Aleksander Poesjkin

Dramatisch werk en proza

vertaald door Hans Leerink en Charles B. Timmer

Colofon

Aleksander Poesjkin, Dramatisch werk en proza (vert. Hans Leerink en Charles B. Timmer). Van Oorschot, Amsterdam 1958 

Dramatisch werk

Boris Godoenow

Vertaald uit het Russisch door Hans Leerink en Charles B. Timmer

Aan de allen Russen dierbare nagedachtenis van Nikolaj Michailowitsj Karamzin wordt dit werk, geïnspireerd door zijn genie, in eerbied en dankbaarheid opgedragen door

Alexander Poesjkin

Het Kremlj-paleis
20 februari 1598
De prinsen Sjoeiski en Worotynski

Worotynski

Wij samen moeten nu de stad beheren.

Veel te bewaken is er, dunkt mij, niet:

Moskou liep leeg; saam met de patriarch

Is al het volk naar 't klooster toegestroomd.

Wat zal het eind zijn, denk je, van de onrust?

Sjoeiski

Dat te voorspellen is geen grote kunst:

Het volk blijft nog wat jammeren en wenen,

Boris een poosje nog bedenklijk kijken,

Gelijk een drinkebroer voor een glas wijn

En zal zich dan ten lest verwaardigen

De kroon in alle ootmoed te aanvaarden;

En dan - dan zal hij net als vroeger ons

Regeren.

Worotynski

Maar een maand heeft hij zich al

In 't klooster met zijn zuster opgesloten,

Schijnt al wat werelds is thans te verzaken.

Geen mens heeft hem nog kunnen overreden,

De patriarch, zo min als de bojaren;

Hij slaat geen acht op tranen en bezwering,

Op hun gebed, op 't krijten van heel Moskou,

Zelfs niet op 't allerhoogste kerkconcilie.

Vergeefs heeft men zijn zuster reeds gesmeekt

Boris als tsaar haar zegen te verlenen;

De sombere tsaritsa in haar klooster

Is hard als hij en even onverbidlijk.

Boris heeft zelf haar in die trots gestaafd;

Wat nu te doen, als inderdaad de heerser

De zorgen van 't regeren meer dan beu is

En naar de leeggekomen troon niet taalt?

Zeg, wat vind jij?

Sjoeiski

Ik vind dat dan vergeefs

't Bloed van ons jonge prinsje heeft gevloeid;

Dat dan Dimitri nog had kunnen leven.

Worotynski

Een schrikkelijke wandaad! Heeft Boris

Dan heus de tsarenzoon vermoord?

Sjoeiski

Wie anders?

Want wie kocht Tsjeptsjoegow om, zij 't vergeefs?

Wie zond daarheen de broeders Bitjagowski

En ook Katsjalow? Ik ben toen naar Oeglitsj

Gestuurd om daar die zaak te onderzoeken:

Het spoor, dat ik er aantrof, was nog vers;

De ganse stad heeft 't wanbedrijf aanschouwd;

Eenstemmig was de hele burgerij.

Teruggekeerd, had ik met enkle woorden

De achterbakse schurk kunnen ontmaskren.

Worotynski

Waarom heb je hem toen dan niet verpletterd?

Sjoeiski

Hij bracht me, dat erken ik, in de war

Door kalmte, onverwachte schaamteloosheid,

Keek op, alsof hij van de prins geen kwaad wist:

Hij informeerde, trad in veel détails -

En in zijn ban herkauwde ik de praatjes

Die hij mij zelf in 't oor gefluisterd had.

Worotynski

Niet in de haak, prins.

Sjoeiski

Maar wat kon ik anders?

Het alles aan tsaar Fjodor gaan onthullen?

Die keek slechts door de bril van Godoenow,

Hoorde slechts met het oor van Godoenow:

Al had ik hem van alles overtuigd,

Boris had het hem snel weer uitgepraat.

Dan zou de vestingstraf mij zeker wachten

En als mijn oom was 'k op een mooie dag

Tersluiks geworgd in een vergeten kerker.

Ik laat mij op niets voorstaan; is het nodig,

Dan zal ik voor geen straf natuurlijk wijken;

Laf ben ik niet, maar evenmin een gek,

Ik kruip niet in de strop, als het geen zin heeft.

Worotynski

Een schandelijke euveldaad. Waarschijnlijk

Zal wroeging nu de moordenaar verteren:

't Onschuldig jongensbloed moet hem de treden

Versperren die hem scheiden van de troon.

Sjoeiski

Daar stapt hij overheen; hij kent geen schroom!

Wat eer valt ons, valt 't russisch land te beurt!

'n Gewezen slaaf, Tartaar, Maljoeta's schoonzoon,

De schoonzoon van een beul, zelf ook een beul,

Wordt Monomachos' kroon en mantel machtig...

Worotynski

Ja, hij is laag van afkomst; wij zijn hoger.

Sjoeiski

Dat schijnt wel zo.

Worotynski

De Sjoeiski's, Worotynski's...

Zijn prinsen van geboorte, zou ik zeggen.

Sjoeiski

Uit oude adel en van Rjoerik's bloed.

Worotynski

Maar hoor eens, prins, dan konden wij toch recht

Op Fjodor's troon doen gelden.

Sjoeiski

Ja, veel meer

Dan Godoenow.

Worotynski

Dat klopt!

Sjoeiski

Welnu, en dus?

Wanneer Boris met intrigeren doorgaat,

Is het niet moeilijk onrust onder 't volk

Te stoken; laat het zich van Godoenow

Dan zelf bevrijden; prinsen zijn er vele;

Laat dan het volk zijn eigen tsaar maar kiezen.

Worotynski

Wij, der Warjangen erven, zijn wel talrijk,

Maar tegen Godoenow niet opgewassen.

't Volk ziet in ons niet meer het oud geslacht

Van hen die het eertijds ten strijde voerden.

Ons erfgoed heeft men ons allang ontnomen,

Sinds lang zijn wij niet meer dan 's tsaren helpers,

Maar hij heeft kans gezien, door vrees, door gunsten

En door zijn roem het volk te imponeren.

Sjoeiski kijkt uit het raam

Bravoer alleen - en wij... Enfin. Zeg, kijk eens,

Daar keert het volk terug in kleine groepjes;

Kom snel, dan horen wij, of het beslist is.

Het Rode Plein
Een volksmenigte

Een man

Niet te vermurwen! Allen joeg hij weg,

De patriarch, de priesters, de bojaren.

Zij vielen hem te voet, maar tevergeefs;

Het glanzen van de troon, dat schrikt hem af.

Een ander

Och lieve deugd, wie moet ons nu regeren?*

O, wat een ramp!

Een derde

Daar komt de kanselier;

Die zegt ons, wat de Doema nu beslist heeft.

Het volk

Stil! Stil! De kanselier gaat wat vertellen;

Ssjt - luister!

Sjtsjelkalow van de Rode Trap

De synode heeft besloten

Voor 't laatst de macht der bede te beproeven

Op het gramstorig brein van onze vorst.

In d'ochtend zal de heilge patriarch

Na 't plechtig smeekgebed in 't Kremlj opnieuw,

Voorafgegaan door de gewijde vaandels,

d'Ikonen van de Don en van Wladimir,

Voor hem verschijnen; en met de bojaren,

De hoge Raad, gedeputeerden, adel,

Met het rechtzinnig volk van Moskou gaan wij

Nogmaals bij de tsaritsa smeken; dan

Ontfermt zij zich om het verweesde Moskou,

Dan zegent zij de kroning van Boris.

Gaat allen dus naar huis en God zij met u.

Gaat heen en bidt - ten hemel moge stijgen

Het vurige gebed der orthodoxen.

Het volk verspreidt zich

Het maagdenveld
Nowodjewitsji-klooster
Volk

Een man

Nu zijn ze in de cel van de tsaritsa,

Boris is er en ook de patriarch

Met veel bojaren.

Een ander

Is er nieuws?

Een derde

Hij staat

Nog altijd op zijn stuk; maar er is hoop.

Boerenvrouw met kind

Niet huilen, vent; dan komt de bietebauw

Je halen! Koest nu! Stil! Niet grienen! Stil!

Een man

Kun je niet achter die omheining komen?

Een ander

Welnee. Hoe dan? 't Is overal stampvol.

Op 't veld en daar. Geen doorkomen. Heel Moskou

Staat hier al klem; kijk: op de muur, de daken,

Op alle transen van de klokketoren,

De koepels van de kerk, zelfs aan de kruisen

Verdringen zich de mensen.

De eerste

Sakkerloot!

Een man

Wat 's dat voor herrie?

Een ander

Hoor! Wat zijn die kreten?

De mensen huilen, knielen daar in golven,

Kijk, weer een rij... nog een... nog een... nou, broertje,

Nu is de beurt aan ons; gauw! op je knieën!

Het volk geknield; gejammer en gehuil

Heb meelij, vadertje! regeer ons toch!

Wees onze vader, onze tsaar!

Iemand zacht

Wat scheelt ze?

Een ander

Weet ik 't? Dat is een zaak van de bojaren,

Gaat ons niet aan.

Boerin met kind

Wat? als je huilen moet,

Vertik je het? pas op! de bietebauw!

Huil, dwingeland!

Ze zet het kind met een smak op de grond

Het schreeuwt

Krijs nu maar raak!

Een man

Ze huilen

Hier allemaal. Kom, wij doen mee.

Een ander

'k Probeer het,

Maar 't lukt mij niet.

De vorige

Mij ook niet. Heb je 'n ui?

Wrijf in je ogen.

De ander

Nee, ik smeer er spuug op.

Wa's dàt nou weer?

De vorige

Wie kan daar wat van snappen?

Het volk

Hij wordt de tsaar! hij heeft de kroon aanvaard!

Boris is onze tsaar! Leve Boris!

In het Kremlj-paleis
Boris, de patriarch, bojaren

Boris

Gij, vader patriarch en gij, bojaren,

Geheel mijn ziel ligt voor u allen open;

Ge hebt gezien dat ik de macht aanvaard

Met grote vrees in 't hart en ook met deemoed.

Hoe moeilijk zal de taak zijn die mij wacht!

Een trotse reeks Iwans ging mij vooraf -

Hun laatste telg werd Hemeling genoemd!..

Rechtvaardig vorst! o soevereine vader!

Aanschouw de tranen van uw trouwe knechten

En zend uw zegen uit de hemel neer

Op hem dien gij bemindet en verhoogd hebt

Zo wonderbaarlijk; zegen zijn bewind:

Dat ik met roem over mijn volk mag heersen,

Weldadig en rechtvaardig net als gij.

Van u verwacht ik goede hulp, bojaren.

Dient mij, zoals gij hem gediend hebt, toen ik

De moeiten met u deelde en de zorg,

Toen mij de volkswil nog niet had verkoren.

Bojaren

Wij blijven trouw aan d'eed, door ons gegeven.

Boris

Laat thans ons eer bewijzen aan de graven

Waar Rusland's overleden heersers rusten,

En dan - ons ganse volk ten feest genood,

Van edellieden tot de armste blinde;

Voor elk vrij toegang; iedre gast zij welkom.

Af, gevolgd door de bojaren

Worotynski houdt Sjoeiski staande

Je raadde goed.

Sjoeiski

Wat dan?

Worotynski

Hier toch, onlangs,

Weet je niet meer?

Sjoeiski

Neen, ik weet nergens van.

Worotynski

Toen alles naar het Maagdenveld toestroomde,

Heb jij gezegd...

Sjoeiski

Men moet nu niets onthouden,

Zeer veel vergeten lijkt me nu het best.

'k Heb trouwens met geveinsde lasterpraat

Je toen maar 'n beetje op de proef gesteld

Om je geheime mening te doorgronden;

Doch zie - daar buiten huldigt men de tsaar -

Als 'k langer draal, zou men mij kunnen missen -

Ik snel hem na.

Worotynski

Jij sluwe diplomaat!

Nacht. Cel in het wonderklooster
1603
Pater Pimjen; Grigori slapend

Pimjen schrijft bij het licht van een ikonenlampje

Een enkel laatst verhaal nog ter bekroning -

Dan heb ik mijn geschiedkroniek voltooid,

De plicht vervuld, door God mij opgedragen,

Mij, zondig mens. Niet zonder reden liet

De Heer mij jarenlang getuige zijn

Van veel en leerde mij de kunst van schrijven;

Een vlijtig monnik zal gewis eenmaal

Het naamloos werkstuk van mijn ijver vinden;

Hij zal, als ik, zijn kleine lamp ontsteken -

Het stof der eeuwen schudt hij van 't papier

En gaat mijn trouw relaas dan overschrijven,

Opdat het nageslacht der orthodoxen

Zijn vaderlands verleden kennen zal,

Indachtig aan de vele grote tsaren,

Hun werken en de roem en al het goeds -

Maar laat het voor hun zonden, duistre daden

De Zaligmaker needrig gratie smeken.

Als oude man herleef ik nu mijn leven;

Wat heengegaan is, trekt weer langs mijn oog -

Hoe lang reeds her, dat het, gevuld van feiten,

Voortrolde, woelig als een oceaan?

Nu ging zijn stem teloor en kwam tot stilte:

Niet veel gezichten zijn mij bijgebleven,

Slechts enkle woorden klinken in mij voort,

De rest verzonk in 't niet en keert nooit weder...

Maar 't wordt al dag, mijn lampje brandt steeds lager -

Eén enkel laatst verhaal nog ter bekroning. Schrijft

Grigori ontwaakt

Alweer die droom! hoe kan 't? de derde keer!

Verwenste droom!.. En voor 't ikonenlampje

Zit d'oude man en schrijft - hij heeft voorzeker

De ganse nacht geen sluimering gekend.

Ik mag hem graag, als hij zo rustig zit

Te werken, diep gedoken in 't verleden,

Aan zijn geschiedverhaal, en dikwijls heb ik

Me afgevraagd: waar zou hij over schrijven?

Van het Tartaarse sombre schrikbewind?

Het wrede bloedregiem van Ioannes?

Van Nowgorod's onstuimig parlement?

De roem van 't vaderland? ik kan 't niet raden.

Op zijn hoog voorhoofd, in zijn kalme blik

Is niet te lezen, wat er in hem omgaat;

Steeds zie 'k hem even nederig en plechtig.

Als een griffier, vergrijsd in 't akten schrijven,

Beschouwt hij kalm de schuldigen en braven,

Neemt nota, voorkeurloos, van goed en kwaad,

Onaangedaan door deernis of door woede.

Pimjen

Gij zijt ontwaakt.

Grigori

Eerwaarde vader, geef mij

Uw zegen.

Pimjen

Onze Here zeegne u

Nu en altijd, in aller eeuwen eeuwen.

Grigori

Ge hebt weer lang gewerkt, geen rust gekend,

Maar mijn rust heeft een droomgezicht des duivels,

Verstoord, de boze is mij komen kwellen.

Ik droomde dat een steile wenteltrap

Mij in een toren bracht; daar uit de hoogte

Zag 'k Moskou liggen als een mierenhoop;

Beneden mij krioelde op het plein

Het volk en wees naar mij met hoongelach;

Ik schaamde mij, de angst sloeg mij om 't hart -

Halsoverkop viel 'k neer... en ik ontwaakte.

Driemaal heb ik die droom nu al gedroomd.

Is dat niet vreemd?

Pimjen

Het is je jeugdig bloed;

Onthecht je staag door vasten en gebed,

Dan zullen lichte beelden in je dromen

Verschijnen. Mij gaat 't nog steeds zo: als ik,

Door slaap onwillekeurig overmand,

Des nachts geen lang gebed heb opgezonden -

Dan slaap ik, oude man, niet kalm en rein,

Dan zie ik in mijn droom soms wilde feesten,

Een legerkamp soms, of schermutselingen,

Losbandigheden uit mijn jonge tijd!

Grigori

Hoe vrolijk moet uw jeugd toch zijn geweest!

Gevochten hebt gij onder Kazan's transen,

Met Sjoeiski 't Litaus leger afgeweerd,

Het hof gekend, de praal van Ioannes!

Gelukkige! Ik bracht mijn jongensjaren

In kloostercellen door als arme frater!

Waarom mag niet ook ik in krijgsgewoel,

Of aan des tsaren feestdis mij vermaken?

Nog tijd genoeg om, eenmaal oud, als jij,

Het drukke werelds leven te verzaken,

Om zich tot monnik te doen wijden en

Zich op te sluiten in een vredig klooster.

Pimjen

Treur niet, mijn vriend, dat jij zo vroeg de rug

Hebt toegekeerd aan zondige vertieren,

Dat God je geen bekoring zond. Geloof me:

Roem, weelde en der vrouwen sluwe min,

Zij brengen ons, van ver zelfs, in hun ban.

'k Heb lang geleefd, ik smaakte veel genoegens;

Maar 't ware heil heb ik eerst leren kennen,

Sinds God mij in het klooster heeft gebracht.

Denk eens, mijn zoon, aan onze grote tsaren.

Wie gaat er boven hen? Slechts God. Wie waagt er

Iets tegen hen? Geen mens. Welnu? Niet zelden

Is hun de gouden kroon te zwaar geworden:

Zij wisselden haar voor een monnikskap.

Tsaar Ioannes trachtte rust te vinden

In kloosterleven, kunstig nagebootst.

Heel zijn paleis, vol trotse favorieten,

Kreeg toen het uiterlijk van een abdij:

Zijn lijfwacht scheen, in kap en boetekleren,

Een nederige schare lekebroeders,

Een brave abt geleek de strenge heerser.

Hier zag ik - 't was in deze zelfde cel

(Cyrillus woonde er, een deugdzaam man

En zwaar beproefd door leed. God had mij toen

De gave reeds verleend, te onderkennen,

Hoe nietig 't aards bedrijf is) - hier zag ik

De tsaar, zijn toorn en wrede straffen beu.

Stil peinzend zat de Wrede in ons midden,

Wij allen stonden onbeweeglijk voor hem

En hij - hij sprak ons toe op zachte toon.

Hij zeide tot de abt en tot de broeders:

‘Eens, paters, komt de langgewenste dag

En dan verschijn ik hier, naar redding snakkend.

Jij, Nicodemus, Sergius, Cyrillus,

Aanvaardt gij allen nu mijn zielsgelofte:

Als een verdoemde booswicht kom ik tot u

Om mij te hullen in de monnikspij

En dan voor u te knielen, vrome vader.’

Zo sprak de vorst, de machtige, tot ons,

Lieflijke woorden vloeiden van zijn lippen.

Hij weende. En wij baden onder tranen:

Dat God hem liefd' en vrede zenden mocht

In zijn onstuimig en verscheurd gemoed.

En zijn zoon Theodoor? Eenmaal gekroond

Heeft hij gehunkerd naar het vredig' leven

Eens mans met zwijggelofte. 't Pronkvertrek

Des tsaars heeft hij veranderd in een bidcel;

Geen zware zorg van het regeerwerk kon

Zijn heilge geest daar in beroering brengen.

God heeft de needrigheid des tsaars bemind

En Rusland wiegde onder zijn regering

Zich ongestoord in roem en rust - een wonder,

Zeer vreemd, geschiedde in zijn stervensuur:

Aan 't sterfbed trad, doch voor de tsaar slechts zichtbaar,

Een man, gehuld in wonderbaarlijk schijnsel,

En Theodoor begon met hem te spreken

En noemde hem de grote patriarch.

Elkeen rondom hem werd door angst bevangen,

Begrijpend: 't was een visioen des hemels,

Daar toen de heilige prelaat zich niet

Bevond ter plaatse aan des tsaren sponde.

En toen hij overleed, was heel 't paleis

Vervuld van heilige en zoete geuren

En zijn gelaat bleef stralen als een zon -

Nooit zullen wij zo'n grote tsaar meer zien.

O vreeslijk leed, als nimmer nog aanschouwd!

Wij hebben God vergramd en zwaar gezondigd:

Wij kozen nu een koningsmoordenaar

Tot onze vorst.

Grigori

Al lang, eerwaarde vader,

Had ik u willen vragen naar het sterven

Van 's tsaren zoon Dimitri; u waart toen,

Zegt men, in Oeglitsj.

Pimjen

'k Zal het nooit vergeten!

God maakte mij getuige van een wandaad,

Een bloedmisdrijf. In opdracht van ons klooster

Werd ik destijds gestuurd naar 't verre Oeglitsj;

's Nachts kwam ik aan. Des ochtends bij de mis

Hoor 'k eensklaps klokgelui. 't Was de alarmbel.

Geschreeuw, gedraaf naar 't hof van de tsaritsa.

Ik ook erheen. - Maar daar was heel de stad al.

Ik zag de prins met afgesneden hals;

Zijn moeder lag bewustloos over 't lijk,

De voedster gilt het uit van felle wanhoop,

Maar 't woedend volk sleurt reeds de godvergeten

Verraadster weg, die trouweloze min...

Opeens verschijnt daar, wild en bleek van woede,

Die valse Judas bij hen: Bitjagowski.

‘Dat is de booswicht!’ klinkt het uit één mond.

Meteen neemt hij de benen. En het volk

Vervolgt de moordenaars, het vluchtend drietal;

Zij schuilen weg, maar worden dra gevangen;

Men sleurt ze voor 't nog warme jongenslichaam,

O wonder - beven gaat het dode lijf.

‘Beken maar!’ brult het volk de schurken toe:

Zij, in hun angst voor d'opgeheven bijlen,

Bekenden - en toen viel de naam Boris.

Grigori

Hoe oud was de tsarewitsj bij zijn sterven?

Pimjen

Een jaar of zeven; hij zou nu dus wezen -

('t Is al tien jaren her... nee, langer nog:

Twaalf jaren al) - hij was dus van jouw leeftijd

En was nu tsaar; maar God beschikte anders.

Dit treurige verhaal vormt het besluit

Van mijn kroniek; sindsdien heb ik niet veel meer

Op 's werelds doen gelet. Broeder Grigori,

Jij bent de kunst van 't schrijven immers machtig,

Zet jij mijn arbeid voort. In vrije tijd,

Door geestlijk werk niet in beslag genomen,

Moet jij, zonder spitsvondig te betutlen,

Beschrijven, wat het leven je zal tonen:

Oorlog en vrede, hoe er geregeerd wordt,

De wonderen, verricht door 's Heren knechten,

Voorspellingen en tekenen des hemels -

Voor mij komt nu de tijd om rust te nemen

En 't lampje uit te blazen... Maar ze luiden

Voor d'ochtendmis... verleen uw zegen, Heer,

Aan uwe knechten... Geef mijn kruk, Grigori.

Af

Grigori

Boris! Boris! voor jou beeft heel de aarde,

Geen sterveling durft jou nog te herinren

Aan 't offer van een ongelukkig knaapje, -

Maar onderwijl schrijft in zijn cel een monnik

Een schrikkelijke aanklacht tegen jou:

En 's werelds vonnis zul jij niet ontlopen,

Zo min je God's gericht ontkomen zult.*

Het paleis van de patriarch
De patriarch en de prior van het H. Wonder-klooster

De patriarch

Dus hij is weggelopen, pater prior?

Prior

Weggelopen, uwe eminentie. Dat is nu onderdehand al drie dagen geleden.

De patriarch

Zo'n duivelse losbol! Zeg eens, van welke familie is hij?

Prior

Van de Otrjépjews, afstammelingen van galicische bojaren. In zijn jonge jaren werd hij kloosterling; waar, is niet bekend; hij leefde toen in Soezdal, in 't St. Euthymusklooster, is daar vandaan gegaan, heeft in verschillende kloosters verblijf gehouden, tenslotte kwam hij hier in onze broederschap van het H. Wonder en omdat ik merkte dat hij nog jong en onervaren was, plaatste ik hem onder leiding van pater Pimjen, een zachtmoedige en vrome oude monnik; hij kon heel goed leren: las onze kronieken, schreef hymnen op de heiligen; maar het schijnt dat hij al die geleerdheid niet had gekregen van onze here God...

De patriarch

Die geleerde lui ook! 't is wat moois, wat hij nu weer heeft bedacht: ‘Ik zal tsaar in Moskou worden!’ Die man is door de duivel bezeten! Maar het lijkt me niet nodig er aangifte van te doen bij de tsaar; wat zullen wij onze vaderlijke vorst lastig vallen? Het zal voldoende zijn, secretaris Smirnow of secretaris Jefimjew kennis te geven van de desertie; wat een ketterij! ‘Ik zal tsaar in Moskou worden!..’ Laten ze hem maar gauw pakken, die satansknecht, en dan naar Solowjetski met hem, voor levenslange penitentie. Want zoiets is toch ketterij, pater prior.

Prior

Het is ketterij, uwe eminentie, pure ketterij.

Paleis van de tsaar
Twee tafeldienaars

Eerste

Waar is de tsaar?

Tweede

Met een soort tovermeester

Trok hij zich in zijn slaapvertrek terug.

Eerste

Ja, dat is wat hij nu het liefste uitvoert:

Met tovenaars en wichelaars verkeren.

Hij legt de kaart, als een aanvallig bruidje.

Wat wil hij nu weer weten? wist ik 't maar.

Tweede

Daar komt hij aan. Vraag jij het hem misschien?

Eerste

Wat kijkt hij stroef! Beiden af

Tsaar treedt binnen

Nu heers ik oppermachtig;

Zes jaar reeds voer ik rustig het bewind.

Toch kent mijn ziel geen vreugde. Gaat het aldus

Ook niet, als wij in jeugdige verliefdheid

Het zingenot begeren, maar, zodra

De hartstocht door het kort bezit gestild is,

In landrig kwijnen wederom verkoelen?..

Vergeefs voorspellen mij de wichelaars

Een lang bestaan, een rustige regering -

De macht, zelfs 't leven schenkt mij geen genot;

'k Voorvoel veel leed, verbolgenheid des hemels.

Voor mij bestaat geen vreugd. Ik dacht mijn volk

Door welstand en door roem in toom te houden,

Zijn gunst te winnen met vrijgevigheid -

Maar 'k gaf het op, daar al mijn zorg voor niets was:

Actieve macht is bij het grauw gehaat,

't Gepeupel kan de doden slechts beminnen.

Hoe dwaas, ons door de bijval van 't publiek

Of boos gejank te laten ringeloren.

God heeft met hongersnood ons land bezocht,

In doodsnood kreet het volk, stierf van ellende;

Graan heb ik uitgedeeld en gouden munten

Heb 'k onder hen verspreid en werk verschaft -

Maar razend zijn ze mij toen gaan verwensen!

Een grote brand heeft woningen vernield

Van velen, en ik bouwde nieuwe huizen.

Maar d'oorzaak van de ramp werd mij verweten!

Zo denkt het grauw: ding dan maar naar zijn liefde.

In mijn gezin dacht ik mijn troost te vinden,

Mijn dochter huwelijksgeluk te schenken -

De dood rukt als een storm de bruigom weg...

En 't loos gerucht beticht nu mij ervan

Dat ik haar weduwschap veroorzaakt heb,

Mijzelf, mijzelf, de zwaarbeproefde vader!..

Wie er ook sterft - ik heb hem in 't geheim

Vermoord. Tsaar Fjodor's levenseind heb ik

Verhaast, mijn zuster, 's tsaren vrouw vergiftigd,

De vrome non... 't is al mijn werk geweest.

Ach! 'k voel het wel: voor ons bestaat geen troost

Te midden van de rampen op deez' aarde;

Geen enkle troost... behalve ons geweten.

Een goed geweten laat ons triomferen

Over het kwaad, over geheime laster.

Maar als er slechts één enkle smet op kleeft,

Al is die er bij toeval op gekomen,

Dan - wee! de ziel brandt weg, als door de pest

Geteisterd en het hart loopt vol met edik,

't Verwijt bonkt in je oren als een hamer,

Je walgt van alles, 't duizelt in je hoofd,

Bebloede knapen rijzen voor je oog...

Je wou wel vluchten, maar waarheen?.. afgrijslijk!

Ja, triest is, wie geen rein geweten heeft.

Een kroeg aan de Litause grens
Misaïl en Warlaäm, bedelmonniken; Grigori Otrjepjew in lekenkostuum; de herbergierster

Herbergierster

Waarmee kan ik u dienen, brave monniken?

Warlaäm

Wat God geeft, vrouwtje, heb je geen brandewijntje?

Herbergierster

Allicht, patertjes! Ik breng het jullie meteen. Af

Misaïl

Waarom kijk je toch zo sjagrijnig, kameraad? Hier zijn we nou bij de Litause grens, waar je zo graag naar toe wou.

Grigori

Zolang ik nog niet in Litauen ben, heb ik geen rust.

Warlaäm

Wat is er in Litauen dat je zo aantrekt? Kijk óns nou eens aan, pater Misaïl en mij, zondaar die ik ben, sinds we de benen hebben genomen uit het klooster maken wij ons nergens druk over. Litauen of Rusland, dat is lood om oud ijzer, wij vinden alles even fijn, besproeid met heel veel brandewijn... ha! daar zal-ie al zijn!

Misaïl

Puik gerijmd, pater Warlaäm.

Herbergierster komt binnen

Alsjeblieft, patertjes. Drink het in gezondheid.

Misaïl

Dank je wel, tantetje. God mag het je lonen.

De monniken drinken; Warlaäm begint te zingen:
‘Hoe het toeging in de
Oude stad Kazan...’

Warlaäm tegen Grigori

Waarom niet meegezongen, of althans meegeklonken?

Grigori

Geen zin.

Misaïl

Vrijheid, blijheid.

Warlaäm

En het paradijs voor de drinkebroers, pater Misaïl! Dit glaasje drinken wij nu gauw ter ere van de herbergvrouw. Overigens, pater Misaïl, moet ik zeggen dat als wij een glas naar binnen slaan ik nuchtere mensen niet uit kan staan; een borreltje stemt een mens blij, maar ik houd niet van dikdoenerij; als je met ons mee wilt doen, ga dan je gang - zo niet, smeer hem dan, poets de plaat: een hansworst past niet bij een prelaat.

Grigori

Drink veel en lang, maar houd je tong in bedwang, pater Waraäm!.. Zie je, ik kan soms ook wel eens rijmen.

Warlaäm

Zo, en waarom moet ik mijn tong in bedwang houden?

Misaïl

Laat hem met rust, pater Warlaäm.

Warlaäm

Wat is dat voor een dooie diender? Hij heeft zelf met ons aangepapt, zonder dat we weten wie hij is en waar-ie vandaan komt - en nou haalt ie nog zijn neus voor ons op - stinken we soms?..

Hij drinkt en zingt:
‘Een jonge monnik liet zijn kruin scheren’

Grigori tot de herbergierster

Waar gaat deze weg naar toe?

Herbergierster

Naar Litauen, m'n baasje, naar de bergen van Loejow.

Grigori

En is het nog ver naar die bergen van Loejow?

Herbergierster

Nee, je zou er tegen de avond kunnen zijn, als de slagbomen van de tsaar er niet stonden met de grenswachten erom heen.

Grigori

Zo zo, slagbomen! Waar is dat voor?

Herbergierster

Er is iemand uit Moskou weggelopen en ze hebben bevel gekregen iedereen aan te houden en aan de tand te voelen.

Grigori ter zijde

Daar heb je de poppen aan het dansen.

Warlaäm

Kijk, kijk, kameraad! Je weet al aardig met de waardin aan te pappen. Wodka is niks voor jou, maar wel een knappe vrouw, goed zo, kereltje, mooi zo! Ik zeg maar zo: ieder zijn meug, pater Misaïl en ik, we nemen nog een teug.

Misaïl

Keurig gerijmd, pater Warlaäm.

Grigori

Maar wie zoeken ze dan eigenlijk? Wie is er uit Moskou weggelopen?

Herbergierster

Tja, de lieve Heer mag het weten, misschien een dief of een rover - maar wat het ook mag zijn, zelfs fatsoenlijke mensen kunnen er nu niet meer door en waar zal het allemaal op uitdraaien? op niks, nog geen kale neet zullen ze vangen: alsof je niet op een andere manier naar Litauen kon komen dan langs de grote postweg! Kijk maar: als je van hier uit links aan houdt en je volgt het voetpad door het dennebos tot bij het kapelletje aan de Tsjekanski-beek en als je dan recht toe, recht aan door het moeras naar Chlopino loopt en dan verder naar Zacharjewo, nou, dan kan elke kleine jongen je daarvandaan naar de bergen van Loejow brengen. Van die grenswachten merken we alleen maar dat ze de reizigers lastigvallen en ons arme mensen de das om doen. Gestommel aan de deur. Wat hebben we nou weer? O, daar zijn ze, die lammelingen, ze zijn weer eens aan 't patrouilleren.

Grigori

Zeg vrouwtje, heb je hier in huis niet de een of andere schuilplaats?

Herbergierster

Nee, beste jongen. Ik wou dat ik mezelf ergens verstoppen kon. Die patrouilledienst, dat is maar een wassen neus, in waarheid gaat het erom dat je ze op borrels en brood trakteert en weet ik wat nog meer - ze mogen me verrekken, die lammelingen, voor mijn part kunnen ze me... De grenswachten komen binnen

Grenswachten

Goeiendag, waardin!

Herbergierster

Welkom, komt u binnen, edele heren, helemaal tot uw dienst.

Een grenswacht tot de ander

Ha! Kijk eens aan, een zuippartij! Daar zal voor ons dus wel wat afvallen. Tot de monniken. Wat zijn jullie voor lui?

Warlaäm

Dienaren Gods, vrome monniken, we trekken de dorpen door en verzamelen aalmoezen in de naam van Christus, voor het klooster.

Grenswacht tegen Grigori

En jij?

Misaïl

Een kameraad van ons...

Grigori

Een leek, ik kom uit een dorp en ben met de monniken tot de grens meegelopen, hiervandaan ga ik weer naar huis.

Misaïl

Dus je hebt je bedacht...

Grigori fluistert

Stil toch!

Grenswacht

Zeg waardin, laat nog eens wat brandewijn aanrukken. Dan gaan we hier met dat stel ouwe patertjes een borrel drinken en een praatje maken.

Andere grenswacht fluisterend

Die ene knul lijkt me een gesjochten duvel, daar is niks van te halen; maar die monniken...

De eerste

Stil nou, we nemen ze meteen te grazen. - En vertel eens, vadertjes? Hebben jullie nogal wat opgehaald?

Warlaäm

Schameltjes, mijn zoon, schameltjes! Vandaag de dag zijn de Christenmensen schraalhansen geworden; ze plakken aan hun geld, ze zitten op hun duiten. Voor God hebben ze niet veel over. Grote zonde is neergedaald over de volken der aarde. Het zijn allemaal kooplieden geworden en tollenaars; ze zinnen op aardse goederen, maar niet op het behoud van hun ziel. Je loopt en loopt maar, je bedelt en bedelt; en soms bedel je in drie dagen nog geen drie koperstukken bij mekaar. Een schande! Zo gaat er een week voorbij, en nog een, en kijk je in je bedelnap, dan zit er zo weinig in dat je je schaamt je daarmee in het klooster te vertonen; wat doe je d'r aan? Van verdriet verzuip je het restantje dan maar; 't is treurig, maar waar. Ja, ja, het is heel droevig met ons gesteld; het eind van onze tijden is beslist aangebroken.

Herbergierster schreit

Heer, ontferm u over ons en red ons!

Tijdens Warlaäm's toespraak heeft de eerste grenswacht veelbetekenend naar Misaïl zitten kijken

Eerste grenswacht

Aljocha! heb jij het bevelschrift van de tsaar bij je?

De ander

Ja.

De eerste

Laat es even kijken.

Misaïl

Wat zit je me zo aan te gapen?

Eerste grenswacht

Luister maar es: uit Moskou is de een of andere smerige ketter weggelopen, een zekere Grisjka Otrjepjew, wist je dat?

Misaïl

Nee.

Grenswacht

O nee? aha. En de tsaar heeft gelast dat die ketter, die op de loop is, moet worden gearresteerd en opgehangen. Weet je daar van?

Misaïl

Ik weet van niks.

Grenswacht tot Warlaäm

Kun jij lezen?

Warlaäm

Als kind heb ik het gekund, maar 'k ben het verleerd.

Grenswacht tot Misaïl

En jij?

Misaïl

De Heer heeft me niet geleerd gemaakt.

Grenswacht

Hier heb je dan het bevelschrift van de tsaar.

Misaïl

Wat moet ik daarmee doen?

Grenswacht

Mij dunkt, die weggelopen ketter, die boef, die schurk, - dat ben jij!

Misaïl

Ik? Hemelse gerechtigheid! Wat haal je nou in je hoofd!

Grenswacht

Halt! Bewaak de deuren! We komen er meteen wel achter.

Herbergierster

O die ellendige kwelduivels! laten zelfs een ouwe monnik niet met rust!

Grenswacht

Wie kan hier lezen?

Grigori doet een stap naar voren

Ik.

Grenswacht

Hier, pak aan! Van wie heb je het geleerd?

Grigori

Van onze koster.

Grenswacht overhandigt hem het bevelschrift

Lees eens voor.

Grigori leest

‘De onwaardige monnik Grigori, van het geslacht Otrjepjew, uit het klooster van het H. Wonder, is in ketterij vervallen en heeft het gewaagd, op aanstichten van de duivel, de heilige broederschap door velerlei bekoringen en overtredingen in onrust te brengen. Bij informatie is voorts gebleken dat deze verwenste Grisjka ontvlucht is naar de grens van Litauen...’

Grenswacht tot Misaïl

Zie je wel, dat moet jij zijn.

Grigori

‘En de tsaar heeft gelast hem op te sporen, aan te houden...’

Grenswacht

...en op te hangen.

Grigori

‘Ophangen’ staat er hier niet bij.

Grenswacht

Dat lieg je: je moet tussen de regels door kunnen lezen. Lees maar verder: aan te houden en op te hangen.

Grigori

‘En op te hangen. En de leeftijd van die boef Grisjka is... hij kijkt naar Warlaäm - ruim vijftig jaar. En hij is van middelbaar postuur, zijn schedel is kaal, hij heeft een grijze baard, een dikke buik...’

Aller ogen zijn op Warlaäm gericht

Eerste grenswacht

Jongens, hier hebben we Grisjka! Pak hem, bind hem vast! Dat had ik nou nooit kunnen denken.

Warlaäm grist het papier weg

Wacht er eens even, hondsvotten, wie zegt dat ik Grisjka ben? - het mocht wat! vijftig jaar, grijze baard, dikke buik! Niks hoor, vader, ik ben nog te jong om me te laten beduvelen! 'k Heb al in lang geen woord meer gelezen, 't gaat me slecht af, maar hier zal ik nog wel uitkomen, als de strop er mee gemoeid is. Spelt de tekst. ‘En-zijn-leeftijd-is-... twintig jaar.’ Alsjeblieft, vader. Waar staat hier iets van vijftig jaar? D'r staat twintig, zie je wel?

Tweede grenswacht

Ja, twintig jaar, dat kan ik me herinneren. Zo hebben ze het ons ook gezegd.

Eerste grenswacht tot Grigori

Zeg baasje, jij bent, zie ik, een grappenmaker.

Tijdens het voorlezen staat Grigori met gebogen hoofd, zijn hand in zijn borstzak

Warlaäm leest verder

‘Hij is klein van stuk, heeft een brede borstkas, zijn ene arm is iets korter dan de andere, heeft blauwe ogen, rossig haar, een wrat op zijn wang en een op zijn voorhoofd.’ Zeg eens vriend, ben jij dat niet zelf?

Grigori trekt opeens een dolk; allen deinzen voor hem terug, hij springt uit het raam

Grenswachten

Houd hem! Houd hem!

Alles draaft in wanorde dooreen

Moskou. Het huis van Sjoeiski
Sjoeiski, een menigte gasten Avondmaaltijd

Sjoeiski

Schenk nog wat wijn.

Hij staat op, allen volgen zijn voorbeeld

En nu, mijn waarde gasten,

De laatste kroes! Lees het gebed, mijn jongen.

Jongen

Heer in de hemel, eeuwig en alwezend,

Aanhoor van uw trouw dienstvolk dit gebed:

Wij smeken 't welzijn af van onze heerser,

De tsaar, door u gekozen en gezegend

Als autokratisch vorst van alle Christnen.

Bescherm hem ten paleize, op het slagveld,

Als ook op reis en waar hij 's nachts verblijf houdt.

Geef, dat hij steeds de vijand overwint,

Dat luid zijn roem klinkt tot de verste stranden.

Steeds in gezondheid bloeie zijn gezin,

Opdat de kostbre loten van zijn stam

Geheel de wereld overschaduwen,

En laat hem òns, zijn slaven, welgezind zijn,

Laat hem welwillend blijven en geduldig

En dat de onuitputtelijke bronnen

Zijns wijsheids weldaad over ons doen vloeien;

Zo drinken wij op onze aardse heer

En bidden wij tot u, Heer in de hemel.

Sjoeiski drinkt

Lang leve onze waardige monarch!

En nu vaartwel, gij allen, beste gasten;

Ik ben u dankbaar dat ge mijn gastvrijheid

Niet hebt versmaad. Tot ziens en zoete rust.

De gasten gaan heen; hij doet ze tot de deur uitgeleide

Poesjkin

Het was een toer om ze weg te krijgen; nu, prins Wasili Iwanowitsj, ik begon er al aan te twijfelen, of we nog tijd zouden overhouden om onder vier ogen te praten.

Sjoeiski tot zijn bedienden

Wat stonden jullie ons daar aan te gapen? Altijd erop uit om alles van je baas af te luisteren, hè? - Ruim vlug de tafel af en maak dat jullie wegkomen. - Hoe staan de zaken, Afanasi Michailowitsj?

Poesjkin

Wonderen, niets meer of minder.

Mijn neef, Gawrila Poesjkin, zond een man

Uit Krakau naar mij toe, die heden aankwam.

Sjoeiski

En?

Poesjkin

Vreemd is 't nieuws, dat me mijn neef laat weten.

De zoon van tsaar Iwan... maar wacht.

Gaat naar de deur en kijkt, of niemand luistert

De kroonprins,

Vermoord door 't dolle streven van Boris...

Sjoeiski

Maar dat is toch geen nieuws meer.

Poesjkin

Luister verder:

Dimitri leeft.

Sjoeiski

Wat! Dat 's een vreemd bericht!

De prins niet dood! Daar sta ik heus versteld van.

Is er nog meer?

Poesjkin

Laat mij nu uitvertellen.

Wie 't ook mag zijn, Dimitri die gered is,

Of wel een spook, gehuld in zijn gedaante,

Een waaghals of een drieste usurpator,

Wie het mag zijn - maar hij is daar verschenen.

Sjoeiski

Ondenkbaar.

Poesjkin

Poesjkin heeft hem zelf gezien,

Toen hij voor 't eerst naar het paleis reed en

Zich door de rijen pans rechtstreeks begaf

Naar het geheime kabinet des konings.

Sjoeiski

Wie is 't dan? Waar komt hij vandaan?

Poesjkin

Een raadsel.

Men weet alleen dat hij de page was

Van Wisjnjewetski en gedurende een ziekte

Zijn herkomst bij het biechten heeft onthuld.

De trotse pan kwam achter het geheim,

Hij zocht hem op, Het hem van 't ziekbed lichten

En is met hem naar Sigismund gereden.

Sjoeiski

En wat voor indruk maakt hij daar, die waaghals?

Poesjkin

Men zegt dat hij ontwikkeld is, welwillend

En vlot. Men mag hem graag. De vluchtelingen

Uit Moskou dwepen met hem en de klerus

Der Roomse kerk staat achter hem. De koning

Geeft hem protektie, heeft hem steun beloofd.

Sjoeiski

't Klinkt alles, vriend, zo vreemd en zo verward,

Dat je er, of je wilt of niet, van duizelt.

Geen twijfel aan: het is een usurpator,

Maar ik geef toe - 't gevaar is niet gering.

Belangrijk nieuws! mocht het ons volk bereiken,

Dan kan het groeien tot een zware stormvlaag.

Poesjkin

Zo'n storm, dat Godoenow de kroon nog amper

Zal kunnen houden op zijn schrandre kop.

't Is zijn verdiende loon! Want hij regeert ons

Als tsaar Iwan (onzaliger gedachtnis).

Geen executies in 't publiek - wat baat

Het ons dat men niet meer in 't openbaar

Aan 't hout ons spietst en Jezus' lof laat zingen?

Dat men ons niet meer op het plein verbrandt,

Waarbij de tsaar met eigen staf in 't vuur pookt?

Is 't leven daardoor veiliger geworden?

Verbanning staat ons dagelijks te duchten,

Siberië, het klooster, ketens, cel,

Een hongerdood in stilte, of het worgtouw.

De nobelsten van ons - waar zijn ze thans?

Waar zijn de Sjestoenows, de prinsen Sitski,

Waar de Romanows, hoop des vaderlands?

Gevangen of verbannen, doodgemarteld.

Wacht maar, ook jou vergaat het vast niet beter.

Is dit een leven, zeg! Corrupte slaven

Bespionneren ons in 't eigen huis;

Verraderlijke tongen overal

Van schurken, omgekocht door de regering.

Wij zijn afhankelijk van elke dienstknecht,

Die wraak wil nemen voor verdiende straf.

Nu wil hij met St. Jorisdag gaan breken.

Wij zijn geen meesters meer op eigen erf.

Een luie knecht ontslaan - dat mag niet meer!

Geef hem de kost maar, of je wilt of niet. -

Waag niet een knecht te ronselen! Verboden!

Wie hoorde zelfs onder Iwan de Wrede

Van zoiets ooit? En heeft het volk het beter?

Vraag het de mensen. Laat de usurpator

Ze paaien met de oude Jorisdag,

Dan zul je 'n kluchtspel zien.

Sjoeiski

Zo is het, Poesjkin.

Maar weet je, wat ik vind? Van al dat naars

Is 't beter nog gezwegen.

Poesjkin

Ja, natuurlijk,

Het blijve onder ons. Jij bent verstandig;

't Is steeds een vreugd voor mij met jou te spreken,

En zit ik soms met moeilijkheden in,

Dan rust 'k niet, voor 'k bij jou mijn hart kan luchten.

Ook heeft je honingwijn, je zachte bokbier

Vandaag mijn tong wat extra vaart gegeven...

Vaarwel dus, prins!

Sjoeiski

Vaarwel, vriend en tot weerziens!

Geleidt Poesjkin naar de deur

Het tsarenpaleis*
De tsarewitsj tekent een landkaart De tsarewna en haar min

Xenia kust een portret

Mijn lieve verloofde, knappe, mooie prins, niet bij mij ben je terecht gekomen, niet bij je bruidje - maar in een donker graf, in een ver, vreemd land. Nooit zal ik me troosten, mijn hele leven zal ik om je schreien.

De min

Kom prinses! meisjestranen zijn als gevallen dauwdroppels; de zon gaat schijnen en de dauw droogt op. Je zult een andere bruigom krijgen, een heel knappe en aardige. Je zult van hem gaan houden, oogappeltje van ons en je zult je prins vergeten.

Geleidt Poesjkin naar de deur

Xenia

Neen, lieve min, ik zal hem trouw blijven tot in de dood.

Boris komt op

De tsaar

Wat is het, Xenia, mijn lieve kind?

Pas nog verloofd, nu reeds een treurend weeuwtje!

Altijd maar schreiend om de dode bruigom.

Mijn dochter! ja, het lot heeft mij geweigerd,

Om zegenrijk jouw leven te bestieren.

Het schijnt, of ik de hemel heb vergramd,

Ik heb niet kunnen werken tot jouw welzijn.

Doch waarom moet de onschuld daarvoor lijden?

En jij, mijn zoon, wat doe je? Wat is dit?

Fjodor

Een landkaart van Moskovië. Ons rijk

Van 't ene eind tot 't andre. Kijk, dit 's Moskou,

Dit Nowgorod, dat Astrakan. Hier ziet u

De zee en daar het oude bos van Perm.

En hier Siberië.

De tsaar

Wat 's dat voor ding,

Dat daar zo kronkelt op je kaart?

Fjodor

De Wolga.

De tsaar

Uitmuntend! zo draagt kennis zoete vruchten!

Als uit de wolken overzie je hier

Het ganse land: zijn grenzen, steden, stromen.

Leer flink, mijn zoon: geleerdheid maakt het lichter

Ervaring op te doen in 't korte leven -

Eens, en misschien al gauw, zal heel dit rijk,

Dat jij zo keurig hier hebt uitgetekend

Op 't wit papier, onder jouw schepter staan,

Krijg jij 't bewind over dit groot gebied.

Leer flink, dan zul je des te meer begrijpen

Van 't moeilijk werk dat je straks wacht: regeren.

Semjon Godoenow op

Maar daar komt Godoenow verslag uitbrengen.

Tot Xenia

Lief kind, ga jij nu naar je eigen kamer;

Vaarwel, mijn schat. De Heer moog' je beschermen.

Xenia en de min af

Iets nieuws, Semjon Nikititsj?

Semjon godoenow

Hedenochtend

Kwam reeds voor dag en dauw de majordomus

Van prins Wasili met de knecht van Poesjkin

Een aangift doen.

De tsaar

En?

Semjon Godoenow

Poesjkin's knecht verklaarde

Dat gisterochtend vroeg een man uit Krakau

Bij hen aan huis kwam - en een uurtje later

Teruggestuurd werd zonder antwoord.

De tsaar

Grijp

Die bode snel.

Semjon godoenow

'k Laat hem al achtervolgen.

De tsaar

En wat doet Sjoeiski?

Semjon Godoenow

Gisteravond gaf hij

Een vriendenmaal, waar beide Miloslawski's

Aanzaten, de Boetoerlins, Saltykow

En Poesjkin - met nog enkle andre heren;

Ze maakten 't nog al laat. Slechts Poesjkin bleef

Onder vier ogen met zijn gastheer achter,

Zij waren nog een tijdlang in gesprek.

De tsaar

Ontbied meteen dan Sjoeiski.

Semjon godoenow

Majesteit,

Hij is al hier.

De tsaar

Laat hem onmidlijk binnen. Semjon Godoenow af

Betrekkingen met Litauen! Hoe dat?..

Ik haat die Poesjkins, 't is een troep rebellen:

En ook die Sjoeiski kun je niet vertrouwen:

Nooit recht door zee, vol drieste, slimme streken...

Sjoeiski op

Ik moet eens met je praten, waarde prins.

Maar 't schijnt dat je mij zelf iets wilde zeggen:

Laat eerst eens horen, wat jij op het hart hebt.

Sjoeiski

Jazeker, majesteit: het is mijn plicht

U een groot nieuws te melden.

De tsaar

Goed, ik luister.

Sjoeiski zachtjes, wijzend op Fjodor

Maar, majesteit...

De tsaar

Wat Sjoeiski ons bericht,

Mag de tsarewitsj weten. Spreek maar op.

Sjoeiski

Tsaar, uit Litauen kregen wij het nieuws...

De tsaar

Dat gisteren een man aan Poesjkin bracht?

Sjoeiski

Hij weet al alles!.. 'k Meende, majesteit,

Dat u van het geheim nog niet gehoord had.

De tsaar

Ga rustig verder, prins, want ik wil beide

Verslagen vergelijken; anders kom ik

De waarheid niet op 't spoor.

Sjoeiski

Ik weet alleen:

In Krakau roert zich thans een usurpator,

De kroon staat achter hem, de adel ook.

De tsaar

Wat zegt men dan? Wie is die usurpator?

Sjoeiski

Dat weet ik niet.

De tsaar

Waarom ducht men hem dan?

Sjoeiski

't Is zeker, tsaar, dat uw regering sterk staat,

Gij hebt door mildheid, zorg en goede gaven

De harten van uw volk aan u verpand.

Maar gij weet zelf: het onbezonnen grauw

Is wispelturig, woelig, bijgelovig,

Vleit zich gemakkelijk met ij die hoop,

Laat zich door wisselende feiten leiden,

't Is voor de waarheid doof en onverschillig,

Doch teert op fabeltjes, waar het maar kan.

Het heeft een zwak voor schaamteloze driestheid,

Dus als die man, die onbekende zwerver,

Slaagt om Litauen's grens te overschrijden,

Dan lokt hij massa's dwazen met de naam

Dimitri, die, naar wordt beweerd, nog leeft.

De tsaar

De naam Dimitri!.. van die jongeling!

Dimitri!.. Kom, mijn zoon, laat ons alleen.

Sjoeiski

Hij bloosde: storm op til.

Fjodor

Och, majesteit,

Mag 'k alstublieft...

De tsaar

Onmooglijk, knaap. Ga heen.

Fjodor af

Dimitri's naam...

Sjoeiski

Hij wist dus nog van niets.

De tsaar

Hoor, prins: wat hier betaamt is snelle ingreep;

Men moet nu Rusland van Litauen scheiden

Met barrières; dat geen sterveling

Die grens kan overschrijden; dat geen haas

Van Polen naar ons land springt, zelfs geen raaf

Uit Krakau deze kant op vliegt. Vertrek.

Sjoeiski

Ik ga.

De tsaar

Wacht even. 't Is wel sluw bedacht,

Dit nieuwtje, vind je niet? - of heb jij ooit

Gehoord, dat doden uit hun graf verrezen

Om heersers te kapitlen, heersers, zeg ik,

Wettig benoemd, door heel het volk gekozen.

Gezalfden door de grote patriarch?

Belachelijk, niet waar? Wat? lach je niet?

Sjoeiski

Ik, majesteit?..

De tsaar

Nu, luister, prins Wasili:

Toen ik vernam dat ze die jonge man...

Dat daar die jongling eensklaps was gestorven,

Werd jij op onderzoek gestuurd; nu wil

Ik je bij God en bij het kruis bezweren:

Zeg mij de waarheid op je erewoord:

Heb jij 't vermoorde knaapje toen herkend?

Was 't niet een ander in zijn plaats? Geef antwoord.

Sjoeiski

Ik zweer u...

De tsaar

Sjoeiski, kom niet met een eed,

Maar antwoord: was het de tsarewitsj?

Sjoeiski

Ja.

De tsaar

Bedenk je, prins. 'k Beloof je mijn genade,

Ik zal een leugen, in het ver verleden

Begaan, niet straffen. Maar, als jij mij nu

Weer om de tuin leidt, zweer 'k bij Fjodor's hoofd,

't Hoofd van mijn zoon, dat jou zo'n barre straf

Te wachten staat, dat tsaar Iwan Wasiljitsj

Van schrik zich in zijn graf nog om zal keren.

Sjoeiski

Ik ducht geen straf; alleen uw ongenade;

Of zou ik voor uw ogen durven huichlen?

Was ik zo stekeblind soms in die dagen,

Dat ik Dimitri niet meer kende? 'k Heb

Drie dagen lang met iedereen uit Oeglitsj

Zijn lijk bezocht, daar in de kathedraal,

Waar om hem heen de dertien rompen lagen,

Die 't woedend volk in stukken had gescheurd.

Zij waren duidelijk al in ontbinding,

Maar 't kinderlijk gezicht van onze prins

Was helder, fris en kalm, alsof hij sliep;

't Bloed in de diepe wond was niet gestold,

Niets in de trekken van 't gelaat veranderd.

Geen twijfel denkbaar, sire. Neen: Dimitri

Is dood en rust in 't graf.

De tsaar kalm

Goed. Ga nu maar.

Sjoeiski af

Mijn God, ik stik!.. laat mij op adem komen...

'k Had een gevoel, of al mijn bloed opspoot

Naar mijn gezicht en niet meer weg wou vloeien...

Dus dàt heeft dertien jaar lang nacht aan nacht

Gemaakt dat 'k droomde van 't vermoorde kind!

Ja, ja, dat is het! nu begrijp ik het.

Maar wie is hij, die boze tegenstander

Die op mij loert? Een lege naam, een schim -

Kan dan een schim mij 't purpren kleed ontrukken,

Een loze klank mijn zoon de troon ontnemen?

Dwaas die ik ben! waar ben ik van geschrokken?

Blaas op dit leugenbeeld - en het is weg.

Aldus besloten: niets van angst verraden -

Maar evenmin het kleinste over 't hoofd zien... -

Hoe zwaar druk jij, o kroon van Monomachos!

Krakau. Het huis van Wisjnjewetski
De Usurpator en pater Tsjernikowski

Usurpator

Neen, pater, 'k zie totaal geen moeilijkheden;

Ik ken de geesteshouding van mijn volk;

Het is gelovig zonder fanatisme:

Het voorbeeld dat de tsaar geeft is hun heilig.

Verdraagzaamheid blijft trouwens steeds bezadigd.

Ik sta u borg dat binnen een, twee jaar

Mijn ganse volk, de hele kerk van 't noorden,

De macht erkent van Petrus' plaatsbekleder.

Pater

Dat Sint Ignatius u mag beschermen,

Als andre tijden aangebroken zijn.

Bewaar inmiddels, tsarenzoon, het zaad

Der godlijke genade in uw ziel.

Godsdienstig werk eist soms van ons, te veinzen

Voor 't critisch schouwend oog der buitenwereld;

Uw woord, uw daad staat onder menslijk oordeel,

Uw innerlijk’ intentie ziet slechts God.

Usurpator

Amen. Wie is daar?

Bediende op

Zeg dat wij ontvangen.

De deuren gaan open; een menigte Russen en Polen treedt binnen

Mijn makkers! morgenochtend rukken wij

Uit Krakau op. En Mnisjek, weldra kom ik

Een dag of drie bij jou te gast in Sambor.

Jouw gastvrij slot, dat weet ik, is vermaard

Om zijn grandezza en zijn elegantie,

Maar ook niet minder om de jonge slotvrouw.

Ik hoop Marina daar te zien, de schone.

Gij vrienden, Litauers en Russen saam,

Gij hebt het broedervaandel hoog verheven

Tegen de vijand die ons allen dreigt,

De sluwe booswicht die mij heeft belaagd;

Gij Slavenzonen, weldra leid ik u

In sterke troepen naar 't verbeide strijdperk. -

Maar in uw midden zie ik nieuwe mensen.

Gawrila Poesjkin

Zij zijn gekomen om het zwaard van u

Te krijgen en een taak.

Usurpator

't Verheugt mij, mannen.

Treedt nader, vrienden. Zeg, wie is dat, Poesjkin,

Die knappe man?

Gawrila Poesjkin

Prins Koerbski.

Usurpator

'n Grote naam!

Tot Koerbski

Een bloedverwant van de Kazanse held?

Koerbski

Zijn zoon.

Usurpator

En leeft hij nog?

Koerbski

Allang niet meer

Usurpator

Een grote geest! soldaat was hij en staatsman!

Maar sinds de tijd dat hij met zijn Litauers

Voor Olga's oude stad lag, diep gekrenkt,

Om wraak te nemen voor geleden onrecht,

Is 't stil geworden om hem heen.

Koerbski

Mijn vader

Sleet in Wolhynië zijn laatste jaren,

Waar hij van prins Bathory landerijen

Gekregen had. Geïsoleerd en eenzaam

Zocht hij vergetelheid en rust in studie;

Maar 't vreedzaam werk verschafte hem geen troost:

Steeds maar zijn jeugd herlevend, hield hij tot

Het eind toe heimwee naar zijn vaderland.

Usurpator

Een zwaar beproefde veldheer! hoe vol roem

Was d'ochtendstond van zijn bewogen leven.

Het schaft mij vreugde, hooggeboren ridder,

Dat thans zijn bloed weer met ons land verzoend is.

Laat rusten nu der vaadren oude schuld;

Hun graf zij vrede! hier - mijn hand, prins Koerbski!

Is het niet vreemd? De zoon van Koerbski leidt -

Wie naar de troon? - de zoon van Ioannes...

'k Heb alles op mijn hand: het lot, de mens. -

En u?

Een pool

Sobanski, 'n vrije edelman.

Usurpator

Ik breng u roem en eer, zoon van de vrijheid!

Geef hem een derde van zijn loon vooruit. -

Maar wie zijn dit? Ik zie het aan hun kleding:

't Zijn streekgenoten, mensen uit ons land.

Chroesjtsjow met een diepe buiging

Zo is het, sire, onze vorst. Wij zijn

Uw toegewijde, achtervolgde knechten.

In ongenade vluchtten wij uit Moskou

Naar u, naar onze tsaar - wij zijn bereid

Voor u ons hoofd te geven, dat de lijken

Als treden mogen dienen naar uw troon.

Usurpator

Vat moed, gij die onschuldig hebt geleden -

Zodra ik kans zie, Moskou te bereiken,

Laat ik Boris voor al zijn daden boeten.*

En wie ben jij?

Karjela

'n Kozak, naar u gezonden

Uit naam der vrije troepen van de Don,

Der koene hetmans, namens noord en zuid

Om onze tsaar in 't klare oog te schouwen

En voor u neer te knielen namens allen.

Usurpator

Ik ken uw mensen en heb niet getwijfeld,

Of 'k zou uw vaandels in mijn rijen zien.

Mijn dank gaat uit naar het Kozakkenleger.

Mij kwam ter ore dat de Donkozakken

Verdrukking en vervolging moeten lijden;

Als God ons op de troon der vaadren helpt,

Dan geven wij, gelijk in oude tijden,

De vrije, trouwe Don zijn eerlijk deel.

Een dichter nadert, maakt een diepe buiging en grijpt Grisjka bij een jaspand

Vermaarde prins! Roemruchte troonopvolger!

Usurpator

Wat wenst gij?

De dichter overhandigt hem een schriftuur

Wees zo goed, dit te aanvaarden,

De armelijke vrucht van noeste vlijt.

Usurpator

Wat zie ik? Dit zijn verzen in 't latijn!

't Verbond van zwaard en lier is honderdvoudig

Gezegend, broederlijk door één laurier

Omkranst. Al zag ik 't licht in 't hoge noorden,

Toch ken ik wel de stem van Latium's muze,

De bloemen van Parnassus zijn mij lief.*

En ik vertrouw de zienersblik der dichters.

Neen, niet vergeefs laait in hun vurig hart

De inspiratie. Zegen rust op daden,

Die zij bij voorbaat in hun vers bejuublen!

Treed nader, vriend. Wil dit geschenk aanvaarden

Tot mijn gedachtnis. Geeft hem een ring. Als ik aan de opdracht

Van 't lot voldaan heb en de kroon der vaadren

Mijn haren tooit - dan hoop ik weer te horen

Uw zoete stem, uw inspirerend lied.

Musa gloriam coronat gloriaque musam.

Tot morgen dus, mijn vrienden, en tot weerziens.

Allen

Ten strij de opgerukt! Leve Dimitri!

Hij leve lang, de grote prins van Moskou!

Het slot van de bevelvoerder Mnisjek te Sambor
Een reeks verlichte vertrekken*; muziek Wisjnjewetski, Mnisjek

Mnisjek

Hij praat met niemand dan met mijn Marina,

Voor niemand heeft hij oog, alleen voor haar...

Die zaak loopt op een bruiloft uit, beslist;

Nou, Wisjnjewetski, biecht eens op - had jij 't

Verwacht: mijn dochter - de tsaritsa? hè?

Wisjnjewetski

't Is wonderlijk... kon jij dan denken, Mnisjek,

Dat mijn lakei op Moskou's troon zou stijgen?

Mnisjek

Ze is een handig ding, niet, mijn Marina?

Ik heb alleen gezegd: kijk, wat je doet!

Houd die Dimitri vast!.. en nu is 't al

Beklonken. Hij zit stevig in haar netten.

De muziek speelt een polonaise. De Usurpator en Marina, die het eerste paar vormen, komen op

Marina zacht tegen Dimitri

Ja, morgenavond ben ik klokslag elf

Bij de fontein, achter het lindenlaantje.

Zij gaan uiteen. Een ander paar komt op

De heer

Wat ziet Dimitri toch in haar?

De dame

Maar z' is

Een schoonheid.

De heer

Ja, een marmren nimfenbeeld:

Haar ogen en haar mond zo star, geen lachje...

Een ander paar

De dame

Knap is hij niet, wel elegant van houding,

Je ziet direkt in hem de tsarenzoon. Een ander paar op

Zij

Wanneer begint de veldtocht?

Hij

Geeft hij 't sein,

Dan staan wij klaar, maar 't lijkt of freule Mnisjek

Ons mèt Dimitri hier gevangen houdt.

Zij

Een prettige gevangenschap.

Hij

Ja, als u...

Gaan uiteen. De vertrekken worden leeg

Mnisjek

Wij grijsaards denken nu niet meer aan dansen,

De luide balmuziek lokt ons niet aan,

Wij kussen geen mooi handje meer - maar kansen

Heb 'k óók gehad; 'k heb ook de kunst verstaan!

't Is niet zo vlot meer als in onze tijd:

Die jongelui van nu... och, weinig fut,

De meisjes lijken soms wel ingedut.

Niet waar, mijn vriend? wat een zwaartillendheid.

Amice, kom, 'k heb iets, dat ons méér boeit:

Een oude fles, waar 't mos al haast op groeit,

Het puikje van mijn ankertje Tokayer!

Die maken w' in een stille hoek soldaat,

Een kruidig wijntje, 'n echte vreugdezaaier!

Al pratend wordt het, voor we 't weten, laat.

Kom, beste vriend!

Wisjnjewetski

Dat lijkt me lang niet kwaad...

Nacht. De tuin. Een fontein

Usurpator komt op

Ha, daar is de fontein. Hier komt zij straks.

Ik meen dat ik niet bangelijk van aard ben;

De dood heb ik vlak onder 't oog gezien,

Heb niet gebeefd, toen ik de dood aanschouwde.

Ik werd bedreigd met celstraf voor het leven,

Ben achtervolgd - maar het mij nooit verschrikken,

Kordaat wist ik mijn rechters te ontlopen.

Waardoor lijkt nu mijn keel dan toegeknepen?

Dit onbedwingbaar beven, wat beduidt het?

De spanning soms van vurige verlangens?

Nee - het is angst. De hele dag heb ik

Dit heimlijk tête-à-tête goed overwogen,

Wist, wat ik zeggen wilde tot Marina,

Hoe ik haar fiere geest verleiden zou,

Hoe 'k haar tsarin van Moskou wilde noemen -

Maar thans - nu 't nacht is, ben ik 't àl vergeten.

De les, die 'k instudeerde, ben ik kwijt;

De liefde brengt mijn opzet in verwarring...

Daar ging opeens iets langs... stil... een geschuifel...

Nee, 't is het maanlicht maar, dat me misleidt

En wat ik hoorde was de wind.

Marina op

Tsarewitsj!

Usurpator

Zij is het!.. Al mijn bloed stolt in mijn lichaam.

Marina

Ben jij 't, Dimitri?

Usurpator

Toverstem vol zoetheid!

gaat naar haar toe

Jij eindlijk hier? Jij bent het, die ik zie,

Alleen met mij, in 't stil en nachtlijk duister?

Hoe saai en treuzelend verstreek de dag!

Hoe dralend is de schemering gevallen!

Hoe lang heb ik in 't donker hier gewacht!

Marina

De uren vlieden snel, mijn tijd is kostbaar -

'k Heb deez' ontmoeting met je afgesproken,

Maar niet om naar verliefde kout te luistren.

Je kunt je woorden sparen. Ik geloof wel

Dat jij me liefhebt; hoor: ik ben besloten,

Mijn levenslot aan 't jouwe te verbinden,

Hoe woelig, hoe onzeker ook; en daarom

Heb ik, Dimitri, 't recht, je iets te vragen:

Ik eis dat jij me eerlijk opbiecht, wat

Je in je binnenste voor plannen koestert,

Wat je van zins bent, wat je hoopt en... vreest;

Ik wil het hand in hand met jou trotseren,

Maar dan met open oog - niet als een kind,

Niet als slavin van mannelijke grillen,

Niet als jouw bijzit, die geen stemrecht heeft -

Maar als een vrouw en kameraad, jou waardig,

De helpster en de steun van Moskou's tsaar.

Usurpator

Ach, laat mij voor een enkel uur de zorg

En lasten van mijn levenslot vergeten!

Vergeet het zelf, dat jij een tsarenzoon

Aanschouwt. Marina, ach! wil mij toch zien

Als minnaar, die jij zelf je hebt verkoren,

Die slechts gelukkig is, als jij hem aanziet.

Aanhoor de liefdesbede van mijn hart,

Dat ik je mijn gevoelens mag verklaren.

Dat ik je mijn gevoelens mag verklaren.

Marina

Het is kort dag, prins. Tijdens jouw getalm

Bekoelt d'aanhankelijkheid van je gezellen.

In omvang nemen toe van uur tot uur

De moeiten en gevaren die je wachten.

Reeds klinken er geruchten vol van twijfel,

Reeds volgt de ene mare d'andre op;

En midlerwijl smeedt Godoenow zijn plannen...

Usurpator

Wat deert mij Godoenow? heeft soms Boris

Te maken met mijn enig heil, jouw liefde?

Nee, nee. Zijn troon kan mij nu niets meer schelen,

De macht over zijn rijk - het laat mij koud.

Mis ik jouw liefde... wat is mijn bestaan

Dan waard, de glans van roem, de troon van Moskou?

In kale steppen, 'n armlijk hutje - jij,

Jij zult me daar de tsarenkroon vervangen,

Jouw tere liefde...

Marina

Schaam je zo te spreken.

Denk aan je heilige en hoge roeping:

Je rang moet je het meest ter harte gaan,

Meer dan de blijde lokstem van het leven,

Niets anders mag je daar gelijk aan stellen.

Want niet een dwaze, onbesuisde knaap,

Die door mijn schoonheid van zijn stuk geraakt is,

Bied ik mijn hand nu plechtig aan; weet wel:

Het is aan Moskou's wettige regeerder,

De troonopvolger, door het lot gered.

Usurpator

Ach, kwel mij niet, bekoorlijke Marina,

Laat mij niet denken dat je om mijn rang

Meer taalt dan om mijzelf. Marina! Weet,

Hoe pijnlijk je mijn hart daarmee verwondt -

Wat! ingeval... o vreselijke twijfel! -

Spreek: als het blinde lot mij nu eens niet

Tot erflijk troonopvolger had verkoren,

Stel eens, dat ik niet Ioannes' zoon was,

Niet deze knaap, door elk al lang vergeten, -

Zou jij... zou jij dan toch van mij nog houden?..

Marina

Jij bent Dimitri, kunt geen ander wezen;

Een ander kan ik niet beminnen.

Usurpator

Dan

Is 't uit: ik wil een minnares niet delen

Met 'n dode knaap, aan wie zij toebehoort.

Neen, dan is 't uit met huichlen! Ik vertel je

De hele waarheid; weet dus: jouw Dimitri

Is lang reeds dood, begraven - en herrijst niet;

Maar wil je weten, wie ik werkelijk ben?

Welnu, hoor aan: ik ben een arme monnik;

Ik had genoeg van 't slaaflijk kloosterleven,

Toen ik de kap nog droeg, heb ik vermetel

Mijn plan beraamd, verzon een wereldwonder -

En ben ten slotte uit mijn cel gevlucht

Naar de kozakken in hun wilde kampen,

Ik leerde 'n paard berijden, 't zwaard hanteren;

Toen kwam ik hier; ik noemde mij Dimitri

En hield d'onnoozle Polen voor de gek.

Wat zeg je nu, hooghartige Marina?

Ben je nog al tevreden met mijn biecht?

Wat zwijg je nu?

Marina

O schande! o wat erg!

Een pauze

Usurpator ter zijde

Waar heb ik mij in drift toe laten leiden!

Het groot geluk, zo moeizaam opgebouwd,

Is nu door mij wellicht voor goed verwoest.

Wat deed ik, in mijn dwaasheid? - luid - Ja, ik zie het:

Je schaamt je, dat je minnaar niet een prins is.

Spreek dan het woord dat mij ten val zal brengen;

Want in jouw hand rust nu mijn verder lot;

Beslis; ik wacht.

Hij knielt

Marina

Armzalige bedrieger,

Sta op, of denk je dat je met een knieval

De eerzucht van mijn hart verteedren kunt,

Alsof ik een weekhartig jufje was?

Neen, vriend, dan heb je 't mis. Aan deze voeten

Heb 'k ridders, nooble graven neer zien knielen;

Ik heb hun bede steeds koel afgewezen,

Maar zeker niet om een gevluchte monnik...

Usurpator staat op

Veracht hem niet, de jonge usurpator,

Misschien bezit hij wel verborgen deugden,

Die hem de troon van Moskou waardig maken,

Hem op je dierbre hand ook aanspraak geven...

Marina

De schande van de strop verdien je, vlegel!

Usurpator

Veel schuld heb ik: verblind door dwaze hoogmoed

Misleidde ik mijn God, bedroog de tsaren,

Beloog de wereld; maar niet jij, Marina,

Hebt mij te straffen: voor jou was ik eerlijk.

Neen, jou bedriegen heb ik niet gekund.

Jij was mij heilig, was de enige,

Voor wie ik niet gewaagd heb om te huichlen.

De liefde, een jaloerse, blinde liefde,

De liefde slechts heeft mij ertoe gebracht

Te spreken.

Marina

En daar roemt hij op, die dwaze!

Wie heeft om jouw bekentenis gevraagd?

Als 't jou gelukt is, onbekende zwerver,

Zowaar twee volken om de tuin te leiden,

Dan moet je op zijn minst ook laten zien

Dat je 't succes verdient, dan moet je ook

't Gewaagd bedriegersspel bedekken onder

De mantel van het allerdiepst geheim.

Zeg zelf - kan ik mij nu nog aan jou geven,

Mijn stand, mijn maagdelijke schroom vergeten,

Kan ik mijn lot nog aan het jouwe binden,

Als jij zo onbenullig en naïef

Je schanddaad overal gaat rondbazuinen?

Hij was verliefd op mij, vandaar die blunder!

't Verbaast mij dat je alles niet allang

Uit vriendschap aan mijn vader hebt bekend,

Of wel uit pure vreugd aan onze koning,

Of, nog veel eerder, aan pan Wisjnjewetski,

Uit louter ijver van de trouwe knecht.

Usurpator

Ik zweer het je: nog nooit heeft iemand anders

Dan jij me die onthulling afgeperst.

Ik zweer je, dat ik nooit, nergens ter wereld,

Niet op een feestmaal, niet in dronken roes,

In geen vertrouwelijk gesprek met vrienden,

Niet onder 't mes, niet onder martelingen

Dit drukkende geheim ooit prijs zal geven.

Marina

Je doet een eed! dan moet ik wel geloven -

O, ik geloof! - je zweert, maar zeg: bij wie?

Mag 'k dat ook weten? bij de naam van God soms,

Als vrome proseliet der Jezuïeten?

Of bij je eer, gelijk een nobel ridder,

Of, kan het zijn, alleen bij 't woord der tsaren,

Als tsarenzoon? Is dat het? zeg het maar.

Dimitri trots

Door tsaar Iwan ben ik tot zoon genomen,

Dimitri noemde hij mij uit zijn graf.

Liet volken om mij heen in opstand komen,

Waarbij hij mij Boris tot offer gaf.

Ik ben de tsarenzoon. Genoeg, ik schaam me,

In 't stof te kruipen voor een trotse Poolse.

Vaarwel voorgoed. Het bloedig oorlogsspel,

Het veelomvattend werk dat mij nog wacht,

Zal, hoop ik, liefdeswee wel overstemmen.

O, hoe zal ik je haten, als het branden

Van 't smaadlijk minnevuur zal zijn gedoofd!

Nu ga ik heen - in Rusland wacht mijn hoofd

Of ondergang, of wel de tsarenkroon.

Sterf ik de krijgsmansdood op 'n eervol slagveld,

Of stelt men mij als boef publiek terecht -

In geen geval zul jij mijn noodlot delen,

In geen geval word jij mijn gezellin.

Maar mooglijk zal het je eens gaan berouwen,

De kans die jij nu weggeworpen hebt.

Marina

En als ik nu eens je brutaal bedrog

Al voor die tijd aan iedereen bekend maak?

Usurpator

Je denkt toch zeker niet dat ik je vrees?

Dat men een poolse maagd meer zou vertrouwen

Dan Rusland's tsarentelg? - Weet dan wel,

Dat koning, paus en adel geen van allen

Erover peinzen, of ik waarheid spreek.

Of ik Dimitri ben - wat kan 't ze schelen?

Maar ik ben een motief voor strijd en tweedracht,

Dat is, wat in hun kraam te pas komt. Jou,

Rebelse! zal men wel tot zwijgen brengen.

Vaarwel.

Marina

Blijf hier, tsarewitsj. Eindelijk

Hoor ik geen kind meer spreken, maar een man.

Wat je nu zegt, verzoent me met je, prins.

Je domme openhartigheid vergeet ik

En zie in jou Dimitri weer. Maar - luister:

Maak voort, maak voort! word wakker, draal niet langer;

Ruk met je troepen snel naar Moskou op.

Zuiver het Kremlj, bezet de troon van Moskou,

Laat dan door een gezant je aanzoek doen;

Maar zo lang jij - God hoort mij aan - nog niet

De tree van 't troongestoelte hebt beklommen

En Godoenow door jou nog niet onttroond is.

Vindt liefdespraat bij mij slechts een doof oor. Af

Usurpator

Neen - met Boris te vechten en aan 't hof

Een Jezuiet te temmen valt mij lichter

Dan 'n vrouw bedwingen. Oef; ik ben doodop.

Dat klutst maar door elkaar, dat kronkelt, kruipt,

Glijdt door je hand, dat sist en dreigt en bijt...

Een slang! een slang!.. Mijn vrees was wel gegrond.

Het scheelde 'n haar, of zij had mij vernietigd.

Maar nu staat vast: wij rukken morgen op.

Aan de Litause grens
16 oktober 1604
Prins Koerbski en de Usurpator, beiden te paard. De regimenten naderen de grens

Koerbski galoppeert vooruit

Daar is hij, daar! daar is de grens van Rusland!

Mijn heilig vaderland! ik hoor bij jou!

'k Schud met verachting 't stof van vreemde dreven

Van mijn kledij - snuif gretig nieuwe lucht in:

Lucht van mijn vaderland!.. Nu kan je ziel,

O vader, rusten en ver in zijn grafstee

Komt vreugde over je verbleekt gebeente!

Het zwaard, ons erfstuk, heeft weer vuur gespat,

't Roemruchte zwaard, de schrik van 't oud Kazan,

Het trouwe zwaard, dat Moskou's tsaren diende!

Nu kan 't zich op zijn eigen feest doen gelden

Voor onze heerser, voor ons aller hoop!..

Usurpator rijdt langzaam, met gebogen hoofd

Hoe groot is zijn geluk! hoe rein van ziel

Juicht hij reeds in 't vooruitzicht van de roem!

Jij kloeke held! je wekt mijn afgunst op.

Jij, zoon van Koerbski, opgegroeid als balling,

Hebt 't leed, je vader aangedaan, vergeten,

Voldoet zijn schuld aan d'overzij van 't graf,

Staat klaar om voor de zoon van Ioannes

Je bloed te storten en het vaderland

Een wettig vorst te schenken... en terecht

Moet nu je ziel wel jubelen van vreugde.

Koerbski

Ben jij niet ook verheugd van ganser harte?

Hier ligt ons Rusland: 't is van jou, tsarewitsj.

Hier beidt het volk met kloppend hart jouw komst:

Jouw Moskou en jouw Kremlj, jouw machtsgebied.

Usurpator

Straks vloeit in stromen, Koerbski, russisch bloed!

Jij trekt het zwaard voor mij, rein van geweten,

Ik echter voer u in de broederstrijd,

Heb Litauen op Rusland aangehitst,

Naar 't heilig Moskou vijanden geleid!..

Laat evenwel dit kwaad niet mij belasten -

Boris, jij draagt de schuld, jij tsarendoder!

Vooruit dus!

Koerbski

Voorwaarts! Godoenow moet vallen!

Zij galopperen verder

De regimenten overschrijden de grens

De Doema van de tsaar
De tsaar, de patriarch en bojaren

De tsaar

Hoe kan zoiets? Een weggelopen monnik

Trekt met zijn partisanen naar ons op

En waagt een ultimatum ons te stellen!

't Wordt tijd de gek te temmen! - Troebetskoj

En jij, Basmanow, rukt nog heden uit;

Mijn dappre legerleiding vraagt versterking.

Tsjernigow ligt reeds onder hun beleg.

Ga stad en burgers redden.

Basmanow

Majesteit,

Drie maanden zal 't niet duren, en geen mens

Denkt meer terug aan deze usurpator;

Als een wild dier uit verre landen brengen

Wij hem naar Moskou in een kooi van ijzer.

Dat zweer ik u. Af met Troebetskoj

De tsaar

Mij biedt de zweedse vorst

Door zijn gezant een bondgenootschap aan;

Wij kunnen 't echter zonder hulp van buiten

Wel af; wij hebben volk genoeg te velde

Om de verraders en de Pool te keren.

Ik wees het af.

Sjtsjekalow! geef bevel

Aan alle wojewoden in den lande,

Te paard te gaan en als van ouds hun volk

Op post te zetten; roep daarna te wapen

De jonge misdienaren uit de kloosters.

In vroeger jaren, als een ramp ons land

Bedreigde, vochten ook de kloosterbroeders

In onze troepen. Zo ver wil ik nu

Niet gaan; de paters laat ik maar met rust;

Maar bidden zullen zij voor ons - aldus

Gelast de tsaar, besloten de bojaren.

Nu komen wij aan een belangrijk punt:

Ge weet dat de brutale usurpator

Opruiende geruchten deed verspreiden;

Naar links en rechts verzond hij zijn pamfletten,

Die onrust wekten, twijfel en veel praatjes;

Men hoort op straat oproerige gesprekken,

Er broeit iets onder 't volk... dat moet gesust;

Ik voel niet veel voor nieuwe executies,

Maar wat dan wel? dit moet ge nu beslissen.

Gij, eminentie, geef uw oordeel eerst.

Patriarch

Gezegend zij de Allerhoogste die u

Een geest van minzaamheid en mild verduren.

Verheven majesteit, heeft toebedeeld;

Gij zint niet op 't vernietigen van zondaars,

Geduldig wacht ge, tot de waan zal wijken:

En wijken zal zij; stralen zal het licht

Der eeuwge waarheid.

Uw getrouwe priester,

Wiens oordeel in de wereld weinig telt,

Vermeet zich, thans het woord tot u te richten.

Een duivelskind, vervloekt geloofsverzaker,

Wist voor Dimitri zich te laten doorgaan;

En tooide schaamteloos zich met de naam

Tsarewitsj, als met een gestolen miskleed.

Ruk de kazuifel hem slechts af - hij staat

Tot spot ten toon, erbarmlijk in zijn naaktheid.

God zelf doet ons het middel aan de hand:

Weet, majesteit: het was zes jaar geleden,

In 't zelfde jaar dat God u heeft gezegend

Als tsaar en heerser over alle Russen,

Dat 's avonds eens bij mij een simple herder

Verscheen, een oud en eerbiedwaardig man

En mij bericht deed van dit vreemde wonder:

‘'k Ben blind geworden, - zei hij - in mijn jeugd

En heel mijn leven heb ik geen verschil

Meer tussen dag en nacht gezien. Vergeefs

Zocht ik mijn heil bij kruid en toverspreuken;

Ik vond geen baat bij al mijn bedevaarten

Naar grote wonderdoeners in de kloosters;

Het hielp mij niet dat ik mijn doffe ogen

Met water bette uit gewijde bronnen;

God had mij de genezing niet vergund.

Zo gaf ik eindlijk alle hoop verloren.

Ik wende zo aan 't duister dat ik zelfs

Bij 't slapen nooit meer van iets zichtbaars droomde,

Doch van geluiden slechts. Eens op een nacht

Hoor ik, in diepe slaap, een kinderstem

Die tot mij spreekt: ‘Grootvadertje, sta op,

Bezoek de kerk van de Transfiguratie

In de stad Oeglitsj, bid daar op mijn graf,

God is genadig - 'k schenk je daar vergeving.’

‘Wie ben je dan?’ vroeg ik de kinderstem.

‘Dimitri, de tsarewitsj. God heeft mij

Temidden van zijn engelen geplaatst

En ik bezit nu grote wondermacht!

Ga, oude man.’ Bij het ontwaken dacht ik:

Wie weet? misschien wil God mij inderdaad

Nog op mijn oude dag genezing schenken.

Ik heb de lange reis dus ondernomen.

Zo kwam ik aan in Oeglitsj. Ik begaf

Mij naar de kerk en woonde daar de mis bij;

Ik was zo diep onder de indruk, weende

Zo zoet ontroerd, dat samen met mijn tranen

De blindheid uit mijn ogen scheen te vloeien.

Toen 't volk de kerk verliet, zei 'k tot mijn kleinzoon:

‘Iwan, mijn jongen, leid me naar het graf

Van prins Dimitri.’ En de jongeman

Bracht mij erheen - en staande voor de grafsteen

Had 'k nauwelijks een stil gebed gezegd,

Of reeds zag ik het daglicht weer: 'k ontwaarde

Gods lieve wereld, 't graf en ook mijn kleinzoon.’

Dit, majesteit, verhaalde mij die grijsaard.

Algemene ontroering

Tijdens de vertelling veegt Boris herhaaldelijk met een doekje langs zijn

gelaat

Opzettelijk zond ik toen zieke mensen

Naar Oeglitsj en het bleek dat vele lijders

Op soortgelijke wijs genezing vonden

Bij 't monument op 't graf van de tsarewitsj.

Ik adviseer u dus: laat de relieken

Naar 't Kremlj vervoeren en ze daar vertonen

In de Aartsengelkerk; dan ziet het volk

Met eigen ogen dat de schurk, de satan

Slechts zwendel pleegde; dan verstuift zijn macht.

Iedereen zwijgt

Prins Sjoeiski

Wie onzer, heilge vader, kent de wegen

Des Allerhoogsten? Mij past hier geen oordeel.

Hij kan de aardse resten van een knaap

Bederf besparen, wonderkracht verlenen,

Maar 't is erom te doen een volksgerucht

Met vlijt en koel verstand te onderzoeken;

Zou 't wel gewenst zijn, in een tijd van woeling

Ons heil te zoeken in iets zo vervaarlijks?

Zal men niet gaan beweren dat wij boudweg

Iets heiligs voor een werelds doel misbruiken?

Het volk is toch al dwaas en wispelturig,

Aan luide praatjes heerst al geen gebrek:

't Is nu geen tijd om d'openbare mening

Te schokken door zo'n nieuw, opmerklijk feit.

'k Zie in dat elk gerucht, verspreid door die

Ontwijde monnik, dient gesmoord te worden:

Maar daartoe staan ons andre middelen,

Van simpler aard, ten dienst. Vergunt u 't, heer,

Dan treed ik op het plein zelf voor het volk.

Al overredend doe 'k de waanzin wijken

En logenstraf des zwervers boze leugens.

De tsaar

Zo zij besloten! Pater patriarch,

Wilt gij mij ten paleize straks bezoeken:

Ik heb vandaag behoefte aan uw woorden.

Af, gevolgd door alle bojaren

Een bojaar zacht tegen een ander

Heb je gezien, hoe bleek de heerser werd,

Hoe 't zweet in druppels neerviel van zijn voorhoofd?

Een ander

Eerlijk gezegd, ik durfde niet te kijken,

Hield d'adem in, was bang mij te bewegen.

Eerste bojaar

Prins Sjoeiski hielp hem uit de brand. Zeer knap!

Vlakte bij Nowgorod-Sewersk
21 december 1604
Veldslag

Soldaten draven door elkaar heen

Alarm, alarm! De tsarewitsj! De Polen! Daar zijn ze! daar zijn ze!

De kapiteins Margeret en Walther Rosen op.

Margeret

Waar draven jullie heen? Allons... terug!

Een der vluchtenden

Ga zelf terug, als je er lol in hebt, smerige ketter!

Margeret

Quoi? Quoi?

Een andere vluchteling

Kwak! kwak! buitenlandse kikker, kwaak jij maar tegen de russische tsarewitsj; maar wij zijn orthodox.

Margeret

Qu'est ce à dire ‘orthodox’?.. Sacrés gueux, maudites canailles! Mordieu, mein Herr, j'enrage: on dirait que ça n'a pas de bras pour frapper, ça n'a que des jambes pour foutre le camp.

W. Rosen

Es ist Schande.

Margeret

Ventre-saint-gris! Je ne bouge plus d'un pas - puisque le vin est tiré, il faut le boire. Qu'en dites-vous, mein Herr?

W. Rosen

Sie haben Recht.

Margeret

Tudieu, il y fait chaud! Ce diable d'Usurpator, comme ils l'appellent, est un bougre qui a du poil au cul. Qu'en pensez-vous, mein Herr?

W. Rosen

Oh, ja!

Margeret

Hé! voyez donc, voyez donc! L'action s'engage sur les derrières de l'ennemi. Ce doit être le brave Basmanoff qui aurait fait une sortie.

W. Rosen

Ich glaube das.

Duitsers op

Margeret

Ha, ha! voici nos Allemands. - Messieurs!.. Mein Herr, dites leur donc de se rallier et, sacrebleu, chargeons!

W. Rosen

Sehr gut. Halt!

De Duitsers stellen zich op

Marsch!

Duitsers rukken op

Hilf Gott!

Schermutseling De Russen vluchten weer

Polen

Victorie! victorie! Leve tsaar Dimitri!

Dimitri te paard

Geef sein, het vuren te staken! Wij hebben overwonnen. Genoeg: spaart de russische levens. Staakt het vuren!

Trompetgeschal, tromgeroffel

Plein voor de kathedraal te Moskou
Volksmenigte

Een man

Trompetgeschal, tromgeroffelZou de tsaar al gauw uit de kerk komen?

Een ander

De mis is afgelopen; nu komt het Te Deum.

De vorige

Hoe staan de zaken? is ‘die ander’ al geëxcommuniceerd?

De ander

Ik stond op het bordes en ik hoorde de diaken roepen: ‘Grisjka Otrjepjew is in de ban!’

De vorige

Laten ze excommuniceren zoveel als ze willen; de tsarewitsj maalt helemaal niet om Otrjepjew.

De ander

Maar nu zingen ze een requiem voor de tsarewitsj.

De vorige

Een requiem voor iemand die nog leeft? Dat zal ze kwaad opbreken, die godslasteraars!

Een derde

Sssjt! ik hoor wat. Is dat de tsaar?

Een vierde

Nee; dat is een heilige nar.

De ‘heilige nar’ komt op met een ijzeren helm, in ketenen; omringd door straatjongens

Straatjongens

Nikolka, Nikolka - met de ijzeren muts!., trrr...

Een oud vrouwtje

Laat hem met rust, vlegels. - Bid voor me, heilige man, voor mij, zondares.

De nar

De ‘heilige nar’ komt op met een ijzeren helm, in ketenen; omringd door straatjongensEen centje, een centje, geef me toch een centje.

De oude vrouw

De ‘heilige nar’ komt op met een ijzeren helm, in ketenen; omringd door straatjongensHier is een centje; noem me nou in je gebed.

De nar gaat op de grond zitten en zingt

Het maantje schijnt,

Het poesje huilt,

Nikolka Nar, sta op

En bid tot God.

De straatjongens omringen hem weer.

Een van de jongens

Dag Nikolka; waarom zet je je petje niet af? Geeft een klap op de ijzeren helm. Het klinkt mooi!

De nar

Maar ik heb een centje.

De jongen

Niet waar; nou, laat eens kijken. Grist hem de cent af en loopt weg

De nar huilt

Ze hebben me m'n centje afgenomen, ze doen Nikolka kwaad!

Het volk

De tsaar, daar heb je de tsaar!

De tsaar komt uit de kerk. Een bojaar gaat voor hem uit en geeft de bedelaars aalmoezen. Bojaren

De nar

Boris! Boris! De kinderen doen Nikolka kwaad.

Tsaar

Geef hem een aalmoes. Waarom huilt hij?

De nar

De kleine kinderen plagen Nikolka... Laat ze hun keel afsnijden, net zoals jij met de jonge tsarewitsj hebt gedaan.

Bojaren

Donder op, idioot! Grijp die gek!

Tsaar

Laat hem met rust. Bid voor mij, arme Nikolka. Af

De nar schreeuwt hem na

Nee, nee! ik kan niet bidden voor een tsaar als keizer Herodes - de heilige moeder Gods vindt het niet goed.

Sewsk
De Usurpator, omringd door zijn trawanten

Usurpator

De krijgsgevangene?

Een pool

Present.

Usurpator

Leid voor.

Russische gevangene op

Je bent?

Gevangene

Rozjnow, een Moskous edelman

Usurpator

En lang in dienst geweest?

Gevangene

Een maand zal 't wezen.

Usurpator

Schaam jij je niet, Rozjnow, om tegen mij

Te vechten?

Gevangene

't Was niet ònze wil; wat doe je...

Usurpator

Voor Nowgorod gestaan?

Gevangene

Nee, want ik kwam

Uit Moskou aan, twee weken na de slag.

Usurpator

En Godoenow?

Gevangene

Die was geheel ontdaan,

Dat hij de slag verloren had en dat

Mstislawski werd gewond; nu zond hij Sjoeiski,

Om 't leger aan te voeren.

Usurpator

Maar waarom

Riep hij Basmanow naar de stad terug?

Gevangene

De tsaar heeft hem als loon voor al zijn diensten

Geëerd en in het goud gezet. Hij zit nu

In 's tsaren raad.

Usurpator

Meer nut deed hij in 't leger.

Hoe gaat 't in Moskou?

Gevangene

Alles goddank rustig.

Usurpator

Verwacht men mij?

Gevangene

God weet het; over u

Durft men daar nu niet al te veel te praten.

Veel kans dat ze je tong afsnijden, soms

Ook wel je kop. Tenminste, men beweert:

Per dag één straf. Stampvol zit het gevang.

Als op een plein maar drie man bij elkaar zijn,

Pas op - dan sluipt daar ook al een spion.

De tsaar zelf ondervraagt, als hij de tijd heeft,

Elk die een ander bij hem aan komt geven.

Leuk is dat niet; dus houd je maar je mond.

Usurpator

't Volk van Boris is wel zeer te benijden!

En 't leger?

Gevangene

Hoe bedoelt u dat? De kost

Is goed, de kleding ook.

Usurpator

Maar is het talrijk?

Gevangene

God weet het.

Usurpator

Nu? Misschien een dertigduizend?

Gevangene

Het kunnen ook wel vijftigduizend zijn.

De Usurpator verzinkt in gedachten. De omstanders kijken elkaar aan

Usurpator

Wat denken ze van mij in jullie leger?

Gevangene

Van uw genade wordt daar rondverteld,

Dat u een boef bent ('t is niet kwaad gemeend),

Maar ook een linke jongen.

Usurpator lacht

Wel, dat zal ik

Ze tonen. Nu, mijn vrienden, wij gaan niet

Op Sjoeiski wachten; 'k wens u veel succes:

Morgen begint de slag. Af

Allen

Dimitri leve!

Een pool

Morgen de slag! zij vijftigduizend man,

En wij een vijftienduizend op zijn hoogst.

Hij is niet snik.

Een ander

Och, man, je kletst: één Pool

Daagt met gemak vijfhonderd Russen uit.

Gevangene

Uitdagen, ja. Maar als 't op vechten aankomt,

Opschepper, neem jij voor één Rus de benen.

Pool

Brutale kwast, als jij je sabel had,

Zou ik je hiermee - wijst op zijn sabel - wel eens mores leren.

Gevangene

Wij Russen kunnen 't zonder sabel af:

Lust jij soms wat van dit - toont zijn vuist - stuk onbenul?

De Pool kijkt hem trots aan en loopt zwijgend weg. Algemeen gelach.

Een woud
De pseudo-Dimitri, Poesjkin. In de verte ligt een paard te sterven

Pseudo-Dimitri

Mijn arme paard! hoe kranig galoppeerde

Het nog vanochtend bij het laatste treffen

En droeg 't, reeds zwaar gewond, mij pijlsnel weg.

Mijn arme paard!

Poesjkin ter zijde

Daar maakt hij zich nu druk om!

Een paard! en dat, terwijl ons hele leger

Is in de pan gehakt!

Usurpator

Zeg, 't zou best kunnen,

Dat hij alleen door bloedverlies verzwakt is

En weer herstelt.

Poesjkin

Welnee! het ligt op sterven.

Usurpator gaat naar zijn paard

Mijn arme paard!.. Wat kan ik voor hem doen?

Ik maak het toom los, en ontgesp het zadel.

Hij sterv' in vrijheid.

Toomt het paard af en ontzadelt het. Enige Polen op

Heren, weest gegroet!

Waarom is Koerbski niet in jullie midden?

Ik zag nog, hoe hij zich een weg kon banen

In 't heetst van het gevecht; veel sabels zwiepten

Als korenaren om de jongling heen;

Maar zijn zwaard zwaaide hoger dan de andre,

Zijn strijdkreet overstemde 't krijgsgedruis.

Waar is mijn held?

Een pool

Hij is op 't veld gebleven.

Usurpator

De dappre eer! en vrede zij zijn ziel!

Hoe klein is 't troepje dat ons bleef gespaard!

't Verwenste tuig! die Zaporozj-kozakken,

Die overlopers deden ons de das om!

Geen drie minuten boden zij verzet!

Wacht maar! één aan de galg van elke tien,

Het boevenpak!

Poesjkin

Wie hier de schuld ook draagt,

Het blijft een feit, we zijn totaal verslagen,

Verpletterd.

Usurpator

Toch was 't voordeel eerst aan ons;

Ik stond op 't punt hun frontlijn te doorbreken -

Toen gaf de Duitser ons er flink van langs;

Dat zijn me kerels! Sakkerloot, hoe kranig!

Mijn compliment - zo gauw ik het kan klaren,

Hoop ik uit hen mijn erewacht te vormen.

Poesjkin

Waar bivakkeren wij voor deze nacht?

Usurpator

Hier in het bos. Of deugt dit bivak niet?

Als 't licht wordt, voorwaarts; Rylsk tegen de middag.

Slaap wel.

Hij gaat liggen, legt het zadel onder zijn hoofd en valt in slaap

Poesjkin

Tsarewitsj, 'k wens je goede dromen!

Hij 's afgetuigd, kon amper nog ontvluchten

En ligt daar nu zo zorgloos als een kind;

Fortuna is hem blijkbaar welgezind;

Dus, vrienden, laat ons evenmin versagen.

Moskou. Het paleis van de tsaar
Boris, Basmanow

De tsaar

Hij is verslagen, maar wat baat het ons?

Wij boekten slechts een Pyrrhusoverwinning.

't Verspreide leger heeft hij weer verzameld.

Bedreigt ons achter 't bolwerk van Poetiwl.

Maar wat doen ondertussen onze helden?

Die staan bij Kromy, waar een troep kozakken

Hen voor de gek houdt van de rotte wallen.

Een hele eer! 'k Ben niet met hen tevreden

En zend nu jou om hen te commanderen;

Geen adel, maar vernuft moet 't leger leiden;

Laat ze maar mokken dat ik hen passeer;

't Wordt tijd dat ik dat aadlijk tuig op zij schuif

En aan een wantoestand voor goed een eind maak.

Basmanow

Ach majesteit, gezegend zal de dag zijn,

Als ieder stamboek van die oude adel

Met alle onzin over bloed en rassen

In 't vuur verdwijnt.

De tsaar

Die dag is nu nabij;

Maar eerst moet ik de onrust wat bedaren

Die onder 't volk nu heerst.

Basmanow

Wat maakt dat uit?

Het volk neigt altijd heimelijk tot opstand:

Gelijk een vurig paard zijn bit beknabbelt,

Gelijk een knaap de macht haat van de vader;

Wat maakt het uit? De ruiter heeft zijn paard

Vast in de hand, de vader drilt de jongen.

De tsaar

Het paard werpt ook zijn ruiter wel eens af,

De zoon ontsnapt eens aan de macht zijns vaders.

Met ijzren hand alleen is 't mooglijk om

Het volk in toom te houden. Ook Iwan,

De schrandre heerser, breidelaar van stormen,

Dacht zo; zijn wrede kleinzoon eveneens.

Neen, 't volk heeft geen respekt voor zachte heersers:

Als je het weldoet, is het je niet dankbaar;

Beroof en straf het - alles blijft om 't even.

Een bojaar op

Wel?

Bojaar

Gasten uit de vreemde zijn gekomen.

De tsaar

Ik ga ze tegemoet; Basmanow, wacht,

Blijf even hier; ik moet nog iets bespreken

Met jou. Af

Basmanow

Hoe rijk is zijn gedachtenleven.

God geve dat hij het met die vervloekte

Otrjepjew klaar kan spelen; hij zal dan

Nog heel veel goeds in Rusland kunnen doen.

Een groots idee is aan zijn brein ontsproten.

Wij moeten 't wakker houden, want hoe ruim

Is 't arbeidsveld dat voor mij braak komt, als

Hij 't aadlijk nepotisme gaat beknotten!

In 't krijgsbedrijf ken ik geen mededinger;

Bij 's tsaren troon stijg ik het hoogst in aanzien...

Wie weet... Maar wat is dat voor vreemd lawaai?

Rumoer. Bojaren, hofbedienden draven in rep en roer rond, komen elkaar

tegen en fluisteren

Een hoveling

Een dokter!

Een tweede

Nee, haal eerst de patriarch.

Een derde

Hij roept om de tsarewitsj, roept zijn zoon!

Een vierde

Een priester voor zijn biecht!

Basmanow

Wat is er gaande?

Een vijfde

De tsaar is ongesteld.

Een zesde

De tsaar sterft.

Basmanow

Hemel!

De vijfde

Hij zat kalm op de troon en plotsling viel hij -

Bloed gutste uit zijn oren en zijn mond.

De tsaar wordt op een stoel binnengedragen; het hele tsarengezin; alle

bojaren

De tsaar

Gaat allen heen - laat de tsarewitsj slechts

In mijn gezelschap blij ven. Allen af

Ik ga sterven;

Omhels me, en vaarwel, mijn zoon: jij zult

Weldra regeren moeten... God almachtig!

Dra sta ik voor u - en ik heb geen tijd meer

Om door berouw mijn ziel nog schoon te wassen.

Maar 'k voel - mijn jongen, jij staat mij nog nader

Dan eigen zieleheil... zo zij het dus!

Ik ben als onderdaan geboren en

Had als vergeten burger moeten sterven;

Maar 'k heb de hoogste macht bereikt... en hoe?

Vraag 't niet. De hoofdzaak is: jij bent onschuldig,

Jij gaat nu volgens recht en wet regeren,

Ik, ik alleen ben jegens God aanspraaklijk...

O beste jongen, laat je nooit misleiden,

Bind je uit vrije wil geen blinddoek voor.

Bij stormgetij zul jij 't bewind aanvaarden:

Die vreemde usurpator is gevaarlijk,

Zijn wapen is een schrikkelijke naam...

Ik, lang doorkneed in het regeren, wist mij

Te kanten tegen wilde muiterij;

Want vrees heb ik de mensen ingeboezemd;

't Verraad dorst toen de kop niet op te steken.

Maar jij, als heerser jong en onervaren,

Hoe zul jij kunnen sturen door de storm,

Verzet bezweren, troebelen bedwingen?

Doch God is groot! De jonkman geeft hij wijsheid,

Verleent de zwakheid kracht... nu, luister goed:

Kies aanstonds je tot raadsman een bezadigd,

Betrouwbaar man, die niet te jong is en

De gunst van 't volk geniet - die om zijn afkomst

Of roem door de bojaren hooggeacht wordt - 'k

Noem Sjoeiski. Wat het leger nu behoeft,

Is schrandre leiding: zend Basmanow uit

En stoor je niet aan 't morren van de adel.

Van jongsaf zat je met mij in de staatsraad,

Je kent de loop van de regeringszaken;

Breng geen vernieuwing aan. Traditie is

De ziel van 't staatsbeleid. Ik moest op 't laatst

Weer met de ban en executies werken -

Schaf jij ze af; men zegent je ervoor,

Zoals men van je oom de lof verkondde,

Toen hij de troon besteeg van tsaar Iwan.

Je kunt dan mettertijd van lieverlee

De teugels van 't bewind weer strakker trekken.

Vier ze nu wat, maar geef ze niet uit handen...

Welwillend moet je zijn voor vreemdelingen,

Maak vol vertrouwen van hun dienst gebruik.

Houd streng de hand aan kerklijke statuten;

Spreek weinig; want des tsaren stem mag nimmer

Als holle klank in ijle lucht vervliegen;

Zij doe slechts kond, als plechtig klokgelui,

Van grote rampen of van grote vreugde.

O lieve zoon, jij komt nu in de jaren,

Dat vrouwenschoon ons bloed tot gisten brengt.

Bewaar, bewaar je reinheid ongerept,

Je onschuld en je trots gevoel van schaamte:

Wie vroeg reeds met ontuchtige vermaken

Zijn zeedlijk voelen te bedwelmen pleegt,

Wordt naderhand als man een sombre wreedaard,

Wiens geest daardoor ontijdig is verduisterd.

Houd in 't gezin de leiding steeds in handen;

Vereer je moeder, leg jezelf aan banden.

Wees man en tsaar; blijf houden van je zuster,

Jij bent voortaan haar enige beschermer.

Feodor geknield

Neen, neen, blijf leven en regeer nog lang:

Het volk en wij gaan zonder jou te gronde.

De tsaar

Dit is het einde - 't schemert voor mijn ogen,

Ik voel het kille graf...

De patriarch en de bisschoppen op, gevolgd door alle bojaren. De tsaritsa

wordt onder haar armen gesteund, de tsarewna snikt

Wie zijn daar? Ah!

De pij... het heilig uur! mijn kruin geschoren...

De tsaar neemt nu de monnikskleding aan -

De duistre tombe wordt mijn kloostercel...

Wacht, eminentie, nog een ogenblik,

Nog ben ik tsaar: hoort mij dus aan, bojaren:

Hier staat hij die ik na mij laat regeren;

Kust voor Feódor nu het kruis... Basmanow,

En vrienden, 'k smeek u aan de rand van 't graf:

Dien hem, te goeder trouw, van ganser harte!

Hij is zo jong nog en zo onbedorven.

U zweert?

Bojaren

Wij zweren het.

De tsaar

Ik ben tevreden.

Vergeeft mijn zonden, alle ergernis,

De krenkingen, gewild of zonder opzet...

Treed nader, heilig man, ik ben gereed.

De ceremonie van de kruinschering begint

Vrouwen vallen flauw en worden weggedragen

Het hoofdkwartier
Basmanow geleidt Poesjkin naar binnen

Basmanow

Kom hier maar binnen en spreek onbelemmerd.

Het is dus zo, dat hij je naar mij toestuurt?

Poesjkin

Zijn vriendenhand biedt hij je aan en tevens

De hoogste plaats na hem in 't rijk van Moskou.

Basmanow

Maar tot die hoge rang heeft ook Feodor

Mij reeds verheven. Ik beveel het leger,

Voor mij negeert hij 't stamboek en de woede

Van de bojaren - en ik zwoer hem trouw.

Poesjkin

Je hebt je trouw gezworen aan wie wettig

De troon bestijgen zal; maar als een ander

Daar groter recht op heeft?..

Basmanow

Ja, hoor eens, Poesjkin,

Kom daar bij mij niet over aan; ik weet,

Wie 't is.

Poesjkin

Hij werd als d' echte troonopvolger

Door Rus en Litauer reeds lang erkend,

Terecht of niet, daar spreek ik nu niet van.

Misschien is hij de werklijke Dimitri,

Misschien een usurpator. Maar ik weet

Wel zeker dat de nazaat van Boris

Hem Moskou vroeg of laat zal moeten afstaan.

Basmanow

Zolang ik steun geef aan de jonge tsaar,

Zal hij zijn rechten op de troon doen gelden;

Wij hebben God zij dank genoeg aan troepen!

Door 'n zegepraal zal ik hun moed aanwakkren.

Maar wie stuur jij wel tegen mij in 't veld?

Karjela de kozak wellicht? Of Mnisjek?

Hoe sterk zijn jullie wel? achtduizend man?

Poesjkin

Je bent er naast: zoveel zijn het niet eens -

Ik geef zelf toe: ons leger is ontredderd,

Kozakken die alleen maar dorpen plundren,

Opschepperige Polen, altijd dronken,

En dan de Rus... daar zwijg ik liever van...

'k Zal jou geen bakerpraatjes gaan verkopen;

Maar weet je, waar wij sterk door zijn, Basmanow?

Door 't leger? - nee, ook niet door steun van Polen,

Maar wel door de gezindheid van het volk.

Ben jij Dimitri's zegetocht vergeten,

Hoe veel hij zonder slag of stoot kon nemen,

Toen overal, nog voor een schot gelost was,

De steden zich gewillig overgaven

En 't grauw de leiders, die weerstreefden, boeide?

Jij hebt het zelf gezien, of jullie legers

Veel strijdlust toonden... toen Boris nog heerste!

Maar nu?.. Basmanow, 't is te laat voor twisten

En om het oude strijdvuur op te raaklen:

Met al jouw intellect en vaste wilskracht

Red je het niet meer; is 't voor jou dan niet

Het best, als eerste je verstand te tonen,

Dimitri in te huldigen als tsaar

En hem aan je te binden, eens-voorgoed?

Wat dunkt je?

Basmanow

Morgen laat ik het u weten.

Poesjkin

Beslis.

Basmanow

Tot ziens.

Poesjkin

Weet, wat je doet, Basmanow. Af

Basmanow

't Is waar, 't is waar; verraad loert overal -

Wat moet ik doen? Zal ik soms rustig wachten,

Tot de rebellen mij in boeien klinken

En naar Otrjepjew sleuren? Is het niet

Het best, een wilde zondvloed te voorkomen

En uit mijzelf... Maar neen, mijn eed te schenden!

Eerloos te kijk te staan voor 't nageslacht!

Met schandelijk verraad het goed vertrouwen

Betaald te zetten van de jonge vorst!

Een balling in zijn ongenade kan

Gemaklijk onrust stoken, samenzweren,

Maar ik, maar ik, des tsaren favoriet...

De dood... de macht... het arme volk... de rampen...

verzinkt in gepeins

Hé! wie is daar? hij fluit Mijn paard! en blaas appèl!

De schedelplaats
Poesjkin op, omringd door volk

Volk

Dimitri heeft ons een bojaar gezonden.

Eens horen, wat hij te vertellen heeft.

Hierheen! Hierheen!

Poesjkin op een verhoging staande

Burgers van Moskou's veste,

Uit des tsarewitsj 's naam begroet ik u. Hij buigt

Ge weet, hoe de voorzienigheid des hemels

De prins uit moordnaarshanden heeft gered;

Hij kwam om zijn belager te kastijden,

Boris is echter reeds door God gericht.

Heel Rusland heeft Dimitri's macht erkend.

Basmanow zelfs heeft hem vol diepe wroeging

Aan 't hoofd van al zijn troepen trouw gezworen.

Dimitri komt tot u in liefd' en vrede.

Wilt gij nu soms, de Godoenows ter wille,

Uw hand verheffen tegen onze tsaar,

De wettige, de telg van Monomachos?

Volk

Dat doen wij vast niet.

Poesjkin

Burgerij van Moskou!

De wereld weet, hoeveel gij moest verduren

Door 't schrikbewind van deze vreemdeling:

Verbanning, eerroof, doodstraf, hoge cijnzen,

Hard werk en honger - niets bleef u bespaard.

Dimitri echter wil u mild bejeegnen,

Bojaren, adel, leger, ambtenaren,

Bezoekers, kooplui - elk fatsoenlijk mens.

Wilt gij dan toch hardnekkig blijven dwalen,

Wijst gij zijn gunst nog steeds met hoogmoed af?

Hij nadert nu de tsarentroon der vaadren,

Geleid door een schrikbarend sterk escorte.

Vertoornt de tsaar dus niet en weest godvrezend.

Zweert trouw op 't kruis aan hem die wettig heerst;

En buigt voor hem, zendt de metropoliet

Ten snelste naar Dimitri's legerkamp

Met afgezanten, schrijvers en bojaren

Om neer te knielen voor de tsaar en vader.

Stapt van het plankier af. Deining onder het volk

Volk

Wie zeurt er nog? Heel juist sprak de bojaar.

Lang leve tsaar Dimitri, onze vader!

Een man klimt op het plankier

Op, mensen! naar het Kremlj! naar de paleizen!

Ga mee, 't jong van Boris in boeien slaan!

Volk rent in drommen weg

Boei hem! verdrink hem! Lang leve Dimitri!

Boris is dood, weg met de Godoenows!

Kremlj. Het huis van Boris
Schildwachten op het bordes. Feodor aan het venster

Een bedelaar

Een aalmoes, in Christus' naam!

Schildwacht

Doorlopen, niemand mag met de gevangenen spreken.

Feodor

Loop maar door, oude man, ik ben armer dan jij: jij bent vrij.

Xenia, gesluierd, komt ook aan het raam

Iemand uit het volk

Broer en zuster! arme kinderen, als vogeltjes in een kooitje!

Een ander

Daar moet je nodig meelij mee hebben. Een verwenst geslacht!

De vorige

De vader was een schurk, maar daar kunnen die kinderen toch niks aan doen.

De andere

De appel valt niet ver van de stam.

Xenia

Broer, broer, de bojaren komen, geloof ik, naar ons toe.

Feodor

Dat is Golytsin... Mosalski... De anderen ken ik niet.

Xenia

Ach broer, mijn hart zinkt in mijn schoenen!

Golytsin, Mosalski, Moltsjanow en Sjerefedinow op, gevolgd door drie schutters

Het volk

Op zij, op zij, daar komen de bojaren.

Zij gaan het huis binnen

Iemand uit het volk

Waar zijn ze voor gekomen?

Een ander

Waarschijnlijk om Feodor Godoenow de eed van trouw te laten zweren!

Een derde

Zou het? - hoor eens, wat een lawaai daar in huis! Oproer! ze vechten...

Het volk

Hoor je dat? een kreet! Dat 's een vrouwestem - laten we erheen gaan! - De deuren zitten op slot - nu is het stil.

De vleugeldeuren gaan open. Mosalski verschijnt op het bordes

Mosalski

Mensen! Maria Godoenow en haar zoon Feodor hebben zich van het leven beroofd door vergift in te nemen. Wij hebben hun lijken gezien. Het volk verstomt van ajgrijzen. Waarom zwijgen jullie? allemaal roepen: lang leve tsaar Dimitri Iwanowitsj!

Het volk volhardt in zwijgen.

Einde

Ridder Schraalhans
Taferelen uit de tragikomedie
The Covetous Knight van Chenstone

Vertaald uit het Russisch door Charles B. Timmer

Eerste tafereel
In de slottoren. Albert en Jean

Albert

Wat ook gebeuren mag, maar ik verschijn

Op het toernooi. Geef me mijn helm eens, Jean.

Jean reikt hem de helm aan

Doorkloofd, totaal kapot, goed voor oud roest.

Niet meer te dragen, 'k moet een nieuwe hebben.

Die slag kwam aan! Vervloekte graaf Delorge!

Jean

Toch hebt u het hem goed betaald gezet;

Een etmaal lang heeft hij voor lijk gelegen,

Toen u hem in het stof deed bijten; hij

Is nog niet beter.

Albert

Goed, maar ook niets kwijt;

Zijn Venetiaanse borstharnas is heel,

Zijn borst behoort hem toe, kost hem geen stuiver:

Hij meet zich heus geen nieuwe aan. Waarom

Heb 'k hem zijn helm meteen niet afgepakt!

Maar schaamte voor de hertog en de dames

Hield mij ervan terug. Vervloekte graaf!

Had hij mij Kever maar het hoofd gespleten.

Ook kleren heb ik niet. De laatste keer

Zat elke ridder hier in atlas en

Fluweel, alleen ik kwam geharnast aan

De tafel van de hertog, deed toen net,

Of ik toevallig het toernooi bezocht.

Maar wat verzin ik nu? O armoe, armoe!

Hoe diep vernedert die het hart der mensen!

Toen graaf Delorge met zijn zware speer

Mijn helm doorboorde, langs mij galoppeerde

En ik, het hoofd ontbloot, de sporen gaf

Aan mijn Emir en als een wervelwind

De graaf op twintig pas uit 't zadel lichtte

Of hij een page was; toen alle dames

Opstonden en Clothilde zelf, de hand

Voor het gelaat, een kreet niet kon bedwingen

En de herauten luid mijn treffen prezen, -

Toen kwam 't bij niemand op te vragen naar

De oorzaak van mijn moed en heldenkracht!

'k Was woedend wegens mijn geplette helm;

En d' oorzaak van mijn heldendom? - De schraapzucht. -

Jawel! Daarmee word je hier gauw besmet,

Als j' onder één dak met zo'n vader leeft.

Hoe is mijn arme paard Emir?

Jean

Hij hinkt

Nog steeds en u kunt hem nog niet berijden.

Albert

Niets aan te doen. Dan zal 'k de vos maar kopen;

Die werd mij heel voordelig aangeboden.

Jean

Voordelig, ja, alleen, we zijn platzak.

Albert

Wat zegt dan hij, die nietsnut Solomon?

Jean

Die zegt dat hij aan u geen geld meer leent,

Tenzij u er 'n behoorlijk pand voor geeft.

Albert

Een pand! Waar haal ik dat vandaan?

Die duivel!

Jean

Net wat ik zei.

Albert

En hij?

Jean

Zucht, schoudertrekkend.

Albert

Je had hem moeten zeggen dat mijn vader

Zelf rijk is als een Jood, dat 'k vroeg of laat

Heel zijn vermogen erf.

Jean

Dat zei 'k hem ook.

Albert

En hij?

Jean

Zucht, schoudertrekkend.

Albert

Wat een ramp!

Jean

Hij wilde zelf al komen.

Albert

Nou, goddank.

Ik laat hem zonder losgeld niet vertrekken.

Er wordt geklopt

Wie daar?

De Jood komt binnen

Jood

Uw nederige dienaar.

Albert

Vriend!

Vervloekte Jood, vereerde Solomon,

Kom binnen: ik vernam dat jij niet meer

Geloof hecht aan krediet.

Jood

Ach, eedle ridder,

Ik zweer u: 'k deed het graag... maar echt, ik kan niet.

Waar haal 'k het geld vandaan? Door alle ridders

Zo trouw te steunen, ben 'k nu zelf failliet.

Nooit zie 'k een cent weerom. Ik wou u vragen:

Betaalt u desnoods één termijn...

Albert

Jij schurk!

Wat denk jij wel: zou 'k mij met jou afgeven

Als 'k over geld beschikte? Kom, schei uit

Wees niet zo'n stijfkop, beste Solomon;

Tel je dukaten neer, geef me er honderd,

Voordat ik je fouilleren laat.

Jood

Wat! Honderd!

Waar krijg ik honderd gouddukaten?

Albert

Luister:

Schaam jij je niet op zo'n manier je vrienden

Te laten zitten?

Jood

'k Zweer u...

Albert

Ach, schei uit,

Je eist een onderpand? Bah, wat een onzin!

Wat geef ik je als pand? Een zwijnsvel soms?

Had 'k nog iets te verpanden, dan was 't vast

Allang verkocht. Of is mijn ridderwoord

Soms niet genoeg voor jou, jij hond?

Jood

Uw woord

Betekent veel, heel veel, zolang u leeft.

Het opent als een talisman de koffers

Van rijke Vlaamse kooplui voor u. Maar,

Indien u mij uw woord als onderpand

Zoudt geven, mij, zo'n arme Jood als ik,

En u mocht dan (wat God verhoede) sterven,

Dan is het in mijn hand gelijk een sleutel

Die past op een in zee geworpen geldkist.

Albert

Mijn vader zal me toch niet overleven?

Jood

Wie weet? Niet wij bepalen onze leeftijd;

Een knaap, nog gistten bloeiend in het leven,

Wordt heden door een viertal oude mannen

Op kromme schouders naar zijn graf gedragen.

Uw vader is gezond. 'k Geef de baron

Nog tien, nog twintig, ofwel dertig jaren.

Albert

Wat klets je, Jood! Hoe, over dertig jaren

Ben ik al vijftig en wat baat mij dan

Nog al dat geld?

Jood

Dat geld? - Nou, geld komt ons

Op iedre leeftijd zeker goed van pas;

Voor 'n jonge man is geld de rappe dienaar

Die hij genaloos her- en derwaarts stuurt.

De grijsaard ziet in geld zijn trouwste vriend

En hoedt het als de appel van zijn oog.

Albert

O, vader ziet in geld noch vriend, noch knecht;

Maar dient het zelf, als was 't zijn heer. En hoe?

Als een Algierse slaaf, een kettinghond:

Daar hokt hij in zijn onverwarmde krot,

Drinkt water, eet verdroogde korsten, slaapt

De hele nacht niet, holt maar rond en blaft, -

Onaangeroerd slaapt het vergaarde goud

In kisten vol. Maar stil! Eens zal ik het

Mij dienstbaar maken, zal 't zijn slaap vergeten.

Jood

Ja, bij de uitvaart van de heer baron

Rolt vast meer geld dan dat er tranen rollen.

God geve u weldra het erfdeel.

Albert

Amen!

Jood

'k Zou anders...

Albert

Wat?

Jood

Ik dacht maar zo, er is

Een zeker middel...

Albert

Wat voor middel?

Jood

Nou -

Ik heb een kennis, een oud mannetje,

Een Jood, een arme pilledraaier...

Albert

Net

Zo'n geldwolf als jij zelf of eerlijker?

Jood

Neen heer, die drijft een ander handeltje -

Hij kan een drankje brouwen... echt, verbluffend,

Zoals dat werkt.

Albert

En wat moet ik daarmee?

Jood

In een glas water... 'n drietal druppels maar,

Die zich niet door hun smaak of kleur verraden;

Wie daarvan drinkt zal zonder kramp of pijn

Of zelfs onpaslijkheid heel kalm ontslapen.

Albert

Die ouwe doet dus in vergift.

Jood

Jawel,

Vergift.

Albert

Aha! Inplaats van geld wil jij

Vergift mij lenen, tweehonderd capsules,

Een daalder per capsule, is dat zo?

Jood

U wilt mij maar wat in de maling nemen -

Maar nee, ik wou... misschien... ik dacht maar zo,

Dat de baron... hij heeft zijn tijd gehad.

Albert

Vergiftigen mijn vader! Ik, zijn zoon...

Jean, grijp hem vast! Zo'n voorstel durf jij mij...

Zeg, weet jij wel, jij Joodse hond, jij slang,

Dat ik jou zometeen ginds aan de poort

Zal laten hangen?

Jood

Neemt u mij niet kwalijk!

Vergeef mij: 't was een grap.

Albert

Hier Jean, een touw.

Jood

Ik... 't was een grap. Ik heb u geld gebracht.

Albert

De deur uit, hondsvot!

De Jood gaat heen

Zò ver brengt mij dus

De schraapzucht van mijn vader! Dat een Jood

Mij zulk een voorstel doet! Reik m’ een glas wijn,

Ik beef ervan... Toch, weet je, Jean, heb ik

Het geld hard nodig. Haal hem maar terug,

Die Jood, pak hem al zijn dukaten af

En breng mij dan een inktstel hier, ik geef

Een wissel aan die schurk. En dat die Jood

Mij nooit meer onder d' ogen komt, zo'n Judas...

Of nee, wacht, ook zijn goud ruikt naar vergift,

Net als de zilverlingen van die ander...

Ik vroeg om wijn.

Jean

Er is geen druppel wijn

In huis.

Albert

Hoe zo? De wijn die Raymond mij

Uit Spanje ten geschenke heeft gestuurd?

Jean

De laatste fles heb 'k immers gistren aan

De zieke smid gebracht.

Albert

O ja, dat 's waar...

Breng dan maar water. Dat vervloekte leven!

Neen, nu staat 't vast - 'k reis naar de hertog toe,

Daar vind ik recht: laat hij mijn vader dwingen

Mij als een zoon te onderhouden, niet

Gelijk een muis, geboren in een kelder.

Tweede tafereel
Ondergronds gewelf

Baron

Zoals een losbol 't rendez-vous verbeidt

Met 'n sluwe deern of een onnozel wicht,

Door hem verleid, - zo heb ik heel de dag

Gewacht op 't uur, waarop 'k in mijn geheim

Gewelf kon toeven bij mijn trouwe koffers.

O blijde dag! Vandaag toch strooi ik in

De zesde koffer (de nog niet gevulde)

Opnieuw een handvol van 't vergaarde goud.

Het lijkt niet veel, maar langzaamaan toch groeit

Mijn schat steeds groter. Ergens heb 'k gelezen,

Hoe eens een vorst zijn krijgers opdracht gaf

Met handenvol de aarde aan te dragen,

Tot zich een trotse berg verhief, vanwaar

De vorst zijn blik vol vreugd' kon laten weiden

Zowel langs 't dal, bedekt met witte tenten,

Als over d' oceaan vol snelle schepen.

Zo heb ook ik door 'n schaamle handvol van

Gestage gaven hier aan dit gewelf,

Mijn heuvel opgericht - en van zijn hoogte

Zie 'k al, wat zich aan mij heeft onderworpen.

Wat ligt niet in mijn macht? Van hieruit kan

Ik als een demon 't wereldrijk regeren;

Eén wens van mij - en een kasteel verrijst;

En in mijn prachtig aangelegde tuinen

Vermaken nimfen zich in dartel spel;

De muzen dragen mij hun gaven aan,

Het ongetemd genie is mij gehoorzaam

En deugd en arbeid die geen rustuur kent,

Zij zullen needrig mijn beloning wachten.

'k Hoef maar te fluiten - en gedwee en schuchter

Kruipt naar mij toe in bloed gedrenkte misdaad

Om mij de hand te likken, in mijn ogen

Het teken af te lezen van mijn wil.

Het àl richt zich naar mij - ik mij naar niemand;

'k Sta boven ieder streven, ik ben kalm;

Ik ken mijn macht: voldoende is het mij

Bewust van dit te zijn...

kijkt naar zijn goud

Het lijkt niet veel,

Maar van hoe vele menselijke zorgen,

Bedrog en tranen, vloeken en gebeden

Is deze schat de zware stedehouder.

Er is een oud doublon bij... Kijk, hier is het,

Vandaag eerst van een weduwe ontvangen,

Maar pas, nadat zij 'n halve dag voor 't raam

Geknield met haar drie kindren had geweeklaagd.

Het regende, 't hield op, een nieuwe bui,

Maar 't deed de huichelaarster niets; ik had

Haar weggejaagd, maar iets zei fluistrend mij,

Dat zij de schuld kwam delgen van haar man,

Daar zij niet morgen in 't gevang wou zitten.

En dit? Dit muntstuk heeft Thibault gebracht -

Waar heeft hij het vandaan, die luie spitsboef?

Gegapt natuurlijk; of misschien ook wel

Ginds aan de grote weg, des nachts, in 't bos...

Ja! Zouden alle tranen, bloed en zweet,

Gevloeid voor alles, wat hier ligt bewaard,

Eensklaps opspuiten uit de schoot der aarde,

Dan gaf 't een nieuwe zondvloed - 'k zou verdrinken

In 't eigen, trouw gewelf. Maar het wordt tijd.

wil de koffer openen

Mij overvalt, als ik mijn koffer wil

Ontsluiten telkens iets van koorts en beven.

Het is geen angst (o nee! wie zou ik vrezen?

Mijn zwaard Egt naast mij: 't eedle staal staat borg

Voor 't eedle goud), maar eerder een beklemming

Van een gevoel dat ik niet kan verklaren...

Doktoren leren: er zijn mensen die

Lust ondervinden, als zij 'n moord begaan.

Steek ik de sleutels in het slot, dan voel 'k

Wat zij ook moeten voelen, als zij 't mes

In 't lichaam planten van hun prooi: 't is lust

Vermengd met angst.

opent de koffer

Dit is mijn zaligheid!

strooit het geld in de koffer uit

Vooruit, genoeg gezworven door de wereld,

In dienst der hartstochten en nood der mensen.

Slaapt hier uw slaap van kracht en rust, gelijk

De goden slapen in hun verre hemel...

Laat mij deez' dag een feestlijk aanzien geven:

Voor iedre koffer wil 'k een kaars ontsteken,

'k Til alle deksels op en in hun midden

Vermei 'k mij dan in 't schitterlicht der lading.

steekt kaarsen aan en opent de koffers de een na de andere

Ik ben de heerser!.. Welk een tovergloed!

Mij onderdanig, machtig is mijn rijk;

Daarin ligt mijn geluk, mijn eer, mijn roem!

Hier heers ik... maar wie krijgt na mij de macht?

Wie heerst hier na mijn dood? Mijn erfgenaam!

Die dwaze knaap en jeugdige verkwister,

Trawant van allerhand ontuchtig volk!

'k Zal nauwlijks koud zijn, of daar komt hij al

Met een troep vleiers, schrokkers, parasieten,

Hier naar dit stil' en vredige gewelf!

Hij steelt de sleutels van mijn lijk en sluit

Luid lachend alle koffers open. Dan,

Dan vloeien al mijn schatten in zijn zakken,

Die van satijn, maar ook vol gaten zijn.

Hij breekt het heilig vaatwerk stuk, besmeurt

Met slijk de zalf ter kroning van een vorst,

Verkwist het geld... Maar wie gaf hem dat recht?

Is mij deez' schat soms in de schoot gevallen

Bij dobbelspel, als was 'k een gokker die

De teerling werpt en 't geld dan naar zich toe graait?

Wie weet, hoeveel aan bittere ontbering,

Gebreidelde begeerten, zwaar gepeins,

Aan dagelijkse zorg, aan slapeloosheid

Dit mij gekost heeft? Of zegt straks mijn zoon

Dat heel mijn hart met mos begroeid was, dat

Ik nooit verlangens heb gekend en mij

't Geweten nimmer knaagde, het geweten,

't Geknauwde beest dat krabt aan 't hart - 't geweten,

Geschuwde gast en storende gezel,

Die grove woekeraar, die heks, waardoor

Het maanlicht slinkt, de graven door elkaar

Geworpen worden en de doden opstaan?..

Neen, breng eerst zelf fortuin uit lijden voort,

Dan pas zal blijken, of die arme ziel

Verkwisten zal, wat hij met bloed verwierf.

O, kon ik dit gewelf toch maar onttrekken

Aan elk onwaardig oog, kon 'k uit mijn graf

Toch maar verrijzen, wakend als een schim

Hier op mijn koffers zitten en mijn schat

Beschermen tegen 't leven net als nu!

Derde tafereel
In het paleis. Albert, de hertog

Albert

Geloof mij, heer, lang droeg 'k de schande van

Deez' bittre armoe. Was de grens nu niet

Bereikt, dan had u nooit mijn klacht vernomen.

Hertog

'k Geloof u, heus, 'k geloof u, eedle ridder,

Een man als gij klaagt niet zijn vader aan

Tenzij uit nood. Zo'n schurkenstreek is zeldzaam...

Stelt u gerust: uw vader zal 'k vermanen

En met hem spreken zonder ruchtbaarheid.

'k Verwacht hem, heb hem lang reeds niet gezien.

Mijn vaders vader was bevriend met hem

En 'k weet nog, hoe hij dikwijls mij als kind

In 't zadel tilde van zijn paard en dan

Zijn zware helm mij drukte op het hoofd,

Gelijk een kerkklok.

kijkt naar buiten

Maar wie komt daar aan?

Is hij het niet?

Albert

Jazeker, heer.

Hertog

Ga dan

Die kamer in. Ik roep u straks.

Albert af; de baron komt binnen

Baron,

'k Ben blij u weer te zien, gezond en monter.

Baron

'k Prijs mijn geluk, heer, dat 'k de kracht bezat

Op uw bevel ten hove te verschijnen.

Hertog

Wat hebben wij elkaar lang niet gezien.

Herinnert u zich mij?

Baron

Herinnren, heer?

Ik zie u voor mij, als was het vandaag,

U was zo'n dartel kind. Wijlen de hertog

Zei dikwijls mij: Philippe (zo noemde hij

Mij steeds), wat zeg je van zo'n bengel? Hè?

Nog 'n jaar of twintig en wij beiden zijn,

Jawel, twee oude sukkels bij die knaap...

Bij u, bedoel 'k...

Hertog

De kennismaking zij

Hernieuwd. Maar aan ons hof werd gij een vreemde.

Baron

'k Ben oud geworden, heer: wat moet ik doen

Hier aan het hof? U bent nog jong, bemint

Toernooien, spelen, feesten, maar ik deug

Daarvoor niet meer. Mocht God ons oorlog brengen,

Dan steeg ik, zij het kreunend, weer te paard,

En 'k vond de kracht, al beefde ook mijn hand,

Om voor u weer het oude zwaard te trekken.

Hertog

Baron, uw ijver is ons goed bekend;

U was grootvaders vriend; mijn vader heeft

U zeer geacht. En ik zag steeds in u

De trouwe, kloeke ridder - maar neemt plaats,

Baron, hebt gij ook kindren?

Baron

Ja, één zoon.

Hertog

Hoe komt het dat ik hem nooit bij mij zie?

U mag het hof niet aanstaan, maar hem past het

Om bij zijn rang en leeftijd hier te zijn.

Baron

Mijn zoon houdt niet van 't luide, werelds' leven;

Hij heeft een ruige, sombere natuur -

Zwerft eeuwig door de bossen rond om ons

Kasteel, als een jong hert.

Hertog

Dat is niet goed.

Het maakt hem schuw. Wij zullen hem wel leren

Om pret, toernooien, bals op prijs te stellen.

Zend hem maar bij mij; en, ken hem dan toe

Een maandgeld passend bij zijn rang en stand...

U fronst uw voorhoofd? Heeft wellicht de reis

U aangegrepen?

Baron

Neen, heer, 'k ben niet moe.

U bracht mij echter in verlegenheid;

Voor u wild' ik het niet bekennen, maar

U dwingt mij om iets van mijn zoon te zeggen,

Wat 'k liever voor u had verzwegen. Neen,

Hij is helaas uw gunstbetoon niet waard

En hij verdient heus uw genade niet.

Zijn jeugd verdoet hij in losbandigheid,

In lage zonden...

Hertog

Komt dat niet, baron,

Omdat hij zo alleen is? Eenzaamheid

En nietsdoen zijn 't verderf voor jonge mensen.

Zend hem ons toe: weldra is hij dan die

Gewoonten uit een woest bestaan vergeten.

Baron

Vergeeft u mij, maar op mijn woord, mijn heer,

Uw voorstel kan 'k onmogelijk aanvaarden.

Hertog

Waarom niet?

Baron

Laat mij, oude man, nu gaan...

Hertog

Ik eis dat gij de reden mij onthult,

Waarom gij weigert.

Baron

Ik ben op mijn zoon

Vertoornd.

Hertog

Waarom dan?

Baron

Om een zwaar vergrijp.

Hertog