds vlak voor de thee met zijn gebruikelijke attributen: tabakszak, pijp en Dianka.

Na de thee werd er gewoonlijk voorgelezen. De kapitein hield vooral van boeken met een historische en krijgskundige inhoud, maar ook naar al het andere luisterde hij zeer aandachtig en wanneer Dianka wat jankte in haar slaap, met haar poot aan haar oor begon te krabben of van genoegen met haar staart op de grond bonsde, dreigde hij haar altijd met zijn vinger en zei zachtjes: ‘Koest!’

Op feestdagen kreeg het leven van de Godnews een iets ander karakter. Met zijn doordeweekse, oude jas aan en een oude pet op ging Pjotr Michajlytsj dan gewoonlijk naar het morgenofficie in zijn parochie, waar ook Flegont Michajlytsj verscheen. Na de dienst gingen de broers ieder naar hun eigen huis. Vervolgens ging Pjotr Michajlytsj met Nastenjka naar de Liturgie, maar dan was hij in officieel tenue en droeg hij zijn nieuwe overjas en een hoed; de kapitein verscheen eveneens in officieel tenue. Na de Liturgie liepen de broers naar voren naar het kruis, waarna ze elkaar kusten en feliciteerden met de feestdag. De kapitein ging bovendien nog naar Nastenjka, informeerde zoals gewoonlijk naar haar gezondheid en feliciteerde haar met de feestdag. Na de kerk ging de hele familie naar huis, waar Palageja Jewgrafowna al koffie had gezet. Op feestdagen was Pjotr Michajlytsj nog meer in zijn schik, nog opgewekter dan anders.

- Lieve broer, zou je ons je pijpje en je tabak willen lenen? vroeg hij dan, terwijl hij zich aan de koffie zette. Hij dronk eenmaal per week koffie en rookte daarbij steevast een pijp tabak.

Dit verzoek van zijn broer deed de kapitein altijd groot genoegen. Zorgvuldig blies hij zijn pijpje uit, stopte het nauwgezet en reikte het, nadat hij er het brandende tondel op had gelegd, zijn broer aan, die hem in dank daarvoor kuste.

Het bericht over de pensionering van Godnew had de hele stad verrast.

- Bent u met pensioen gegaan, Pjotr Michajlytsj? vroeg men hem.

- Ja inderdaad, mijnheer, antwoordde hij.

- Hoe bent u zo op het idee gekomen?

- Hoezo? Het is nu wel welletjes - ik heb lang genoeg gediend!

- Maar anders zou u toch een tweemaal zo groot pensioen hebben gekregen?

- Wat moet ik met een tweemaal zo groot pensioen? God zij dank kan ik rond komen van wat ik nu heb: ik red me heus wel.

II

De lezer heeft het volste recht uit het vorige hoofdstuk te concluderen, dat in het door mij beschreven gezin de rust, vrede en zegen Gods heersten en dat allen zo gelukkig waren als ze maar zijn konden. Zo leek het ook en zo zou het inderdaad ook zijn geweest als daar geen verandering in was gebracht door een jong schepseltje, mijn toekomstige heldin, Nastenjka. De vrouw van de commissaris van politie, dezelfde die de verhouding van Pjotr Michajlytsj tot Palageja Jewgrafowna in zo'n ongunstig daglicht wist te stellen, zei over Nastenjka:

- Lieve hemel! Zou er op aarde een nog onooglijker meisje rondlopen dan die ongelukkige Nastenjka Godnewa?

- Waarom speciaal onooglijk? Het is juist een heel lief meisje, waagde haar man voorzichtig haar tegen te spreken.

- Heel lief, zei zijn vrouw met nadruk en werd helemaal rood alsof men haar diep had beledigd.

- Wat is daar dan verkeerd aan? zei haar man, meer tot zichzelf dan tot zijn vrouw.

- Heel lief, herhaalde zijn vrouw (en er was iets sissends in haar stem), ze haalt alle danspassen door elkaar en dan dat Frans dat ze spreekt: zje-ne-feu-pah, zje-ne-peu-pah!

- Het zijn geen rijke mensen, ze zouden nooit een gouvernante in dienst hebben kunnen nemen! verstoutte haar man zich nog in het midden te brengen.

Zijn vrouw keek hem enkele ogenblikken recht aan en mat hem met haar blik alsof ze overwoog wat ze met hem beginnen moest en zei toen, duidelijk haar woede beheersend:

- Wat kom je hier eigenlijk in de huiskamer doen? Opgekrast, blijf jij maar de hele dag in je werkkamer en waag het niet je vuile tronie hier te vertonen!

De commissaris haalde alleen maar eens zijn schouders op en ging de kamer uit.

- Wat een wijsneuzige filosoof, de overgehaalde stomkop! Die waagt het er zelfs een mening op na te houden, zei zijn vrouw. Boerenmeiden hebben ook geen geld voor gouvernantes en het blijven dan ook boerenmeiden.

Is het nog nodig te zeggen dat de weinig vleiende uitlatingen van de vrouw van de politiecommissaris ten enenmale onbillijk waren? Nastenjka was verre van onooglijk, integendeel: het was een niet groot, tenger gebouwd, donker meisje met weelderig zwart haar en grote donkere ogen als twee rijpe kersen, die half geloken waren wat aan haar gezicht een enigszins sentimentele uitdrukking gaf; kortom, ze had een alleraardigst kopje.

Wat haar ontwikkeling betreft zij mij hier een kleine uitweiding vergund. Nastenjka was - in de ware zin des woords - wat men noemt een meisje uit de provincie. Maar, lezer, denk in Godsnaam niet dat zij een van die meisjes uit de provincie was, zoals we die tegenwoordig kennen. Het verschil is enorm. Ik zelf bijvoorbeeld ben nog lang geen oude man en sta pas aan het begin van dat solide leven van omstreeks de veertig, maar, hemel, ondanks mijn ijverige speurtochten heb ik al in geen vijftien jaar van die lieve meisjes uit de provincie ontmoet aan wie ik eens mijn eerste liefde heb opgedragen, met wie ik onder het lezen van Amalat Bek hete tranen heb vergoten, met wie ik regels uit Jewgeni Onegin uitwisselde en voor wie ik in het poëzie-album schreef:

Nooit zal ik zeggen of bekennen,

Mijn eeuwige geheim.

In die tijd, mijn tijd, werden er bijna in ieder stadje, in ieder gehucht van die kleine geschiedenissen verteld, bijvoorbeeld dat een zekere Annotsjka Sawinowa stapel verliefd was - o, gruwel - op Ananjin, een getrouwde man, zodat haar moeder haar naar Moskou of voor een badkuur mee moest nemen om haar van deze blinde hartstocht te genezen; en dat Katenjka Makarowa zo weinig onverschillig tegenover een luitenant van de karabiniers stond, dat ze zelfs op een bal niet in staat was geweest dit te verbergen en de hele avond haar ogen niet van hem had kunnen afhouden. Bijna elk meisje - daar ben ik van overtuigd - bewaarde destijds in het geheime laatje van haar commode een paar schriften met gedichten die ze ijverig en natuurlijk vol taalfouten allemaal eigenhandig had overgeschreven. Tijdens de eindeloze mazurka's spraken de meisjes met hun cavaliers over hun gevoelens en ze gingen daar zo in op, dat ze zelfs niet merkten dat de mazurka was afgelopen en iedereen reeds aan het souper zat. Bij de hedendaagse meisjes uit de provincie vind je niets van dit alles. Mijn God, wat zijn ze tegenwoordig verstandig en voorzichtig, wat is voor hen, vergeleken bij de meisjes van vroeger, het dragen van een korset niet gewoon! Wat spelen ze niet energiek piano, al wil het aan begrip nog wel eens ontbreken! Hoe correct spreken ze niet hun Frans! Wat dansen ze niet gracieus! Maakt u zich echter geen zorgen: zíj zullen niet volkomen in het dansen opgaan. Als u met hen een gesprek over gevoelens begint (de schrijver heeft dat met opzet wel eens gedaan) dan zullen ze, geloof me, daar niet op ingaan, of omdat ze het gewoon niet begrijpen, of omdat ze het onwelvoegelijk vinden. Als u heden ten dage aan een meisje uit de provincie vraagt of ze van muziek houdt, zal ze ‘ja’ zeggen en u twee of drie polka's voorspelen; een ander zingt misschien iets uit de Norma, maar als u zou vragen of zij voor u een Russisch lied of een romance ten gehore zou willen brengen die misschien niet erg nieuw is, maar die u vanwege haar innigheid lief is, dan zal ze een gezicht trekken en van de piano opstaan. De schrijver heeft eens in een gezelschap van zulke jonge meisjes de mening geponeerd, dat het zeer voor het hart van een meisje pleit wanneer ze droomt in de maneschijn... iedereen begon hartelijk te lachen en als uit één mond zeiden ze: ‘Dromen! Wat belachelijk!’ Onze grote Poesjkin, voorbestemd naar het schijnt om de eeuwige lieveling der vrouwen te zijn, Poesjkin, wiens werk de meisjes in mijn tijd bijna helemaal van buiten kenden en wiens Tatjana hun ideaal was - de meisjes van tegenwoordig hebben deze Poesjkin bijna niet gelezen, hoewel ze honderden delen Dumas en Paul Féval hebben verslonden. En weet u waarom? Omdat daarin het hof, de schitterende salons van de heldinnen en rijke stoeten van rijtuigen worden beschreven. En als de schrijver al eens bij de hedendaagse meisjes iets van liefde heeft bespeurd, dan bleek ook daar weer dat dit gevoel uitgerekend betrekking had op een man die een voortreffelijke partij was; en hoe voortreffelijker de partij, dat wil zeggen, hoe voordeliger, des te groter werd de hartstocht. Men kan bijna met zekerheid zeggen, dat de meisjes van vroeger onder liefde gebukt gingen en die van nu onder het feit dat papaatje zo weinig geld heeft. Vroeger was een jong meisje bereid met een arme, doch nobele Voldemar weg te lopen; tegenwoordig wordt er niet meer weggelopen, maar in plaats daarvan heeft de schrijver tientallen malen met bloedend hart gezien hoe een zeventienjarig meisje al haar koketterie aanwendde om een rijke oude man aan de haak te slaan. Vroeger was Hij een halfgod, maar nu is Hij een generaal in spe of een eigenaar van vijfhonderd zielen. Van de dromerij, van de gevoeligheid waarvoor de goede Karamzin vroeger zo heeft geijverd, is helemaal niets meer over: ijdelheid en nog eens ijdelheid, uiterlijke schijn en innerlijke leegte hebben de jonge harten aangetast. Voor een goed geveerd rijtuig, voor een fluwelen mantille afgezet met zwanendons, een briljanten diadeem zijn de hedendaagse jongedames bereid iedere mogelijke huwelijkskwelling te ondergaan.

Mijn heldin was niet zo: ze was heel pienter, goedhartig en tot op zekere hoogte ook sentimenteel en gevoelig, maar ze zat krom, kon noch langzaam noch snel walsen, speelde helemaal geen piano en haar Franse uitspraak was: zje-ne-feu-pah, zje-ne-peu-pah. Maar wat wilt u? Ze had nooit een Franse gouvernante gehad die haar het geheim van een goede uitspraak had kunnen bijbrengen; men had haar niet in een pensionaat geleerd om rechtop te zitten en révérences te maken; ze had zelfs nooit de een of andere praktische tante of zuster gehad die zich om haar uiterlijk had bekommerd en haar, zoals Gogol zegt, had volgepropt met vrouwezaken.

Na de dood van zijn vrouw had Pjotr Michajlytsj niet van Nastenjka kunnen scheiden en hij had haar thuis opgevoed. Als kind was ze een echte wildebras: ze rende hele dagen in de tuin rond, knoeide met zand en werd bruin van de zon zoals alleen een klein donker meisje dat kan, ze voerde de ganzen bij de rivier en speelde zelfs paardje met de jongetjes uit de buurt. De bedelares die iedere dag op het erf van Pjotr Michajlytsj kwam, zei altijd als ze haar zag:

- Wat een wildebras! Wacht maar, ik neem d'r mee in de zak!

Nastenjka kreeg dan een kleur, maar raakte niet in de war en keek de oude vrouw dapper aan. Aan Palageja Jewgrafowna gehoorzaamde ze natuurlijk niet in het minst en ze was ook helemaal niet bang voor haar.

De huidhoudster raakte in alle staten wanneer ze zag dat Nastenjka's jurkje vol vlekken zat en haar schoentjes kapot waren.

- Kijk je linnen jurkje uit Petersburg nu eens, jij trekt ook maar aan wat je wilt... Nee, Nastasja Petrowna, nee, ik zal bij je vader over je moeten klagen.., zei ze dan.

- Pappie zal niks zeggen, antwoordde Nastenjka en holde zelf naar haar vader toe.

- Pappie, kijk eens wat een smeerpoets ik ben, zei ze.

- Prachtig, prachtig, mijn kleine zigeuner! antwoordde hij haar. (Pjotr Michajlytsj noemde zijn dochtertje altijd ‘kleine zigeuner’ vanwege haar levendigheid en haar bruinverbrande gezichtje)

Nastenjka sprong dan op zijn knieën, kuste hem, ging daarna naast hem op de divan liggen en viel in slaap. De oude man zat urenlang doodstil naast haar om haar niet wakker te maken, urenlang keek hij naar haar zonder zijn ogen af te wenden, daarna tilde hij haar voorzichtig op en droeg haar naar haar bedje.

‘Wat zouden we samen een hoop vreugde hebben beleefd als zij nog had geleefd’, zei hij dan tot zichzelf en met tranen in de ogen liep hij naar zijn werkkamer, waaruit hij lange tijd niet te voorschijn kwam...

Wanneer Palageja Jewgrafowna Pjotr Michajlytsj verweet: ‘U verwent haar, u verwent haar, ontken het maar niet’, dan antwoordde hij daar gewoonlijk op met: ‘Een kind verbieden zich uit te leven betekent de beste ogenblikken van het leven vergiftigen en de zuiverste, stralendste vreugde bederven.’

Pjotr Michajlytsj leerde zelf Nastenjka schoonschrijven, de Schrift en de beginselen van taal en rekenen. Het kind was heel vlug van begrip. Hoe verrukt toonde hij zijn kennissen het bekende schrijfvoorbeeld ‘Amerika is zeer rijk aan zilver’ dat zij met haar kleine handje in reusachtige letters had neergeschreven!

- Ze wordt een calligraaf, mijne heren, mijn dochter wordt een calligraaf, beslist! zei hij dan. Hij ondervroeg haar ook heel graag in de aanwezigheid van bezoekers over de tafels en om te proberen haar van haar stuk te brengen, stelde hij de vraag als volgt:

- En, zeg me eens, Nastasja Petrowna, hoeveel is nu bijvoorbeeld negen maal twee?

- Achttien, antwoordde Nastenjka en ze vergiste zich nooit.

De oude man was verrukt.

Toen Nastenjka veertien jaar was geworden, hield ze op met in de tuin rond te hollen, ze speelde zelfs niet meer met poppen, schaamde zich haar oom, de gepensioneerde kapitein, te kussen en wanneer ze het, op bevel van haar vader deed, kreeg ze een kleur; de kapitein bloosde dan ook. Waarmee en hoe moest Pjotr Michajlytsj in zijn eentonige leven zijn kleine zigeuner bezighouden? Zonder het zelf te merken, maakte hij haar vertrouwd met zijn eigen geliefde bezigheid. Iedereen herinnert zich wel, geloof ik, in welke enorme aantallen er in de dertiger jaren romans van de meest uiteenlopende inhoud verschenen, zowel in het Russisch als in vertaling: historische romans, zeden- en schelmenromans; bloemlezingen, almanakken en dan ook nog tijdschriften. Iedere avond werd uit dit alles iets voorgelezen. Eerst luisterde Nastenjka met de onbewuste nieuwsgierigheid van een kind, maar daarna begon ze zelf haar vader voor te lezen en tenslotte ontwikkelde ze een ware hartstocht voor lezen.

Haar debuut in het kleine provincie-wereldje was niet direct een succes: ze was al achttien toen de weduwe van generaal Sjewalow, een zeer modieuze en hooghartige dame, zich voorgoed in de stad vestigde. Daarvoor had ze de zomers op haar landgoed en de winters in de hoofdsteden doorgebracht en nu kwam ze in het districtsstadje wonen om persoonlijk invloed uit te oefenen op het verloop van een belangrijk proces dat daar over haar bezittingen werd gevoerd. Ze had één dochter, mademoiselle Polina, een meisje dat, naar men zei, heel intelligent en ontwikkeld was, maar helaas met een ziekelijke gelaatskleur en - zo luidden de geruchten - met aan één kant twee ribben te weinig - een gebrek dat overigens nauwelijks opviel. De generaalsvrouw was heel rijk en ongelooflijk gierig: ze haalde uit haar landgoed wat er maar te halen viel, in de huishouding regelde ze alles zelf en ze viel dood op iedere cent. Men zei, dat haar gierigheid zover ging dat ze niet alleen haar personeel, maar ook voor zichzelf en haar dochter op het eten beknibbelde en dat er bij hen voor de maaltijd, wanneer er geen gasten waren, precies zoveel werd klaargemaakt als nodig was om de ergste honger weg te nemen; de generaalsvrouw spaarde echter kosten noch moeite voor de uiterlijke schijn. Toen ze in de stad aankwam, huurde ze het mooiste huis, er werden meubels bezorgd, overtrokken met fluweel en trijp, in alle vertrekken werden schilderijen met vergulde lijsten opgehangen en een overvloed aan bronzen ornamenten neergezet. In de stad reed ze altijd in een karos met voorrijder, maar met een vierspan dat vel over been was. Ze had een butler en al haar knechten liepen altijd in livrei. De kroon op dit alles was dat ze aankondigde, dat er de hele winter iedere donderdag bij haar een soirée dansante zou zijn.

In het kleine stadje viel iedereen om van eerbied voor haar, te meer daar de generaalsvrouw zich in de omgang zeer hooghartig toonde, zich, hoewel ze met alle ambtenaren in de stad kennis had gemaakt, met niemand inliet en ronduit zei, dat het in geestelijk opzicht een verademing voor haar was, wanneer ze met vorst Iwan en diens lieve familie samen was (vorst Iwan was een rijke landeigenaar uit de buurt en een verre bloedverwant van haar).

De generaalsvrouw had eigenlijk bij toeval met Pjotr Michajlytsj kennis gemaakt. Zij had zich tot hem gewend met het verzoek haar te willen voorzien van boeken uit de bibliotheek van de districts-school en toen hij daarin had toegestemd, had ze hem, als om iets terug te doen, uitgenodigd voor haar eerste donderdag en hij moest beslist zijn dochter meebrengen. De schrik sloeg Nastenjka wel een beetje om het hart toen Pjotr Michajlytsj haar vertelde, dat ze naar het bal bij de generaalsvrouw zouden gaan; ze had er overigens wel zin in. Ondanks zijn volledige onervarenheid met balzaken begreep Godnew, dat hij zijn dochter bij haar debuut in de uitgaanswereld zo goed mogelijk gekleed moest presenteren en hij vroeg Palageja Jewgrafowna in deze om raad. Als gevolg van hun besprekingen werd er besloten de allerbeste tule voor een jurk en de beste satijn voor een onderkleed te kopen. De huishoudster gaf zich ongelooflijk veel moeite en ruilde de gekochte stof wel een keer of zeven: nu eens vond ze in de tule een gaatje dat iets groter was dan de andere, dan weer zag ze een vlekje op het satijn. Ze besloot niet zelf de jurk te naaien en na lang zoeken vond ze onder de lijfeigenen van de vrouw van de ontvanger een naaister, waarmee ze afsprak, dat ze bij de Godnews zou komen werken; ze installeerde de naaister op haar eigen kamer en controleerde ieder steekje. Ze bedisselde, dat Nastenjka om haar hals het parelsnoer met briljanten slot van de overleden vrouw van Pjotr Michajlytsj zou dragen en was met het overrijgen, schoonmaken, wassen, kortom het in orde brengen van het snoer hele middagen bezig. Als echte Duitse was Palageja Jewgrafowna een meester in het koken, maar ze wist niets van kleren. De tule die ze had uitgekozen, was weliswaar van de beste kwaliteit, maar had een harde roze kleur. Ook had de naaister de jurk een te modieuze coupe willen geven en maakte de punt van het lijfje veel te diep. Het opgeknapte parelsnoer was natuurlijk wel kostbaar, maar een beetje te zwaar en ietwat protserig. Al deze onvolkomenheden werden noch door Nastenjka, die voortdurend door een onbestemde angst werd beheerst, noch door Palageja Jewgrafowna zelf, die haar pupil naar beste weten had gekleed, opgemerkt en natuurlijk ook niet door Pjotr Michajlytsj, die volstrekt geen idee had van zulke delicate aangelegenheden als het vrouwelijk toilet. Zelf trok hij zijn nieuwe uniform aan, een wit vest met glimmende knopen en een witte das - hetzelfde kostuum dat hij gewoonlijk aantrok bij de viering van het Heilig Avondmaal en bij de Liturgie op Paaszondag.

Toen Nastenjka helemaal gekleed binnenkwam, riep hij uit:

- Wel, wel, wat een koningin! Bene!.. Optime!.. Draai je hoofdje eens opzij... prachtig... werkelijk prachtig... Mijn commandant, onze Nastenjka is een schoonheid!

- Hè, houd toch op, u staat in de weg; gaat u toch opzij, u staat in het licht, ik kan niets zien, antwoordde de huishoudster snibbig, terwijl ze zorgzaam Nastenjka's jurk gladstreek en rechttrok.

Met zijn dochter aan zijn arm trad Pjotr Michajlytsj de feestelijk verlichte balzaal van de generaalsvrouw binnen, waar reeds enkele gasten aanwezig waren. Het was droevig, vermakelijk en in zekere zin ook lachwekkend hem op dat ogenblik gade te slaan: trots schreed hij voort, kennelijk er van overtuigd dat zijn Nastenjka de mooiste van allen zou zijn. Uit de zelfvoldane en kalme uitdrukking op zijn gezicht kon men aflezen, dat het hem volstrekt was ontgaan, dat reeds bij de eerste stap zijn kleine, spichtige Nastenjka volledig was verpletterd door de indrukwekkende verschijning van de oudste dochter van vorst Iwan, een meisje van een jaar of achttien en een betoverende schoonheid, en dat bovendien de venijnige vrouw van de politiecommissaris, welke ook in de zaal aanwezig was, tot haar deemoedige echtgenoot, die somber aan haar zijde zat, had gezegd:

- Ik feliciteer je, nu verschijnen op deftige bals ook al kakkerlakken in bessensaus.

In de salon gekomen liep Pjotr Michajlytsj op de gastvrouw toe, die in een halfliggende houding op een hoeksofa zat.

- Sta mij toe, Excellentie, u mijn dochter voor te stellen, zei hij strijkvoetend.

- Charmée, zei de generaalsvrouw met een lichte hoofdknik en draaide met haar ogen.

Nastenjka ging in een fauteuil zitten die nogal ver weg stond. De generaalsvrouw wendde loom haar hoofd naar Nastenjka en keek haar enkele ogenblikken met haar doffe grijze ogen aan. Nastenjka dacht, dat ze haar iets wilde vragen, maar de generaalsvrouw zei geen woord, draaide toen haar hoofd naar de andere kant waar de vrouw van de pachter der drankaccijnzen overladen met briljanten keurig in de houding zat en merkte op:

- Wat heeft u een prachtige armband aan! Combien l'avez-vous payé?

- Ik weet het niet, Excellentie, het is een geschenk van mijn man, antwoordde de vrouw blozend van genoegen dat men aandacht aan haar had geschonken.

Mlle Polina, juist klaargekomen met haar toilet, kwam binnen; ze liep regelrecht naar haar moeder, nam haar hand en kuste die.

- Qui est cette jeune personne? vroeg zij, een blik op Nastenjka werpend waarbij haar ogen zich even vernauwden.

Haar moeder gaf geen antwoord, sloot alleen maar haar ogen en glimlachte.

Nastenjka was intelligent en zelfbewust; niets van dit alles was haar ontgaan, ze had alles heel goed begrepen - enze kreeg een kleur.

Het dansen begon. Er waren weinig heren die dansten en die dansten dan met de dochter des huizes of met andere hun bekende meisjes. Niemand vroeg Nastenjka en dat was nog niet eens het ergste - er wachtte haar iets veel onaangenamers: onder de gasten bevond zich een zekere Mediokritski, een ambtenaar en chef van een onderafdeling, die de speciale genegenheid genoot van de vrouw van de politiecommissaris; zij had hem bij de generaalsvrouw aanbevolen voor het opstellen van documenten en het nalopen van haar proces en daarom werd hij door de gastvrouw, hoewel niet van harte, toegelaten op haar soirées, waar hij zich gewoonlijk slechts bezighield met het gladtrekken van zijn glacé handschoenen en het naar beneden trekken van zijn vest. Maar deze avond kwam Mediokritski, ziende dat juffrouw Godnewa steeds bleef zitten en met niemand danste, op de gedachte dat uitgerekend zij een heel geschikte dame voor hem was en met de bedoeling met Nastenjka te dansen, ging hij naar haar toe, sloeg zijn hakken tegen elkaar en vroeg haar voor de quadrille. Natuurlijk begreep Nastenjka dat alleen al de uitnodiging van een dergelijke cavalier een nieuwe vernedering voor haar betekende, maar ze liet niets merken en volgde hem. Reeds bij de eerste pas werd het duidelijk, dat Mediokritski niet op het idee zou komen iemand als vis-à-vis te vragen; dit werd overigens ogenblikkelijk opgemerkt door Mlle Polina en in orde gebracht: ze kwam meteen door de zaal op hen aflopen en vormde het vis-à-vis met haar cavalier, een huzaar op verlof, nadat ze hem op gedempte toon iets had toegevoegd. De huzaar haalde alleen maar zijn schouders op en zei: ‘O mon Dieu, mon Dieu!’ Het werd even later duidelijk, dat de jonge afdelingschef, die zichzelf voornamelijk door afkijken de Franse quadrille had geleerd, de figuren niet volledig beheerste: hij vergiste zich steeds en tenslotte bleef hij in de vijfde figuur, de moeilijkste, helemaal steken. Met zijn dame sprak hij geen woord, hij keek haar slechts zo nu en dan met een vriéndelijke glimlach aan. Toen de quadrille was afgelopen, zei hij plotseling: ‘Tot de volgende’. Het werd Nastenjka zwart voor de ogen; het liefst was ze in tranen uitgebarsten, maar ze beheerste zich en stemde toe. Toen zij zich weer opstelden, gleed er over vele gezichten een spottende glimlach. Mediokritski gedroeg zich als tevoren: hij zweeg gedurende de hele quadrille en bij het eind zei hij weer: ‘Tot de volgende’. Aangezien hij de gebruiken bij een bal niet kende, kwam het niet in zijn hoofd op, dat men in nette kringen niet de hele avond met één en dezelfde dame danst.

Het werd Nastenjka te veel: onder het voorwendsel dat ze hoofdpijn had, liet ze ijlings haar opdringerige cavalier in de steek en liep naar haar vader, die met een tevreden en goedige uitdrukking op zijn gezicht bij een speeltafel zat; toen hij Nastenjka echter zag, schrok hij echt, zó bleek was ze.

- Wat is er met je, kindje? vroeg hij ongerust.

- Laten we naar huis gaan, ik voel me niet goed, antwoordde Nastenjka.

- Goed, goed, we gaan. Ach, wat ben je toch een teer poppetje! zei de oude man, terwijl hij opstond. Excuseert u mij, Excellentie, zei hij, toen ze door de salon liepen, mijn dochter voelt zich onwel.

Thuisgekomen rukte Nastenjka gewoon haar baljurk uit en wierp zich op haar bed. De volgende morgen werd ze wakker met oogleden die gezwollen waren van het huilen en ze beloofde zichzelf plechtig nooit meer ergens naar toe te gaan. Lezen werd haar enige ontspanning. Ze las alles wat ze te pakken kon krijgen. Tenslotte had ze alle Russische boeken uit. Nastenjka deelde haar vader mee, dat ze Frans wilde leren. De oude man, die deze taal goed beheerste maar afschuwelijk slecht uitsprak, nam het op zich haar Frans te leren. Nastenjka werkte dag en nacht en na een half jaar kon ze zonder moeite bijna alles lezen. Dit alles vormde en ontwikkelde natuurlijk haar geestelijke vermogens, maar tegelijkertijd werd haar verbeelding sterk geprikkeld. Ze begon in een eigen wereldje te leven dat werd bevolkt door Homerussen, Horaces, Onegins en helden van de Franse revolutie. Ze kon zich de liefde van een vrouw niet anders voorstellen dan als een gevoel waaraan zelfopoffering ten grondslag moest Eggen; ze zag het society-leven als een kwelling en de publieke opinie als onzin, waaraan het niet de moeite waard is aandacht te besteden. Het milieu waarin ze leefde, werd ondragelijk voor haar. De goedige en altijd tevreden Pjotr Michajlytsj begon haar te irriteren, vooral wanneer hij de een of andere stadsgenoot prees of een gebeurtenis vertelde die hij in de stad had gehoord en zelfs wanneer hij met smaak zat te eten - kortom, ze begon voor zichzelf, voor haar vader en voor de overige huisgenoten een klein tirannetje te worden en iedere dag meer eigenaardigheden te vertonen. Zo wilde ze plotseling paardrijden en stond er op, dat er voor haar een zadel werd gekocht en hoewel hun paard geen rijpaard was en zij zelf nog nooit in het zadel had gezeten, reed ze, of liever gezegd, sprong ze weg in galop, zodat Pjotr Michajlytsj het bestierf van angst. Bleek en helemaal trillend kwam ze echter heelhuids terug. Een andere keer haalde ze het in haar hoofd te voet een tocht van meer dan dertig werst naar een bedevaartplaats te maken. Ze zette haar plan door en was daarna twee weken ziek.

Al deze grillen en excentriciteiten verklaarde Pjotr Michajlytsj, die in zijn dochter nog steeds een half kind zag, uit geschokte zenuwen en hij was er vast van overtuigd, dat met een badkuur de volgende zomer alles zou overgaan. Tegelijkertijd was hij helemaal verrukt wanneer hij merkte, dat Nastenjka's kennis zich met de dag verrijkte of, zoals hij dat uitdrukte, dat zij haar geestelijke horizon verwijdde.

- Wat heb je me toch een helder koppetje! Als je een jongen was geweest, zou er een dichter uit je zijn gegroeid, een dichter, beslist, zei de oude man dikwijls. Zijn dochter bloosde als ze dat hoorde, want ze wàs al dichter en schreef in het diepste geheim bijna elke dag verzen.

Zo verstreek de tijd. Nastenjka was reeds in de twintig; er waren geen huwelijkscandidaten, met uitzondering overigens van één geval. Na het bal bij de generaalsvrouw begon plotseling die afschuwelijke Mediokritski iedere zondagavond met zijn gitaar bij Pjotr Michajlytsj te verschijnen en elke keer, nadat hij een tijdje had gezeten, vroeg hij toestemming om iets te mogen zingen en spelen. De oude man, die tegen niemand onvriendelijk kon zijn, ontving hem en luisterde naar hem. Mediokritski begon bijna altijd, een tedere blik op Nastenjka richtend, met:

Door dichte neev'len zwem ik voort

En strand op harde steen,

En dan vliedt onbeweend

Mijn jonge leven heen.

Dit alles had tot gevolg dat op een morgen, volkomen onverwacht, de vrouw van de politiecommissaris bij Pjotr Michajlytsj op bezoek kwam en hem zonder omwegen namens haar gunsteling om Nastenjka's hand vroeg. Pjotr Michajlytsj glimlachte flauwtjes.

- Wij danken u heel vriendelijk voor uw bemoeiingen, Marja Iwanowna, en de heer Mediokritski voor de eer, zei hij, maar mijn dochter is nog te jong.

De vrouw van de politiecommissaris trok een zuinig mondje; zij hield er hoegenaamd niet van te worden tegengesproken en in dit geval had ze dat zelfs niet eens verwacht.

- Dat gebruikt men gewoonlijk alleen als voorwendsel, Pjotr Michajlytsj! begon ze. Het is niet mijn zaak, maar volgens mij is deze jongeman een zeer goede partij voor Nastasja Petrowna. Hij mag dan arm zijn, armoede is geen schande.

Pjotr Michajlytsj begon zich enigszins te ergeren.

- Armoede is inderdaad geen schande, zei hij, en niet omdat hij arm is, kunnen wij het aanzoek van de heer Mediokritski niet aannemen, maar omdat hij een man zonder enige beschaving is met, naar ik heb vernomen, nogal kwalijke neigingen op zedelijk gebied.

- Het lijkt me dat de bruidegom in dit geval in beschaving voor de bruid niet onderdoet! antwoordde de vrouw van de politiecommissaris spottend.

Nastenjka, die van dit gesprek getuige was, hield het niet langer uit:

- U heeft zelf een huwbare dochter, Marja Iwanowa, zei ze, als Mediokritski u zo bevalt, dan kunt u hem beter uw eigen dochter tot vrouw geven.

- Nee, juffrouw, met mijn dochter kan hij niet trouwen, verklaarde de vrouw van de politiecommissaris met nadruk.

- Waarom denkt u dan dat hij wel met mij kan trouwen? vroeg Nastenjka, die vuurrood was geworden, op trotse toon.

- Ach mijn God! riep de vrouw uit. Ik heb helemaal niets gedacht en alleen maar voldaan aan het dringend verzoek van een jongeman. Er zal hem wel enige hoop zijn gegeven, zodat hij een zeker recht had - dat weet ik verder niet!

Nastenjka verloor haar zelfbeheersing; de tranen sprongen haar in de ogen.

- Ù heeft hem waarschijnlijk hoop gegeven, niet ik, en ik verzoek u zich verder niet druk te maken over mijn lot en mij te verschonen van uw aanzoeken uit wiens naam dan ook, zei ze met opgewonden stem en vloog de kamer uit.

De vrouw van de politiecommissaris keek haar spottend na.

- En uw antwoord luidt hetzelfde, Pjotr Michajlytsj? vroeg ze.

- Precies hetzelfde, Marja Iwanowna, antwoordde Pjotr Michajlytsj. Het spijt me alleen heel erg, dat u deze voor ons zo beledigende opdracht op u hebt willen nemen.

- Ik betreur dit alles natuurlijk veel meer, omdat men juist in deze gevallen zo voorzichtig moet zijn en goed moet weten met wat voor mensen men te maken heeft, antwoordde de vrouw van de politiecommissaris, terwijl ze met hoekige bewegingen de linten van haar hoed vaststrikte en haar geverfde boa omsloeg, waarna ze onmiddellijk vertrok.

Pjotr Michajlytsj deed haar uitgeleide tot aan de bediendenkamer en ging toen naar zijn dochter, die zat te huilen.

- Waarom zit je nu zo te huilen, Nastenjka? Wat heeft dat te betekenen? Schaam je je niet? Wees toch een beetje flink!

- Hetis gewoon afschuwelijk, pappa! Straks komt ze nog mijn hand voor haar knecht vragen. Ze had het huis uitgezet moeten worden!

- Kom, kom, zo is het wel genoeg! Wat ben je toch een opgewonden standje! Jij trekt je ook alles aan. Kom, laten we liever wat gaan lezen! zei de oude man.

Maar Nastenjka was zelfs niet in staat om te lezen.

Dit voorval vervreemdde haar definitief van het kleine provincie - wereldje. Ze ging nergens meer heen en ontmoette haar kennissen alleen in de kerk, op de stadswal, waar ze op zomeravonden soms met haar vader wandelde, of thuis; ze groette nooit als eerste en zelfs wanneer men haar een vraag stelde, gaf ze of geen antwoord of ze antwoordde heel kortaf en als het ware vijandig.

III

Een week of drie nadat de beschikking over zijn ontslag was afgekomen, las Pjotr Michajlytsj op een avond voor uit Danilewski's Geschiedschrijving van '12, tot groot genoegen van de kapitein. Nastenjka zat bij het raam en staarde peinzend naar een open plek in het bos die door het bleke maanlicht werd overgoten. Gawrilytsj kwam de vestibule binnen en begon tegen het dienstmeisje dat daar zat, ergens over uit te varen.

- Hé, grenadier, wat is er aan de hand? riep Pjotr Michajlytsj.

- Ik kom voor u, antwoordde de Rasp, terwijl hij zijn pokdalige snuit om de hoek van de deur stak. De nieuwe opziener is aangekomen, hij wil dat de leraren morgen om negen uur bij hem op zijn kamer komen en ze moeten beslist in uniform zijn.

- Aha, kijk eens aan! Die weet van aanpakken! Kapitein, dat is nog eens in jouw straatje, militairement, niet waar? zei Pjotr Michajlytsj, zich tot zijn broer wendend.

- Ja, inderdaad, antwoordde deze diepzinnig.

- Waar heeft de nieuwe inspecteur zijn intrek genomen? vroeg Pjotr Michajlytsj.

- In het logement, bij Afonjka-zonder-vingers, antwoordde de Rasp alsof dat hem ergerde.

- En ben je zelf bij hem geweest?

- Nee, waarom zou ik? De vrouw van Afonjka kwam het zeggen: morgen om negen uur en beslist in uniform - dat is alles.

- Ga ze het dan vertellen!

- Vandaag niet meer: je krijgt toch geen gehoor... het is te laat; ik doe het morgen wel.

- Zoals je wilt, maar denk er aan, wel vroeg; zeg tegen de heren leraren, dat zij zich tot in de puntjes kleden en bij mij komen: dan gaan we samen. En zelf moet je je eens scheren en die viltlaarzen uittrekken, maar vóór alles - die koolsoep van je; pas op, jij!

- Koolsoep, altijd koolsoep! Dat is het enige waarover u praat! mopperde de invalide en ging, boos de deur achter zich dichtsmijtend, de kamer uit.

Pjotr Michajlytsj keek hem lachend na.

Overigens kweet Gawrilytsj zich deze keer van de hem opgedragen taak met een voor hem ongewone snelheid. Hij ging al voor zonsopgang bij de leraren langs, die zich op hun beurt om zeven uur bij Pjotr Michajlytsj verzamelden. Allen waren ze min of meer onderhevig aan een zeker gevoel van angst en ongerustheid. Het gezelschap was echter niet compleet: aanwezig waren de ons bekende leraar geschiedenis Ekzarchatow en de leraar wiskunde Lebedew, een boom van een vent van bij de twee meter met bijna altijd ongekamd haar, zelden geschoren en met een zeer zware basstem. Zijn woeste uiterlijk was volledig in overeenstemming met zijn teugelloze hartstocht voor de jacht. Hij was vanzelfsprekend de beste schutter van het hele gouvernement en een meer dan voortreffelijk berenjager: hij had in zijn leven al meer dan dertig stuks eigenhandig neergelegd. Door de jacht bestond er een bijzonder innige vriendschap tussen Lebedew en de kapitein. De derde leraar was Roemjantsew, docent in de rhetorica. In tegenstelling tot Lebedew was hij een kleine, tengere, jonge man, meer dan verlegen en als gevolg daarvan wat achterbaks van aard; tegelijkertijd was hij echter een enorme kletskous en had hij sterk de neiging de dandy uit te hangen: men zag hem eeuwig en altijd met à la coco gefriseerd haar en tochtlatjes. Ook bij deze gelegenheid was hij aan komen zetten in een, naar zijn mening, zeer modieuze jas en een bonte, in een enorme strik geknoopte sjaal; maar op aanraden van Pjotr Michajlytsj was hij weer onmiddellijk naar huis gehold en had zijn uniform aangetrokken.

Ook Pjotr Michajlytsj was in vol ornaat.

- Zo, daar zijn we dan, klaar voor de parade. Sjonge, we mogen gezien worden! zei hij, terwijl hij zichzelf en de anderen bekeek. Het is alleen jammer, Wladimir Antipytsj, dat u uw haar niet hebt laten bijknippen: het staat gewoon recht overeind! zei hij tot de leraar wiskunde.

- Dat vervloekte haar groeit ook zo ongelooflijk snel, ik begrijp niet hoe dat komt. Ik moet toegeven, dat ik de nacht vanwege de korhanen in een takkenhut heb doorgebracht en er niet meer toe gekomen ben me te laten knippen, antwoordde Lebedew, zijn haar gladstrijkend.

- Ja, ja, zo zit het goed, zei Pjotr Michajlytsj bemoedigend en wendde zich tot Roemjantsew. Zo, m'n beste Iwan Petrowitsj, is alles goed gegaan?

- Ja zeker! Mamaatje heeft me alleen iets op het hart gedrukt: ‘Wanjoesjka’, zei ze, ‘je moet niet te veel tegen je nieuwe chef praten: hij kent je nog niet en wie weet vindt hij het niet prettig; een woord dat verkeerd valt, kun je niet terugnemen’, vertelde de docent rhetorica naïef.

- Zeker, zeker, beaamde Pjotr Michajlytsj en zong op halfschertsende toon: ‘Het uur van scheiden heeft geslagen...’, waarna hij met enigszins bewogen stem voortging: Ik wens u allen van harte toe, mijne heren, dat uw nieuwe chef u lief zal krijgen; ik van mijn kant ben zeer tevreden met u geweest en ik zal u allen heel warm aanbevelen.

- Wij hadden graag ons hele leven bij u gediend, Pjotr Michajlytsj, zei Lebedew.

- Ja, ons hele leven. Ik ben hier weliswaar nog niet zolang in dienst, maar ik zeg jullie allemaal dat ik, toen ik hier kwam, zelfs de koetsier niet kon betalen en nog geen fatsoenlijke jas aan mijn lijf had: ik heb alles aan uw weldaden te danken... verklaarde Roemjantsew, zijn ogen ten hemel slaand.

Ekzarchatow zei niets en zuchtte alleen diep.

Al deze woorden van de leraren deden de oude man kennelijk veel plezier.

- Ik dank u dat u zo over mij denkt, antwoordde hij. Overigens, ook ik ben wel eens uitgevallen en heb u scherp terecht gewezen, het kan zijn dat ik iemand die geen schuld trof, heb gekrenkt, reken het mij niet aan!

- Behalve goede dingen hebben wij u niets aan te rekenen, zei Lebedew.

- Dat waren alleen maar vaderlijke vermaningen van u, vulde Roemjantsew aan.

Pjotr Michajlytsj was diep ontroerd.

- Ik ben u zeer, zeer dankbaar, vrienden; ik kan nu niet de juiste woorden vinden, maar geloof me, mijn hart is er vol van. God geve dat ook bij uw nieuwe chef alles van een leien dakje gaat.

Terwijl hij dit zei, probeerde hij de tranen die hem in de ogen stonden, weg te pinken.

Ekzarchatow, die zijn hoofd al dieper en dieper had gebogen, begon opeens zo hevig te snikken, dat het overal in huis te horen was en vluchtte naar een hoek van de kamer.

- Toe nou, toe nou... wat krijgen we nu? Schaamt u zich niet? Dat is goed voor mij, een oude man kan men zoiets vergeven... Houdt u toch op! zei Pjotr Michajlytsj, nauwelijks in staat zijn eigen snikken te onderdrukken. Schrijden wij liever in vrede voorwaarts! besloot hij plechtig en begaf zich aan het hoofd van zijn ondergeschikten op weg.

Op het erf van Afonjka-zonder-vingers kwamen onze geleerde mannen de waardin tegen, een van gezondheid blakende dame in een katoenen sarafaan. Ze zeulde bij de handgrepen een enorme tobbe met waswater voort, die ze echter meteen liet staan om een buiging te maken.

- Goedendag heren, goedendag.

- Zou je aan meneer Kalinowitsj willen zeggen, m'n beste, dat de heren leraren er zijn om zich voor te stellen? vroeg Pjotr Michajlytsj haar.

- Ik zal meteen m'n jongen naar hem toe sturen, heren, meteen; gaat u zolang maar in de gelagkamer, wacht u daar maar: hij heeft gezegd, dat u in de gelagkamer moest wachten.

Pjotr Michajlytsj ging met de leraren de gelagkamer binnen waar ze de deur naar de aangrenzende kamer stevig gesloten vonden. Ze wachtten ongeveer een kwartier; eindelijk ging de deur open, Kalinowitsj verscheen. Het was een lange, broodmagere jonge man met een intelligent, geelbleek gelaat. Hij had een spiksplinternieuw uniform aan, hoewel niet van het allerfijnste laken, een onberispelijk wit piqué vest en droeg een degen; in zijn hand hield hij een kleine driekanten steek.

Pjotr Michajlytsj begon:

- Het is me een eer u te begroeten: uw voorganger de college-assessor Godnew.

Kalinowitsj stak hem de vingertoppen toe.

- Sta mij toe de heren leraren aan u voor te stellen, vervolgde de oude man.

Kalinowitsj knikte even met het hoofd.

- De heer Ekzarchatow, leraar geschiedenis.

- Van welk instituut? vroeg Kalinowitsj.

- Van de literaire faculteit van de Moskouse universiteit, antwoordde Ekzarchatow met zijn droefgeestige stem.

- Hebt u uw studie afgemaakt?

- Tot en met het tweede jaar.

- Hij beheerst zijn vak uitstekend; wat kennis betreft is hij een leerstoel waardig, mengde Godnew zich in het gesprek. Misschien kennen de heren elkaar nog van de universiteit? Naar leeftijd te oordelen, moet u er in dezelfde tijd geweest zijn.

- Wij waren daar met velen! zei Kalinowitsj ontwijkend.

Ekzarchatow sloeg even zijn ogen naar hem op en keek toen weer naar de grond. Hij kende Kalinowitsj heel goed van de univeristeit, aangezien ze van hetzelfde jaar waren en twee jaar lang in één bank hadden gezeten; maar het kwam Kalinowitsj kennelijk beter uit de relatie met zijn vroegere makker te verloochenen.

- De heer Lebedew, leraar wiskunde, vervolgde Godnew.

- Van welk instituut? vroeg Kalinowitsj weer.

- Uit de praktijk, als zelfstandig landmeter, antwoordde Lebedew laconiek.

Kalinowitsj richtte zijn blik op Roemjantsew, die, met de pink op de naad van zijn broek, zonder de vraag af te wachten, begon te ratelen:

- Opgevoed in het vondelingengesticht te Moskou, daarna werkzaam geweest in de kwaliteit van huisonderwijzer in de muziek; maar aangezien ik een gezin had, wilde ik in staatsdienst treden.

- Alle leraren munten uit door kennis, zedelijkheid en ijver, onderbrak Pjotr Michajlytsj hem.

Kalinowitsj glimlachte flauwtjes, hetgeen de oude man niet ontging.

- Wat ik hier zeg, vervolgde hij, heeft niets met mijzelf te maken; ik heb mijn tijd gehad: ik hoef niet naar de gunsten van het lot te dingen; ik spreek alleen in hun belang, om uw protectie voor hen te winnen. U bent de nieuwe man en uw aanbeveling bij uw meerderen zal voor hen zeer waardevol zijn.

- Ik reken het mij tot een aangename plicht... zei Kalinowitsj en voegde er, zich tot Pjotr Michajlytsj richtend, aan toe: Wilt u niet gaan zitten? Maar tegen de leraren maakte hij de buiging waarmee meerderen hun ondergeschikten gewoonlijk te kennen geven: ‘U kunt verdwijnen’. De leraren begrepen dit eerst echter niet en bleven stokstijf staan.

- Ik houd u niet tegen, heren, zei Kalinowitsj.

Ekzarchatow was de eerste die de gelagkamer verliet en de anderen volgden hem. Roemjantsew bleef op de drempel staan en maakte een heel nederige buiging. Pjotr Michajlytsj had diepe rimpels in zijn voorhoofd. Het had hem zeer onaangenaam getroffen, dat zijn opvolger niet alleen weinig vriendelijk tegen de leraren was geweest, maar hen zelfs niet had gevraagd te gaan zitten. Hij wilde zelf ook weggaan, maar Kalinowitsj verzocht hem opnieuw plaats te nemen en schoof zelfs eigenhandig een stoel voor hem bij.

- Het zijn allemaal heel, heel fijne kerels, begon de oude man opnieuw, nadat hij was gaan zitten.

Kalinowitsj deed alsof hij dit niet had gehoord en vroeg na een korte stilte:

- En, hoe zijn de mensen hier?

- O, erg aardig. De ambtenaren hier zijn voortreffelijke lieden, die het goed met elkaar kunnen vinden; we hebben hier geen ruzie of gekibbel, deze stad is van oudsher beroemd om de vriendschappelijke stemming die er heerst.

- En valt er wat te beleven?

- En of mijnheer! Men komt van tijd tot tijd bij elkaar en dan is het heel gezellig.

- Zou u mij niet wat namen kunnen noemen?

- Waarom niet? Maar naar wie precies gaat uw belangstelling uit?

- Is er een hoofdcommissaris?

- Ja: Feofilakt Semjonytsj Koetsjerow, een veteraan van 1812, een zeer achtenswaardige oude man.

- Heeft hij een gezin?

- Zelfs een zeer groot gezin.

- En verder?

- Verder heb je dan de commissaris van politie met zijn vrouw; de substituut-officier, een jonge man, nog vrijgezel, maar hij gaat binnenkort trouwen met een dochter van de hoofdcommissaris waar we het net over hadden.

- En is er een postmeester?

- Natuurlijk, die hebben we ook, maar die is, net als ik, al een oude man en een echte huismus.

- Dat zijn allemaal ambtenaren; zijn er ook landeigenaren? vroeg Kalinowitsj.

- Maar één van de landeigenaren woont hier permanent, de generaalsweduwe Sjewalowa.

- Rijk?

- Ze zit er warmpjes bij; volgens de geruchten is ze miljonaire en het moet gezegd worden, ze is een echte generaalsvrouw, men noemt haar hier wel ‘mevrouw de gouverneur’.

- Jong?

- Nee, oud. Ze heeft een volwassen dochter - die is nog niet getrouwd.

- En zeg mij eens, alstublieft, zei Kalinowitsj, nadat ze een poosje hadden gezwegen, zijn er hier rijtuigen te krijgen?

- U bedoelt waarschijnlijk huurrijtuigen, antwoordde Pjotr Michajlytsj, nee, die hebben we hier helemaal niet. Voor wie ook? Vandaar dat hier de economische stelregel opgaat - die u waarschijnlijk ook kent - waar geen vraag is, is geen aanbod.

Kalinowitsj dacht na.

- Dat is nou ook vervelend: ik was van plan vandaag enkele visites te maken, zei hij.

- Maar als u dat van plan was, waar maakt u zich dan zorgen over? vroeg Pjotr Michajlytsj. Sta mij toe u, ter gelegenheid van onze kennismaking, mijn rijtuig aan te bieden. Ik heb een prachtig paard en een goede, hoewel wat ouderwetse droschke. Er zijn hier veel landeigenaren die mijn rijtuig lenen als ze in de stad zijn.

- U zou mij zeer verplichten, maar ik voel me bezwaard...

- Waarom zou u? Wat wij bezitten, staat tot uwer beschikking!

- Dank u.

- De dank is aan mij; alleen hooggeachte heer, er is één kleine voorwaarde aan verbonden: wie mijn paard leent, moet van mijn gastvrijheid gebruik maken en bij mij eten, dat is de prijs voor het vervoer.

- Een bijzonder aangename prijs! antwoordde Kalinowitsj met een glimlach. Ik ben alleen bang, dat ik u ophoud.

- U kunt uw tijd indelen zoals het u het beste uitkomt, antwoordde Pjotr Michajlytsj opstaand. Tot genoegen, voegde hij er aan toe en sloeg zijn hakken tegen elkaar.

Kalinowitsj gaf hem de volle hand en begeleidde hem hoffelijk helemaal tot de deur.

De hele weg naar huis was de oude man meer dan anders in gedachten verzonken en zo nu en dan kon men hem hardop horen zeggen:

- Ach die jeugd, die jeugd! En terwijl hij de stoep voor zijn huis opging, voegde hij er aan toe: Hersens hebben jullie en misschien wel meer dan wij ouwetjes, maar jullie hebben weinig hart!

Zoals altijd vertelde hij Palageja Jewgrafowna meteen, dat ze een gast te eten kregen.

- Dacht ik het niet! zei ze en holde naar de kelder.

Nadat hij zich had verkleed en het vervoer voor Kalinowitsj had geregeld, ging Pjotr Michajlytsj naar de zitkamer, waar zijn dochter was, kuste haar, ging zitten en verzonk weer in gedachten.

- En papaatje, heeft u de nieuwe inspecteur ontmoet? vroeg Nastenjka.

- Ja liefje, ik had het voorrecht met hem kennis temaken, antwoordde Pjotr Michajlytsj met een flauw glimlachje.

- Is hij jong?

- En of!.. Een echte dandy!.. En zo te zien een man met hersens! Alleen, hij lijkt me wel een beetje trots. Hij heeft onze brave leraren ontvangen alsof hij een gouverneur was: uit de hoogte... Dat is niet mooi... dat strekt hem niet tot eer bij zo'n eerste ontmoeting!

- Hoezo, als dat nu zijn gevoel van eigenwaarde is? Uw leraren zijn brave mensen, maar ook niet meer dan dat, meende Nastenjka.

- Wat voor mensen het ook zijn, hield Pjotr Michajlytsj vol, toch had hij niet zo'n hoge borst op mogen zetten. Er bestaan twee soorten van trots; de ene is een nobele eigenschap: dat is het verlangen beter te zijn, het verlangen zich te vervolmaken; die trots is een eigenschap van grote mannen, zij sterkt hen bij hun werk, ze geeft hun de kracht hindernissen uit de weg te ruimen en hun doel te bereiken. Maar dit soort trots - gewichtig doen tegenover een klein mannetje - bah! Daar spuug ik op; wat heeft zoiets voor zin? Zo'n trots is dom, lachwekkend.

- Waarom hebt u hem dan te eten gevraagd, als het zo'n trotsaard is? vroeg Nastenjka.

- Omdat ik met hem over de leraren wil praten. Ik moet maken, dat hij ze op de juiste manier ziet, antwoordde Pjotr Michajlytsj die zijn spontane gastvrijheid een beetje wilde maskeren; die gastvrijheid waardoor hij altijd bereid was letterlijk iedereen uit te nodigen bij hem te komen eten, God weet waarom of waarvoor.

- Ik zou hem in ieder geval niet ons rijtuig en paard hebben gestuurd; laat hij maar te voet komen, merkte Nastenjka op.

- Praat toch geen onzin! viel Pjotr Michajlytsj geërgerd tegen haar uit. Wat kan dat paard er nu van krijgen! Het zal er heus niet van dood gaan! Hij wil visites maken: hij kan toch niet te voet de hele stad afgaan.

- Visites maken! Gisteren aangekomen en vandaag moet hij al visites maken! riep Nastenjka spottend uit.

- Wat is daar voor bijzonders aan? Dat hoort zo.

- Tegenover de leraren doet hij gewichtig, maar voor de anderen haast hij zich, nauwelijks aangekomen, buigingen te gaan maken; daaruit blijkt wel dat hij gewoon een dwaas is!

- Daar heb je het weer! Wat sta je toch altijd gauw met je oordeel klaar, Nastenjka! Ik zie er niets dwaas' in. Hij zal in deze stad moeten wonen en wil met iedereen kennis maken.

- Nou, dat is de moeite waard! Als hij een beetje verstand had!..

- En waarom zou dat niet de moeite waard zijn? De mensen hier zijn allen zeer achtenswaardige lieden. Dat is echt niet mooi van je, kindje, om zoiets te zeggen. Dat bevalt me helemaal niet in jou, zei Pjotr Michajlytsj, terwijl hij met zijn vingers op de tafel trommelde. Wat is dat toch voor een vijandigheid jegens andere mensen? Wat hebben ze je gedaan?

- Ik geloof niet, dat iemand aan mijn liefde behoefte heeft.

- God en ons eigen mensenhart heeft liefde nodig. Zonder liefde voor je medemensen is het leven op aarde hard en zondig! verklaarde de oude man plechtig.

Nastenjka antwoordde hem met een lichtelijk minachtende glimlach.

Over dit onderwerp had Pjotr Michajlytsj dikwijls een heftige woordenwisseling met zijn dochter.

IV

Om twaalf uur stapte Kalinowitsj, die zijn uniform voor een zwarte frak met een zwart satijnen halsdoek en zwart fluwelen vest had verwisseld en over dit alles nog een nieuwe jas had aangetrokken, naar buiten om zijn visites te gaan maken, maar bij het zien van de hem toegezonden équipage deinsde hij achteruit: het paard waarover Pjotr Michajlytsj in zulke gunstige bewoordingen had gesproken was weliswaar, dankzij het steeds wakend oog van Palageja Jewgrafowna, zeer goed doorvoed, maar het reusachtige, massieve hoofd, de hangoren en de zware, ruige benen getuigden duidelijk van een respectabele leeftijd, een grove bouw en een weinig vurig karakter. Het tuig, dat ook eigenhandig door de huishoudster was gekocht, onderscheidde zich eerder door degelijkheid dan door elegantie. Het rijtuig, een droschke met kolossale wielen, erg hoge veren en een plompe bok, behoorde tot die categorie van voertuigen, die men het praedicaat ‘van voor de zondvloed’ geeft. En tot overmaat van ramp zat de monsterachtige Gawrilytsj als koetsier op de bok, stevig ingepakt in een grauwe, grofgeweven, kameelharen boerenjas, die hij van een boom van een kerel had overgenomen, en met een grijze, wollen, ronde muts diep over zijn oren getrokken waar slechts een klein gedeelte van zijn snuit en borstelige snor onder uit staken. Toen Kalinowitsj verscheen, nam de Rasp zijn muts af en maakte een buiging.

- Jij bent zeker de knecht? vroeg Kalinowitsj.

- - Soldaat, Uwe Hoogheid, oud-soldaat, antwoordde de Rasp en boog opnieuw.

- Waarom ben je kaalgeschoren, als je je als koetsier verhuurt?

- Nee, Uwe Hoogheid, ik ben geen koetsier: ik ben de portier van de school. Palageja Jewgrafowna heeft me gestuurd, hun knecht is ziek. ‘Vooruit Gawrilytsj,’ zei ze, ‘rij daar naar toe.’ Vandaar, Uwe Hoogheid, rapporteerde de invalide en boog voor de derde maal. Hij probeerde kennelijk zich bij zijn nieuwe baas in te likken.

De jonge inspecteur aarzelde even: zou hij uitgaan met zo'n rijtuig of niet? Er zat niet veel anders op: een ander rijtuig was nergens te krijgen. Hij trok een spottend grimas, stapte in en gaf opdracht hem naar de ambtswoning van de burgemeester te brengen.

Toen hij de voorkamer betrad, zag Kalinowitsj door een openstaande deur een ongekapte dame met alleen een lijfje en een onderrok aan, die, toen ze hem in de gaten kreeg, uitriep:

- Mijn God, hier loopt ook iedereen maar in en uit!.. En als een pauw zeilde ze een verder naar achteren gelegen kamer in.

Kalinowitsj bleef alleen; hij begon zachtjes met zijn voet te stampen. Er verscheen een dik dienstmeisje op blote voeten in een jurk van thuisgeweven stof.

- Wat moet u? vroeg ze.

- Ontvangt meneer? zei Kalinowitsj.

Het meisje keek hem met grote ogen aan.

- Oljga, ondeugende meid! Met wie sta je daar te kletsen? klonk de stem van de burgemeester.

Het meisje liep de kamer uit naar de heer des huizes.

- Er is iemand, antwoordde ze.

- Maar wie is het?

- Weet ik niet; nooit gezien, mijnheer.

- Ga maar zeggen dat hij, als dat nodig is, naar het politiebureau kan komen - maar dat ik nu geen tijd heb, besloot de burgemeester.

- Gaat u maar weg, hij heeft nu geen tijd, u moet maar naar het politiebureau komen, herhaalde het meisje, weer binnenkomend.

Kalinowitsj grijnsde.

- Wil hem dit kaartje geven, zei hij en overhandigde haar twee visitekaartjes met omgevouwen hoek.

- Moet ik dat aan mijnheer geven? vroeg het meisje.

- Ja, antwoordde Kalinowitsj en vertrok.

- Dat zijn beesten, geen mensen! zei hij, terwijl hij in de droschke ging zitten en hij nam zich voor verder met geen van de ambtenaren kennis te maken; maar overwegende dat het nog wel wat vroeg was voor een officieel bezoek aan de generaalsvrouw en aangezien hij bij het buurhuis het uithangbord van de posterijen zag, liet hij zich tot aan het op straat uitkomende bordesje rijden. De postmeester bewoonde het huis blijkbaar als een vesting: zijn deur was de enige in de hele stad die op slot was en een bel had. Kalinowitsj belde minstens vijf maal. Eindelijk hoorde hij trage voetstappen, een grendel klikte en in de deuropening verscheen een lange, magere oude man met een uitgemergeld gezicht. Hij had een wit gehaakt mutsje op, ronde brilleglazen en droeg een lange tot op de draad versleten jas.

- Is mijnheer de postmeester thuis? vroeg Kalinowitsj.

- Ik ben de postmeester, mijnheer. Waarmee kan ik u van dienst zijn? antwoordde de oude man met een temerige, eentonige, hese stem.

Kalinowitsj legde uit dat hij een visite kwam maken.

- Ah!.. Ik ben u zeer erkentelijk, mijnheer. Komt u binnen, zei de postmeester en leidde zijn gast door een lange en kille salon, waar aan de muren enorme olieverfschilderij en hingen die zo dof en somber waren, dat het onmogelijk was op het eerste gezicht te zeggen wat ze voorstelden. Op bijna iedere vensterbank stond een dichtbebladerde geranium die een zware, bedwelmende geur verspreidde. In de kamer er naast, waar de gastheer zijn gast heen bracht, hing ook een aantal schilderijen van een dergelijk coloriet. De voorste hoek van de kamer werd bijna geheel in beslag genomen door een schrijn met heiligenbeelden; op de ruwe eikenhouten tafel lag, met de rug naar boven, een opengeslagen, in perkament gebonden boek; voor de tafel hing aan de muur een heel fraai gesneden ivoren crucifix; de hoge stoelen waren van ongeverfd eikenhout en hadden harde leren kussens. Nadat hij Kalinowitsj een stoel had gegeven, keek de postmeester hem strak door zijn brilleglazen aan en zweeg. Ook Kalinowitsj begon geen gesprek.

- U bent dus in de plaats van mijnheer Godnew gekomen? vroeg de gastheer tenslotte.

- Inderdaad, antwoordde Kalinowitsj.

- Zo, zo, mijnheer; daar heeft u een goede baan aan: uw voorganger heeft een luxe-leventje geleid en nog wat opzij gelegd ook... Een goede baan! besloot hij temerig.

Kalinowitsj trok een grimas.

- En hiervoor, welk ambt heeft u toen bekleed? vroeg zijn gastheer na een korte stilte.

- Ik ben twee jaar geleden afgestudeerd aan de Moskouse universiteit en ben nog nooit in overheidsdienst geweest.

- U komt van de Moskouse universiteit? Een wetenschappelijke instelling, mijnheer, een wetenschappelijke instelling - daar hebben heel wat geleerde mannen hun opvoeding gekregen. O, Heer ontferm u, Heer ontferm u, Heer ontferm u! zei de postmeester, zijn ogen ten hemel slaand.

Weer heerste er enige tijd stilte.

- En heeft u Moskou al lang geleden verlaten? begon de oude man opnieuw.

- Ik kom er net vandaan.

- Juist ja, mijnheer, dat is dan erg kort geleden. Ik zou graag willen weten welke opvattingen daar heersen, want men schrijft, dat er een komeet aan onze hemel zal verschijnen.

- Hoezo? Dat is toch een heel gewoon verschijnsel? Men heeft de baan van te voren berekend.

- Dat weet ik, mijnheer, dat weet ik; voor onze grote astronomen is het boek der sterren duidelijk te lezen, alsof ze kunnen profeteren. O, Heer ontferm u, Heer ontferm u, Heer ontferm u! zei, zijn ogen ten hemel geslagen, de oude man weer en hij vervolgde als het ware in zichzelf: De tekenen des hemels gaan altijd aan grote gebeurtenissen vooruit; hoe scherp het menselijk vernuft ook moge zijn, het kan dit geheim niet doorgronden, hoewel we al vele andere aanwijzingen hebben.

- Wat voor aanwijzingen en waarover precies? vroeg Kalinowitsj, die belangstelling begon te krijgen voor zijn gastheer.

- We hebben vele aanwijzingen, herhaalde deze, een direct antwoord ontwijkend, steden, door de aarde verslonden, worden opgegraven als om te getuigen van de aardse vergankelijkheid. Mijnheer, ik heb dit jaar in de Moskouse berichten gelezen dat de Engelse missionarissen al tot in de Ethiopische steppen zijn doorgedrongen...

- Best mogelijk, zei Kalinowitsj.

- Ja, mijnheer, ze zijn daar doorgedrongen, herhaalde de postmeester. Een zeer betrouwbaar man heeft me verteld, dat er in Amerika een mismaakt kind is geboren. O, Heer ontferm u, Heer ontferm u, Heer ontferm u! Veel is ons tot getuigenis, mijnheer, zeer veel en het meest nog de vermindering van de liefde, vervolgde hij.

Kalinowitsj begon de oude man met een steeds grotere nieuwsgierigheid te bekijken.

- Leest u veel? vroeg hij.

- Nee, mijnheer, weinig; je vindt tegenwoordig maar weinig goede boeken en ik heb een heel zwakke gezondheid: dit is het zevende jaar dat ik het water in de borst heb. Verdriet, mijnheer, heeft mij kapot gemaakt: mijn eigen zoon heeft een aanklacht tegen me ingediend, dat ik zijn moeders fortuin verduisterd en hem ontstolen zou hebben. O, Heer ontferm u, Heer ontferm u, Heer ontferm u! besloot de postmeester en verzonk in diep gepeins.

Kalinowitsj stond op en maakte aanstalten om te vertrekken.

- Vaarwel mijnheer, zei de gastheer, terwijl hij opstond. Ik ben u zeer verplicht. Uw voorganger voorzag me altijd van boeken met een serieuze inhoud: laat ook u mij niet in de steek, vervolgde hij al buigend. Eigenlijk kost dat tien roebel per jaar; ik heb daar de middelen niet voor, maar als u de welwillendheid zoudt hebben mij, een behoeftig man, de dienst te bewijzen dat ik kosteloos...

Kalinowitsj verklaarde zich daartoe ten volle bereid en nam afscheid.

- Vaarwel mijnheer, vaarwel; ik ben u zeer verplicht, zei de oude man, terwijl hij hem uitliet en sloeg de deur, die hij meteen vergrendelde, achter hem dicht.

Het huis van de generaalsvrouw was, zoals ik reeds heb opgemerkt, het voornaamste van de stad. Rondom het hele huis was een trottoir van natuursteen aangelegd dat de hele winter sneeuwvrij werd gehouden en met fijn zand werd bestrooid, opdat bij gebrek aan een voor winterwandelingen geschikte plaats in de stad, de generaalsvrouw daar tussen twee en vier met haar dochter kon wandelen. Voor de ramen hingen reusachtige, gestreepte markiezen. Het interieur deed niet onder voor het buitenaanzicht. Van de grote hal uit liep een brede, in een eikenhouten motief geschilderde trap naar boven, met daarop een loper en aan weerszijden bloemen. Een lakei met een wat sullig gezicht, maar gekleed in een livrei met tressen, sprong in een gedienstige houding toen Kalinowitsj binnenkwam en op diens woorden: ‘Ontvangt mevrouw?’ antwoordde hij onmiddellijk: ‘Mag ik u verzoeken, mijnheer’ en rende naar boven om hem aan te dienen. Kalinowitsj bleef even voor een spiegel staan, bracht zijnhaar in orde, trok zijn boord en manchetten recht, deed ten overvloede nog een knoop van zijn frak dicht en volgde de knecht.

De generaalsvrouw zat, zoals gewoonlijk, in een halfliggende houding op een hoeksofa.

Mademoiselle Polina zat niet ver van haar af en tekende een kinderkopje. Kalinowitsj stelde zich in het Frans voor. De generaalsvrouw staarde hem met haar doffe ogen nogal doordringend aan en blijkbaar kon zijn uiterlijk haar goedkeuring wegdragen, want met een vriendelijk glimlachje vroeg ze:

- U bent een landeigenaar uit de buurt?

- Nee mevrouw, antwoordde Kalinowitsj, terwijl hij van uit zijn ooghoeken naar Polina keek, getroffen door haar ziekelijke gelaat en vreemde figuur.

- U bent hier zeker voor de een of andere zaak? vervolgde de generaalsvrouw. Ze hield Kalinowitsj voor een ambtenaar uit Petersburg die in die tijd in de stad werd verwacht.

- Nee, ik ben hier benoemd, antwoordde deze.

- Benoemd? zei de generaalsvrouw op verbaasde toon. Welke post heeft u dan hier? voegde ze er aan toe.

- Ik ben benoemd tot inspecteur van de districtsschool.

Moeder en dochter wisselden een blik.

- Wat is dat voor een post? vroeg de eerste.

- Waarschijnlijk in plaats van die oude man... merkte Polina op.

- Ja, mevrouw, antwoordde Kalinowitsj.

Moeder en dochter wisselden weer een blik. De generaalsvrouw keek naar de grond.

Polina kneep haar ogen bijna helemaal dicht en begon te tekenen. Kalinowitsj begreep, dat het noemen van zijn post hem in de achting van zijn nieuwe kennissen had doen dalen en inziend met wat voor mensen hij te doen had, besloot hij dit te herstellen.

- Dit is voor mij de eerste maal dat ik in een districtsstad kom te wonen, ik heb niet de flauwste notie van het leven in de provincie, zei hij.

- Het is hier vervelend, zei de generaalsvrouw als het ware met tegenzin.

- Er zijn maar weinig mensen hier, waarmee men om kan gaan, lijkt me.

- Het schijnt zo.

- Zijn het uitsluitend ambtenaren?

- Ik zou het u werkelijk niet kunnen zeggen.

- Maar Uwe Excellentie heeft zich hier voorgoed gevestigd? merkte Kalinowitsj op.

- Ik woon hier vanwege mijn zaken en vanwege mijn gezondheid, om een dokter bij de hand te hebben. Mijn landgoed ligt in dit district en ik heb hier veel bloedverwanten en goede kennissen waarmee ik omga, zei de generaalsvrouw en hield plotseling op alsof ze bang was, dat ze teveel had gezegd en daardoor afbreuk aan haar waardigheid had gedaan.

- Het speet me bijzonder Moskou te moeten verlaten, hervatte Kalinowitsj het gesprek. Er was nu juist dit jaar zoveel te beleven. Afgezien van de schitterend uitgevoerde tableaux vivants, waren er vele voortreffelijke concerten en bovendien hebben we Rubini gehad.

- Hij is maar erg kort in Moskou geweest, hij heeft er slechts twee of drie concerten gegeven, merkte Polina op.

- En wat waren dat voor concerten? Een paar fragmenten! Moskou krijgt altijd de restjes voorgeschoteld... In Petersburg hebben we een hele opera van hem gehoord, zei de generaalsvrouw.

- Hij heeft zijn mooiste aria's gezongen en heel Moskou was in vervoering, weerlegde Kalinowitsj.

- Ach Moskou! Moskou is altijd bereid over iedereen in vervoering te raken.

- Net zoals Petersburg. Moskou lijkt me in dat opzicht zelfs verstandiger.

- Hoe kan men nu Petersburg en Moskou vergelijken! Petersburg is gewoon prachtig, maar Moskou... van Moskou houd ik bepaald niet; we hebben er enkele winters gewoond en ons er verschrikkelijk verveeld.

- Dat is de persoonlijke mening van Uwe Excellentie, die ik niet waag tegen te spreken, zei Kalinowitsj.

- Nee, dat is niet mijn persoonlijke mening, vervolgde de generaalsvrouw met kalme stem, mijn overleden man is in alle hoofdsteden van Europa geweest en hij zei altijd - dat zul jij je nog wel herinneren, denk ik, Polina - dat hij nooit iets mooiers had gezien dan Petersburg.

- Heeft u zelf in Petersburg gewoond? vroeg Polina aan Kalinowitsj.

- Ik ben er zelfs nooit geweest, antwoordde deze.

Moeder en dochter glimlachten.

- Hoe kunt u het dan kennen, als u er nooit bent geweest? Dat begrijp ik niet, merkte Polina op.

- Ik ook niet, verklaarde haar moeder.

Kalinowitsj deed er het zwijgen toe.

De generaalsvrouw en haar dochter hadden het eeuwig en altijd over hun grote liefde voor Petersburg en hun afschuw van Moskou. Dat zat hem allemaal in het feit, dat ze inderdaad verschrikkelijk dol waren op de mode-winkels, het houten plaveisel, de schitterende trottoirs en de gasverlichting in Petersburg, die zoals bekend in Moskou niet te vinden zijn. Maar daar kwam nog bij, dat de generaalsvrouw gedurende de twee winters die ze in Moskou hadden doorgebracht, met een zeker doel voor ogen enige bals had gegeven en zelden met haar dochter op de Club had ontbroken - gelegenheden waarvoor ze haar dochter buiten alle proporties had uitgedost - maar noch de toiletten, noch de talenten van mademoiselle Polina hadden de verwachte indruk achter gelaten: niemand had haar zelfs het hof gemaakt.

Gedurende de rest van het bezoek spraken moeder en dochter met elkaar over een zekere nicht, van wie een brief had moeten komen, die nog niet gekomen was. Kalinowitsj kon op geen enkele manier aan dit familiegesprek deelnemen en vertrok.

- Wie was dat? zei de generaalsvrouw.

- De inspecteur, mamaatje! antwoordde Polina.

- Wat een onbeschaamdheid: dat komt maar, stelt zich voor... Daar zit ik echt op te wachten!

- Hij spreekt zijn Frans niet slecht, merkte haar dochter op.

- Wie spreekt er tegenwoordig nu geen Frans? Daaraan kun je niet beoordelen wie of wat voor iemand het is. Hij had iemand moeten vragen hem te introduceren; dan zou ik tenminste geweten hebben wie hem had aanbevolen. Maar het is allemaal de schuld van het personeel!.. Wanneer zullen ze eens leren hoe het hoort! zei de generaalsvrouw en trok aan het schellekoord.

De broodmagere butler kwam binnen.

- Wie heeft er vandaag dienst? vroeg zijn meesteres.

- Semjon, Excellentie, was het antwoord.

- Roep Semjon hier.

Semjon verscheen.

- Semjonoesjka, je haalt altijd domheden uit als je dienst hebt. Als je dan zo weinig inzicht hebt, moet je proberen wat beter na te denken. Jij laat iedereen die langs komt, maar binnen. Vandaag heb je God-weet-wie, een volslagen onbekende meneer, binnen gelaten.

- Excellentie... begon de knecht.

- Geen commentaar alsjeblieft. Je hebt al heel wat slechte aantekeningen en je zult me er nog toe brengen afdoende maatregelen tegen je te nemen. Ga nu maar en wees in het vervolg wat verstandiger!

Bij de woorden ‘afdoende maatregelen’ verschoot de knecht van kleur.

De generaalsvrouw sprak altijd bedaard en vriendelijk met het personeel als ze ben op het matje riep, maar wanneer ze de woorden ‘afdoende maatregelen’ had gebruikt, kwam het maar zelden voor, dat ze die niet ten uitvoer bracht.

V

Palageja Jewgrafowna maakte voor de ontvangst van de nieuwe gast veel meer omslag dan gewoonlijk en was klaarblijkelijk van plan haar huishoudelijke talenten in hun volle glorie ten toon te spreiden. Ze had het mooiste tafellinnen te voorschijn gehaald, dat natuurlijk nog witter was dan sneeuw en dat zo was gemangeld, dat je het zo naar een tentoonstelling had kunnen sturen en bovendien het geslepen kristal dat nog uit de bruidsschat van de overleden vrouw van Pjotr Michajlytsj afkomstig was. Het kristal was nog heel mooi en werd maar tweemaal per jaar gebruikt: op de naamdagen van Pjotr Michajlytsj en Nastenjka. De overige tijd bewaarde de huishoudster het op haar eigen kamer in een speciale kast en ze liet er niemand ook maar met een vinger aankomen. De maaltijd die ze bezig was klaar te maken, was kennelijk ook niet alledaags. De grote vork en dienlepel van ahornhout waarmee was gedekt, deden sterk vermoeden, dat er koude gepocheerde sterlet op tafel zou komen. Palageja Jewgrafowna verveelde Nastenjka verschrikkelijk door er de hele morgen op aan te dringen dat ze in plaats van haar doordeweekse jurk van ongebleekt linnen, haar zwarte zijden aan zou trekken; en Nastenjka kon hoog of laag springen, de huishoudster hield voet bij stuk. Bij dit alles stond onze oude juffrouw een nogal ververwijderd doel voor ogen: Pjotr Michajlytsj had, toen zijn ontslag afkwam, tegen haar gezegd: ‘Kijk, ze hebben op mijn post een jonge inspecteur benoemd; als God het wil, komt hij ook en trouwt met Nastenjka’.

- Ach, wat zou dat heerlijk zijn! Wat zou dat heerlijk zijn! had de huishoudster daarop geantwoord.

Ze koesterde het vurige verlangen Nastenjka zo gauw mogelijk uit te huwelijken en helemaal als het aan een inspecteur zou zijn, omdat ze er, met Pjotr Michajlytsj als voorbeeld, vast van was overtuigd, dat iemand die inspecteur was, beslist een goed mens moest zijn.

Om twee uur verscheen de kapitein en nam, zoals gewoonlijk, zwijgend plaats in de zitkamer; Nastenjka bladerde in de Vaderlandse berichten; Pjotr Michajlytsj liep op en neer door de kamer, terwijl hij met genoegen de feestelijk gedekte tafel in ogenschouw nam en van tijd tot tijd door het raam naar buiten keek.

- Zeg papaatje, komt uw inspecteur niet? Vervelend zo op hem te moeten wachten! zei Nastenjka.

- Nog even geduld liefje, hij zal zo wel komen. Een van zijn visites is waarschijnlijk wat uitgelopen, antwoordde Pjotr Michajlytsj. Daar komt hij! kondigde hij tenslotte aan.

Onwillekeurig toch nieuwsgierig wierp Nastenjka een blik door het raam; ook de kapitein stond op om te kijken. De Rasp, die op de valreep zijn chef nog een genoegen wilde doen, gaf het paard de zweep zodat het, niet gewend aan draven, in een afschuwelijke galop ging. De droschke rammelde en piepte en alles slingerde zó, dat het de Rasp maar ternauwernood lukte de poort binnen te rijden. Kalinowitsj, nog steeds onder invloed van de onaangename indruk die hij in het huis van de generaalsvrouw had opgedaan (die hem, zoals we hebben gezien, uit de hoogte had ontvangen), trad binnen met een gezicht als een oorwurm.

- Kom binnen, kom binnen, Jakow Wasiljitsj, zei Pjotr Michajlytsj, terwijl hij zijn gast verwelkomde en hem de zitkamer binnen liet gaan.

- Dit is mijn broer, gepensioneerd kapitein bij het leger en dit is mijn dochter Anastasija, voegde hij er aan toe.

De kapitein sloeg zijn hakken tegen elkaar en maakte een buiging... Nastenjka kwam half overeind; Kalinowitsj boog beleefd maar koel.

- Wilt u niet iets drinken? ging Pjotr Michajlytsj verder en maakte een gebaar naar de hapjes die klaar stonden. Dit is vruchtenlikeur, dit eigengemaakte wodka; en daar staan paddestoeltjes, melkzwammetjes; en dit hier zijn haringen uit Archangel, klein maar fijn, ik kan ze u aanraden.

- Als u er geen bezwaar tegen heeft, zou ik liever wat roken, zei Kalinowitsj.

- Natuurlijk niet, ga uw gang! Heer kapitein, uw beurt om te tracteren. Zelf rook ik weinig, maar de kapitein rookt als een schoorsteen en is een expert op het gebied van tabak.

De kapitein begon vast zijn korte pijpje door te blazen.

- Dank u, ik heb zelf bij me, wimpelde Kalinowitsj het aanbod af, terwijl hij een sigaret uit zijn koker nam.

De kapitein legde zijn pijp opzij en gaf, nadat hij vuur had geslagen in zijn tondelzwam van eigen makelij, zijn tondeldoos aan de gast, waarna hij met grote aandacht diens sigarettenkoker begon te bekijken.

- Een mooi ding, zeker leer, zei hij.

- Nee, papier mâché, antwoordde Kalinowitsj.

Dit woord zei de kapitein helemaal niets, maar dat liet hij niet merken.

- Aha! Zeker een Engelse uitvinding, merkte hij diepzinnig op.

- Dat zou ik echt niet weten.

- Engels, stelde de kapitein vast.

Hij was een groot liefhebber van alles wat met tabak te maken had en beschouwde zichzelf als een ware kenner op dit gebied.

- Waar bent u zo al geweest?.. Wie heeft u gezien?.. Met wie heeft u kennis gemaakt? begon Pjotr Michajlytsj het gesprek.

- Ik ben niet bij zoveel mensen geweest, maar... zelfs daar heb ik spijt van! zei Kalinowitsj.

- Hoe dat zo? vroeg Pjotr Michajlytsj verbaasd.

Nastenjka keek vol belangstelling naar de jonge man; ook de kapitein richtte zijn blik op hem.

- In de eerste plaats, die burgemeester van u, antwoordde Kalinowitsj, die heeft me niet eens ontvangen en liet me zeggen, dat ik vanavond maar op het politiebureau moest komen.

- Ha, ha, ha! lachte Pjotr Michajlytsj goedmoedig. Het is me er toch eentje, die oud-gediende! Hij zal iets niet hebben begrepen. Wat doe je er aan?.. Hij heeft het erg druk met zijn baan en dan heeft hij het nog arm ook: in ons stadje zal een burgemeester er niet vet van worden, zoals in andere plaatsen; hij heeft eigenlijk alleen zijn salaris en misschien dat de pachter der drankaccijnzen hem nog eens met een honderdje of zo helpt.

Bij deze woorden kwam er een minachtend glimlachje op Kalinowitsj' gezicht.

- En hij heeft ook een groot gezin, ging Pjotr Michajlytsj, die niets had gemerkt, verder. Twee van zijn jongens zitten bij mij op school, je hebt met ze te doen als je ze ziet: scharminkelig, haveloos, je zou niet zeggen, dat ze van goeden huize zijn. Ongelukkig genoeg heeft zijn echtgenote zich bij de geboorte van hun laatste kind niet voldoende in acht genomen en nu is klaarblijkelijk het zog haar naar het hoofd gestegen - ze is niet meer bij haar volle verstand: men zegt, dat ze zich niet wast, niet kapt, alleen maar als een schim door huis dwaalt en op iedereen foetert... een verschrikkelijk treurige toestand! besloot Pjotr Michajlytsj op droevige toon.

Maar de jonge inspecteur hoorde dit alles volmaakt onverschillig aan.

- Die burgemeester heeft een heel fraaie dochter, ze gaat hier voor een schoonheid door, merkte Nastenjka halfspottend op.

Kalinowitsj gaf weer geen antwoord en keek haar alleen even aan.

- Hoezo?.. Ze is beslist knap! zei Pjotr Michajlytsj. En bij wie bent u nog meer geweest? voegde hij er, zich tot Kalinowitsj wendend, aan toe.

- Bij de postmeester - wat een zonderling is dat!

- Een zonderling, precies, stemde Pjotr Michajlytsj in, hij is overigens niet dom, die oude man, en vroom ook, maar als de dood voor het einde van de wereld... Ik heb daar vroeger vaak met hem over getwist: het is zonde, zei ik dan, het goddelijk noodlot te tarten, men moet eerlijk en rechtschapen leven en de rest overlaten aan Zijn heilige wil...

- Het is een verschrikkelijke vrek, merkte Nastenjka op.

- Hoe weet je dat, kindje? ging Pjotr Michajlytsj daar tegen in. En als hij al een vrek is, dan schaadt hij door steeds in ontbering te leven zichzelf het meest, volgens mij.

- Hoe kan hij alleen zichzelf schaden, papaatje, als hij geld tegen rente uitleent? Een woekeraar is het! En die geschiedenis tussen hem en zijn zoon? viel Nastenjka hem in de rede.

- Hoezo die geschiedenis met zijn zoon?.. Wie mag er oordelen over een vader en zijn kinderen? Niemand, behalve God! verklaarde Pjotr Michajlytsj en zijn gezicht kreeg een enigszins strenge en afkeurende uitdrukking.

Nastenjka gaf het gesprek een andere wending.

- Bent u bij de generaalsvrouw geweest? vroeg ze aan Kalinowitsj.

- Inderdaad, juffrouw, antwoordde deze.

- Dat zijn onze hogere kringen!

- Blijkbaar.

- En heeft u haar dochter gezien?

- Dat weet ik niet, ik heb de een of andere juffrouw of dame gezien met een scheve rug of een scheve nek - dat kon ik niet goed onderscheiden.

- Ze is helemaal scheef aan een kant - verschrikkelijk gewoon! verzekerde Nastenjka hem. En stelt u zich voor: ze geven bals, waar ook ik het geluk heb gehad één keer aanwezig te zijn: zij met dat uiterlijk en dan in een baljurk! Het was onmogelijk je gezicht in de plooi te houden als je dat zag!

- Jongelui, jongelui! riep Pjotr Michajlytsj uit. Maak je toch niet vrolijk over lichaamsgebreken - dat is even erg als je vrolijk maken over zieken, foei toch!

- Wij maken ons niet vrolijk, zei Kalinowitsj met een spottende glimlach, integendeel, ze heeft zo'n benauwende en sombere indruk op me gemaakt, dat ik die tot nu toe nog niet van me af heb kunnen zetten.

- We kunnen aan tafel, onderbrak Pjotr Michajlytsj hem, ziende dat de terrine al op tafel stond.

- Drinkt u ook voor het eten geen glaasje wodka? vroeg hij aan Kalinowitsj.

- Nee, dank u, antwoordde deze.

- Zoals u wilt, mijnheer! Maar de kapitein en ik zullen er eentje nemen. Hoogedelgestrenge heer, het uur heeft reeds lang geslagen op de Admiraliteit... Wilt u er een? Alstublieft! zei de oude man, terwijl hij zijn zilveren bekertje vulde en het de kapitein aanreikte; maar net toen deze het wilde aanpakken, nam hij het terug en dronk het zelf leeg. De kapitein glimlachte... Pjotr Michajlytsj haalde dit grapje iedere dag met hem uit.

- Kom, deze keer zal ik je niet voor de gek houden, zei Pjotr Michajlytsj en schonk nog een glas in.

- Dat weet ik wel, antwoordde de kapitein en dronk in een teug zijn portie op.

Allen gingen de grote kamer binnen, waar Pjotr Michajlytsj Palageja Jewgrafowna aan de nieuwe gast voorstelde. Kalinowitsj maakte een lichte buiging, de huishoudster een gekunstelde révérence.

- Ik geloof, dat we vandaag op wildsoep worden getracteerd, zei Pjotr Michajlytsj, terwijl hij aan tafel ging zitten en de damp van het eten opsnoof. Houdt u van wildsoep? wendde hij zich tot Kalinowitsj.

- Ach, jawel, antwoordde deze met een enigszins minachtend glimlachje, maar na de eerste hap begon hij met smaak te eten. Dit is werkelijk heerlijk, verklaarde hij, voortreffelijk klaargemaakt!

- Een kunstwerk, mijnheer! viel Pjotr Michajlytsj hem bij. Palageja Jewgrafowna, deze lof komt u toe; wij buigen voor u en danken u namens het hele geëerde gezelschap!

De huishoudster sloeg verlegen haar ogen neer, wist met haar houding geen raad en probeerde kennelijk niet toe te geven aan haar gewoonte om van tafel op te springen.

Op de wildsoep volgde inderdaad sterlet, waaraan Kalinowitsj de nodige eer bewees. De gestoofde hazelhoenders en de saus die daarbij werd opgediend, loofde hij eveneens; maar het meest van al viel de vruchtenlikeur bij hem in de smaak, waarvan hij, na twee glaasjes te hebben gedronken, nog een derde vroeg, zeggende dat het de beste likeur ter wereld was.

Op de wangen van Palageja Jewgrafowna stonden twee vuurrode blossen van genoegen.

Na het eten keerden allen terug naar de zitkamer.

- Vertel me eens iets over de Moskouse universiteit, Jakow Wasiljitsj, begon Pjotr Michajlytsj. Ik hoorde, dat ze daar tegenwoordig voortreffelijke hoogleraren hebben. Tot welke faculteit behoorde u?

- De juridische.

- Een voortreffelijke faculteit, mijnheer! Ik heb zelf aan de literaire faculteit van de Moskouse universiteit gestudeerd en in mijn tijd was Merzljakow daar zeer beroemd en dat was volkomen gerechtvaardigd. Wat een briljant man was dat! Soms begon hij Derzja win regel voor regel, woord voor woord uit te pluizen. ‘Kijk’, zei hij dan, ‘dit is een goede regel, maar die is middelmatig. Kijk, dat had zó moeten zijn’, en dan sloeg hij aan het improviseren. Wij luisterden alleen, maar als iemand toen zijn improvisaties had opgeschreven, dan zouden daar prachtige gedichten uit zijn gekomen, zei Pjotr Michajlytsj. Ik zou wel eens willen weten, ging hij nadenkend verderaf de heren studenten Merzljakow nu nog kennen en hem de eer geven die hem toekomt.

- Zeer zeker, antwoordde Kalinowitsj, vooral als professor.

- Dat siert de jonge generatie: zulke mannen mogen niet vergeten worden! verklaarde de oude man en slaakte een zucht. De paar glaasjes likeur die hij aan tafel had gedronken, hadden hem nog spraakzamer gemaakt dan anders en hem in een soort aangename, weemoedige stemming gebracht. Nu op mijn oude dag, begon hij opnieuw en als het ware tot zichzelf, zou ik heel graag Moskou nog eens zien; maar het geld daarvoor zal ik wel nooit bijelkaar krijgen, maar als ik het had, dan zou ik het witte Moskou gaan bekijken, de universiteit bezoeken... Ze zullen een oud-student, denk ik, niet verbieden nog eens een blik op die muren te slaan. Veel van mijn vrienden zijn nu bekende literatoren, geleerden; als student was ik met hen bevriend, we hadden soms heftige discussies... Ach, zij hebben het nu natuurlijk ver gebracht, terwijl ik maar een gepensioneerde inspecteur ben, maar ik denk niet dat ze, als ik naar ze toe zou gaan, hun neus voor me op zouden trekken.

Kalinowitsj luisterde maar met een half oor naar Pjotr Michajlytsj; in plaats daarvan hield hij zijn blik strak op Nastenjka gericht op wier gezicht verveling en ergernis te lezen stonden. Het was minstens de honderdduizendste keer dat Pjotr Michajlytsj in haar bijzijn sprak over Merzljakow en over zijn wens Moskou nog eens terug te zien. Overigens, ze deed haar best dit niet te laten blijken: nu eens keek ze naar buiten, dan weer liet ze haar zwarte ogen over de Vaderlandse berichten dwalen die opengeslagen voor haar lag en zag er, dat moet ik zeggen, op dat ogenblik allerliefst uit.

- Bent u iets aan het lezen? wendde Kalinowitsj zich tot haar.

- Nee, ik blader eigenlijk maar wat, antwoordde ze.

- Maar u houdt van lezen?

- Erg veel; het is mijn enige ontspanning. Tegenwoordig lees ik wat minder, maar vroeger las ik gewoon door tot het mij schemerde voor de ogen.

- En wat leest u? Het is niet eenvoudig iets goeds te vinden, gezien onze huidige literatuur.

- Voornamelijk tijdschriften... antwoordde Nastenjka.

- De laatste jaren, mengde Pjotr Michajlytsj zich in het gesprek, lezen we alleen maar tijdschriften... Tegenwoordig geven ze de meest uiteenlopende tijdschriften uit... en dat is goed; er staat van alles in: zowel aangename lectuur als nuttige informatie, politieke geschiedenis, natuurlijke historie, kritieken... dat is heel goed, mijnheer.

Kalinowitsj glimlachte flauwtjes.

- U bent wat bevooroordeeld wat onze tijdschriften betreft, zei hij, ik denk, dat ze zelf zich niet eens die voortreffelijkheden toedichten die u in hen heeft ontdekt.

- Dat weet ik niet, antwoordde Pjotr Michajlytsj, ik zeg het maar zoals ik het zie. Kijk, wat mij niet bevalt, maar dan ook helemaal niet, is dat geruzie van ze! Zegt u nu zelf, waar dient dat toe? In plaats van een of ander probleem te bespreken, geven ze elkaar speldeprikken en proberen elkaar als worstelaars pootje te haken.

- In een degelijk en eerlijk tijdschrift, indien dat al zou bestaan, begon Kalinowitsj, zou men beslist een krachtige en energieke stellingname moeten aantreffen tegen onze overige tijdschriften, die of geen enkele stroming aanhangen of er wel een aanhangen, maar een bedriegelijke.

- Juist, juist! beaamde Pjotr Michajlytsj, duidelijk niet begrijpend wat Kalinowitsj precies bedoelde. En, in het algemeen, ging hij met een diepzinnige trek op zijn gezicht verder, - ik weet niet hoe u er over denkt, Jakow Wasiljitsj - maar ik vind dat tegenwoordig de literatuur in alle opzichten achteruit gaat.

Kalinowitsj antwoordde niet en keek de oude man alleen vragend aan.

- Vroeger, vervolgde Pjotr Michajlytsj, kozen ze voor de poëzie meer verheven onderwerpen: Derzjawin bijvoorbeeld schreef de ode God en bezong de keizerin, helden en hun heldendaden, maar tegenwoordig krijgen we die vrouwenogen en -voetjes... Zegt u nu zelf, waar moet dat heen?

Een lichte schaduw van spot vloog over Kalinowitsj' gezicht.

- De hedendaagse literatuur zal een grote verdienste blijken te hebben: vroeger werd er hoogdravend gelogen, maar nu begint men zonder hoogdravendheid langzaamaan de waarheid te spreken, betoogde Kalinowitsj met een snelle blik naar Nastenjka, die hem een goedkeurende glimlach gaf.

- Ik vind die odes beslist onleesbaar, merkte ze op. Neem nu die Ozerow waar papaatje zo hoog van opgeeft. Stelt u zich voor: Xenija, een Russische prinses die achter slot en grendel wordt gehouden, reist opeens naar het legerkamp, naar Donskoj - heel geloofwaardig hoor!

Kalinowitsj grinnikte alleen. Pjotr Michajlytsj begon te weifelen.

- Ik wil niet beweren, dat mijn mening de juiste is, zei hij, en ik begrijp heel goed, dat men in de literatuur tegenwoordig dichter bij gevoelens, bij het dagelijkse leven staat en ons meer in de vorm van satirische verhalen de les leest - en op zich is dat ook goed.

- Zeer goed zelfs, veronderstel ik: het is heel wat eerlijker de zwakken te verdedigen dan de sterken te prijzen, zei Kalinowitsj.

- Precies! viel Nastenjka hem bij en haar ogen straalden van voldoening.

- Tja, als het met die bedoeling gebeurt, ja dan natuurlijk... wie zou het daar niet mee eens zijn? gaf Pjotr Michajlytsj, van alle kanten verslagen, zich gewonnen.

- We hebben tegenwoordig grote schrijvers, begon Nastenjka, Poesjkin, Lermontow, Gogol, die drie waar Belinski nu zoveel over schrijft in de Vaderlandse berichten.

- Leest u dan ook kritieken? vroeg Kalinowitsj haar.

- Ja, antwoordde ze met enige trots.

- Die meneer Belinski is een heetgebakerd en schrander man! merkte Pjotr Michajlytsj op.

- Bent u het met zijn visie eens? vroeg Nastenjka.

- Ongeveer wel, antwoordde Kalinowitsj, alleen, de kwestie is, ging hij langzaam en nadrukkelijk sprekend verder, dat Poesjkin niet meer leeft - hoewel, te oordelen naar zijn grote talent en de richting waarin hij zich in zijn laatste werken ontwikkelde, hij het ver zou hebben moeten brengen.

- Heel ver, mijnheer! Hij was een begenadigd dichter!.. Derzjawin zelf heeft hem zijn opvolger genoemd! verkondigde Pjotr Michajlytsj op enigszins plechtige toon. Terwijl Gogol... vervolgde hij, maar zweeg opeens.

- Wat is er met Gogol? vroeg zijn dochter hem.

- Volgens mij is Gogol al veel te veel opgehemeld, verklaarde de oude man beslist. Natuurlijk, niemand kan het ontkennen: het is een alleronderhoudendst schrijver. Alles wat hij schrijft is zo levendig, alsof je het voor je ziet, je kan om alles van ganser harte lachen, terwijl het tegelijkertijd toch waarheidsgetrouw is; maar...

Kalinowitsj grinnikte even om deze naïeve karakterisering van Gogol.

- Gogol is geweldig begaafd, begon hij, maar tot nu toe blijft hij, ondanks zijn grote talent, slechts een satiricus, vandaar dat hij maar één kant van de Russische samenleving belicht; of hij ook de andere kant zal belichten, zoals hij in De dode zielen belooft en of hij de Slavische maagd en de fiere jongeling zal weten te scheppen - dat valt nog te bezien.

- Maar van Lermontow houdt u toch zeker wel? vroeg Nastenjka.

- Ook Lermontow is dood, antwoordde Kalinowitsj, en ik weet niet hoe hij zich zou hebben ontwikkeld als hij was blijven leven; aan wat hij heeft geschreven is alleen te zien, dat hij onvoorwaardelijk Poesjkin imiteert, aan het Byronisme een militair tintje geeft en het animisme der elementen geheel aan Schiller heeft ontleend.

- Nee, dat is niet waar; ik vind Lermontow fantastisch goed! zei Nastenjka.

- Ja, ging Kalinowitsj daar na enig nadenken op in, hij was een heel intelligent man met een onvervalst hartstochtelijke natuur, maar alleen wel in een bepaalde richting. Wat hij heeft geschreven is heel sterk, maar zijn gezichtsveld reikte ook niet verder dan dat.

Nastenjka schudde van nee, ze was het hier beslist niet mee eens.

- Behalve deze drie schrijvers zijn er ook anderen die me heel goed bevallen, zei ze na een korte stilte.

- Welke dan? vroeg Kalinowitsj.

- Bijvoorbeeld Zagoskin, Lazjetsjnikow, wiens IJspaleis ik al een keer of vijf heb gelezen, graaf Sollogoeb: ik vind zijn Apothekersvrouw en De hogere kringen verschrikkelijk goed; en tegenwoordig Koekoljnik, Weljtman, Dal, Osnowjanenko.

Bij deze opsomming glom het gezicht van Pjotr Michajlytsj van genoegen dat zijn dochter zo'n kennis van de literatuur ten toon spreidde, maar Kalinowitsj luisterde naar haar met een uitdrukking op zijn gezicht waaruit gemakkelijk viel af te lezen, dat de auteurs die zij opsomde bij hem niet hoog aangeschreven stonden.

- Er zijn zoveel schrijvers, je kunt ze niet allemaal lezen, verklaarde hij.