Saltykow

De familie Golowljow

vertaald door Eva van Santen

Colofon

ISBN 978 90 282 5515 9

M.E. Saltykov-Shchedrin, De familie Golowljow (vert. Eva van Santen). Van Oorschot, Amsterdam 1972 

De familieraad

Anton Wasiljew, de rentmeester van een afgelegen familielandgoed, bracht verslag uit aan zijn meesteres Arina Petrowna Golowljowa over zijn reis naar Moskou. Hij was daar geweest om de pachtgelden van haar daar werkende lijfeigenen te innen. Hij had zijn verslag beëindigd en van haar toestemming verkregen om naar de dienstbodenkamer te gaan, toen hij opeens om onverklaarbare reden bleef talmen, alsof hij nog iets voor zich had gehouden en er niet toe kon komen het te zeggen.

Arina Petrowna, die niet alleen de kleinste beweging, maar ook de heimelijke gedachten van de mensen om haar heen altijd volkomen door had, maakte zich onmiddellijk ongerust.

- Is er nog iets? vroeg zij, terwijl ze de rentmeester scherp aankeek.

- Dat was alles, antwoordde Anton Wasiljew ontwijkend.

- Lieg niet! Er is nog iets! Ik zie het aan je ogen!

Anton Wasiljew kon er echter niet toe komen te antwoorden en bleef van zijn ene been op het andere wippen.

- Zeg op, wat heb je voor je gehouden? schreeuwde Arina Petrowna hem toe op een toon die geen tegenspraak duldde. Zeg het! Draai er niet om heen... kletsmeier!

Arina Petrowna vond het leuk haar ondergeschikten een bijnaam te geven. Anton Wasiljew noemde zij de kletsmeier, niet omdat hij zich ooit door te kletsen schuldig had gemaakt aan verraad, maar omdat hij een losse tong had. Het centrum van het landgoed, dat hij beheerde was een aanzienlijk dorp, waar handel gedreven werd en waar heel wat herbergen waren. Anton Wasiljew hield ervan thee te drinken in een herberg en op te scheppen over de almacht van zijn meesteres, waarbij hij dan zonder dat hij er erg in had zijn mond voorbij praatte. Daar Arina Petrowna altijd verwikkeld was in verschillende processen, gebeurde het vaak dat door het geklets van haar vertrouweling haar krijgslisten aan het licht werden gebracht voordat ze uitgevoerd hadden kunnen worden.

- Inderdaad, er is nog iets... mompelde Anton Wasiljew tenslotte.

- Wat? Wat is er dan? viel Arina Petrowna hem opgewonden in de rede.

Als overheersende vrouw, die daarbij over een rijke fantasie beschikte, doemden in een oogwenk allerlei moeilijkheden en problemen voor haar op en deze gedachten absorbeerden haar zo, dat ze verbleekte en uit haar stoel opsprong.

- Het huis van Stepan Wladimirytsj is verkocht... zei de rentmeester stamelend.

- Wat?

- Het is verkocht.

- Waarom? Hoe? Schiet op! Zeg op!

- Om zijn schulden te dekken... denk ik! Je gaat natuurlijk niks verkopen als je genoeg geld hebt.

- Is het dan door de politie verkocht? Door de rechtbank?

- Het schijnt zo, ja. Men zegt, dat het huis voor achtduizend roebel op een veiling verkocht is.

Arina Petrowna liet zich zwaar in haar stoel vallen en richtte haar blik op het raam. Blijkbaar had ze door dit bericht even het bewustzijn verloren. Als men haar gezegd had, dat Stepan Wladimirytsj iemand had gedood, of dat de boeren van haar landgoed in opstand waren gekomen en weigerden hun plicht te doen, of dat de lijfeigenschap was afgeschaft, dan zou ze niet zo getroffen zijn geweest. Haar lippen trilden, ze staarde in de verte zonder iets te zien. Ze merkte zelfs niet op, hoe juist op dat moment Doenjasjka met iets onder haar schort langs het raam wilde rennen, om zich plotseling toen ze haar meesteres zag, ter plekke om te draaien en muisstil terug te sluipen. Op een ander moment zou deze handeling een diepgaand onderzoek ten gevolge hebben gehad. Ten slotte kwam ze echter bij en zei:

- Een geslaagde grap moet ik zeggen!

Waarna weer enkele ogenblikken van onheilspellend zwijgen volgden.

- Je zei dus, dat de politie het huis voor achtduizend roebel heeft verkocht? vroeg ze nog eens.

- Precies.

- Het was zijn kindsdeel! Fraai is dat... de schurk!

Arina Petrowna voelde dat dit bericht haar dwong onmiddellijk een besluit te nemen, maar ze kon niets bedenken, omdat zij ten prooi was aan de meest tegenstrijdige gedachten. Enerzijds dacht ze: ‘De politie heeft het verkocht! Die heeft het toch niet van de ene dag op de andere kunnen verkopen! Er moet inventaris zijn opgemaakt, het huis moet getaxeerd zijn en daarna moet het te koop zijn aangeboden. De politie heeft het voor achtduizend roebel verkocht, terwijl ik zelf een jaar geleden voor dit huis twaalf duizend roebel tot op de laatste kopeke heb neergeteld! Had ik het maar geweten, dan had ik het zelf voor achtduizend roebel kunnen terugkopen.’ Anderzijds dacht ze: ‘De politie heeft het voor achtduizend roebel verkocht! Wat een schurk om zijn kindsdeel voor achtduizend roebel te verkwanselen! Zijn kindsdeel verkwanseld voor achtduizend!’

- Van wie heb je het gehoord? vroeg ze, toen het eindelijk tot haar doorgedrongen was, dat het huis al verkocht was en dat ze daarom de hoop wel kon opgeven, dat ze het ooit nog goedkoop terug kon kopen.

- Iwan Michajlow, de herbergier, heeft het me verteld.

- En waarom heeft hij me dat dan niet op tijd laten weten?

- Hij was kennelijk bang.

- Bang! Ik zal hem leren bang te zijn! Laat hem uit Moskou komen en zodra hij hier is moet hij onmiddellijk in militaire dienst en zijn hoofd laten scheren! Hij was bang!

Hoewel de lijfeigenschap al bijna was afgeschaft bestond zij nog. Het gebeurde meer dan eens dat Anton Wasiljew de meest eigenaardige bevelen van zijn meesteres te horen kreeg, maar dit besluit kwam zo onverwacht, dat hij niet wist hoe hij het had. Onwillekeurig moest hij aan zijn bijnaam ‘de kletsmeier’ denken. Iwan Michajlow was een degelijke boer en Anton Wasiljew had nooit gedacht, dat hem ooit een ramp zou overkomen. Bovendien was Iwan zijn vriend en peetoom en nu zou hij soldaat moeten worden alleen omdat hij, Anton Wasiljew de kletsmeier, zijn mond niet had kunnen houden.

- Vergeeft U het... Iwan Michajlytsj! begon hij ter verdediging van zijn vriend te smeken.

- Ga weg... slappeling! schreeuwde Arina Petrowna hem toe op zo'n toon dat hij niet verder voor Iwan Michajlow durfde op te komen.

Maar alvorens mijn verhaal voort te zetten, verzoek ik de lezer nader kennis te maken met Arina Petrowna Golowljowa en haar familie.

Arina Petrowna was een vrouw van omstreeks zestig jaar, nog in de kracht van haar leven en gewend te leven zoals zij dat wilde. Haar optreden was streng. Zij beheerde alleen en zonder dat iemand er zich ook maar mee bemoeide het enorme landgoed Golowljowo, waar zij teruggetrokken leefde. Zij was berekenend, op het gierige af, liet zich niet in met buren, maar met de plaatselijke autoriteiten onderhield ze vriendschappelijke betrekkingen. Van haar kinderen eiste ze echter een dusdanige gehoorzaamheid, dat ze zich bij alles wat ze deden afvroegen: ‘Wat zou mama hiervan zeggen?’ Over het algemeen was ze zelfstandig, onbuigzaam en zelfs koppig, in welke eigenschappen zij niet weinig gesterkt werd doordat er in de hele familie Golowljow niemand was van wie ze enige tegenstand te duchten had. Haar echtgenoot was een lichtzinnige drinkebroer (Arina Petrowna zei graag van zichzelf dat zij noch weduwe, noch getrouwd was); twee kinderen waren in Petersburg in overheidsdienst, de anderen waren hun vader achterna gegaan en werden als ‘verschoppelingen’ buiten alle familieaangelegenheden gehouden. Onder deze omstandigheden begon Arina Petrowna zich al spoedig eenzaam te voelen, zij ontwende eerlijk gezegd het familieleven geheel, ofschoon het woord ‘familie’ haar in de mond bestorven lag en uiterlijk al haar handelingen uitsluitend door de onophoudelijke zorg voor haar huishouding bepaald werden.

Voor het hoofd van de familie, Wladimir Michajlytsj Golowljow, die van jongs af aan bekend stond als een slordevos en ruziezoeker, had Arina Petrowna, zelf altijd een en al serieusheid en ijver, nooit enige sympathie kunnen opbrengen. Hij leidde een leeg en dadenloos leven, meestal sloot hij zich op in zijn studeerkamer, waar hij het gekwetter van spreeuwen, het gekraai van hanen en zo meer imiteerde en waar hij zich bezig hield met het maken van zogenaamde ‘libertijnse verzen’. In openhartige ogenblikken schepte hij graag er mee op, dat hij een vriend van Barkow was geweest, die hem gezegend zou hebben op zijn sterfbed. Arina Petrowna had van het begin af aan al niet van de verzen van haar man gehouden, ze noemde het vieze onzin en clownerie en omdat Wladimir Michajlytsj haar speciaal had getrouwd om een toehoorster voor zijn verzen bij de hand te hebben, kan men begrijpen dat de ruzies niet lang uitbleven. Het resultaat van deze steeds toenemende en venijniger wordende ruzies was, dat Arina Petrowna volledig onverschillig jegens haar echtgenoot, de pias, werd en hem verachtte en dat Wladimir Michajlytsj zijn vrouw oprecht haatte, een haat die voor een belangrijk deel vermengd was met angst. Hij noemde haar ‘heks’ en ‘duivelin’, zij noemde hem ‘windmolen’ en ‘balalajka zonder snaren’. Op die manier hadden ze meer dan veertig jaar samen geleefd en het was nooit bij een van hen opgekomen, dat zo'n leven vrij onnatuurlijk was. In de loop van de tijd werd Wladimir Michajlytsj niet alleen niet minder ruziezoekerig dan hij al was, maar integendeel, hij werd zelfs nog kwaadaardiger. Afgezien van zijn dichtoefeningen à la Barkow begon hij te drinken en gretig in de gang de dienstmeisjes op te wachten. Aanvankelijk zag Arina Petrowna deze nieuwe bezigheid van haar man met walging aan en zij wond zich er zelfs over op, (niet zozeer uit jaloezie, dan wel uit angst voor ondermijning van haar autoriteit), maar later haalde ze er haar schouders over op en zag ze er alleen op toe, dat die vuile meiden hun meester geen brandewijn brachten. Sindsdien, nadat zij eens en voor al voor zich zelf had uitgemaakt, dat haar man niet haar echtvriend was, concentreerde zij al haar aandacht slechts op een ding: op de uitbreiding van het landgoed Golowljowo en ze slaagde er dan ook in haar bezit in de loop van haar veertigjarig huwelijksleven te vertienvoudigen. Met een verbazingwekkend geduld en scherpzinnigheid hield zij de dorpen in de buurt en ver weg in het oog, trachtte ze in het geheim iets te weten te komen over de verhouding van de eigenaars van de dorpen tot de voogdijraad en op de veilingen verscheen ze altijd alsof ze zo uit de lucht was komen vallen. In de maalstroom van deze fantastische jacht op nieuwe aanwinsten raakte Wladimir Michajlytsj steeds meer op de achtergrond en tenslotte had hij helemaal geen contact meer met mensen. Op het ogenblik dat dit verhaal begint was hij al een seniele oude man, die zijn bed bijna niet meer uitkwam en als hij soms zijn slaapkamer verliet, dan was het alleen om zijn hoofd om de hoek van de deur van de kamer van zijn vrouw te steken en ‘duivelin’ te roepen, om zich daarna weer terug te trekken.

Met haar kinderen had Arina Petrowna het niet veel beter getroffen. Zij had een te onafhankelijke, te weinig moederlijke natuur om in haar kinderen iets anders dan overtollige ballast te zien. Zij kon alleen dan vrijuit ademen, wanneer zij alleen was met haar rekeningen en haar huishoudelijke zaken, wanneer niemand haar stoorde tijdens haar zakelijke besprekingen met rentmeesters, dorpsoudsten of huishoudelijk personeel. In haar ogen waren kinderen een van die onoverkomelijke obstakels in het leven, waartegen ze niet het recht had te protesteren, maar die niettemin geen enkele snaar beroerden van haar innerlijk, dat geheel in beslag genomen werd door de talloze details van de huishouding. Er waren vier kinderen, drie zoons en een dochter. Over haar oudste zoon en haar dochter wilde ze zelfs niet praten; de jongste zoon was haar min of meer onverschillig, alleen voor Porfiri voelde ze iets, hoewel dit geen liefde maar vrees was.

Stepan Wladimirytsj, de oudste zoon over wie dit verhaal voornamelijk gaat, werd in de familie domme of lompe Stepan genoemd. Hij behoorde al heel vroeg tot de ‘verschoppelingen’ en van jongs af aan speelde hij in huis de rol van paria en pias. Ongelukkigerwijze was hij een begaafde jongen, die zeer ontvankelijk was voor de indrukken van zijn omgeving. Van zijn vader had hij de onuitputtelijke neiging om streken uit te halen, van zijn moeder had hij de gave snel de zwakke zijden van mensen aan te voelen. Dankzij die eerste eigenschap werd hij spoedig de lieveling van zijn vader, wat de liefde van zijn moeder tot hem nog meer deed afnemen. Vaak, als Arina Petrowna weg was voor zaken, begaven vader en zoon zich naar de studeerkamer, die versierd was met het portret van Barkow, waar ze libertijnse verzen lazen en roddelden, voornamelijk over de ‘heks’, d.w.z. Arina Petrowna. De ‘heks’ vermoedde echter intuïtief hun bezigheden: onhoorbaar liet ze zich als ze thuiskwam tot het bordes rijden, waarna ze op haar tenen naar de deur van de studeerkamer liep en hun vrolijke gesprekken afluisterde. Daarop volgde dan altijd een snelle en wrede afranseling van de domme Stepan. Maar Stepan wist van geen ophouden; hij was ongevoelig zowel voor afranselingen als voor vermaningen en na een half uur begon hij weer streken uit te halen. Nu eens knipte hij het hoofddoekje van Anjoetka, de meid, in stukken, dan weer stopte hij de slapende Wasjoetka een vlieg in de mond, weer een andere keer drong hij de keuken binnen, waar hij een pastei gapte (Arina Petrowna gaf haar kinderen uit zuinigheid niet genoeg te eten), die hij overigens onmiddellijk met zijn broers deelde.

- Ze moesten je dood slaan! zei Arina Petrowna voortdurend tegen hem. Ik zal je doodslaan en dat zal ik niet hoeven verantwoorden. Zelfs de Tsaar zal me er niet voor straffen!

Deze steeds terugkerende vernedering miste zijn uitwerking niet op deze zachte en toegeeflijke natuur. Het resultaat was geen verbittering of protest, maar hij werd slaafs, geneigd tot potsenmakerij, hij kende geen maat en leefde bij de dag. Zulke karakters zijn gemakkelijk te beïnvloeden en er kan van alles uit groeien: dronkelappen, bedelaars, piassen en zelfs misdadigers...

Op twintigjarige leeftijd kwam Stepan Golowljow van het gymnasium te Moskou, waarna hij ging studeren. Maar zijn studententijd was onaangenaam. Ten eerste gaf zijn moeder hem net zoveel geld, dat hij niet omkwam van honger; ten tweede vertoonde hij niet de minste studiezin, maar in plaats daarvan beschikte hij over het vervloekte talent mensen te kunnen imiteren; ten derde had hij voortdurend behoefte aan gezelschap, hij kon geen ogenblik alleen zijn. Daarom speelde hij de gemakkelijke rol van uitvreter en pique-assiette en dankzij zijn bereidheid aan elke streek mee te doen, werd hij spoedig de favoriet van de rijke studenten. Maar, hoewel zij hem in hun kring hadden opgenomen, beschouwden ze hem niet als een der hunnen, ze vonden hem alleen een pias en die reputatie behield hij. Toen hij eenmaal tot dit niveau was gezakt, werd hij anderen natuurlijk steeds meer tot last, zodat hij zich aan het eind van het vierde studiejaar voor eeuwig onmogelijk had gemaakt. Niettemin studeerde hij dankzij zijn grote bevattingsvermogen en zijn goede geheugen met succes af.

Toen hij met zijn diploma bij zijn moeder kwam, haalde zij alleen haar schouders op en zei: ‘Dat had ik nooit gedacht!’ Nadat hij een maand op het platteland had doorgebracht, stuurde zij hem naar Petersburg met een toelage van honderd roebel in papiergeld per maand. Toen begonnen de omzwervingen langs departementen en kanselarijen. Hij had geen relaties, noch had hij de lust zich op eigen kracht een weg te banen. Het leeghoofd had het zich concentreren zo volledig afgeleerd, dat hij niet bij machte was opdrachten op kantoor zoals het maken van rapporten en uittreksels, uit te voeren. Vier jaar worstelde Golowljow in Petersburg en tenslotte moest hij bekennen, dat er voor hem geen hoop was op iets hogers dan kanselarijklerk. In antwoord op zijn geklaag schreef Arina Petrowna hem een dreigbrief, die begon met de woorden: ‘Ik heb het altijd wel geweten’ en die eindigde met het bevel naar Moskou te komen. Daar werd op een vergadering van boeren, die bij haar in de gunst stonden besloten de domme Stepan te benoemen bij het Gerechtshof van Edelen, waar hij onder toezicht werd gesteld van de klerk van het Gerechtshof, die al jaren de belangen behartigde van de Golowljows. Wat Stepan Wladimirytsj deed bij het Gerechtshof en hoe hij zich gedroeg is onbekend, maar na drie jaar was hij er al niet meer. Toen ging Arina Petrowna tot haar uiterste maatregel over: zij wierp haar zoon een kluif toe, die trouwens tegelijkertijd het kindsdeel moest voorstellen. Deze kluif bestond uit een huis in Moskou, waarvoor Arina Petrowna twaalfduizend roebel betaalde.

Voor het eerst in zijn leven haalde Stepan Golowljow vrij adem. Het huis beloofde hem een inkomen van duizend zilveren roebels en vergeleken met vroeger was dit bedrag voor hem ware rijkdom. Hij kuste in vervoering de hand van zijn moeder (‘Je moet wel begrijpen, domoor, dat je verder niets meer hoeft te verwachten!’ voegde Arina Petrowna er aan toe) en hij beloofde de bewezen gunst te rechtvaardigen. Maar, helaas! Hij was zo weinig gewend met geld om te gaan, hij wist zo weinig van de kosten van het levensonderhoud, dat de sprookjesachtige duizend roebel per jaar al spoedig niet meer toereikend waren. Binnen een jaar of vier, vijf zat hij volledig aan de grond en hij was blij, dat hij als plaatsvervanger dienst kon nemen bij de militie, die op dat moment geformeerd werd. Dit leger kwam overigens maar tot Charkow, waar vrede werd gesloten en Golowljow keerde weer terug naar Moskou. Zijn huis was op dat moment al verkocht. Hij droeg een tamelijk versleten militieuniform, aan zijn voeten had hij laarzen, waar hij zijn broek overheen droeg, en hij had honderd roebel op zak. Met dit kapitaal begon hij te gokken, of te wel te kaarten en binnen niet al te lange tijd verloor hij alles. Toen ging hij de welgestelde boeren van zijn moeder, die in Moskou woonden af; bij de een at hij het middagmaal, bij de ander vroeg hij wat tabak en bij weer een ander leende hij wat geld. Maar uiteindelijk kwam het moment, dat hij met de rug tegen de muur stond. Hij liep al tegen de veertig en hij moest erkennen, dat hij niet meer de kracht had zijn zwerversbestaan voort te zetten.

Hem bleef slechts een weg over - die naar Golowljowo.

Na Stepan Wladimirytsj, het oudste kind van de familie Golowljow, kwam een dochter, Anna Wladimirowna, over wie Arina Petrowna ook liever niet sprak.

De reden hiervan was, dat Arina Petrowna al haar hoop had gevestigd op Anna, en Anna had niet alleen niet aan deze verwachtingen beantwoord, maar in plaats daarvan had ze een schandaal veroorzaakt, dat als een vuurtje door het hele district was gegaan. Toen haar dochter van kostschool kwam haalde Arina Petrowna haar naar het platteland in de hoop van haar een onbezoldigde privé-secretaresse en boekhoudster te maken, maar in plaats daarvan liep ze op een goede nacht weg uit Golowljowo met de vaandrig Oelanow en trouwde met hem.

- Ze zijn zonder de zegen van hun ouders getrouwd, net als honden! klaagde Arina Petrowna daarover. Het is nog mooi, dat die man haar naar het altaar heeft gevoerd! Een ander zou haar gebruikt hebben en daarna verdwenen zijn! Dan had je naar hem kunnen fluiten!

Met haar dochter maakte Arina Petrowna net zulke korte metten als met haar gehate zoon: ‘ze wierp haar een kluif toe.’ Zij gaf haar een kapitaal van vijfduizend roebel en een dorpje van dertig zielen met een vervallen landhuis, waarvan alle ramen tochtten en waar geen plank op de vloer heel was. Twee jaar later hadden de jongelui het kapitaal opgemaakt en de vaandrig was gevlucht - niemand wist waarheen - met achterlating van Anna Wladimirowna en hun tweeling Anninka en Ljoebinka. Drie maanden daarna stierf Anna Wladimirowna en Arina Petrowna moest of ze wilde of niet de wezen onder haar hoede nemen. Wat ze dan ook deed, ze bracht de kleintjes onder in een zijvleugel en stelde ze onder toezicht van de eenogige oude Palasjka.

- De barmhartigheid van God is zeer groot, zei ze hierop, zoveel brood zullen de weesjes niet eten en voor mij is het een troost op mijn oude dag! God heeft een dochter tot zich genomen en twee gegeven!

Tegelijkertijd schreef ze aan haar zoon Porfiri Wladimirytsj: ‘Je zuster is even losbandig gestorven als ze geleefd heeft, waardoor ze me haar twee bloedjes van kinderen op mijn dak heeft geschoven’...

Hoe cynisch het ook moge lijken, eerlijkheidshalve moet vermeld worden dat beide gebeurtenissen, die tot ‘het werpen van kluiven’ hadden geleid niet alleen geen verlies teweeg hadden gebracht in de financiën van Arina Petrowna, maar indirect het familiebezit zelfs nog hadden doen toenemen door het aantal aandeelhouders te verminderen. Want Arina Petrowna was een vrouw met vaste principes en als ze eenmaal ‘een kluif had geworpen’ dan achtte ze zich ontheven van al haar plichten jegens haar gehate kinderen. Het kwam zelfs nooit in haar op dat ze mettertijd iets aan haar ouderloze kleinkinderen zou moeten geven. Ze probeerde alleen zoveel mogelijk uit het kleine landgoed, dat Anna Wladimirowna zaliger had nagelaten, te persen door de opbrengst te beleggen bij de voogdijraad, wat haar de opmerking ontlokte:

- Moet je zien hoe ik voor de wezen spaar en voor wat ze me aan voeding en verzorging kosten houd ik niets af! God zal me voor mijn goede zorgen belonen!

De jongste kinderen ten slotte, Porfiri en Pawel Wladimirytsj, waren in overheidsdienst in Petersburg: de een was ambtenaar, de ander militair. Porfiri was getrouwd, Pawel vrijgezel.

Porfiri had drie namen in de familie: Judasje, bloedzuiger en brave Hendrik, welke namen domme Stepan hem gegeven had toen hij klein was. Van jongs af aan probeerde hij bij zijn lieve mamaatje in de gunst te komen, hij hield ervan haar heimelijk op de schouder te kussen en soms klikte hij. Onhoorbaar deed hij de deur open van de kamer van zijn mamaatje, onhoorbaar sloop hij naar een hoekje van de kamer, waar hij ging zitten en geen oog afliet van zijn mamaatje, die zat te schrijven of met rekeningen bezig was. Maar Arina Petrowna wantrouwde toen al enigszins deze strooplikkerij van haar zoon. Ook toen vond zij die strak op haar gerichte blik raadselachtig en zij kon toen al niet voor zichzelf uitmaken, wat er in die blik te lezen stond: gif of eerbied.

‘Ik weet zelf niet wat die ogen willen zeggen’, dacht ze soms bij zichzelf, hij kijkt of hij me in een val wil lokken. Moet je zien hoe giftig en vals hij mij aankijkt!

Zij herinnerde zich daarbij enkele veelbetekende bijzonderheden uit de tijd dat zij zwanger was van Porfiri. Er woonde toen bij hun een godvruchtige en helderziende oude man, die de vrome Porfiri werd genoemd en naar wie ze altijd toe ging als ze in de toekomst wilde zien. Toen zij deze zelfde man nu vroeg of de geboorte spoedig zou plaats vinden antwoordde hij niet rechtstreeks, maar hij kraaide drie maal als een haan en daarna prevelde hij:

- Haantje, haantje! Scherp klauwtje! De haan kraait, bedreigt de hen; de hen tokt, tok, tok, tok! Maar het zal te laat zijn!

Dat was alles. Maar drie dagen later (hij had immers drie maal gekraaid!) beviel zij van een zoon (zie je wel, het haantje, het haantje!) die Porfiri werd genoemd naar de oude helderziende.

De eerste helft van de voorspelling was uitgekomen; maar wat konden de geheimzinnige woorden: ‘De hen tokt, tok, tok, tok! Maar het zal te laat zijn!’ wel betekenen? Daarover peinsde Arina Petrowna als zij onder haar arm door keek naar Porfiri als hij in zijn hoekje zat en haar met zijn raadselachtige blik aankeek.

Maar Porfiri bleef alsmaar gedwee en geruisloos naar haar zitten kijken, hij keek haar zo strak aan, dat zijn wijd open, starende ogen begonnen te tranen. Het leek wel of hij voelde dat zijn moeder door twijfel verscheurd werd en hij zich zo deemoedig gedroeg opdat zelfs de meest kleinzielige achterdocht jegens hem bij haar zou verdwijnen. Zelfs met het gevaar zijn moeder te vervelen, was hij voortdurend in haar omgeving alsof hij wilde zeggen: Kijk maar! Ik verberg niets! Ik ben een en al gehoorzaamheid en toewijding en bovendien gehoorzaam ik niet uit angst maar omdat mijn geweten mij dat zegt. En hoezeer zij er ook van overtuigd was, dat die schurk van een Porfiri alleen maar flikflooide en haar in een val probeerde te lokken, zij was niet bestand tegen een dergelijke onzelfzuchtige toewijding. Onwillekeurig zocht haar hand het beste hapje op de schaal om het haar geliefde zoon te geven, hoewel alleen de aanblik van hem al een vage onrust bij haar teweeg bracht, een angst voor iets raadselachtigs en onheilspellends.

Pawel Wladimirytsj, zijn broer, was precies zijn tegendeel. Dat was de volmaakte verpersoonlijking van een mens, die ontbloot was van elke dadendrang. Als jongen al vertoonde hij niet de minste neiging tot studeren, spelletjes of tot vriendjes; hij zonderde zich graag af, trok zich graag terug van de mensen. Hij had de gewoonte zich in een hoekje te verstoppen, waar hij dan ging zitten mokken en fantaseren. Hij fantaseerde, dat hij heel veel havermout had gegeten, waardoor zijn benen heel dun waren geworden en waardoor hij geen huiswerk kon maken. Of, dat hij niet Pawel, de zoon van een grootgrondbezitter, maar Dawydka de herder was, en dat hij net als Dawydka een buil had op zijn voorhoofd, dat hij met een karwats knalde en geen huiswerk hoefde te maken. Arina Petrowna kon soms heel lang naar hem zitten kijken, waarbij er moederlijke gevoelens in haar borst opwelden.

- Wat zit je daar te mokken of je je laatste oortje versnoept hebt! schreeuwde zij naar hem als ze zich niet langer kon beheersen, of werkt het gif nu al in je! Kun je niet meer naar je moeder toekomen om tegen haar te zeggen: ‘lief mamaatje, geef me een kusje!’

Pawel kwam dan uit zijn hoekje en met trage passen alsof hij in zijn rug werd geduwd liep hij op zijn moeder toe.

- Mamaatje, herhaalde hij dan op een voor een kind onnatuurlijke bastoon, geef me een kusje, lief mamaatje!

- Verdwijn... stiekemerd! Denk je dat ik je niet doorheb als je je in je hoekje verstopt? Ik doorzie alles, lieverd! Ik weet precies wat voor plannetjes jij zit uit te broeden!

En dan liep Pawel met dezelfde trage passen terug naar zijn hoekje, waar hij zich weer verstopte.

De jaren verstreken en Pawel Wladimirytsj groeide uit tot een apathisch, raadselachtig en treurig persoon, die gedoemd was tenslotte geheel dadenloos te worden. Misschien was hij goed, maar hij deed voor niemand iets goeds; misschien was hij ook niet dom, maar hij volbracht in zijn hele leven niet een slimme daad. Hij was gastvrij, maar niemand werd aangetrokken door zijn gastvrijheid; hij gaf graag geld uit, maar nooit was het resultaat van deze uitgaven voor iemand nuttig of aangenaam; hij beledigde nooit iemand, maar hij boezemde daarmee nooit bij iemand eerbied in; hij was eerlijk, maar je hoorde nooit iemand zeggen: ‘Wat eerlijk was Pawel Golowljow bij die en die gebeurtenis.’ Om de maat vol te maken snauwde hij zijn moeder meer dan eens af en tegelijkertijd was hij zo bang als een wezel voor haar. Ik herhaal: het was een droefgeestig mens, maar achter zijn droefgeestigheid was slechts inertie verborgen - en anders niets.

Toen ze volwassen waren kwam het verschil in karakter van de beide broers het scherpst tot uitdrukking in hun relatie tot hun moeder. Judasje stuurde stipt iedere week zijn moeder een uitvoerige brief, waarin hij haar uitgebreid verslag deed van alle bijzonderheden van het Petersburgse leven en waarin hij haar in zeer subtiele bewoordingen verzekerde van zijn onbaatzuchtige toewijding als zoon. Pawel schreef zelden en kort, soms zelfs raadselachtig, alsof hij met een nijptang elk woord uit zichzelf had moeten trekken. ‘Ik heb zoveel geld voor die en die termijn ontvangen, dierbaar mamaatje, van uw vertrouweling boer Erofejew - schreef Porfiri Wladimirytsj bijvoorbeeld - en voor de toezending van dat geld, dat ik met uw goedvinden aan mijn onderhoud besteed, lief mamaatje, ben ik zeer dankbaar en met oprechte toewijding kus ik u de hand. Slechts over één ding ben ik bedroefd en maak ik me ernstig zorgen: Ondermijnt u uw kostbare gezondheid niet te veel met het eindeloze zorgen voor niet alleen onze noden, maar ook onze grillen? Ik weet niet, hoe mijn broer daarover denkt, maar ik...’ enz. Maar Pawel schreef bij dezelfde gelegenheid: ‘Ik heb zoveel geld voor die en die termijn ontvangen, allerliefste moeder, maar volgens mijn berekening, u wilt het me wel vergeven, krijg ik nog zesenhalve roebel.’ Wanneer Arina Petrowna haar kinderen in haar brieven verwijten maakte van hun spilzucht (dat gebeurde nogal eens, hoewel er geen serieuze aanleiding toe was) slikte Porfiri haar opmerkingen altijd welwillend en schreef: ‘Ik weet, lief mamaatje, dat u een boven uw krachten gaande last te dragen heeft ter wille van ons, uw onwaardige kinderen; ik weet, dat wij heel vaak met ons gedrag uw moederlijke zorgen niet waard zijn en dat wij, wat nog erger is soms vergeten daar aan te denken, waarvoor ik als zoon oprecht vergiffenis vraag, ik hoop mij te zijner tijd te ontdoen van deze zonde en ik hoop met het geld, dat u, dierbaar mamaatje, mij voor mijn onderhoud en andere uitgaven toestuurde voorzichtiger om te gaan.’ Maar Pawel antwoordde zo: ‘Allerliefste moeder! Hoewel u nog nooit een schuld voor mij hebt hoeven betalen, neem ik onmiddellijk aan dat ik een verkwister ben, van welk feit ik u in alle oprechtheid vraag overtuigd te blijven.’ Ook op de brief van Arina Petrowna met het bericht van de dood van hun zusje Anna Wladimirowna, reageerden de beide broers verschillend. Porfiri Wladimirytsj schreef: ‘Het bericht van de dood van mijn geliefd zusje en kameraadje uit mijn kindertijd, Anna Wladimirowna, vervulde mijn hart met droefheid, welke droefheid nog toenam bij de gedachte dat u, lief mamaatje, opgescheept wordt met een nieuw kruis in de vorm van de twee kleine weesjes. Is het nog niet genoeg, dat u, ons aller weldoenster, zichzelf nooit ontziet en zonder uw gezondheid te sparen al uw krachten inspant om uw gezin niet alleen van het hoognodige maar zelfs van meer dan dat te voorzien? Ik kan me voorstellen, dat u soms, hoe zondig het ook is, moppert. De enige troost voor u in uw toestand is naar mijn mening: zo vaak mogelijk te denken aan het lijden van Christus.’ Pawel schreef echter: ‘Ik heb het bericht over mijn zuster, slachtoffer van de dood, ontvangen. Ik hoop overigens dat de Almachtige haar in zijn paradijs zal opnemen, hoewel dat altijd onbekend blijft.’

Terwijl Arina Petrowna deze brieven las en herlas, probeerde ze te raden wie van de twee zich tegen haar zou keren. Als zij de brief van Porfiri Wladimirytsj las dacht ze dat hij het gevaarlijkst was. - Moet je zien wat hij schrijft! Moet je zien in wat voor bochten hij zich wringt! riep ze dan uit. Domme Stepan heeft hem niet voor niets Judasje genoemd! Hij meent er geen woord van! Hij liegt alles! Zowel het ‘lief mamaatje’ als die passage over de last, die ik draag en over dat kruis... hij meent er niets van!

Daarna begon ze weer aan de brief van Pawel Wladimirytsj en dan dacht ze weer dat hij de toekomstige boosdoener was.

- Hij mag dan dom zijn, maar kijk eens hoe hij zijn moeder in het geniep uitscheldt! ‘Van welk feit ik u in alle oprechtheid vraag overtuigd te blijven...’ alsjeblieft! Ik zal je eens laten zien wat: ‘van welk feit ik u in alle oprechtheid vraag overtuigd te blijven’ betekent! Ik zal je een kluif toewerpen net als de domme Stepan en dan zul je eens zien wat ik onder dat ‘overtuigd blijven’ versta!

En tot slot ontsnapte aan haar moederborst een waarlijk tragische kreet:

- Voor wie spaar ik dat allemaal op, voor wie leg ik voorraden aan, lig ik nachten lang wakker en spaar ik me het eten uit de mond... voor wie?!

Zo was de toestand, waarin de familie Golowljow verkeerde op het ogenblik dat de rentmeester Anton Wasiljew Arina Petrowna inlichtte over de door de domme Stepan verkwanselde ‘toegeworpen kluif’, die, doordat hij hem zo goedkoop verkocht had, als ‘ouderlijke zegen’ welhaast een bijzondere betekenis kreeg.

Arina Petrowna zat in haar slaapkamer en kon niet tot zichzelf komen. Iets, waarvan ze de betekenis niet helemaal kon doorgronden, beroerde haar innerlijk. Over hoeveel inzicht in de menselijke ziel men ook beschikte, het was niet mogelijk vast te stellen of hier nu sprake was van een door een wonder ontstaan medelijden met de verschoppeling, die uiteindelijk haar zoon was, óf dat ze aangetast was in haar gezag: zo geschokt en in de war was zij. Tenslotte maakte zich uit de opeenstapeling van beelden een gevoel van angst los, de angst dat ‘de verschoppeling’ straks weer op haar lip zou zitten.

‘Anna heeft me haar bloedjes van kinderen op mijn dak geschoven en nu die domme Stepan nog...’ peinsde zij.

Lange tijd bleef zij zo zonder een woord te zeggen naar een punt buiten zitten staren. Haar middagmaal werd gebracht, ze raakte het bijna niet aan; een bediende kwam vragen of hij wodka voor meneer kon krijgen en zonder te kijken smeet ze hem de sleutel van de provisiekamer toe. Na het middagmaal ging ze naar de ikonenkamer, gaf bevel alle ikonenlampen aan te steken en sloot zich op, nadat zij opdracht had gegeven het badhuis te verwarmen. Dit waren allemaal aanwijzingen, die onomstotelijk bewezen dat mevrouw boos was en daarom viel er plotseling een stilte, waardoor het huis wel uitgestorven leek. De kamermeisjes slopen op hun tenen; de huishoudster Akoelina liep als een gek rond: het was de bedoeling dat er na het eten jam werd gekookt en nu was het zover, de bessen waren schoongemaakt en lagen klaar, maar mevrouw zei geen ja en geen nee; de tuinman Matwej wilde gaan vragen of de perziken niet geplukt moesten worden, maar in de dienstbodenkamer werd er zo vermanend sst naar hem geroepen dat hij haastig de aftocht blies.

Nadat ze gebeden en gebaad had, voelde Arina Petrowna zich enigszins gekalmeerd en ze liet Anton Wasiljew weer roepen.

- Zo, en wat doet die domme Stepan nu? vroeg zij.

- Moskou is groot, in een jaar heb je nog niet alles gezien.

- Maar hij moet toch eten en drinken?

- Uw boeren geven hem te eten. Van de een krijgt hij te eten, aan de ander vraagt hij geld voor tabak.

- En wie zegt, dat ze dat mogen geven?

- Neem me nou niet kwalijk, mevrouw! De boeren zouden beledigd zijn als ze het niet mochten! Ze geven aalmoezen aan vreemdelingen, zouden ze dan hun eigen heren niets mogen geven?

- Ik zal ze leren, die gulle gevers! Ik stuur de domoor naar jullie dorp - dan kunnen jullie hem allemaal op eigen kosten onderhouden!

- Zoals u wilt, mevrouw.

- Wat? Wat zei je daar?

- Ik zei: Zoals u wilt, mevrouw. Als u het beveelt zullen we hem te eten geven.

- Zo, zo... jullie geven hem dus te eten! Je moet wat meer op je woorden passen als je met mij spreekt!

Stilte. Maar Anton Wasiljew had niet voor niets van zijn meesteres de bijnaam ‘kletsmeier’ gekregen. Hij kon zich niet inhouden en hij begon opnieuw te schuifelen, brandend van verlangen iets te zeggen.

- Het is toch zo'n schurk, bracht hij ten slotte uit. Ze zeggen, dat hij met honderd roebel op zak uit dienst is gekomen. Honderd roebel is niet zo veel geld, maar je zou er toch enige tijd van kunnen leven...

- Nou en?

- Hij dacht, dat hij er beter van zou worden, hij heeft zich laten oplichten...

- Spreek op, lieg niet!

- Hij schijnt naar de Duitse club te zijn gegaan. Hij dacht dat hij daar wel een gek zou vinden van wie hij kon winnen met kaarten, maar in plaats daarvan is iemand hem te slim af geweest. Hij wilde er van doorgaan, maar hij schijnt in de vestibule te zijn tegengehouden. En ze hebben hem al zijn geld afgepakt!

- Hij is zeker wel afgetuigd?

- Ja, reken maar. De volgende dag is hij naar Iwan Michajlytsj gegaan om hem het zelf te vertellen. En het gekste is nog wel, dat hij er zich vrolijk over maakte! Alsof hij over zijn kruin was geaaid!

- Hij verdient niet beter, als hij mij maar niet onder ogen komt!

- Maar ik denk juist, dat hij wel komt.

- Wat zeg je me nou! Hij komt niet over mijn drempel!

- Hij komt zeker! herhaalde Anton Wasiljew, en Iwan Michajlytsj heeft hem horen zeggen: ‘Basta, ik ga bij die oude vrouw een stukje droog brood eten!’ Hij kan, om de waarheid te zeggen, immers nergens anders heen, mevrouw. Hij kan niet bij uw boeren blijven aankomen. En hij heeft ook kleren nodig, en rust...

Daarvoor was Arina Petrowna nu zo bang, dat was nu het wezen van het vage beeld dat haar voor ogen stond en haar onbewust zo verontrustte. Hij zal hier inderdaad verschijnen, hij kan nergens meer heen, er is geen ontkomen aan! Hij zou daar zijn, voortdurend binnen haar gezichtskring, die vervloekte verschoppeling, die ze vergeten had. Waarom had ze hem eigenlijk destijds een ‘kluif’ toegeworpen? Zij dacht, dat hij als hij ontvangen had ‘wat hem toekwam’ voorgoed zou verdwijnen, maar nu dook hij weer op! Hij zou komen, eisen stellen en iedereen een doorn in het oog zijn met zijn armzalig uiterlijk. Zijn eisen zouden ingewilligd moeten worden, want hij was schaamteloos genoeg om een rel niet uit de weg te gaan. ‘Hij’ kon niet opgesloten worden; ‘hij’ was in staat ook bij vreemden in lompen te verschijnen, een schandaal te veroorzaken, naar buren te rennen en ze alle geheimen van de Golowljows te vertellen. Of zou ze hem naar het Soezdaljklooster sturen? Maar misschien bestond dat Soezdaljklooster wel niet meer en misschien was het helemaal niet de bedoeling verbitterde ouders van hun weerspannige kinderen te verlossen. Er schijnt ook een tuchthuis te zijn... maar hoe kan je die veertigjarige hengst daar geplaatst krijgen? Kortom, alleen al bij de gedachte aan de rampen, die de komst van de domme Stepan zou veroorzaken en die haar vredig bestaan dreigden te verstoren, raakte Arina Petrowna helemaal de kluts kwijt.

- Ik stuur hem naar jullie dorp! Jullie moeten hem op eigen kosten te eten geven! dreigde ze de rentmeester, niet op kosten van mijn landgoed, maar op jullie eigen kosten!

- Hoe dat zo, mevrouw?

- Opdat je ophoudt met dat gekras! Kra! Kra! ‘Hij komt zeker’... verdwijn... raaf!

Anton Wasiljew wilde zich omdraaien om weg te gaan, maar Arina Petrowna hield hem weer tegen.

- Blijf staan, wacht even! Is het werkelijk waar dat hij op weg is naar Golowljowo? vroeg ze.

- Ik sta toch niet te liegen, mevrouw! Hij zei echt: ‘Ik ga naar de oude vrouw om een stukje droog brood te eten!’

- Ik zal hem eens laten zien wat voor brood er op hem ligt te wachten bij zijn oude moeder!

- Waarom, hij blijft niet lang bij u wonen, mevrouw.

- En waarom dan niet?

- Hij hoest ontzettend... hij grijpt steeds naar de linkerkant van zijn borst... Hij zal het niet lang maken!

- Zulke mensen leven juist heel lang, mijn beste! Hij overleeft ons allemaal nog! Hij mag dan hoesten, maar dat doet die slungel van een hengst niets! Maar goed, we zullen zien. Je kunt gaan: ik moet maatregelen treffen.

De hele avond dacht Arina Petrowna na en uiteindelijk besloot ze een familieraad te houden om te beslissen over het lot van de domme Stepan. Hoewel dergelijke constitutionele acties niet in haar aard lagen, besloot ze deze keer af te zien van haar traditionele alleenheerschappij, omdat een beslissing van de hele familie haar zou vrijwaren van verwijten van de goegemeente. Zij twijfelde trouwens niet aan de afloop van de bespreking, daarom begon ze welgemoed aan de brieven, waarin ze hen verzocht onmiddellijk naar Golowljowo te komen.

Terwijl dit alles plaats vond was de oorzaak van deze hele opschudding, de domme Stepan, al onderweg naar Golowljowo. Hij was in Moskou bij het Rogozjkaja koetsstation in een van die zogeheten diligences gestapt, waarmee men vroeger reisde en waarmee ook nu nog in sommige streken kleine handelaren en boeren met handelswaar reizen, als ze naar huis gaan. De diligence reed in de richting van Wladimir en de reeds genoemde barmhartige herbergier Iwan Michajlytsj had zich over Stepan Wladimirytsj ontfermd, hij had de zitplaats voor hem genomen, en gedurende de hele reis betaalde hij zijn eten.

- Luister Stepan Wladimirytsj, doe nou zo: stap bij de bocht uit en ga te voet, zo in het pak dat je aan hebt naar je moeder! sprak Iwan Michajlytsj met hem af.

- Goed, goed! stemde Stepan Wladimirytsj in. Het is niet ver vanaf de bocht, het is vijftien werst lopen! Ik ben er zo! Dan kom ik onder het stof en onder het vuil aan!

- Als je mamaatje je in dat pak ziet, krijgt ze misschien wel medelijden!

- Natuurlijk krijgt ze medelijden! Mijn moeder is immers een heel goed mens!

Stepan Golowljow was nog wel geen veertig, maar je zou hem minstens vijftig geven. Hij was zo door het leven gesleten, dat je niet zou zeggen dat hij van adel was, er was ook geen spoor van terug te vinden, dat hij eens had gestudeerd, dat hij ooit aan de wetenschap had geroken. Het was een buitensporig lange man, met ongekamde haren, ongewassen, mager door ondervoeding, met een ingevallen borst en lange grijparmen. Zijn gezicht was opgezwollen, zijn hoofd- en baardharen, die al behoorlijk grijs waren, zaten in de war, hij had een harde, maar van verkoudheid hese stem, zijn ogen puilden uit en waren bloeddoorlopen, deels door overmatig gebruik van wodka, deels door het voortdurend in de wind lopen. Hij droeg een oude, tot op de draad versleten grijze tuniek, waarvan alle gouden galons afgehaald waren, die hij had verkocht om te laten omsmelten, aan zijn voeten had hij afgetrapte, verkleurde en geflikte laarzen, waar hij zijn broek over heen droeg; onder zijn militaire jas was een hemd zichtbaar, dat bijna zwart was, alsof het met roet ingesmeerd was, een hemd dat hij zelf, met echte militaire humor, luizennest noemde. Hij keek met gefronste wenkbrauwen, droevig, maar met deze droefheid drukte hij geen innerlijk ongenoegen uit, het werd veeleer veroorzaakt door de vage vrees, dat hij ieder ogenblik als een worm kon kreperen van honger.

Hij praatte aan een stuk door, sprong zonder enig verband van het ene onderwerp op het andere; hij praatte als Iwan Michaljytsj naar hem luisterde, hij praatte ook als de laatste door de melodie van zijn gepraat in slaap gewiegd was. Hij zat uiterst ongemakkelijk. Er zaten al vier mensen in de diligence, zodat hij met opgetrokken benen moest zitten, waardoor hij al na een werst of drie, vier een ondraaglijke pijn kreeg in zijn knieën. Maar daar praatte hij nog niet minder om. Stofwolken drongen door kieren opzij het rijtuigje binnen; van tijd tot tijd drongen er ook schuine zonnestralen door naar binnen, die als een vlam de hele diligence in fel zonlicht zetten, - en hij praatte maar door.

- Ja, beste kerel, ik heb genoeg ellende gehad in mijn leven, babbelde hij, het wordt tijd, dat ik wat rust krijg! Ik zal haar de oren niet van het hoofd eten en een stukje brood is er altijd nog wel te vinden! Wat denk jij daarvan, Iwan Michajlytsj?

- Uw mamaatje heeft aan brood geen gebrek!

- Ze gunt het mij alleen niet - bedoel je dat? Ja, beste vriend, ze zwemt in het geld, maar mij zou ze nog geen vijf kopeken geven! Die heks heeft me immers altijd al gehaat! En waarom? Maar nu is het afgelopen, beste vriend! Bij mij is niets meer te halen, ik zal haar wel krijgen! Als ze het in haar hoofd haalt me weg te jagen, dan ga ik niet! Als ze me niet te eten geeft, pak ik het zelf! Ik heb het vaderland gediend, beste vriend - nu moeten ze mij maar eens helpen! Over een ding maak ik me zorgen: dat ze me geen tabak geeft - dat zou een vuile streek zijn!

- Ja, u zult nu afscheid moeten nemen van tabak!

- Dan klop ik bij de rentmeester aan! Die kale duivel kan zijn meester toch wel wat geven!

- Aan hem zal het niet liggen! Maar wat gebeurt er als zij, uw mamaatje, het de rentmeester verbiedt?

- Goed, dan ben ik inderdaad verloren; tabak is de enige luxe, die ik me nog permitteer uit mijn vroegere herenleventje! Als ik geld had, rookte ik een kwart pond Zjoekow per dag!

- U zult ook de wodka vaarwel moeten zeggen!

- Dat zou ook een vuile streek zijn. Ik heb wodka notabene voor mijn gezondheid nodig - het maakt het slijm los! Op onze veldtocht naar Sewastopol hadden we ieder al een emmer vol nog voor we bij Serpoechow waren.

- Dan waren jullie zeker goed onder de olie?

- Dat herinner ik me niet meer. Er zal wel het een en ander gebeurd zijn. Ik ben tot Charkow gelopen, maar al sla je me dood, ik herinner me er niets van. Ik herinner me alleen, dat wij door dorpen en steden trokken en dat wij in Toela door een belastingpachter werden toegesproken. Hij begon te huilen, de schurk! Ja, moedertje Rusland heeft heel wat meegemaakt in die tijd! Belastingpachters, aannemers en profiteurs - het is een wonder dat het land het heeft overleefd!

- Maar uw mamaatje heeft daar wel profijt van gehad. Van ons dorp is meer dan de helft van de recruten niet teruggekeerd en ze zeggen, dat voor iedere geleverde recruut een vergoeding van wel meer dan vier honderd roebel per persoon wordt uitbetaald door de staat.

- Ja, beste vriend, die moeder van ons is slim! Ze had minister moeten worden in plaats van op Golowljowo het schuim van kokende jam te scheppen! Zal ik je eens wat vertellen? Ze is onrechtvaardig jegens mij geweest, ze heeft me beledigd, - maar ik respecteer haar. Zij is zo slim als een vos en dat is het voornaamste! Als zij er niet was geweest - wat zou er dan van ons zijn geworden? Wij zouden alleen Golowljowo met zijn honderd een en een halve ziel gehad hebben. En moet je zien wat krankzinnig veel zij heeft gekocht.

- Uw broers krijgen een heel kapitaal!

- Inderdaad. Voor mij blijft er niets over - dat is zeker! Ik heb geen rooie cent meer over! Mijn broers zullen rijk worden, vooral de bloedzuiger. Die likt zich moeiteloos bij haar in. Hij zal trouwens die oude heks er mettertijd wel onder krijgen; hij zal haar zowel het landgoed als het kapitaal afpersen - voor dat soort dingen heb ik een scherpe neus! Neem mijn broer Pawel nu - dat is een kerel met een hart! Hij stuurt mij stilletjes tabak - dat zul je zien! Zodra ik op Golowljowo ben stuur ik hem een briefje: het zit zo en zo, geliefde broer, sta me bij! Ach, ach, ach! Was ik maar rijk!

- Wat zou u dan doen?

- Ik zou in de aller eerste plaats onmiddellijk jou een aardige cent geven...

- Waarom mij! U moet aan u zelf denken, ik ben tevreden met wat ik van uw moeder krijg.

- O nee, beste vriend, attendez! Ik zou jou opperbevelhebber van al onze landerijen maken! Ja, vriend, je hebt mij, een eenvoudige soldaat, eten en onderdak gegeven en daarvoor wil ik je bedanken! Als jij er niet was, moest ik nu te voet naar mijn ouderlijk huis! Ik zou je onmiddellijk uit de lijfeigenschap bevrijden en ik zou je mijn hele bezit ter beschikking stellen - drink, eet en maak plezier! Maar wat had jij gedacht dat ik gedaan zou hebben, beste kerel?

- Ach nee mijnheer, laat u mij er buiten. Wat zou u nog meer gedaan hebben als u rijk was?

- Ik zou in de tweede plaats onmiddellijk wat beginnen met een lief, klein meisje. Ik ging in Koersk naar een dankdienst aan Onze-Lieve-Vrouw en daar zag ik er een... ach, wat een mooi meisje! Geloof me, ze kon geen ogenblik rustig op haar plaats blijven staan!

- Maar misschien wil ze je wel niet!

- Maar waar is het geld dan voor? En het slijk der aarde? Als honderd duizend roebel te weinig is kan ze tweehonderd duizend krijgen! Als ik geld heb, kijk ik niet op een cent, als ik maar een herenleventje kan leiden! Ik moet wel toegeven, dat ik haar toen via onze korporaal drie zilveren roebels heb aangeboden, maar die adder wilde vijf hebben!

- En die vijf roebel had je zeker niet?

- Ik weet niet hoe ik het moet zeggen, beste vriend. Ik zeg je: het is of ik het allemaal in een droom heb gezien. Misschien is zij zelfs wel bij me geweest zonder dat ik me dat herinner. Van de hele reis, van die twee hele maanden herinner ik me niets meer! Is dat jou nooit overkomen?

Maar Iwan Michajlytsj zweeg. Stepan Wladimirytsj keek naar hem en zag, dat zijn metgezel ritmisch zat te knikkebollen en van tijd tot tijd, als zijn neus bijna zijn knieën raakte, voer er een eigenaardige trilling door hem heen, waarna hij opnieuw in de maat begon te knikkebollen.

- Ach! zei hij, ben je al ingedommeld! Wilde je slapen! Je bent vet geworden, beste vriend, van de thee en het eten in de herbergen! Maar ik kan niet in slaap komen! Ik kan niet slapen en daarmee uit! Wat voor grap zou ik nu eens kunnen uithalen! Zal ik van de vrucht van deze wijnrank...

Golowljow keek om zich heen en vergewiste zich er van of de overige passagiers ook sliepen. Het hoofd van de koopman, die naast hem sliep bonkte tegen de grendel van de deur zonder dat hij er wakker van werd. Zijn gezicht glom alsof het met lak bedekt was, om zijn mond zaten massa's vliegen. ‘Als ik al die vliegen eens in zijn strot duwde, hij zou zich een aap schrikken’, plotseling kwam Golowljow op een gelukkige gedachte, hij begon al zachtjes zijn hand naar de koopman toe te bewegen om zijn plan ten uitvoer te brengen, maar halverwege bedacht hij zich en hij hield zijn hand stil.

- Nee, ik heb nu genoeg streken uitgehaald - basta! Slapen jullie maar, vrienden, rusten jullie maar goed uit! Ik neem intussen... waar heeft hij die fles gestopt? Bah! Ach, daar is hij, het lieverdje! Kom maar, kom dan maar hier! Re-ed uw me-ensen, o God! zong hij halfluid, terwijl hij uit een linnen tas die tegen de zijkant van het rijtuig hing een fles haalde, die hij naar zijn mond bracht. ‘Hè, dat doet een mens goed! Daar word je warm van van binnen! Zal ik nog wat nemen? Nee, laat ik het maar niet doen... het is nog een werst of twintig tot de volgende pleisterplaats, ik heb nog tijd genoeg om me te bezatten... of zal ik toch nog wat nemen? Ach, naar de duivel met die wodka! Als ik de fles zie, kan ik er niet van af blijven! Drinken is slecht, maar ik kan het drinken niet laten, omdat ik niet kan slapen. Ik wou, dat ik maar eens in slaap viel, verdomme!’

Nadat hij nog een paar slokken uit de fles naar binnen had gegoten, stopte hij de fles weer op zijn plaats en begon hij zijn pijp te stoppen. - Prachtig, zei hij. Eerst hebben we een slokje gedronken en nu gaan we een pijp opsteken. Ze geeft vast geen tabak, die heks, vast niet - hij had gelijk. Zou ze me te eten geven? Kliekjes of zo zal ze me toch wel laten brengen! Ach, ik heb ooit geld gehad, maar dat is verleden tijd! Het ene moment leef je, het volgende moment niet meer! Zo gaat het met alles op deze wereld! Vandaag heb je genoeg te eten, bezat je je, heb je het goed en rook je je pijpje...

Maar wat zal de dag van morgen brengen?1

Ik zou nu best trek in een hapje eten hebben. Dat drinkt en drinkt maar, alsof er geen bodem in die fles zit zonder daar ook maar een hap bij te eten. Dokters zeggen dat drinken alleen goed is als je er flink wat bij eet, zoals bisschop Smaragd zei toen we door Obojan liepen. Was het Obojan? God mag het weten, misschien was het wel Kromy! Daar gaat het trouwens niet om - ik moet nu aan een hapje eten zien te komen. Ik herinner mij, dat hij een worst en drie Franse broden in zijn tas stopte. Hij zal wel te zuinig zijn geweest om kaviaar te kopen! Moet je hem zien slapen! En wat voor deuntjes hij door zijn neus fluit! Ik wil wedden, dat hij boven op zijn proviand zit!

Hij graaide om zich heen, maar hij kon niets vinden.

- Iwan Michajlytsj! Hé, Iwan Michajlytsj! riep hij.

Iwan Michajlytsj ontwaakte en begreep aanvankelijk niet hoe hij vis-à-vis met zijn heer was gekomen.

- Ik was net aan het indommelen! zei hij tenslotte.

- Dat hindert niet, vriend, slaap jij maar! Ik wilde alleen vragen waar je die tas met proviand hebt gestopt?

- Wilt u wat eten? Dan moet u eerst wat drinken!

- Zo is het! Waar is die fles van jou?

Toen hij wat gedronken had, begon Stepan Wladimirytsj aan de worst, die zo hard als een steen bleek te zijn en zo zout als alleen zout maar kan zijn. Het vel, dat er om heen zat was zo taai, dat hij het met de punt van zijn mes moest opensnijden.

- Ik zou nu best trek hebben in wat witvis, zei hij.

- Ach, neem me niet kwalijk, meneer, dat is me helemaal ontschoten. Ik heb er de hele ochtend aan lopen denken, ik heb zelfs tegen mijn vrouw gezegd: help me er aan denken, dat ik die witvis meeneem - en nu ben ik het nóg vergeten!

- Het hindert niet, ik eet wel worst. Op veldtocht hebben wc wel slechter gegeten. Papaatje placht over een weddenschap te vertellen die twee Engelsen met elkaar afsloten over een dood katje dat een van hen moest opeten, en hij at het op!

- Tsss... at hij het echt op?

- Ja. Daarna werd hij alleen misselijk! Hij knapte weer op met rum. Hij dronk in een teug twee flessen leeg en toen was het helemaal over. En er was nog een Engelsman, die wedde dat hij een jaar lang alleen op suiker zou kunnen leven.

- Heeft hij dat gewonnen?

- Nee, hij heeft het op twee dagen na gehaald - toen is hij gekrepeerd! Maar wil jijzelf geen slokje wodka?

- Ik heb van mijn leven nog niet gedronken.

- Giet jij je alleen met thee vol? Dat is niet goed, beste vriend; daarom word je buik zo dik. Met thee moet je ook oppassen: als je een kopje op hebt, dan moet je dat wegspoelen met een glaasje wodka. Thee vermeerdert het slijm, wodka vermindert het. Is het niet zo?

- Ik weet het niet; u bent een geleerd man - u zult het wel weten.

- Zo is het. Op veldtocht hadden we geen tijd ons met thee of koffie op te houden. Maar wodka, dat is iets heiligs: je schroefde de dop van je veldfles en je dronk hem leeg - basta! In die tijd moesten we zeer snel oprukken, zo snel dat ik me een dag of tien niet kon wassen!

- U heeft heel wat te verduren gehad, mijnheer!

- Het was niet mis, een spelletje kaart was er tijdens de veldtocht niet bij. Maar op de heenweg was het nog niet zo slecht: we kregen van alles, hele maaltijden en volop wodka. Maar op de terugweg was het afgelopen met het onthaal!

Golowljow kauwde krachtig op de worst en tenslotte lukte het hem een stuk weg te krijgen.

- Die worst is behoorlijk zout, beste vriend! zei hij. Ik ben overigens niet kieskeurig! Mijn moeder zal me heus ook niet op verfijnde hapjes trakteren: een bordje koolsoep, een kommetje pap - dat is alles!

- God is genadig! Misschien geeft ze u op feestdagen een pasteitje!

- Geen thee, geen tabak, geen wodka - je hebt gelijk. Het schijnt dat ze tegenwoordig graag kaart speelt - zou dat helpen? Dan vraagt ze me misschien mee te doen en dan schenkt ze misschien thee. Maar voor de rest is het huilen met de pet op, beste vriend!

Bij de pleisterplaats werd de reis een uur of vier onderbroken om de paarden te voederen. Golowljow had de hele fles leeg weten te drinken en nu had hij een vreselijke honger gekregen. De passagiers waren de hut binnengegaan om te gaan eten.

Stepan Wladimirytsj dwaalde over het erf, wierp een blik op het achtererf en in de ruif van de paarden, maakte de duiven aan het schrikken en probeerde zelfs te slapen, maar tenslotte besloot hij dat het het beste was als hij de andere passagiers de hut in volgde. Daar stond op tafel de koolsoep al te dampen en daarnaast lag op een houten plank een groot stuk rundvlees, dat Iwan Michajlytsj in stukken aan het snijden was. Golowljow ging op enige afstand zitten, stak zijn pijp op en dacht lange tijd na hoe hij zijn honger moest stillen.

- Smakelijk eten, heren! zei hij ten slotte. De koolsoep is zeker wel lekker?

- Niet slecht! antwoordde Iwan Michajlytsj. U moet het ook nemen, mijnheer!

- Nee, ik zei het zo maar, ik heb geen honger!

- Hoe kan dat nou, geen honger! U heeft een stukje worst gegeten, daarvan krijg je alleen maar trek. Neemt u wat! Ik zal vragen of ze voor u een tafel apart dekken - laat het u maar goed smaken! Waardin! Wilt u voor mijnheer een tafel apart dekken - ja zo!

De passagiers begonnen zwijgend te eten en wierpen elkaar alleen veelbetekende blikken toe. Golowljow vermoedde, dat ze hem door hadden, hoewel hij nogal arrogant de hele reis de grote mijnheer had gespeeld en Iwan Michajlytsj zijn penningmeester had genoemd. Hij fronste zijn wenkbrauwen, uit zijn mond kwamen dikke wolken tabak. Hij had het eten wel willen weigeren, maar hij had zo'n schreeuwende honger, dat hij zich als een roofdier op het voor hem neer gezette kommetje koolsoep wierp en het ogenblikkelijk leeg at. Met het verdwijnen van de honger kwam zijn zelfvertrouwen terug en alsof er niets aan de hand was, wendde hij zich tot Iwan Michajlytsj:

- Zeg, penningmeester, betaal jij voor mij, dan ga ik vast naar de hooischuur om even met Chrapowitski te praten!

Waggelend liep hij naar de hooischuur en deze keer sliep hij de slaap der rechtvaardigen, omdat zijn maag overbelast was. Om vijf uur was hij al weer op de been. Toen hij zag, dat de ruiven van de paarden leeg waren ging hij de koetsier wekken.

- Schurk, lig je nou nog te maffen! schreeuwde hij. Wij hebben haast en hij ligt maar lekker te dromen!

En zo bereikten ze de pleisterplaats, waar de afslag was naar Golowljowo. Toen pas bond Stepan Wladimirytsj een beetje in. De moed zonk hem kennelijk in de schoenen en hij zei niets meer. Nu monterde Iwan Michajlytsj hem op en hij probeerde hem met al zijn overredingskracht zo ver te krijgen dat hij zijn pijp weggooide.

- Zodra u het landhuis nadert moet u uw pijp in de brandnetels gooien! Later vindt u hem wel weer!

Tenslotte waren de paarden, die Iwan Michajlytsj verder moesten brengen, gereed. Het was tijd om afscheid te nemen.

- Vaarwel, beste vriend! zei Golowljow met trillende stem, terwijl hij Iwan Michajlytsj kuste. Ze zal me doodpesten!

- God is genadig! U moet niet al te bang zijn!

- Ze pest me dood! herhaalde Stepan Wladimirytsj op zo'n overtuigende toon, dat Iwan Michajlytsj zijn blik afwendde.

Nadat hij dit gezegd had, draaide Golowljow zich resoluut om naar de landweg en zette hij er de pas in, waarbij hij steunde op een knoestige stok, die hij zojuist van een boom had gesneden.

Iwan Michajlytsj keek hem enige tijd na en toen rende hij hem achterop.

- Kijk eens, mijnheer! zei hij toen hij hem had ingehaald. Toen ik onlangs uw tuniek schoonmaakte vond ik drie zilveren roebels in de zijzak. U moet ze nu niet meer verliezen!

Stepan Wladimirytsj aarzelde zichtbaar en wist niet wat hij hiermee aan moest. Tenslotte reikte hij Iwan Michajlytsj de hand en zei met tranen in de ogen:

- Ik begrijp het... voor een eenvoudige soldaat om tabak te kopen... dank je wel! Maar wat haar aangaat... zij zal mij doodpesten, beste vriend! Let op mijn woorden - zij zal mij doodpesten!

Golowljow sloeg tenslotte de zijweg in en na vijf minuten was zijn grijze soldatenmuts in de verte zichtbaar, nu eens verdwijnend dan weer tevoorschijn komend achter het kreupelhout van de jonge bosaanplant. Het was nog heel vroeg, even over vijven; een gouden ochtendnevel kronkelde zich boven de landweg, de stralen van de zojuist aan de horizon verschenen zon konden er nauwelijks door heen dringen; het gras glinsterde; het rook sterk naar sparrebomen, paddestoelen en bessen; de weg liep zigzaggend naar beneden, waar het wemelde van ontelbare zwermen vogels. Maar Stepan merkte niets van dit alles op. Al zijn lichtzinnigheid was ineens van hem afgevallen en hij liep daar of hij de dag des oordeels tegemoet ging. Slechts een gedachte hield hem bezig: nog een uur of drie, vier - dan is er geen uitweg meer. Hij moest aan zijn vroegere leven op Golowljowo denken en hij had het gevoel dat de deuren van een vochtige kelder open gingen, die zodra hij de drempel overschreden had onmiddellijk achter hem zouden dichtvallen - en dan zou alles afgelopen zijn. Hij moest ook aan andere bijzonderheden denken, die hoewel ze niet onmiddellijk iets met hem te maken hadden, ongetwijfeld de gang van zaken op Golowljowo karakteriseerden. Daar had je van moederszijde oom Michail Petrowitsj (in de wandeling ‘Misjka de ruziezoeker’), die ook tot de ‘verschoppelingen’ behoorde en die door grootvader Pjotr Iwanytsj bij zijn zuster op Golowljowo was opgesloten, waar hij in de vleugel van de bedienden woonde en uit hetzelfde kommetje at als Trezorka, het hondje. Dan had je tante Wera Michajlowna, die genadebrood at bij haar broer Wladimir Michajlytsj op het landgoed Golowljowo en die aan ondervoeding was gestorven, omdat Arina Petrowna haar elke hap die ze aan tafel nam uit de mond keek en haar berispte over elk houtblok, dat ze gebruikte om haar kamer te verwarmen. Hem stond ongeveer hetzelfde te wachten. In gedachten zag hij een eindeloze reeks van sombere dagen voor zich, die ten onder gingen in een gapende grijze afgrond, - en onwillekeurig sloot hij de ogen. Van nu af aan zou hij overgeleverd zijn aan deze boosaardige oude vrouw, die niet zozeer boosaardig was, als wel gevoelloos geworden door machtswellust. Deze oude vrouw zou zijn dood zijn, niet doordat ze hem zou kwellen, maar doordat ze hem zou vergeten. Met niemand zou hij een woord kunnen wisselen, hij zou nergens heen kunnen vluchten - overal zou zij zijn, dominerend, star en vol minachting. De gedachte aan deze onafwendbare toekomst vervulde hem niet zo'n gevoel van wanhoop, dat hij bij een boom bleef staan en een poosje met zijn hoofd ertegen aan bonsde. Zijn hele leven, een aaneenschakeling van aanstellerij, leegloperij en potsenmakerij, passeerde zijn geestesoog. Hij ging nu naar Golowljowo, hij wist wat hem te wachten stond - en toch kon hij niet anders dan erheen gaan. Er was voor hem geen andere weg, helemaal niets! De meest stomme figuur kon zichzelf redden, zijn eigen brood verdienen - alleen hij kon niets. Het was of deze gedachte voor het eerst in hem opkwam. Ook vroeger had hij wel over de toekomst nagedacht en er hadden zich allerlei toekomstbeelden voor hem afgeschilderd, maar dat waren altijd beelden van een gemakkelijk leventje en nooit van een arbeidzaam leven geweest. En nu zou hij moeten afrekenen met de dronken roes, waarin zijn verleden zonder een spoor achter te laten was opgegaan. Een bittere afrekening, die in enkele verschrikkelijke woorden was samen te vatten: ‘zij zal me dood pesten!’

Het was omstreeks negen uur in de morgen toen achter het bos de witte klokketoren van Golowljowo zichtbaar werd.

Het gezicht van Stepan Wladimirytsj verbleekte en zijn handen begonnen te trillen; hij nam zijn muts van zijn hoofd en sloeg een kruis. Hij herinnerde zich de Gelijkenis van de Verloren Zoon, maar hij zag onmiddellijk in, dat hij zichzelf alleen maar voor de gek hield als hij zich met de Verloren Zoon vergeleek. Tenslotte werd hij een grenspaal gewaar, die dicht bij de weg stond; hij bevond zich op het grondgebied van Golowljowo, op de grond die hij haatte, waarop hij als verschoppeling geboren en getogen was, van waar hij de wijde wereld in gestuurd was en waar hij weer als verschoppeling opgenomen zou worden. De zon stond al hoog aan de hemel en verzengde onbarmhartig de eindeloze velden van Golowljowo. Maar hij werd steeds bleker en hij voelde dat hij begon te rillen.

Tenslotte bereikt hij het dorpskerkhof en daar zonk alle moed hem in de schoenen. Het landhuis zag er tussen de bomen heel vredig uit, alsof er nooit iets was gebeurd, maar de aanblik had op hem de uitwerking van Medusa's hoofd. Voor hem was het een graf. ‘Graf! Graf! Graf!’ mompelde hij onbewust voor zich uit. Hij besloot niet meteen naar het landhuis te gaan. Hij ging eerst naar de pope, die moest gaan zeggen, dat hij gekomen was en gaan vragen of zijn moeder hem wilde ontvangen.

De vrouw van de pope werd zenuwachtig toen ze hem zag en begon haastig een omelet te maken; dorpsjongentjes dromden om hem heen en keken verbaasd naar deze mijnheer; de boeren, die langs kwamen namen zwijgend hun muts af en keken nieuwsgierig naar hem; een oude bediende rende zelfs op hem toe en vroeg of hij mijnheers hand mocht kussen. Iedereen begreep, dat dit de verschoppeling was, die voorgoed naar de plaats, die hij haatte was gekomen en dat er voor hem geen andere uitweg was, dan die met zijn benen vooruit naar het dorpskerkhof. Iedereen had medelijden met hem en werd tegelijkertijd door huiver bevangen.

Tenslotte kwam de pope zeggen, dat ‘mamaatje’ bereid was Stepan Wladimirytsj te ontvangen. Tien minuten later was hij daar. Arina Petrowna ontving hem plechtig en streng en nam hem met een ijzige blik van hoofd tot voeten op; verwijten bleven echter achterwege. Zij liet hem niet in haar kamers, maar ze ontving hem op de stoep van de dienstbodenkamer, waar ze ook afscheid van hem nam, nadat ze bevel had gegeven de jonge mijnheer via de andere ingang naar papaatje te brengen. De oude man lag te doezelen, op zijn bed lag een witte deken, hij had een witte slaapmuts op, hij was helemaal wit, net een dode. Toen hij hem zag werd hij klaarwakker en hij begon als een idioot te schaterlachen.

- Zo, schattebout! Je bent in de klauwen van de heks gevallen! schreeuwde hij, toen Stepan Wladimirytsj hem de hand kuste. Daarna kraaide hij als een haan, barstte weer in lachen uit en zei een paar keer achterelkaar: Ze eet je op! Ze eet je op! Ze eet je op!

‘Ze eet je op’, weerklonk het in zijn ziel.

Zijn voorspellingen kwamen uit. Hij kreeg een aparte kamer in de vleugel waar ook het kantoor was. Men bracht hem daar handgeweven linnengoed en een oude kamerjas van zijn vader, die hij onmiddellijk aantrok. De deuren van de grafkelder waren opengegaan, hij was erdoor naar binnen getreden, en ze waren dichtgeslagen.

Een reeks van kleurloze, afschuwelijke dagen verstreken, die een voor een verzwolgen werden door de grijze, gapende afgrond van de tijd. Arina Petrowna weigerde hem te ontvangen, evenmin mocht hij bij zijn vader komen. Na een dag of drie deelde de rentmeester Finogej Ipatytsj hem de ‘schikking’, die zijn moeder had getroffen mee, die inhield dat hij eten en kleren zou krijgen en bovendien een pond Falertabak per maand. Hij hoorde de beschikking van zijn moeder aan en zei alleen:

- Echt iets voor dat oudje! Ze heeft er de lucht van gekregen, dat Zjoekowtabak twee roebel en Falertabak een roebel en negentig kopeken kost - zo sleept ze dus tien kopeken papiergeld per maand in de wacht! Dat gaat ze zeker aan een bedelaar geven!

De nuchtere kijk, die hij op weg naar Golowljowo op de dingen had gehad, was weer verdwenen. Hij was weer opgehouden na te denken en tegelijkertijd had hij zich ook weer verzoend met de ‘schikking van mamaatje’. De toekomst, die hij eens zo hopeloos en uitzichtloos had gevonden en die hem met angst vervuld had, werd met de dag vager om tenslotte geheel op te houden te bestaan. In plaats daarvan werden zijn gedachten, zijn hele wezen geabsorbeerd door het platvoerse, schaamteloze leven van alledag. Ja en hoe kon een mens nog aan de toekomst denken als Arina Petrowna toch al tot in de kleinste bijzonderheden bedisseld had hoe die zou verlopen?

Hele dagen ijsbeerde hij in de hem toegewezen kamer, zonder zijn pijp uit zijn mond te nemen en hij zong allerlei fragmenten uit liederen, waarbij hij onverwachts van een psalm op een gewaagd lied overging en omgekeerd. Als de onderopzichter in het kantoor was ging hij bij hem langs en berekende hij de winst, die Arina Petrowna had gemaakt.

- Wat zou ze toch met die enorme massa geld doen? vroeg hij zich verbaasd af toen hij uitkwam op een bedrag van meer dan tachtig duizend roebel in papiergeld. Mijn broers stuurt ze niet bijster veel, zelf leeft ze zuinig, vader geeft ze gezouten vlees te eten... Zou ze het bij de lommerd uitzetten? Dat moet wel, ik zou niet weten wat ze er anders mee deed.

Soms kwam Finogej Ipatytsj zelf op het kantoor met de geïnde gelden van de lijfeigen boeren, en dan begonnen Stepans ogen te schitteren als hij het geld in stapeltjes op tafel zag liggen.

- Moet je zien wat een bende geld! riep hij dan uit. En dat verdwijnt allemaal in haar zak! Het is er niet bij, dat ze haar zoon een stapeltje geeft! Zo van: ‘Dit is voor mijn zoon, die het zo moeilijk heeft om er wodka en tabak van te kopen!’

En dan voerde hij eindeloze, cynische gesprekken met Jakow, de onderopzichter over hoe hij het hart van zijn moeder week kon maken, opdat zij hartstochtelijk van hem zou gaan houden.

- In Moskou kende ik iemand, vertelde Golowljow, die een ‘magisch’ woord kende... Als zijn moeder geen zin had hem geld te geven, zei hij dat ‘woord’... En dan begon ze meteen helemaal te trillen, haar handen, haar benen, helemaal!

- Dan behekste hij haar zeker, veronderstelde Jakow, de onderopzichter.

- Noem het wat je wil, het gaat er om dat er zo'n ‘woord’ is. Iemand anders heeft me eens verteld, dat ik midden in de nacht een levende kikker in een mierenhoop moest zetten; tegen de ochtend zouden de mieren hem helemaal hebben opgegeten en er zou alleen een botje over zijn; dit botje moest je bij je dragen en zolang je dat in je zak had zou geen vrouw je iets weigeren, wat je haar ook vroeg.

- Maar dat kunnen wij direct gaan doen!

- Nee, zo eenvoudig is het niet, beste vriend, je moet eerst voor eeuwig verdoemd worden! Als dat er niet bijkwam... dan zou ze allang naar mijn pijpen hebben gedanst.